logo
išči
išči tudi po celotnem besedilu
Epošta:
Geslo:
Prijava
 
Kärnten und Steiermark in Wort und Bild
Vir: knjige
Izvor: Narodna in univerzitetna knjižnica (Digitalizirano v okviru projekta Europeana Travel)

0 / 0

Miicia ;ieu.

Ilantifrfiaftlidjc l^riiilDiTnuiieit aus ^>tcicvmavlL

r»ic

'ic Kalfalpcit lltl^ ^lH' 5}.vitK'ii'cit|tcin:5ua (Oherftcioi-ntorF^.

olji lolteii iiti Ü5a1aufe b«' tiin'b(irf)ni '.'llpeiijoiK- iiflaiiiitni bie tSoiitntftc fi!ui)d)eit Urnctiivrtc mib .Sfolfnlpcii jo tdjnvf ^um yfii^bi-uif af^i ijt^nibf bort, it)o btc Hon SBcftcit (jerainuogcnbc iHVttf bor feyh'roti an bev ©rcit^e 1,1011 'Snlj&iirg, r&eToftervctrlj uiib Stcienunrt mit bnn Tiirfjfteiii iljve mncf)tiiifte (Svfjrfnntii mTtrI)t. Snu- flrofu' üiinfieuk'pVL'lfioii, burcf) loclrfji' flud) 3nit imb Sttf^arf) i(n'fn i^tiuf tiefiiupn, KlU fid) itiimtid) [)icr iit bcni rduMii ]d)malcit Gimšt()(i( fort iiitb e« treten bir lidKfii lUum'vn bev .Sfalfa(|.H'ii tiiiuiittelüav an bt'ii ai'M bei^ Inumitiinimd ()oran. Wleid^nue jcbod) :;snn nnb ^al^ad), nadj lanflaTiu lurft oftlidjen ii^erhuif il)ve IrHidjtnnii Ofriinbcvnb, enblid) bte Mnltfctte biirdjbrcdjcn, lui&en fid) nndj bic Söiiffcv bcr ®nn§ citicn ?(n§iuf(i bnvd) beren Cikntiniier ev^wnuiU'n, loobnrd) jent-pf)l)fioiinontijd)en Wt'flenftibe ber i.'i'mbidjaft in ben iiftlidjen (^iiuen beö iinnbe^ oicl iiHnuitificr in cinuiibcr iifierflcfjeii.

lie nörblid}fn milfnlpen, umc fie mit bev 2,99« iUftcr f)oljen Xiid)i"tL'inivit5C bnž Slronlonb tctvcten, fscljören [jicr nod) bnrdjiociv^ bent jener iniidjtirten jtodfünniiien •JJtajien nn, iudd)C lueiter lueftiid) int -gnljibnniifdjen ltoi'()erriri)en. 'i^oii fteilen ^Knnb^ atiftiir^cn (idni^eti, breitet jirfj onf ifjreit! iliiiffei! cine nieilcinyeite lunjjerloje .'öodjfüidjt' an«, ein rfßelloji'ä Wmnrr jeidjter '^Jfnlben nnb fonnfojer ,«ii),)),ien bnn^ieljt bn» fterile '■jsliitcnn iinb nur nni ^(ntlcnninbe be-ije[£ieii erljeben jid) jelbjtanbiiie (^ii(,ifelfornic!i. Xio otH'rften ctiifcti biefer Jdjenciniibe bedeti lUtf bcm 'Judjjtcingebirao |djintnternbe ^-iviifelbcv,

auösn'fpiiiiiit .^luiidji'ii bfii ^Hiirfcii bcv fal)U-ii .'pLuiidivfcl, ^0f[) ßcljüvt imr ein t'iu^iiKr fU'incr (yU'tld)iT biUtLHi knn Si'VDitliuibc Stficniuivf an, nllc iinbcfi'n lti't]cii iiin-buuirtö in Cticröftcrvcid).

3incl) bii'H'v 2t'tti' ()iii erfotsit bie ^(libndjmui aüiiiäüii; an bic iuUIi<i fal)k'ii, ic()1kt !^cf(i'tftfn Kfjlii'fit fid) ein fivciter Wiirti'I nncticncv Steinfi-fbcr, iik'v.^iHH'ii nun

bi'it bunfk'n i^iUL'viiUHilbcrii bi-v üciiföljvi' an, bann bcv ^ivOotiuuilb, cnbdd} iiH'itaiiöficbeljntf JVLivftc, bic )td) (H'den bnž ^l^i-rfni ooii ^fnffci- nnb nad) ^lJiMttenibovf ^n fenfen. llni fo pUHUid)Cv cvfohit bcr ^(liftnr,^ bc^ (Mnnn'S i^eflcn 'Silben nad) bnu (Snnžt()a(f mit einer citij^inen nianeravtitien ^^vont tmlb anf 3.?LH'ftnfen fonniiier 3((nien, tuilb nitniittelluTr ^nv innipfit^en X()al|iiI)Ic, Dtin^enb^ o&ev neftnltet ftdj biefer SUifiiK fo i]vof!artiii nnb ntalerifdj jni-iloid) iM iu bev töeiictib lK>n £d)lflbniiiirt, ber einft Oliitjcnbeti, feit ben 8tiivmeit bev ^■lanernfvieiiL' ini XVI. 3iil)vl)iinbi'vt ftetiji niebmiciiaiuiencn SeviD'tabt int oberen Giin» tl)al. .'piev laijevt 40i) Wetcv iihev ber 'Ifjalfotjle bic luoljUiebantc .^odjcbene dlui ^)fant5an, beren Üflvdieninälbcv nnb <ivnnc ^flndniben, bdetit bnvd) i^an^^e ®i)vfev tivonner 2cnnl)iittcn, I)inau^iel)en aii ben ^^nfj bev vütljlidjurautni, idincclu-ftänliten SlVinbc bež X()ovftcin nnb ®ad)ftcin.

?(lniieid)enb uon bev )anftcn novblidjen V(bbad)nnii ber ,t)LHl)fliid)t' neiien bic Xrann evijcbt l"id) ber fiiblidje ^Ibftnr,^ in einer !;Heif)e ^){finbnipfcl, ■iueld)e bnä (Sitnžtljal

ODn Sfl)labininf| abiDürtö auf bev tinfen Seite benleiten. ilfod) breitet fid) ant ^ttfje bev .Slant m IP t tU' cine letite 4Un-ftnfc nn«, snoraiif ber ftatttidjc Warft WvLiliiniii|i iicleiicit ift, bann aber fallen bie ^^etSinaffcti beS {^Srinintitti-j tnintittelbar tieiien ben fnntpfiiicit Iljal boben ab nnb [leininnt ber firofjc t^ontraft .^inifdjcn bcibcn (^eljiiniien immer inef)r nn Sd)(irfe. Xer Wrinnninii, ein vuHliii ifolivter, bnvdj beit '■^af? Steiit nom ^ndjftcittiicbiviie (ibiietretinter ^-elifaitim, bel)err)d)t ba« (latt.^ic lSnnätl)nl bis liber Sel,^tfjal ()inab; cr eridjcitit Ijier luMt feiner Sd)ina(feite anö i^efeljcit al'5 inäc()ttiic '}5i)raniibe, in berett .s^ud) faren Sd);tcefelber einiiebettet liciieit, itnb bitbet i^eitjiffcrntafuMt bie nin UH'ld)c bie ninlietienbcn liefen bertlieilt finb. Vlin ,'^'nf;e biefc^ I'lUefen iniinbet lunt iJfurbcu bnrd) bie Sdj(nd)t bun .snatf)(in ein t[)cilu)eiic )d)on bent Wcbiete ber Xrantt anijcljuriiie^ž ^f)a!ii)fteiit, lueldjcis, eiitjiefenft pufdjcn 2)ad)ftcin nnb bent Xubten (^Jebiriie, in bie beiben l^-ierfen nan ?(nf)ee tinb iUEtttevitbuvf .H'rfiiflt.

4Jevfal(it man bie Xrannfnrdjc tnim bnnfleti A'jt^i'b bciS ,'paUftatter SeeiS bnrd) bie .Upppcniff)lnd)t ifjrent llrfprnnti fo ufftiet fid) balb in fonuiiicr incite baä ^iH'dett luin ytnffee. Gitt.^eln atifratietibc ii^eriintaffett Inlben tnt '-i^erein mit bett lid)ten i'lbfallett be^j lobten OSebiriie^ bic Untrafjmnnii ber iiriinen liefe, iföalb unb il^iefen überflctbett bett

UH'llicicit, t)ier nitb ba bnrd) nieberc, bnnfle SlciicI itnterlu-ud)eitoii iHuben, itttb bon allen

»

.poljett !)viif}eit !i<iilcit nttb (:^)cljöftc benib. ^nm letztenmal benqitten wir l)ier itit Cften

jciti'v iitalcnidjen önnHiivitsui, luelcljf bit' lljiili'v mu ^^iiKc bi'v [n't'itcii ^JiKatemitiotHVrto nits.^cidjiu't, jt'iicr rt'trfjciii'diiiH'rfjvniitiv (imuu'jU'riift'ii buvd) in aluii'id)(ofi\'iu'

Sct'biidjtcii.

^mnittoii bt'iS siiuit'iuiljididji'it II^ili'ö lu'i]t bcr uicltcfndjti' iliiriivt ^tunt'c an bi'v iu'i'i'iiiuiimti bi'v brci Giifilluidjc bcö Xvaitiifluiff-s iiiib baniit nni i'liižt)nit|iž).iinift für bi'it Ü^ciudi ,^nicior, biird) i()iT (atibirfjiift[id}o 'Sdjiiiiljeit [-(ti'idj lu'vii()mt flcUKn-bciii'i- 1()o(' abl'djiiitU'. 'ilSad) tiinciu isorlaiif frun:iU'vt fid) bcv siovblidje ?(ft aiuiefidjtž bi'r nuä fcniciti 3übfii Iji'vablcudjtfiibi'ii (iisfclbor bca Xiidjftciii ^lur freuiiblidjeit Wqicnb wuii Vflt Vliiifci'. Ütu'vvoiit ooii brit 3Juiiu'Vit bev Irilidiuniib crfiidt ein bimfler Scffpii'iud bcii .piutev^ nviiitb bii'i'i'ö 'If)nlvs, ticfiiriiii jicljt feinc (^(ut uiu ciiioii ^d-^noi-fpviiiu-i fjenim biä fiii)auiou Sctnuiufe. Xtu't nbcv, U'O fid) bic ^-diiMiarme bo-i Vofev iiub bev Iviffi'tiurtnt unifnuficii, liO(]i'ii Ijodj u&i'u niif bcm ''i>(ittcaii ;^aljlvcidjL' Vüpi'n uitb fiiljrt ciit Stt'ifi fUinbndiiuii üIht uadtcä ©eftciii tin fiitnii ftillni KiLKfjfce iinljc bnit Äamiitc ©etnnicS lun-iitu'v jftifcit'S IjimtL) tuidj Cticvoftevceidj. ü^uuti' i^iUoii nub voiididje Wcl)üfK' bdt'Ofn bti» llinl iiiMi \'llt=y(nffoi' nni ^^iiftc bcö ^ofcv nub Snnbliui], iictjtcvcr bivflt i it fciitetn ^tnievn u'idjc Sdjiitif an Sii^, bcvcn ^(tiisOcnhnui citioii undjtitieit (SvlucvO^ä^uHd biT il-icuülfcrtinfi 6ilbct. Sl)iMlij a(g ^^iTtitirbcitcv, tljcil^S iu bor Snliite Oci ?fitf|>i', tf;cilä cnbliti) til» .'oiil,^tticd}tc jnr Wi'unnuuiu-; bcö nütljitn'n Ü^rennmntcrititö fiiibot ein cirofjer i()i'il bor nttiittditi)tni liiniLU'ljncvfffjaft ^frlu-it nub ä^fvbicuft, fi' bafj bic ^'fuoiihinti bcr I'niib--)uivtljfd)aft sirofjonttjcilš uiciHidjcv CbfLivcie iibi'vlttfjcu bleibt. tSiii l)iivtcä l-irub ift e^:*, UK'[tf)t'v fid; bii' ^Jiäbdjcu olž SciiiuTiiincti iiiif ben vauf)i'n Vdpcn bo-o lobten (^iebirtieS uevbieuen nuiffeu. Otifeu ßlcidj tiiudjou nli iinb ^ti nnf bev djaotifdj AciTiffenen t^el^fliiiije liviiui' ajfulben anf, fviii'Iidj fpriefjt boS ^yiitter ^^luifdjeu bent Steiuneriff iinb lueit (jiutiu^ ninfj btic ä^icl) iietrifbcu luerben, butnit e^S feine ^^Jalivnuji fiiibc. Sln-tin bonu eiufädt, bev Sttivni recjeiifdjiDei-e ÜlkilhMife^jeu über ben äkiben bee (äinübe fjinpeitfdjt, iieljövt nid)t UH'ni;i bii^u, bic ftndjteube ,s)evbe in 2idjev[)eit ,yt beviiet!. XvoHbent finb bie Vlnffeer Setincrintten beriiljnit bttrel) iljve ■Scinsiežtnft ttnb Ijiivndofe üet)ctiiöfvetibi(ifeit. 3uud),^ciib luivb bev tudjettbe ^vctnblinti liedvüfit ntib lieiuirtljet ntit betn ilk-ften, mvi bie tüpitie Atüdje bieten oevntdti- Sßi'uu fidj bmin du» tiden .S^ütteit bic üüuibdjeu .yifdniuiCMfinbcn, bunert t'S nidjt Inujie, imb bti^ juiu^e bi'e[)t fid) „luie uiirtudiibeš^ ümtb im ilMubc", nub bn,yi iietiü^en iift bic .ftliiuge einer eittfudjcu iDhinbljnvinuiiita.

^Jfiidibent mir notn Itiftiiien 3d)cite( be>ö iiiofcr nod) ein (Mefaunntbilb in ttiiis nnf iieuLinimcti, tel)ven luiv ,yu-üif nad) 'i'litffce, tim nndj beu üftlidjen ^[ft bc^ Iljalc? fentien lernen. ranfdjcube Zruttti ift tttifere ^-ütjrerin, bnlb nbev lidjtet fid) bev SBalb tuib eC' erfd)[ief;t fiel) bu^S Silb be;i Wrnublfeey, nu beffeu llfevn ein erIond)tev ^-rcutib ber ^tfiicn fti oft uiib (]ernc tieuieilt, Xiifterc ^urftc uiidiorben beu See nnb iti feinett bnnftcn

(^eiuolKfu iptcgclt firf) eiit .Sitnn,^ uon alter^^gvaiicn Ü3cviivicjni Xobtcti tiic&micž. (Sä ift bic tyiTn,iu!am'r .ftTiiulnubfž (jcflni C[nTÖfti"nTirfj, ciiip incitf 3ti'iimiiifte, ieii)cit§ in Syänbcii ofifaünib isent'" 'niiifcf iiiib .^intcrftober.

Sti'ii^t tiuin üPit bcit Ufern beä öiniitbllce^J auf 3'iüerpfatini fjorf) lüilm: an bt-n liritiicii SaljnüaiuiKiMi uoviibcr, )o adiiimt man urtcf) üu'li'ii Stnnbcn in i-in tobteä, fhUTfž ^dKUifial. .giev frl)cint bic 9fntitv luTcitS oßlliii ovfiorlu'n, Srf^nceflrrfL' nnb bnnflc Sdjlünbc iu btnn ntnii'iuafdjcncn lui'iBcn ^t'I'^ÖD&fu allein niiterfu'cdf)en bie SJionutonie bor ßantifdjaft. ®Dvt erijfbt fid) bie imcftc StcinfdjiicibL' bcš gvoBen tit§ ,5U 2.514 9Jtetfv, u»citl)tnid)nin.'iib iit'"" bie ©bene biž jiir fernen ®onan.

§art am 5ee biii'cf)3id)t eine Strafje baä uüvbltdje Ufergeliinbe uieift biird) Sffialb nnb nn üie(en rei^enben Sünintei'Utieti uovki (>iä ^um „Üabnev". Syerf;a[tt fiitb 58iidjien' fitall nnb Sieberflatig ber inadercn Sdjü^en, uieldje (jtcv fu oft nnt ifjrnt getieMen ''^ivin^en ^pfHiuii uericimmelt uiareii, bod) le&t bte M'nitbe jener fridjen ^ßcit notf) frifd) im öebitctjtni); ber 33euiDl)utt nnb Ijente nod), uu'iin ber raufte §crtift baž luffiiie ikilt ber \HlpIerinnen il)a(foljvt juüniit unb uüu allen Seiten mit Saudjjeit ntib Sinken bunte Sdjarcn feftlid) }]e)d)ntiidtcr 4?nrfd)en unb Hiiibdjen nnf itjrcn Äiiljnen t)evatt3ieljeu, ben ^(Imttin,^ Sn tH'neI)eu, entfaltet fid) lieint üabuev ein Stiid ^olt^pLiefie, fo unnevfLilidjt wie efiebem.

Tie äJttiHe uun cyöfil mit ifjrem graneu *iUrd)leiit bilbet baä o&ere Sce^d-nbe. 9(llein uod) meitev juriict beljuen fidj, fdjou flanj ciuiieidjlcfieu imn Äi'alb uiib reifen, bic fd)uior,^en S^u'dd bfS 2opli(5 uub ihinimerjecS aiiö. Sönfferfälle Ijäiifieit utebev tu beu evften See, bev juieitf eut&eljvt and) beö ;)i'ai!)djeng bev Öeiunffer, lübteuftille breitet fid) ii&er ben cnflcn Mcffet, fetten iinterbrod)en biird) beu Jilaui] ber i'U't eiueö .'puljfnedjte« Ijocl) Pbeu int ^lyorft.

Siv ücrlnffen ^Inffec, feine fdjöncii iüerge, bn^i fri)f)(id)e iöijltdjcu feiner Seuiofjuer nnb baä veiie Ireibeu, uiefdjeS jebeu Sommer ()ier cinjieljt, nub u>enben uitfere Sdjvitte üftlid), beut ;!j3eden üou 9JMtternbin-f ^u. Sitie einen art itie @ei]enb [ireitet fidj fjier ^luifdj'-n ben Vlnälauferu beö lobten ®elüviieS im ^Jforben uub jenen beä ®iid)ftciu$ im Silben anö. äU'rnÜHie ber fjnljeu unb offenen i^age ift bnž iUima ranl), bie Vegetation faft alpentjoft unb bie ßnlturen auf SBdb unb SGiiefeu tjefdjrünft; alle uicnfd^lidjeii ^(nfteblnniieu fd)fireu fid) läufis ber alten Saljftrnfje ^n 2)ijrferu jufammeti, weldje feit (Sviiffnnuti ber-4^al)u fammttid) nerarmt finb. ©erabe im ÜJhtteIpnuft be» weiten flriinen Sfjale® ließt 3)fittetubLirf au bem Sliad)c Salja, beffen 'OJame unä in Cberfteiermarf uod) einmal (u'iiefinen luirb. tiefer mevtunirbige 53ad) entfpriugt am ^^-nfjc beö Ivagl iu beu J-etžfdreu beä lobten t^elurgeg nnb bnrdjfliefd bnglfjal imn iDJittevnbovf uou^Jtorb nud) ©üb, alfo quer nuf feine i.\iugšvid)t(ing, ntn burd) ben t5ni]f)afj Stein ,ynifdjcti I~adjfteit![iettircje uitb (ilriniuitua ber (Sunö jn^neilen, uiobnvdj ber ljudjnnfratjenbe, baš ijau^e Jljal boutiuireube

Ilium bcu Iftüi-vcii uöUiii ÜLiürt uurb. ?Iugiif;;cirf)itct bitvcf) eine H'nivcidjo Vdpciitovvflüe Cii)d)t fidj bnn Cih-iiiiiniiui iioflfiiiiDcv bnä lobh- tMiivfii' iitib ii'tJt fid) liiiuiä bcr Wrcim' öftlid) ill bil- sirütlai '^^[ati'rtiitaiibtdjtifti-'it bc» .S^idjinöltiiiiii iiiib Ä>rtv|djcit«f fnvt. 3:;in't (ji'Vdfi vmi)d}t bitrd) iualbi(]i' ÖväDcu bcv Wi'iiiuiiiurtbiidj inib fi!()rt Don iHiidjiiu cutlaiui bftti KtiiL''J ricfiat'ii 'üfmiu-iisoettciu Ijimili iiiä GtuhStI)al.

bcn IJiiiticu boä SdjlDifcs IvciiitnifdS nitrollt fid) bii' nauje ^^Jerfprctinc be^^ iiuh'vcu ©luißtljaleä luni ^vbnitui iiiib Stciiuidj DižS l^iiuiti iirtdj Sie.^ni, bcjunberö fd)ö)t lim ^Uu'iib, KU'int bie iioii.^c lum äin-ftiMi iKToiitftvöiunibe ÜidjtfiiHe baš tn-ite, ftnvt oiT)mitpft(' 21)al mit innen un.^öljliiii'n .^xnftiibfln, bic bnnflcn l'tni'n am UfiT bcv CSnuo iinb bic fi'vncu Jitiiltidjvoffi'ii lu'i l'lbnunit luTiiolbot. i^nut5(-icftn.'fft"t' lunlbini' ?ln®liiiift'v bi'v ;1{Lilti'iuiuitnun' Tmicni Inlbi'n ben jiibtidji'n, idjvoff iili|>(5enbc ^Hivfottcn bcv Xübtcii mit Dvtfdjnften au il(vcm (yufu', mit M'irdjcu unb ^djlütfi'vn anf i()rt'ii ,fiiiiuiou bcn növblidji'u ©num bcS niib nuv feltni bringt biivd) eiun', fnr,^c Ciicr^ifin'tcn bcv

ililid [(iiirin bcit t^niiicn Siiiibcu bc§ ,s)ud)(icl)ivfics. (Srft bei iiic^cn üffiict fid) eine tiefe, b(V3 t'niti,^e iJ'aUjict'ivne bnvdjliredjciibe Üiide, bnvdj uicldie bic ''^tnftftvnfH' üIh'v bcn ^Jjafj ipiiljvn in^j (^k'bict bcv Steiev Ijinii&evfiitivt, Taniit lioll,yc()t fidj iiiid) eine uiffcutlidjc 'Jhibcnnij) be>^ innbidjiiftlid)cn GljnnitteV'J, nn Stelle an^^si'-'befjnter .'piidjplntcnuf,- treten liodjonfmiienbe ulier fefjiiuile Sflsfönmu', unb breite ciriine Sdjicfcviuirlaiien fenfeii fidj in fanfteii ■Stufen in'il^'" ba-^ 6aiipttl)fil Ijemb. ^ie (Sniis beninnt Iiier ben Tnrd^bnid) bnrdj bie ni,h'b(id)en .StalFolpeti, evft imdj ,5iuiid}eu innftcii ,'püljen, bann dber treten bie (Sonliffen .yiriirf inib bie iieiiniltiiien ^^''^beriie non ^tbmoiit uerfiinben bcn (Siutrilt bee crlmbeiien Sdjnufpiele« ber 'Jfatnr. Untcrfialli ^'Ibinimt fperrcii bie ^^-elfen biv? breite 2f)iil biä nnf bie fdjiiuile ^l'iforte bcv WciiiiiieH? luinftanbifi oIi, burd) u>cld)c fid) nnn bic liirmenbcn Wemäfter, mit uicificm (Miidjt nin bie iiurtvetcnbcii ^j^feilcr fdionmetib, ergieficii nnb bnö f|iin,^e i()iil mit bitmpfen! Ü^nitifcn erfüllen. ni!iie()euver blidcn bie fenfredit nliftiir^enben hleidjen 3'id"en beji ^odjtljor unb ^)ieid)enftein f)crrtO auf bie äKalblidituiui odii C^ftatter (lobeu. (Sin breiter ^Kif; fpoltet ()icr ba^ fiiblidje (^kuiiiuer nub fiiljrt siuifdjen [)iil)eii ii?iinben bnrd) in bav ftille ?llpcnt()nl rum ^Ldjusbadj. Jtodjnuil^ ^luiingen bie beiberfeit-j (jcmntrctetibeii '(Velfeii bav iictt bcr (Suiiö in fd)uuiler Sd;lnd)t pfauunen, allein fdjcnt bei .sjiefUin fdjeint bcr elieritc il^iberfttinb (lebrorfjen jn feiti uub beridjigtcu Üanfe^ utenben fid) bie il^ellcii norbunirt-ö biircf) ein uinlbiiie^; inefiifiuuiibene;' bi^? l'onbcwtjrcu.^e bei yiiteniurtrlt.

SÜfit beul Wcfiinfe burdjliridjt bie (SutiS einen ber liebentenbften, bnrd) fdiroffe tyipfeHianten unb l)ol)e föiiube iini<[5c,^fid)neten (^K'ttirg^-ftiide Obcrftcierniavf^^, uield)ev, mill ben .'önKer ^Jiauern bnrdi ben tiefen Sattel in>it St. Waden getrennt, iieiien Cften idler biiv ;5iiu>b( nnb ben l'u^niier biv .yim Waiferfdjilb, alfL> biv. on ben (i-r,(bndi fi.ivtiet3t.

ituTfunivtiijior Wcfiouirtb A" öcii ltd)tfn iJfaufvii bor StnlfnUini (ivi'itct firl) itii Siik'u beiielbcii bic 3L>iif bc« 3pntljciiet!fteiii,^it(icž aiif^ .Sjicr (jnT)djcit mir jniiftc ^^crinonuni, tirihie iUfotli-u iUierflfibcti .ftiippfu inib Siitti'l iiiib birfjtcr SlJalb bebecft bic nutcuMt yibljüiigo ber Xl)äkH'.

ikriiiLiiit' bii'H'r (^ieftaltmu] erfdjeiueit bio Kjalnnüibc bieiev (^H-tn'nb, uiic bic .Shiiirrou bri Jlbmmtt, bci3 3.1)nl rum ^uljtiöbadj, bie iUabiufr iiub tljcilionfc amf) iiucf) bass (Miid bi'y (iqfmdjcä mit einanbor bm-dj iiicbtTt' 'Snttol ria-biiiibfi!, lUiiljrciib ftrf) ifjre Cik-iuiilKi' beu luid) 9iorbcit burd) ciiric 'Sd)Ii!ditcii bcv ttalfft'tk' cr.^uiiiiiien ntiifjen;

bic liiblidji'ii Cucrt()älcr boiii'deit milnbcn nlte ld)i>u luid) fur.^cm y^uf iit jnu- flroiV

lif .fiocfiiliovntitUH- ooiit tSnidrttijj in tiuä Wf[iiii[i'.

l'iiiifläbi'preliioii, lucldje am uüvbltdjcii be» llriicliivncv Idiui« bcr ^^^iilteii iiiib iiicfiiui Iiis Ijiiiftvciiljt.

Ü^üit ©cljtljcit ^ieljt bnö ^l^nlinitljfll üLut iHuttctniuiiiu iiiib Irie&cii iiiifunivta ücneii bcn Siitti'l rum äBcilb; brfitiiciuölbk', Emiuittetc l^lrrfljdjfitel bcrtlfitcu iiuiititevfirodjcu bcii tuiiipfiili'ii lljiiituibni unb imi bort, mo fd^ilfiinilräitjt ber uu'loiu-r^üliidji' See luiii WniS-Ijorn foiti idjumr^e» SBaficr mit ^yufic bcr lt|3teii Kjnlftiifc nuälu'citct, biirdjln'ifljt ein £lucrt()al bcit (^Hirtel bcr I'liiiftcn Sdjicfcrbercje iinb Micfeii ijcipcuftifd) t'lfidj bic ^Viff^'« bo^ VlbiiKuiter ^Hcicfjciiftcin Ijcrnli. Unter ftctcm 9{iid£i[iff auf bic fiiiftcre, fdj]icci]cf(cdtf Wette beä Süöffiifteiit gcUiiu^en mir auf bie iBaffcrfd^eibe üpu Slialb iinb jeufcitS fiiunb in bnS Iljal bcr iiicfiiuv ^i'cntiaii Ijicr boö luujcmciu ranljc .Uliina fauin bic bürftiiiftcti ^^tib^ friid)te Äcitiilt-'n^ Jii-''"!]^ bnSfcUu' bic biiiuuicfiitc ii^cruilfcrniui ifjrcii GrUtcrli iit ^-I^iclj.yidjt

iiiib .pul.^ljanhcl ^ii fiidjeii. lief tiriimen im biintleii ^Eiitiii bcr WriiOeii oiii Ufer bes ii^ticfjcä luiv&elt ber i)i\iiirfj be» Siofjfeiniu'ik'rä iinf imb iKrfiinbet bie ^Jliiliiefeitfjoit bcr i)Jieii)cf)eii in bcn tueitcn gurfteii, bcrcti @ti[(e uuv ft'fteii burrfj bcn ^^äeitfrfjenfnnfr be§ „itüljl&auerä" uiUevtn-ocIjcii U'ivb. 9titi' im .'ptrlift, njciin ber firi'mftige Slöiiii^ bfš aJinlboS leiite ytofje .'peniiiSfovbeninfi eviicf)eii Itifit, ober im erfteii '^riiljjrtljr Ijorfj ntieii im bor fdjiiee^ Heflcdtni ©rcu^' tir^ SBalbež, luemi bie uub «Vim^tfeS^ritfc bc» id)iHeriibeu SJ-^irffjiif)!!^ ertönen, batui belebt jidj ber fteirifcfje .^ocfjuuilb unb aiirf) unteu mit K^dfiuei] erfitiiiit bnS Sititdj^eit bež [irauucn ^siifierbnvfdjeti

„^©emi öct l>li!Cr[)rtlji[ Imljt mib See SÖMuboogcI [rtji-nt, äSeiiu ber iloSjIbmicv fitiuntjt, ift bic liifii(ifte Seit,"

Z^t lueiter iindj Cfteii, befto mel^r ni'iuiimt ber Spiitf}ei|eiifteiii^iiii an Örcite, befto iiuid;tic|crc iinf^eit mm fatfigeu (55ei-teiiteu id)tilten fid) tu bcn uieid}cii @d}iefevii ein unb flcOeu biibnrd) i?ertm[af)inu-| (žulfteljniiti einer 9}eil)e Ijutjer Ä\ilf&er(]e, luctdje ftd) uun jenen ber jiiniieren .Stiüf^mte bor ?(l(eni bnrdj i'nnfterc ^urinen nnterfdjeiben. Oln biofeS Webiet fällt biiä iubiiftrielle I[)iü Don i'ürbenilieri]. iiJ'nr^ nberljalb feiner ^Jiiiiibinid in biiS älfnrtljnt bei ßeobett mucitert fidj biefe Jnrd^e ^n bent uffeiien äkifeii oon Xrofniadj, nnt ineldjež )id) bie cnini^nten fialfberi-se, bnS (^Lifjed, SSilbfelb inib ber i^Burbertiliersier iHeirfjenftein in einem ninlcrifd)en .^idbfreife rtriip).)iren. Sief einiieriffetie ©räben fdjneibcn l)ier in bie iBerflflanfeit ein, lucfttirfj ber (Hüfisivabcti mtter ben 9Uiftiir,^en be§ Sieititiii biird) beti Klinten um SBitbfelb, ber eiiicnttidje S^urbernbenjor (Sni&en liefen 'Jintbeii an ben fytifj beS J)i\'idjenfteiit.

^Jii innerft Iie(]t in biefem Wrdien ber 9JJnrft ifüi'bernbn'si, ein Keittrnipnnft ber uberfteirifrfjcn (Sifeninbnftrie, biird) bie .ftimftftrnfie über ben '»^^rebiiljel mit CSifiMier^ Derbnnben.

.^")üd)ft eiiientljiimtidj finb tjiev bie ©inbriide oine'5 nädjUidjen Sefttdje^, njcnn otiö fdjiuinbeütbev ,§örje bic bunfle Sitfjotcettc ber Sier^er ^Jttiner (jerabbriint, luenu üott at(et: .^üdjöfen leudjtenbc ^eneriiovben niifftieben, bereit biimonifdjeS fiidjt mit bent rotfjen Sdjein au§ bem Innern ber SBerfe nereint bic altertljiimlidjen Strafjen erfjedt. jDic f)ier oerfffjniol^enen för^e ftantmen (-(rüfitentljeiB imm (Srjbevii bei Gifener^ nnb luerben mittel ^^örberbaljn über ben ^|3rcbnf)el Ijeriibcrijebrndjt. SeUfani berütjrt eö ben SKSnnberer auf ber einfntnen "ipafjl^ülje, bcu'^^-^fiff ber i^ocLunutiuc ^n ücriiefjmen, luüljrenb fendjter SIebel bnrd) bie üiirdjen ftreidjt nttb qiialmenbe ÜBulfeiimaffen bie tuiljen finfieren (SJrnte beö ^{eidjeii:' ftein ntnniitdjcu. ^Kafdj fenft ficfj bie ©trafje nad) ÜJorbeu geeint baä qriine, jluifdjen ben oielijeffultiiien ?(iiä(äufern ber iSd}tiuibcntettc im Often unb jenQtt ber (Snnžttjatcr Sdpcu int föeftcn einaefentte ^Ijal ooit (Sifenerj, beffen $auptort üermüge ber unermejjlidjen

Ii

ofji'rtu'ii 2rf)ä(3f iin imfjm CSqlu'ni fa)'t bitrrf) ein luillpž onfivhiiift'nb ,511»! S)J^ittelplrlIf^ bcr iifpiueii Giieiuiibuftvic (icunn-bt-n ift.

Witd) bicK» umv^i'It iit bon (SoulitU'ii bcv ^ni(üci,^oiicf}en WcGiriiel, um boim, iit iMtficr Srfjfndjt bti' ,Ua[fn(pcn burrI)tnTrf)iMib, [)ci ."Oicflau in bio tSnnö ^u münbcit; uarfj allni Si'itoii f)in evf)clieii fic() bie Sh'iniDÜnbe rtn§ boiualbi-ten .'oäniien niib lu-fiti', tiffL" tvciuieti bii' cinjcineti 3JfiifH'n in t)olivte Stoffe. 3u (vitt nn§ bcnt ^JüiffiLi bi'r Srl)uialinttiriippf ba- ^lifaffenfteiu (ii'ucn Gii'eni'v,^ luiv unb )d)i'ibct bie ii^or^lueiiiuniicn beä

Ifc SiiKfl li(i ffitid:|(lPobcii.

(Sr.^Iuirfjeö in ben luiilbiiien ^fuHiirotu-n am bev GH'icämaitcr inib in biVJ iUJiinitfjtljal, an bellen ÜJfiinbuni^^ bev [jcvvlidjc Seopotbfteinev See bic lidjten (^el)cn bev Sccmnuev imb bcä ^^jfnfftnifleiu U'iebevipieiit'lt.

iJtuš beni ttiiiTeii Sce&üben nni riicfiuävtiiini (Sitbe biefe« KjiiU'is fiifjren Steide nnf bie r)iKfji]cletietien älknbeliübeu eineä niiicfjtinen t^iebirgSftOffeö. ift bif .'püctjfdjiuabgrnppe, ein gefdjlofleiieö ^j>(atenunf&irfie, baS fidj i'om Gqtiadj liiž ,51011 Seeberg fünf 9Jffileii lUfit in 5ftlid)er ^Hidjtniui eritrecft nnb tiefoiiberž iiadj ^iorben (legen bie Sdjhid)t ber Snl.^a in fteileii ÜJänben abftür^it; diet altinäligcr bai^eijcn evfali^it ber Wbfalt cieiien Silben: !;Heil)eu pon i^Dvbergen fcnfen fidj ba, bnrd)idjnitten uun kiiuien SeiteniiriiDen, ftufenlueife jii beu uiebercn Apüljen bež Spatfjciienfteinjngeg Ijerab. Iro^ äljnlidjer

(iinifitiiiratiou iiiib ,\>i)l)e lu'iitiifU iiiaii jcbod) nuf bi'iii ÖLHljirfjumb jciio LiiiÄiitbc()iiU'n, für bic iiil,\tii!V!-iiicI)fti ii'alfaliicu jo djavnftcviftifdjci! Steiinuiiftcit, .siicr fiiib t--; nu-ift dvi'ii iTid)i' 41(\itti'uböbi'ii, uiclff)c, 0011 bi'ii AtiUUH'ii bL'S ii^rnitbflftti itiib (Stinifti'iii tif[)tTi'ld)t, bic .püljni biT UH'ftlidjcn'11 'l^irtifii eituic()iin'ii. tSift loeitcv rftcu ()t'[>nt |'id) bic Stufen

bciJ (^ifbinn'i? ill ruubi-n .Shippeii nnb Initiini iHiidcii f)ül)ci- iiitb t)ül}tT cuuhu' Iii» auf beti

0)ipft'l bi'5 ,'pLid)ff[jiiniti, 2,278 9Jii'tfr, auf bfffi'u loiiibiiiuliraufttnii Srfjeitel uiuftev Jfelž-tuiticii bic ^}in)ctibi'i.fe'[ieceitš ucrbriiufit Ijat.

;i{eidi 011 iiriifunlicjcti (atibfdjrtftiidfeu il^ilbtTti biuiCLieii ^ieljt btiä ®rtl^nt()ithiut uörb lidjcu ^vufu' bit'icö (Mctiirijcž t;iu, iu>ui ,Shifteurii'ficl iibev Söcidjfel&obt'u uub Wfrfjobcr Lii^ und) SilbrtU'eu uub lucitevfjin ^iiiifd)eit tUivbcvsieu l^inati ti'iiiiy, luilb al» fnc?r Sd)(i!djt 5uiiid)i'u ()Liliou ^vdffu, tmlb fid) twitfub .yi uiiilbuiu|d|kiffi'ncit (^iriiubcu mit tiluuiii^cii iBicfni.

llui nucit ti'iulilirf in beu Vüiflmu bev jeufeititieii y(Iibad}utui be^ .^lodjirfjuniLt ilciLiiinu-u, UHilleu nur oiif bii'8iibfeito .yivücfteljrcii, unb ,yiHir tng du bie Ufer bcv SiJJuv. isLiii au^bnict'ilofcn Salbfuppi'ii unuiehm, ,vetjt bii-fer kbciiteubc üou üi-ubeu atiiLMirtö lii^ Ü^nu'f au bev ^Jfiinbimii beö In't'itcu lyfilr^tljali'ci, u>eldjc», luni (jier Iii uovbLifllidjor !;lfid}tuu<i .^im Seuievtuii aiifteii^etib, bte letzten 'i'luäläufer bes ,s)LH-[)id)Uia(i eiiiciitlid)!.' .^odjdfturne (ie^t lucit .yiritef uod) 9{orbni Ijiutev einer aufjer orbeiitüd} breiteu, ooii laujineftrecfteu Ciievtljiiteni burdjtn-odjeiu'ii IV"»-' imiftcr .tiiil)eu. 3li fül^rt ba§ UHilbreidie Xraiiofj ll^al üliev Watfjreiii uub Cberurt ,viiu CiSrüneu See am ^ViifU' ber fiibuiefüidjcu ?((ifällc bev 5d)UHit'jiruppe, fo .^ieljt oiidj luni .\!npfentier!i ber ■3[)iirl|iralH'ii eiuuulrt» uub iinlieU iu ^luei uicitliiiifii^e ?ifte, düu beiieu ber eiue üDer St, Csliiei! imb bev nubere iilier biiS ®ecfeu uoii 'Jfffci^ uub (Seemiefeu ak'rmal'j au bic 3iibii[)ftiiv,^e beö (^leliivfle^ In'voureidjt. ^sii eiiieui ^rof^eu Ü^tnieii utufaiuieii btefe (u-ibeu Wräbeu baä Silben luirtreteube ^^.^lateaii ber yjfittecalpe uub ^^ül,;, um eiiuiubev am ^viific ber Sdiiualuuauer, bort u^o baö felfeiireidje Ira(uiefeti=3;i)al uub bie §od)fave ber ®ul(unt3 am (föd)fteti einporreicfjeu, uiit if)reii oberften Witfiiiuieu tieriiljveu.

t^leid)uue im SÜefteu ber ^Jrebiiljei, fo Inlbet t)iev im Often ber Straiien^uj-i über beii Seeber;! bie Wrciij^ie be« t^eturfle-i, (ir fiiljrt uuu Seemiefeii an beut beitfunirbiiieu .tierreit' fitu' SJ^vaubl)iif, beul einftifieu £iel)liuiiöaufeutljnlt ßr^sljerjiui-j Sohuuit, rnn'bei über t^ufitiunf in brtž iJ^erFeu luiu fli" Dberlaitf ber ilH'i eiiteui auf eiufmuer .Sjölje

ftefieubeu Wirdjleiu erfdjliefit fid) baä matteutiriiiie, uou uielfieftaltiiieii i^erneu umfdjfoffeite 5:i)al, iu faitfteu ÜBeKeu aufteineub jiir SBafferfdjeibe nerteu beti t^rlnffce. Witten iu biefer frieblidjcti Üaubfdjiift lagert auf fouuiner Üeljite ber iiielbefudjte Mnabeiiort mit feiner

1)errlid)eu, reidje Srfjitlje berfleuben ilird;e alö :ilJi'itteIpiiiift be-s eiiieuartiii biniteu ll'Serfeljriä Vieler laufeiibe uuii fnimtueit ^Jiiliieru,

Xvitt uns ill biT ^djunUninip^c itocf) i'iiiiiuil bic iiioku'iid^i- üaiitifrijaft bcö Ijodjiie[nvj]ež nitiicfjcu, fo fdjeiiuMi bio (iL-fiini^lulbLMibcit .Siviifto uhmU'v üftlid; i(;vc iUfiirf)! i'iiu]i'lnif!t ,511 [)n[H'it. nit^eii iiodj bio folfiiu'ii, tuMi (ivntoii .s^-jodjftiidjoii iicfviiiitoii

Störte bov ^-ik'itfdj, bcr Sd^ncL'= imb 3inji;atpt' uiib bcž Sdjiieofu'vn I)L)dj fin^un-, iiKciii iljro lirfjfoii iHi'aucrii Midcit niiv iiieljr IjornB auf nicbove .'piiljoii^iifio, boron faiifto ^^oriiu'ii Hlhi oiiiem iiiiinitcrlu'Lirfjeneii SBiHictdtionžtoppid) iifiorfloibot lucvbi-u. Vtiiä bom 'idpciitofH'l bor grollt buvrij bio J^-olSoiigo bcä Xobtcn S^cikž burd)Aioijt bio HJiiv^i ba» iinilb- lUib tuilb^ voidjc (^otiiot uun 5IJ^iil■^fk^l nub S^fonterti am ^iifjo ber SdJlU'oal^H' mib ®uvt aber, lULi il)v iifliif ciiion iirüHon ^Bogen narf) 3iibn>o[ton bofdjvoiM, üffiu't fidj in bcr il^yvticbnun bo^ U)oitt'ti niib fnuf)ttiamt untoron SiJiiiv^iKjdteiS oin ^fjor /(lutfdjon boii ^vovbonion bor ^Itoj^alpo iiitb boS SBodjioI, ein ©nttof ^iuifdjeii .STalt- nub l5oiitralnfpt'u, tuoldjov oei'inüiio foiiuT Xiofo iinb feinov (lOLH^iMpfjiidjcu iiaiU' Kit nraltor ^oit tH-nifoii mar, boii ilfovfofjo ^i)d}t'ii ^){orb niib Siib, ,^Unfrf)cn bou Weftabon bor Vlbrtrt nnb boii Ufovii bor lUanon ^onnn orrinittcln: bor Soinoriiui.

^iinstluil.

Sit @iinä tritt boi iWanblinn auf ftcirifd)eii il^ubon luib nerfolsit in üftlioljor ^liidjlunu bie moito Xf)a[etH'uc.

^^loifdjoit bom ^^nd)ftoin nub ,'piid;t()or mirb fie aOor rto^mniuiou, i[)roii iloiif iiiibovu, firid)t fid) burd) bio J^otfoufdjlndjt boö WofiinfoS nnd) i)k'ivbon Ä^aljn nub oiitoilt )Li bom Sori^timbc Stoicvmnrf^. llrfpriiitflfid) flofj fie in ^oljfroidjeii i'lrnien. ^sot^t ()at man if)r oiit tiofoö siorabcä ®ott iioiirat'oii, riiifiSiim aber finb meitc Siimpfo oiitftanbeii. ;)iau)d}fnb ftrümon bio Bellen beä eingeenijton ^f^'tK^ (li"' Ster;;oniierabo faiui man boii iiaiif mit bom ^(ngo oorfulflen, fii» er fid} in ber ^^eruo fdjeiiiluir ricroiuit iinb silifjornb in bidjten SBfiboniiobiifdjen norlicrt.

iDif äJtoaro nnb bie urofjo :i^roite Il)ateä oerleiljon bor ('■iesionb beti oiflenHuim-lidjon (Sljaraftev. Einen Imiiialje mnnberlid)fi! (Sinbrnd mad)t bie (Stieiie, ;^al)lroid)c unfürmlid) i^fninte ^nttortjütton mit mubriflon nmn Sotlor bofdjäbiiitoii ijkettern finb riiiiigniii ih'rftront. llmraljint ift aber ba^ iÖilb Dun fotfii^on über (^riiii übermiicf;orten ii^ornou.

SÜoldje Wainiiiifaltidtoit in biefeii ÖJipfetn! 9fürblid) tnlbeu Iljoilo bor öfter:» vcidjifdjoii «■iiltalpon bie i^oiirenjuiui be§ Jfiolog. i^norft bie ytlibadjunflon bo^i ®nd]ftein ■ (jelnetoö — ber ucfnuätjiilidje Haiuuifpib iinb ber Shiber^infeii, bann bor ©rimminii iinb bio iinfierften ^^orlaflen bc§ lobten ©ebinieä mit ben rmnautifdjen SBeifKnlmcfjer fifiinben, enbltrfj bor '^>i)[)rc;af; nnb ber ''^^ndjftein. ^sm ©üben be'5 Kjalož ift aber ba^ Uriiebinie, meldjoö in ben mfiiien SUitjani^en ber floineii lanern ben üanf bor (Inns begleitet. .S^'ci' Ijabon bie Seuioljnor oft big bebenteiibor .'göl^e bon SHobou bebaut. Diofe ^olbftvoiien,

bie ;;iil)(i'ciif)cti CrticTjnftni, bie oii'Ifn iH-rftvi-uteti Wdjöftc iH'i'Ici[)cit bcm ^(jnlc ciiicit frcuiiMidjen t£()avfittcr.

Die Imltiicfic Jti^vn uii^ic()t bie C^etjfnb mit i()VL'v umJjerntitMi ^^iiltc, bic mit il)v™ OicftriipVL'ii "nt' Öcibepfimi.^eu uiib bie .'piituii' mit il)vni idjtinitcu SJabcliuiilbiTn.

Urn bou (Sljaraftt'v berU'dicn ti'iiueii ^u Irviu'n, fliiinncn uiiv oIuTl^dli bc>J 7s-riebfk'in pin iLif;eiiaiiutni ^uitrtfei'itfiü nupor, bem ^volfenfi'nd, bi-r (jier bctt lualbigeu yibljajui frönt, (gtnl ^ieljt fief) bcr fti'ft'vit6fftveute ^ufnui'ii ,^un)djctt bc!i aBalbfiaumi-u nupin". (Svft Ijocf) olien I'litfaltcii bic iiuidjtiin'ii Stiiiiimc iljrc mciti-u in ettiattbfV i^u-ifi'iibcii ■jiftf, fo baft man citicii I]Dd;iicU)ültitcti Tom iitcr fid} [jutini iilnntt, iu bni boä 2ic[)t iiitf ip^fiifr) "iii* of)rfurd)töLuit( cv&i'tintb fiit,yibrtitrteti luniit. ?tm iiiubeu aBer smtfdjnt bt'ii ^al)lvcid)c]i iiriifjcvcn nub fkinmti ^^ftöDIürfcu, ü&lt ben IriimtiUTn nicbevitcftiiv.^tt'v Saiimviefeu cntfitlkl fid) tmifntbfiiltitii'ä uetu'ä iictieit, oon wndjernbi'ii Sfffoofcn mit ben iilHTvofdn'nbfteti (iontniftcn in bev ^^-avt'c, iHin fiilju fid) uerfdjlitiiicnbeii Wemiidjfeii. i'tn i.'id)tunncn, lun Wi'nid)en[)anb ober ber nuci-[iitttid)e SBinb bev Sonne eineti tiiuMid Liefd)afft, ba breitet fid) ,^uii)d)eu beit ®aiimftriiiifeii ba^ birf)tc öcibcibmfrant, i)öl)fr fiubet nuin iind) bie ^Upeitruie, bn.pifdjcii nter fd)ii'f3i-'n ^nvviu' empor, Initb in ^ierlidjev tinlb jnr (il)enteiievlid)fteit (Mrüfie fid) eiitfdftenb. So evvcidjt man bic .'piilje. ii^cimv man diif ben A't'lfcii [)inau§ftei|]t, bcr nnd) uornc uriniinii^ nub fteif ini iffialbežbiinfel alifäüt, uim riichuiirt'j aber Hon ben ()iiuin fid) frf)liiniielnbeti iiiiinmeti [ic^lDniineii nub uom ai>acf)ät()iiiii iilierunid)crt fid) fcirf)t ertiinimen liifjt, I)at man einen rei^enben y(ii>50Iiif oiif baž 2:t)al. einem il{al)meu Hon ^fetfcn iinb fnorrinen Sänmen erlifidt man bnS tief ntiten (ieflenbe iiiib bie ftol.^en .'piiljeii, bie eš Iiciiren,5eii. ^iUitlftiinbiii mirb baä S^ilb, mcnn man beii Tyelfcii felbft crreirf)t, bcr cine ?(rt lii(bet inmitten ber Üiuincnmtpfel, bie riniVonm an il)m cmpuvftrclien. iJfad) bev JiJultšforte I)at)en [)ter bie iBnlbjnniifern Oci il)rem nn()eim= lid)cn A'iime bnrd) bie biintleit ^iforfte <n'ni()t nub oon I)icr iit I)el(en 9Ji'imbniid)tcti if)rcn [ie,',anlievnben gtinii inä H)a( evnin(]eit laffen. Vim red)tcn Ufcv im llriieftciii treffen mir ftelleumcifc bie garten ®lumeit ber alpinen ^lura. .'^tiev erf)cbcii fid) bicta[)lcn (^iebiri-jS^iiiic pl)ramibenfövmiiien Spieen, bie, mit (^iraS litter,^Oßen ober in fd)iefi'ijii'it "ißlattcn abfalletib, einen Ln'iiiinelleu iJtnlilicf gemäljreu. T'er bebeiiteubftc uoii it)ncn ift bcr §od)= Siollinti, U'eld)er bic .'pi)l)c non 2.80;} Sicter errcid)t.

Tia^ ^^-hifjfletnct bev fteirifd)en Gnn3 ift teilt iiti^tjcbet^nteö; nnf bent Üiifcu Ufer finb [tluä ,^n)ci bebentenbere Öe6irii§litid)e. 15a ift ,^nerft bnä reifjctibe (^eiuiiffcr, mctdtcs bei Wittertiborf cittiprinfit iinb baž Xad)fteiniie[»ict non bcsi ^clömiiffett be» Wvimmiiu] tventit, 3n öbev 3d)Ind)t eilt eS I)in, nm im ranidjenben Safferfod jnm K)ak' iiiebev^ jnftiir.H'n. üdnnS feinet^ fiaitfež qelit bie rontnntifdje Strafje „biird) beti Steiit", !neltf)er i^rf; eiirübminti CSitnsstljale mit i)Jiitterubiirf ucrbinbet, 2)cinu ber OJvimtiiingbad),

lui'Idjfv im .'oev^fii beä lobten eiitipriunt. ?(tii rerfitcu Ufev pvtjält bio ßiiitä bie

nu'iftni mie niiž bcm l^rbiittiiv, C^uniiu^s I'tiffingtrjiil inib anbci'cn nicfjv, 3)u'fc

:ilLKrje nit)pvni(]rn im StocFc beS UvgeDinieä, um iu fiiiciitijiimlirfjou grfjfiirfjtt'ii bie iHin-[iLT(ie buvrf)6vi'rf)f!i unb bit§ GniiStljnl ^ii crveicfjcii, ift ieljv (üfjiieub in bicfe Hjält'v fisijubvituieii. Xa fiubcii nur (jönfiti bort, m ba-3 ('»ktuiilKf belt ljiU)cu'ii ©ipfclii i'ntqnillt, )d)tiiiiiinibi> 3l^tii)nfii(h' Libfr cimm ftidni t}iiUMiuii'icf)mit'ßt in bunflc bereu biiftm' ^-nrtu'ii er luiebcripiciieft. Tief fcfjoiifte '■|>inift biefer ?(rt ift ber See, beii iiuiii

Ter HH'iniiiiiitti mil Sililufi Irniiti'iiFfli.

noti bfv Cvtfdjoft .finiiw Ulis evrei(()t. Tie uubuvil)biiiirtlifl)e 5tille, bii* Oiev f)crric[jt, luirb mir niiterbrodjeii bnrrf; bniS ^HiHijrljeii ber laniie» nnb biivrf) bio Cncdeii, iuelifje bie ytli[)mi|ie ber tjiiuib fpnibelii, 3tet)euflii)H' i'un flvofievtr ^k'beLitiiUß [iiib bie'^nilteit,

on beri'ü Ufev bitä ftnttlidje ^fiuttenmnuu itnb bie :i<iirii Stred^au (ie^t, iiub imr ^(llem bie Srttiirt, äueldje bie C^ni^pe beä .Ciüdjidjiunli bem ISüiiäfietnetc eiirffqicljt.

."giev uenueiteii u>iv einen ^[ntienlilid iiiib inenben nnä ben iaiibliiljen 4>erljältni)len Geletiten (Snnätfjale fanii firf] fein Silb ertjultcn iinb audj bie ®eiuol)nor l'tel)en bcmft'i&eii feinblirfj neiienütier. A^ücfjfteiiö bnfi im ®iintev, luenn tiefer 5djiit'c bie iHfte ber ilMÜbev iiieberbriidt, .'jpLid)ioilb aii» bem Tobten tMeluRie tjcriiberfommt, um im uieiteu Tl)iik' fein ^•ortfomnteu ^^u finben. Sie aiiberö ift ei an ber Siü.vi, mu ^-ILMlbtüpe ber

Ki

^iJiittclpitnft ift für bic ri'idjfti t^ciitieit^ iiitb ÖLidjwiltim'iLTe. ift ein tinfiildjcr ^ii^ibcn fiiv bii' .ortrtti. Vltiimnitfv Weiftlidjcii, luclrfjc bie föa(Ifit()rt»tirrf)t" iimiitti'u bi'r i'inft l>oiittil)c iu!bm'd)briiuilid}i'n iföiilbcr i'vboiit, bürftfii Ijicr luinndtiä imd) iiinurfH'ii 'Mv iiiib

crlcflt l)n(uMt. Sfhni) Iji'utc [lilbet btc ^aiib baä .'nnuptiiitfrotn' bcr (^icdciib. fiitbct luiut iviii:i prädjtifio linu'ii luui nltt'i! tinldjc mit i()veu i]iatt rafirtni

Wt'fid)ti'Vti iiiib (.'iiieuftiiinitid) .yidi'ldjitittoncit ^lUicfcu an i'iiif liiitiU't cnt)d)liiuiibcuf ^'Ji-it cviiuu'vu. '3}ie)c uülbrcid)cu Wcftcitbeit tcfibfu ciiicit fluti,^ ctiicucu itrjpviiiiiiUdKi! lS()avaftfv, fdjoiifti' '>4>nuFt ift baö ÜH'itiiiitljd — viiu^ö umfdjlLitfi'ii luin ftoi(cii SBnubcn, bie tu UK'ttoit Saiibficffn ober rnmiititi)d)t:n Iffialbpavticu citbifleit. llitb iit bicfcr abi^ofdjit'bcttcii ^fntitv bivS buittc ScOcit in.m ^v^ljULifcii öentfen ittib ftürfjtisinii .'pndjinilb! ?[itcfj an (H'ftt'bi'vU'ii ik'U'of^iicvii fiiib bie SIBiilbcr be§ GintStljLireö nicfjt rddj. Ajiidjftcuy bafi ein Sdjununi tWeifcn fitr.^f ^cit bie StiKe unterfu'irfjt über eine Vtti,viI)I ^hifiljeljov im .'pertift nnf bon enttUiittertfii 'ijiitintcn ntii aBotbfnnnte fidj uiiet^t iinb iljv (jeifere^i (^efdjrei in bii^ Wefn'idj.^e ber Wvii[jeu ntciiiit, )ne(d}c fdjuierfii((ii]eu ^^Itiiiež ülu-v bie -Stoppelfelbev ^icfien. I^ev ("liniiib biunni lietit in bcit ,^af)[veid]cti flvofseren ober fleincfcn ^)^alt6llü(^e^n, uietdjc iti beti Shilf felfeii iljrc §ovfte [jaDen nnb uun ba nitž ntit if)ven ftnljen .Sitelfen baž 1()ii[ beljevvtdjeii.

tn-Ietit Lum lu'vidjiebenniliiieni Hiierlebctt finb ti(oS bie 3tiebcfnnßen. if( ettua^ SiiiibevScirež nttt biefe ati:žjjcbc(jnten ©eftobc bcr EtinS. ®ic intcrcffantefte (iiit-utitffttni^ ift j(Hiifd)eti Steinadj unb iiic,^en. 'I'titf Derpltnifjntiifjiq en(]ent l'Hatttuc fiuin man fidj latibfcfjrtftlidj fatint etlurtž Snni)ed)y(un(]äiio(lcve§ betitcti, eine ^^iille lunt Üicf)t nnb Sdjiittcti, biifteren iinb uumnen ^iineit, tobten ittib lebenäoüllen ^^Mlberti. I^a finbeii luiv fttattine ."pitiiie uon fitovrisjen Söeibeii ntib SHirfeii. 'JJiiiljfaui ftefjlen ftdj tilnž men ine 5Litiucitfl:vaIjfcit burrf; baši birf)te 5)adj bec un,vif)U(-|en filberfrtvbiijeti ^ütiitter. .»piev tiiften milbe Idutien, roeldie in <2d)aren ^ttiäflüiie in bie llnttielnin^ itiitenie()nteti.

SBciterfjin ift ficfernber (^Jvnnb, liuntenuuilbev, tiefe ®vatien, ijodjvaiietibeä ^HüIjv — plöljlirf) t)eiinlid) oevftecft in vitifj^ fie timgeOenbcn iStväiid)en eine faftine'JKiefe. I^ium foli]! ein Stiid [lefKinteti bonctien uiicbev übe Stvedei! ßellien unb fdjtuav^en ilkibeiüs.

iSnblid) ftofien um- auf i^viifjere tobte ^frine, an bett Ufern nmfäutiit Iton inaiin^IjLifjein Sdjilfe, in ber 9)Jitte imbeiueiilirfje buntle Söafferfpieiiel.

Cvn triitimerifdjei'^^iiiit'u jieljen fie fjin, bilben ^nf^'f", treiiuen ntib ner^ioeiiien fiti), um in ®d)i(f nnb Siintpfiira^ .^u Oertanfen. ,^icr finb äl?ilbenten nnbi){ol)rlfiiIjnev iietun-iieu. (Sinii^e foId)e ''Ärmc fiitb aber ooit fteitiiiieti Ufern, ineiten fanbii^eii ^^-fäd^eu tunftelien. !?iefe ^eiiieti mit aüeti i(jren .garten (iinbrittfeu, bie raffenbe unb (aiifetibe 'iUiiiel ;;nrii(f(iefiiffen, uiie tmiiuiiiifaltiii bie (^iefe(ffd)aft ift, bie fid; f)icr erfiiftiiit.

'3)ie liveite (i-ntuncFtiiurt beö Tfjaleä neftattet niutjen iJiiften IjinaLi^uftreidjeii. Der ■Öinintel ift nur oft nrnn, eine ine[iiiid)olifd)e ^ürEmnri t'ilier ba§ Üaub utebeniiefu'itb.

®anii ionfcn ficf) bie ^hM iituT bic ^mjiptfecn Ijiiioti, laiuj cmfjarteube Sii'iieitpffc ücIjcii uu'bt'r. Xci" [icfic äBi'tUTpropOet i)ii ift bcv W f i lit lit i n c^, luclcfji'v iticijt iiti Siiiuiitci' ieiit fU'itüiji'» ,§oupt iiLTljiUlt. ®ii'ii>v ben bic alten ItHioiivaptjcii ©kievmavfs mit bcui ''Jinineii ,iiions altissimus" 6e5cirfjm't™, Oilbct bcii iirLif;teit Stol^ bfc (5k<icitb. äJton faitti fid) (iitcf) tnrf)tž i;iri|cttti]crcž in Innbfrrjafttidjen ffiiirfuitfjeit bcnfeit. lärft t'vfrfjeiut cv tuiä alÄ laniifli'^ogcnc ^cficiifcttc. Xiutfenbe luni 9{iffeit uub i^ncfeit ^cidjucti ftdj am A)tiiiiitcl. ®atiii iiffjt eS arninirtö in Süffen tinb Scrjviinben, in tiefen Scfjattcu unb grettcn Üirfjtevii lüä p i^cii fivüfii'ii eanbvtcfeit, luclrf^e bag Süljv tjinbuvrf) Sdjncentnficu bcrtjen, ciibirti-n akv in einem !äßnltic iti niten Sdjattintnijcn beä ©riitt. So fdjeint uns bcr iöei'si 6i« bcnt ^Stnotcnpniifte, unj biiä SfiilH'eei il;al fid) öffnet, luo bnž ftd^c ©d^lof; Imntetifetž, Hier Straftni &e(jen-fcrjenb, iinnitten beä 3:tjiife§ fttfj evfjeftt. .^icr fiidt er ftcil itli, ©teilt lunit ÄUipf biä g-tifjc, roulj uitb fdjrciff mit grofjartiiicn niljiiieti ^tirmen, liuitjdjaft ein 'i^evtvetev jener nunebiinbioten Sfatiirfvnft, bic Ijier einft uniimicfjviinft iieiinittet. Vfii iljm fatnmetn fid) uudj nlle fdjtueven S^ietter in Watten biden SUuIfeti. I^irolpienb rollt ber erfte 'I'otiner Otiit biefen ^ofjen, bie im ®nnfte fic^ tieröenicn, ber Üievii, nur ^nr Öiilfte fidjtkr, evfdjeint bann nodj fiisiantifrfjev mit feinen ©teinntaffett, beven man nur iif)t!en fann. :3tt ber Oieienten S^'iift, lueldje bie Strafje norf) lueifjev, bic Siinti^fc nnd) frtfjlev an>3fcfjen läfit, tjctit fid) bcv aEittb, i'attgfont fteitjcrt ev fid), tis ev Ijcnlenber Stitnti au^ ber Öh-imiiiinnofdjlndjt fidj ttt baä Ifjnf ftiir^t. tnnfenb Itjeite luerbcit bie Sfictulmaffeu nnb Sülfeit ^ci'riffeit, fliegen (lepcitfdjt fjin an ben Serben ober eilen, ^{eiietirtttffe niebcvfdjüttenb, ü&cv baä 1f)a(. ®tili iittf taufenbfättid niiebev^ (jadettber fradjenber, fuattenber !I)t.intier. Grft nadj liitiiier Jtnfti'cnc^iitnd ijeliniit eä bev SiHine ciit,5e(ne fjelte Stnifjfcn niebcrfalten ,yt Inffett. ®anu fff)HHMi]t bcr ©ritnmiitf], bitiitel rtcfdrlit nnb iieruicttcrt, ?[nS bcni Ijeftigen t^icivittev U'irb afu-r nieift ein rtsiljaltenber iianbvegen.

'Sie fd)önfte |]eit ift erft im .Spcvtift. Scfjeint bann bic Soniic bnrdj bie flnrc 2nft. lcnd)tcn bie Spielen ber Äiitfriefen Ocvflärt nnb gtijjenib empor, bann ift eS jati&erifdj frl^ön. 3n biefcr Ijcrrlidjen ^eit nttif} man bie 9ümen Iiefndjen, bie mit ifjven t)it()eligen ®iefeti bie JTffilfriiifett fröneti, ineldje beut lobten (Setnriie l>ovrtcIaiieit ba§ Xtjal fteiivcnjen. Giiie ber belietitcftcn bcr (^icucnb ift bic fosicnaniite .'gorfiid)n)cii= ober Sfdjevifaraltn, bic tuir Vuin SlUirfd)adj anä crreidjcn. äl^ir miiffen einem breiten, fteinigeti Sik'flc folgen, njcldjctt bie ®iinern bei iljrem i^icljtrictic kniiljcii. ®iefc ."potiluiege mit ifjrcn tiefen S-nrcfjeii, iljrcti itnförntlidjcn Steinen, bcm ftotlj nnb ben eutigcu ftnb gerabejn ttjpifdj. i)iadjbcm

man fid) eiiblož gctanfdjt, fdjimmcrt ein imntcr Breiter lucrbenbcS Stiict .S^imntcl bitrcf; bie föipfel. (Sublid) ftefjcn tnir am ^}{nnbe beä SBalbcS nor einem fatu^eu .^'»ol.i^annc. grüben beljnctt fid) Ijiigeltgc Üüicfenfltidjcn. "S^nrd) bie ^oljgattcr gelatuieii luir auf baä Weinet

iiii! üiuictliiil iii'si'H jiiitmi,

bt'V .'(Im. (.^locfciigcfäitU' riiuiSuin, luiv itiiž bai aii^SiicIuTttcte aI)ii(. Ajintcr od bt'it urVIjI^ lu'fnitutcn Soi'dlpitieit [iiib neue ^•LU-iiicit ciitpLiviictniirfjt, ^[siit ^Kitffi'ü öfpicit fitfj uitä tSiuliliifc in ijvtiiic idjtiinlc Kjiik'v, in beit ^ijiiilben jiLiiorncit Iti'cii'u bic luden flnui'u glitten mit bell laniiiieftvciftcu ®tid)tTu, luo in vaufliis]ni 5tutK'ii ober in finfteveii 'Ställen bic Sennevinnen, lunuielii^e 2i>cKu in biivftiijen WeiiKinbern, i(ji'ei5 yintleä suitUeu.

Ütu'rfjoupt f(.f)ctticu bil' 9JfL'iifcf)eti, iuclrf)e feit jcfier fjier if;r Serien ooii bor ©mibe bt'r fie um^elu'iibeii ^lititiir frifii'ii, asu^eVitf^t bev luilben ©t'sii-nb. llnb luie feit ^(iljiljuitbcrtni bie Üfiibclbiiumo itjrc ucr,iiui'i[;ti'n SH'iir^elii (iiiä)i'iibt'n, fo Imucn niid) bie ?J{i'iifd}cu feit uubcuflicficr |5cit il)vc nicbevcu, nur nuten ficniciucvtcu r^iinfer mit beu fjül^frucn Ülalfimcn, \m meldjcu in beii unn^iflcu PKh'tcfjen (jrofie Souiicublumcu fcl&ft^ (ifiuiifjt itjre iirük ^j^nidjt entfalten. S^er nicd^fefULitlen Gulttir ber äJfenfrTjeit ift cS iielnnsien, in (InUntien, in ^fsft^in^ftiittcii fid) ^u befjiinptcn. Ginc |oIcf)e nmr uor Uflfein bie Beviifjinte ?(6tci Slbniont, bnnu nUe bie ,Siii-d)eu, tm bcnen iuir Tjier iinb ba uocf) TPtnn!iifd;c Jfnftäuqc finbfti, olIc ?(tiftnfnn(ien bcr @ot()if ntib cnblirf) eine jefnitifdjc llntneftnltuni^ unb ^tnšfdjniiiffinig. So in ''^^nriifi, 'Jtieberfjnfeti unb nubccen mcfji'. Hub fcfjliefitirf) bie Sdj!iiffer, [m(b Inivijenljiift mie Stredjtiu, 6ti(b in bev i'ijientfjünilidjcu f^rotfüruisien Slenniffancc, bie firf) unter bcn gerbinnnbnt in ^5nnmiftcrreid) entlüicfelt Ijnt, luie ^-rieb^ ftein — btilb in bev ebteu 93arocfe, uiekfje bic (]tiin;iliof(e ^eit eineö ßi'oyL'tb unb S^cirl VI. i)e,^eiti(]t Ijotte, iitic ^nuitenfetä. Cvn anSfiebefjuternn 9)iaf;e inuiittcu jencä nuiimubcUmren ^lfcidjeS nji'ifi fidj bie ntobcDie önftur bnrt ^u befjnnptcn, nm ifjr bie i^nnbftmfje f|elirod)en Ijnt. Unb jnf)(veid_)e Drtfrfjiiften entflnuben nun, (eitbcm bic Sol^ftrafje eröffnet UHiv unb bie '^^Liftcii nieljr Sirifeube unb bmdjteu. ^^ti beut tJeiiten Oile ift

bnä ftiittlidje ©iuTefjn^nfffjnnä entftiiubcn mit bcui grofjen Dorfprinoenben ®nd)e, btnn Sdjilbe, netten beut ciu Heiner fiennitter Xi'irfe ober du Xoppetobfer ben JakhH'rfdjfeiß iH-rfünbet. ®en cineä fofdjen ,'paufeä Ijaüen mir int Crtc ^Jtieberfjofen. 2;riuueu

im ißorI)ai!S iH'v,^ef)ren bic S^Hiedjtc unb TOögbe ouä (lenieinfcmirr Sdjiiffet ba§ 'üütnl)!. SanctK-n ift bie (5ji;friiftn[)e mit ben rotljcn Söorijäutjcu rtu ben tiiotjUuTiiittertcu ^'cuftcru unb beul ®i(be bež CSr,5ljcr5Li(TS ^J^fjonu au ber ifiinnb. öier tafelu, luenn bc§ ?l[ieub!a bie inm ber Teete fjerabfjöniieube '■Jjetrolennitanipe entflauinit mirb, bie uienit^en ^:J?eid)t'vcu unb ^fugefefjcnereu. OSciienüber an ber Strnfje ,ytm hiiiggeftrcrften Iroge beä 93ruuncng mit bem ewig ftrontenbeu Strcifjfe fdjreitet breitfpiirig ba^S SSielj, uui bcn ^)urft ju ftiKeii.

g-iir bie Sdjicucnftränge ift Steiniidj im fteirifdjen euuStfjotc ber luidjtinfte ftuoten^ pnuft. ^liifuiiirtS bnS If^nl iiefjt e§ naef) !5irtif, tn bng ©of^tiurgifdjc, at'^iucigeub aber, bent Okintmiuc; gesienii&er, evTIiunnt bic neu iinnctefitc üinie in tiifjucr Steiipini] bic mid) Shiffce uub

illn alien biefeu uumnigfnltijicn iüilbern ftrömt bie OLivbci, niu ^fjatcu^ bnrft bcn Äampf mit beut vnnljeu QJebiriic ^iuifdjeu l:ßudjfteiu uub ,s3od;tljor jn tiej^iuneu.

ift fdjnnriji (^ti fefjen, ivic in bru üben ^clfen^enetiben bei? öicfaiifcä bic föäffcr fdjiinnienb firfj tnufenbnuil fpiilteu, nui branfenb nnb mirbelnb fort.yibLMincrn über bng oielfad) [H\^niuu(ieue 0)efti'in. ®iibe bcr ^d^fdjtudjt nimutt bic Snn§ i'difdjicb Otni ber (irüneti Stciermiirf unb ei(t bcm btiifjcnbeu Cfterrcid) ^n,

t)as- ^llür^thal.

iiatiirlirf)c ijcitfabcii ki ®o)d)reit)Uiui i-iiiež Ifjnle» i)'t bi'v ^^-htf), bev cä bnrd) iinb jiuar in bcv ^Uirfjtittiß luim Hrfvniiuie jiir ^tuoiuiiitbimfi, tiiii()(i' bit' iMitcH'rtcuijL'ldUe l'Kicfjtini!], crftfiiä, uici( ein (^f&irßötfjd oont iiiebriflftcit 'ipiiiiftc nu§ bffiic^t ,Vi UH'vbci! pfli'i^t, u!ib jiucitciiS, lut'il bie ^Jiuturfcljöntjoit bi'3 ajfiiv.^HjaleS bein ^luffc fiitfjciien bif ricfjtiijc Steiiicnuu] t-rfdljvt.

ftnttlicfjc fjnt ooit iOveit! Uv)pntiu-;c tin .^ucftiicbirflc biä Slh-ucf, iiui fic ftcfj in bif iOinr I'l'siiefit, 12 SJfcilen juviicfiifleflt, Vlii .Jieljii (ivöfiere öenpuäfiVv SJicdjU'u iitib nicfjt uuntiiier jiir £iuf™ fjat fie i it i()v üun SBnbeit^ nub (Srlent)ii(d)cn ficfdjattctcž Si'tt aiiftUMiDinmni; cS ijitit feiuctt ^U'rji in biejctn bcrnicljt fi'ine flart'ii S.^^icf|f^lI

Ijmifiipvittrteti liefic inS (iritne fotiniiic 'Kjnf. 9Jianrf)ci' ^ff&t'itffnß Wiidt in filteriijctn C^rait btifjfr, t'iu i^iill "" nii^ 5ien SBilbniffen biT ftalffclfeti fLimmt.

^Tn^ 3JJiirjt(;aI fiitift ift iiidjt tniiež jener cnticn, büfti'ren 9([peutf)ä(t'r, utic fie oon ben Stiibtcnt )o cicvui- k-fudjt nub fu bulb luiebt-v iierlaffcn lucrben, — cS ift cine fjeitcre .^icintftiittc für TOcnfdjcn.

UBit anf ber fcijöneii, frf)necUH'tj)cit 3{i'ti.l)?ftvafjc i-ntlatu] luanbeU, uftiuiirtw ()in, luie bfly Xljal firfj ober wer im Sifcn&dljimitie baä ^fjnl burd^cilt, ber fic[)t tnofjl bie miifiifl fjofien, fretniblicfjen ik-nje, bie rcirf} mit 93anern(iriinben, ^-clbent, SRSirfeit nnb A^ialben befprcutclt ftub, uub auf itjven .'^ütjeu unb in ifjren @ns5t()ülerii nift 'fönlb, meiten Dlauenbeit SBnIb. ^umcift ift eS ^idjteniualb, mit Inniteii, iiiirrfjeit iinb fflndji-n nnnifcljt. Sii'j .^orfjiieDirtie, mcldjcž fief) tjinter bicfen ,§öf)fn im ^iorbett erf}c6t, fit'I)t bcr ^■Keifnibe uom 3:(;nle nn3 uirfjt. Stfjiinutiäloy eilt er an beu luilbeti ^errlidjFeiteti beg bev poriifier, ln§ er bei ilJiir,vyifd)la9 uadj Skn-beii eintneiieitb cubtirf) f)art om

^^nfje bcr ^^cfäriefeii ift.

515011 Siriirf bis 9Jtiir,j.yiid)(ati ifi baä jniucift breite Xfjnl reirf) on J^Ietfen, Xürfcrn unb Somiiu'rtjiluferu, an 8rf)[üfferit uub ;Hiiinen, an .'pattimcnuerfen itnb öanefuf)üfeu. ®ie SBcflC unb '^•elbrotne finb f)äufic{ mit 9r^pruen uub öfdjeii bcftaubeu, an nieleu (^()el)i)ften fietjt uuiu frfjöne Üinbenbäunie. ®ie ffieidjäftrafje ift ftrerfeumeife mit Sberefdjeu bepflnnjt. 2!er ©etreibetniu tjat ben nod] nor ^man^iii, breifnn 3al)reu iitä ll^al reid)enbeu Salb^ ^utifieu unb ben ?luen bcr fflfiir^ fcift aden ®obcu alificrintgeit, ®!an (jürt aber 9JJciuuurteu, bag Üljal tuiire fdjuner, luenn ež iiietjr Sieieugriiitbc Ijiitte, uub and} ertriiiilidjer; aber ber 9Jiiiriit[}a[cr loaubelt cii^enfinutner, al§ eš bie ^Jietiit ciflentUdj nerlant^ite, ben ''^ifab ber ®prfnt)ren nnb bant ^^Kofldf"' S55etjen, @crftc uub .fi^fi-'^", uiau fotdjerlei nor ber Sifcntnifjujeit bort bauen mufjtc, aiidj fjeutc nod) nub treibt bic 9iiefj,yid}t, bie ber ©e^eub uatnrgcmiifjer uuirc, nur fo nebcubei.

iUn-r bt'u iivöftn'i'u Crtfffiaftfti, bif .yitiinft nitv folib iicnmiicrtt'ii, mit |]if[ioIn [irticrftcu C^ii'luiiibeit Licftclicit, niiicti lm'if!^lillfl'n^l' AJti'cf}[I)iivtiu'. Xic biivrf; biv? 3()iil ocvRvnitni S^muTubihfcv mit i()reu toulieiiijvaucii Sih-i'ttovb;id}L-nt bucfcu )id) tmiilid) im ■Si'IjdtU-ii bov C['ftt'äiiiiu'.

äi3ir uuillfti mm iilS riiftifiov iltatiirtvonub bni Kf)i.im'ii t^itu burcfjiiuiiibi'ni iinb i[)ii tiiicf) ÜIJidficiatH' be^S jiiv iBt'vfiiiiiuui ftfljiMibcn fcim,^ncf)!U'it.

ipDit 3inuf rtii§ ift btiB lljal i-itin' mib tueuirt ocvnu't'djcitb; nnrfj i-iiu'tti Stiinbrfii'ii finifjt bLT ivntu' Äivd)tf)unti bon Äiipft'iificvn, eiticä &Ui()i'nbnt SJfiu-ftflfrfi-n^j, bcv )'td) freiniblid) oii beit lu'uuübctcit Sdjfofitim] biT iMiiiiic O&cvfnVKti^ifvsi ic^mii'dt. .'oirv un-itct ficf) ba§ lljnl uiib lunn jidjt im .'piiitcriiriinbe bii- filniicii Söd-^c bfi gjjiii^^iiidjlnfl nub (im Semcriiirt. C^eiicn llforbcit fiifjreit onä bi-v itapfen&cviier Oieiieub ^tuei iivofle tl)oIi'i- [)iiu'iu s'iv (in yjaturljeniiifjtciten fnft utiov|rfjovfücf;eii .öodjidj)itatuivsH.ipc. Gö ift baä bcr Üaiiiiiui imb bcr Hjüi'IfcdrfjnraOcn. 5tn bi'r fnitiijcti Sdmitu-; entlang crrcirfjt num iti ini'v Stnnbeit Ivrtdüfi, fine-5 bcr malfni'rfji'ftfn y([|.iL'utf)a(i'r ber Stcicvmdvf. (i'5 lit'ilt mit feinen iHidttcu nnb Seen nnb Sanbfjiüben 5Uii)(f)t'ii iinudttijieti ^-etäumrfjtt'n. ilfedjtä bie itnppc bev ^Jfefjnevin, lititž bcr [lig jn feinem [nfti(-;fn (.^Mpfel (^rihie ,'pLi(i)tf)urnt unb im ^intcnininbf bio unibjcrvifienc "i^viDijs. -tiicv fdjeiut bie 2Be(t otjiie Sfn§uie(i, mit (Steinen nevnuincrt ^u fein, in üBafjrljcit aDev bnä Xfjdt in jiuei ®n(iirf][ucl}ten dii'S, bie fidj tief inä J^cIfeuijeDiVfie Inneiti gvabeu. ®ic i£cr)Iurf)t ^nr Siedeten uerfteiiit fid; in bie luilben ihue be§ .'podjfdimdb, bie Üinfen tiir(]t beu öSriinen gee nnb leitet ndd) (Sifenev,^ Ijiniitiev, iintcrmedö aurfj f)iiu\uf ^nv ^5vftnenu!aucr. Oivituc See liejit uüt feinen nieten !i3iufjtnu(jen .^lütfcljeu ttemdcljfcnen Sdjuttljiirteln enge eingetettet nnb ift lieviiljmt bnvrfj fein uninbevtMV fifjLhieä OJrün, uulrfjeä Dun beu feidjteii Ufern ^n ben Untiefen fjin in alteu 2(i)nttivuniie!i fpielt. 9;?evuiitterte ^^iff)teii, bie ifjii nntfteljen, nnb b(Vj suelfic öemiinbe bev ^^ritiijj fpie(]eln fid) in biefeni On-ltivii^ange, bie Schauer ber (finfdmfeit nnnncljen eiS, bie gtide nur nnterlirudjen bnvd) bnž iKiefcln bcv Steine nber bnvcl) bd§ 'i^fcifen einer C'ieuife.

5vnft gleirfjtdiifenb mit beni 2nnün(]t()file, nnv bnrrfj ben Söerg,^ii(i be» 1.584 JJieter Ijüljen ^^lüsiin;! getrennt, liinft uon Mapfeubcni duä, iim fdjönen itnrorte Steinerl)Lif lun-iitier, bie fttuibenlnngc rcidjfiemdlbete Scfihufjt be§ HövlbadjeS. 3n letiljnftem (^iefdtle mailt iin§ bdö (]riintirfje Södffev entgegen, üüii- fontiiicu ^nm Iljörl, mo bdä H;al nun ,Vitei du knben Seiten nieben]ef)enben gelšrippeti faft ttjunirtig Uercngt ift. Unmittelfcni-tjiuter ber (Snge jiueigt fid) bnž STl^at linf^j nnrf) St. Cšlgtn unb iuö öewiinbc beS ,t)üd)ld)mdti, redjtä midj 3(ften^ nnb Seeiuiefen. Qn ber ffinge felbft fjoben tmmerl^in nud) ein paar ftattlidje ISifeuuierfe nnb borü&er auf fenfredjter ^vd^w^iitb ragt bie roft= forliene atnine Sdjrtdjcnftein; bdö Sd;Uifj ift einft afö SdjuJjmeljr fiiv 9Jtarid- nnb bie bort rtnfgeljanften Sdjiitie ertmiit luorbeu.

Sei t[)ut ficlj ein un-itfr, frfiniblid)cr I()ii(teffcl auf; nur brv SMiot iUuT

2dnittl)iilticn in bit' fjiiu-iii jeiflt bie bviiuoiibiMi .ftnlfiiniiibc, bic entuicbiT [iltn-rtji-K ill bor Sanne leiicfjieit Dbev finfterülaii unter 'ilLck'lbecti'n iinb nieberfaljrcnbeii iliJcttern ftarvcn. (inn Wanii ben fjlatten Snnbiuesi entlnnfi in bic ^^öl,^ [lietet nuinninfdltifie Wcniiffe. ont triftiillflnrfn ^-öli^tind; dlcikti bie ^vurcflen, nni Ufer luudjern bie iiei'(fiil)ren, I>liif)eii bie ?tlpcnrofcn, biiftet ber Speif, in ben 9febenid)lnd)ten röljren bic Öirfdjc, iiCtcv bcu (»ftljnuteii Ü3rtunmii^iioIn (encfitcn bie Sininbe bc§ (yiil;;ftein nub ber iWtitterdpe. "Ser intereffiintefte ^l^niift ift bic ^ül.^tlniiini, um bnrd) eine ^\-cI«cnf|e ber Sei] fidj ii&er beit unlblirauienben ä^adj Driicft. Stiidj ber J^oligriilu-n nerlicrt fidj in bcu 8d}hid)ten unb iHnnieu be« ©fljuuüiactnrijeä, ^^ie riefiijen @teiufliit5e, bie baä aBaffcr gnr liefe lieben ^'ifi Lifien nidjt immer ijtatt [)evtieljt. ißieun branfieu nm ?(f(en,5 nnb

lurnnn nnf fLUnui^en SJfatteu bie 'i^rinteln Hiitjen nub bie ^\-infen idj(rt(]en, boiinerti im .'podjiiebiriie bie üamineu, Seifen Sredjenb, iönnni unb Itjier unter fidj beiirubenb.

5;fj(it fü[)rt nn» nodj bent ^Hpenbijrfdjeu Seeluiefen, biei^t bort lintä ein siffli'H biiS flvanfig luilbe ©euuinbc ber ®ul(un)j — bii5 ift bie cfjerne ®ruft beS Öod^fd^luati, lUiS UH'frfjer baS „(^Jolbene ilkiinbel" quillt, baS [jürfjftiiebüi'ne Soffer ber SJfür;;.

gvenublirfjer finb bie ©efilbe, bie u>ii' non S^ipftukri] au§ iui Ifjnle ber nun bnrtljnmnbern. ii^nlb <]riif}t nn» fübtirlj Oöu einem iCorberne bež ^Kenufelbeö (jernt bie S&JiiKfntjvtž^tirdje iiJ£tirit^9Jef)fone(. iUir l^eiteit I)a[)eu bort oOeu im Unu>i(b iTJelie ein 9jiuttcrrtuttešbi£b iiefnuben, ein .§irte fam ba^u nub fiif) ež, luie bie Kjiere uor bem ^iibuifj nuf bc!i Linien la^en. i'iiiS iHnlnfi biefež bnrdj bie finblid; riifjrenbe ©age üter^^ tieferteu SBunberš ift bie frfjöue aBaüfiiljrt»firrI)e cntftuubeu, in weldjer bag von ben 3{et)cn gefunbene ®ilb al[jä()rlirf; ooit ^ntjlreidjeu ^Jiänllfntjrern nerefjrt unvb.

Xnä lljrtl betaut fid; nun ^n feiner s]i'öfiteu iSreite niiu, bie .Slird;t()iirute uon iUinrein, ©t. Jioren^eu, SJfür^Ijofen, Vlllerfjeilijien nnb ftinbberg ftcfjen in Üfiilje nub gerne, nub menu 2:n am ©onntag^morgen nnf bem ©e[)irnili[trd)el fteljft, über ben bie fftrid^žftrnfic (Vel^t, uub Ijiiuiu^fdjiiuft iu ben lueiteu, uou imitbiiien Sienieu umiireu^ten Wartet! nnb e^i Uieljt bie üuft nuS Cften, fü mngft Dn bnS SÜiitgeit uieler Wtocfeu fjören, bie ben ©djüpfer Vreifeu, biif^ ev beu 9Jfenfd)en Ijier eitie fo fdjöne .^^eimat gesicS'eu Ijiit.

.^ititer bem Torfe ?nier[}eiliijen bitrfeit tinr eiu ©citeuttjnl nidjt übcrfelieu, bti§ füblidj abtnegt. Xte ©trnfje etitlniig beinfeltien fiiljrt burd) beit Crt ©tnn^, [lergniörtg über beti leufelwftein, in bitä Öebirgöbürf gifdjtmrf) unb lucitcrljin in bnö öeliiube ber Seiftril',. Xiefer Öetnrg^ftLid Ijeifit bie i^-ifdjbiidjcnitpe, er jiueiiit nad) utetjrercsi ©eiteu iuei(eii= meit OUŠ, ttibem fid) feitte A)öf)eti tjier an bie Icidjatpe, bort au beu ©ttt[)leder,yig fd)liefieu, Ijat aber luebcr (Velfen uorf) ^i'tluteu, funberu ift utit i>iabell)o(^ bcniatbet nou fciueti tieffteit C^räbeti biö ä" beti ^»üljeit. ®ie SSJalbnugen finb iinterbrocfjen buret) lueifjer

3!iiucf) nu§ 'JJtcitcni ftcijit iitn-v bcm filaiioiiticii t^imnpfd auf imb bic a6tief)0l,^teu Jtnrfji'ii flvihuMt Oolti uncbiT ill juuiiaiifipvLi[fentn'iu niib gidjteiuunlb. gnft oiitiie)rf)lofii'ii

nciii (ii'Lifu'ii Siialbitiujcii iii ehicr ISiufatttiniti beä (^icbtnjeö liciit iUn'vnitS aumiitOiii bag 2!orf l^tiueniljiiufcr biefer (^cmeiiibe fitib ločit iiitb brcit jerftveut uiib lirt^cii

(^riifitfiitljcil? tiffiT, nI» haž ^^sfarvbovf luih bie ftirdje ftcf)t. Sfijiiitcv rütteln bif Stürme Ijerb ati beu ®rctti'rbiid)eru bie)er i.'(tt)"ieb(iiiui, f[afterf)odj ftant )td) tinf bein Äird}I)ofo bfv 2d)iioc inib fi'tt'ft ium'v()fitb bfv ftivdji' UH-[)t iton bni ^^-eitfterii bcr trocfene Sdjiief-ftaub nuT bie .^äupter bcr 'Jliibiiditii]cii uii'bcr. üerfdjtücjt aticr nid)tš, bie ^ifdj&odjer fiiib frifdje inib itüuitfrc Seiitc iiiib if)re äiU'ltii&iielofleiTfjt'it liefoiiuiit ifjitci! uid;t iifief.

i'liif bev ^'iidjbodjcrnlpe fifljt iiuiii Ijier iitib bn imd; bie Spuren ciiteä qmtJeihJ, uu'ldjer tun' ^]eite)i Uiiiiarlniibe fjer (iiiltürmeiiben Sürfcii ai'.H'il'-'"

luLivbfti ieiu foil, ^Ui^ — )o sieljt bie Sai^f — Htm biefein Sdjaiijgrntieii bie legten Jiefeii inn"U)od)teii fein inerbeii, bann inirb ber liirt luiebeniin fomnieii, ."peutc btuft fidj in ben burt nub ba nodj jiemUd) bebentcnbeu (Sinicidnutien bcr ;£)a|e, unb felbft biejev fiirdjtet lid) [jentc nor bcm „liirten" nid)t ntcfjr.

?(uF beni ()i)dj|ten ^^imftc bcr 5-i)djljftd)eraIpc [tcljt ein einzelner gclžfilod niiš ber Svbc, iueld)ev beni Serije bcn ^fJanien ipOt. ift ber 2enfel[teiu {1.499 ®feter). 3^ie^el■ iiei-senuuirtiii ftorf in 4!entiittcrn begriffene ^fl^l^li-icf fjat bie gorni ineljrercv übcreiiuniber iieleiiter Stciiiftöljc. ®ic Siiiie er^iltjlt, bofi fjicr bcr 2^c»fel in einer t!l)riftnadjt eilten Xfjnrnt in ben .^tininiel Imiien luollte; er bradjte eä nfier nidjt lueitev nlä liiö ^u biefer iirinfeligen Örimbfefte. Der luetteriiraiie 'Jilž ift ctuur jef}u ä)ieter Ijod), mit einer Xvcppc iiev)el)cu uiib fjat nnf ber oberftcu ''^^Intte ?Rnum für tnefjrerc ^^erfonen, bic an I'djoncn Summcvtaiien auö ben Itjälcrn Ijeraiiffteigen, um fid) ber 3[njfid)t j^ii erfrencn.

Tie i'(n^fid]t nou biefcni iöerijuipfe! ift über önnarten fdjön. Über ben SBipfetn bcS nn!jeu SlMiibeu Ijer bietet fidj ein prodjtDOÜee .'püdji^ebirijSbilb. 3m SSeftcn bie fernen ^'liürfcii ber 3Jinrt()aler Sllpcn, bie ^'i'"™ beä Sieitini], bež 3icid)enftcin, ber Sßorberii' benier SÜfaiier; bnran reiljen fidj im 'Jiurbcn bic fdjarfeit i'^'i' Xragöffer ŠBcr^e nub

inm biefen fteiiit bie riUljlid) fd)ininternbe Stciniuilbnijj bt^ .püdjfdjmab nn. SBeitev redjtS ru[)t ber blnnenbe ilolofi ber .'potjen UU'itjdj, Ijinter tucldjetn bie OJipfcl anS ber t^eiienb bcr eilieren 3,'inr,^ rnneii. 9{äl}cr ftcljcn bie Srijneealpe, bie Ijintcr berfcllien bie fd)ininicrnbe Spilu' be« Sdjiiecbcfiicž. Qni Often lichen bie I)üt)eii, frennblid) iieiuellten \H(tncn beß Stnljlcd unb beS ÄBed^fet. ®egen iSübcu fliet^t ber ^ilirf über niebricievr siH-rfle auf bag in ben ®Lmneiuit[}cr ijctandjte A^tiiiieU niib ^ladjlflub non SIfittetfteicrntarf nub über bie niiiiarifdje t5irenje Ijinanž. ®ie >){aabtfjalcni(pen, &aö J^eIä(jLiru beä ünntfd) unb bic iJiippe beš ;){ennfelb fdjlicfjen bie lueitc imb nuinnififaltige iüeri]frünc.

iMulnc yittitpufiia bd 9BattSfrg.

2Ü01III bvtmfjfi! ilu S9fi!v,5tfjalL' bor Wi'ifie SJfovgeuneEief fieijt nnb aii§ bt'iiiHlH'ii iiit fmicit .'piiitevi^ruiihc bie fifjarfeii fiolbiiini be^ ^udjiii-fiivficž (nirfjk-iib iii bt-r

^liiitnu-fžtiliiiie fti'f)ei!, i'o i^t bnä ein ®i[b, luddjež bic 9Jfi'n|Lljcut)tT,^Mi 511111 3(ind},^t'it ln'iii|-(t. i^oin 2:t'i!fet)"teiu feljvt'ii luir iilu'v bcii laiuini'ftn'rfh'ii üoviifutttl ber Staiu]t'InlpL' iii jtfjal ber SJiitv^ jiiriid. ^te (S&cnc [u'diiiiit fidj bei Äinb&a-n ü» ^'''SK" ""b inir^ iiefcljokiu' SöovtbL'vg Jiuiiiuit bng Jtjnl faft fdjliidjtartii') i'in. .'picr i[t baž iiuteve SJfiii'i^ttjal ijii ©übe uitb brtž übci'c bcßtjiiit. Siom ÜUartbcvLjfügef am SJiurgeu ein s^lkf in baä uuteve

iiiib SUV Jfacfjiiiittaiižftiinbe ein ^Mirf in baž p&crc 1f)(it bie ©efletib tit iljrev fian.^ni Sdjiinc imti üicDlidjfeit. ciIktl- 3Jiii^t()(il [ifjit ekitjo n»""" ""b fLiutiiii bii ba§ liiitcre, rttuT bic i^iTflc, bii' cä umiict'fii, fiiib f)i3f)cv ntib umlbrcicfji-r, bie idjiiltuirii .tiöii^ttcv bL'ä Wölf, bcä MaiU'v iiitb iUinifVifortcId cvl)clini fid; oliu (liev mi (H'leljon jdjdvf iitib I'tdttlid) fluv belli 2f)aU'. iiiiH'ii'U ^viitli'ii liqit ber iiiifliliUjctibc Crt Ülnutlicviv jritfcite bi'SS (}iiT fa[t ,vir Sdjlnd^t uaviuitcu If))!!!'-? laiit bic tiuikniidio ili'iiiiii' Xic|V

Wi'nonb (lilt am 1. Wci\ 188Ö biivdj I'iii tSvb&i'bon ft^u'f üclittcu, bod) finb tHTeitc- alh' SV'iVL'u baDLiii inTtildt, nur baS i'djicf<HTiittcltc ilii'djtljitvinfvni;, iiin()iit tu^d)

fji'Uti' cm bic 2d)n'rfcu jener 3Jad)t.

@iiu' flciiie Strede otH'rfitilti aiSnrtbcni, am ^£dJU1^^e lu'i ajfitterburf ^luciiit

i]t'(-(ci: UJovbfii bož Sicitid)t[)d at>; brci Stunben fern im ,§iiitcrnriiubc ftcisicii bit' ^-rlS-luiiitbc bcr rii 5?fitfd) uuf. ^icjcr 1.982 Sijfetcr Ijoljc !i1i'vi]ftocE fjiiiijit burrfj bi'ii Sfclim^iattcl mit bcr ,^')üd)fcf)imt[Hivup).ie jiifamiitcii nub Inetet feiner noviiefdpfaeueti üni^e megen eine ganj Iieftiuber^ loljuenbe i'(u^fidjt. '^tx oemaltirtc äierflvitdeti bev ilU'itfd) ift eine ber grüfjten Ianb)d)aftttdjfn ^ifi'öfii beS SJiiir^tljnleS für beu, ber auf einer §ol)unii bev fitblidjeu ik'riircilje ftefjt. SlUnin biefe mit 3d;iefer biirdjjLujenen lüaltmanbe nndj iiidjt fü t)ctl (eufljten nI» bie Siiiibe beš ^odjidjiuiifi, fn inipiniirt bfi§ iJ3tIb bodj bitrd) bie 9)faffitlfeit be^S freifteljenbeit Scriie«. Shif ber pflaitjetircidjeii ®eitfdj entiuiefelt fid) im Summer froljež ^ümlelieit iit ben Sdjiuaigljiittcti iinb baž Xoiivifteuf)on3 niif ber ,"polje [letjertiersit tiiiilidj Tjeitere ®iifte, bie Ijeraiifgefonuucii finb, um fid) an ber Vlu^fidjt, au ber f)crrlid)en ^li-u-a biefež ©e&irgcž ^u eninideu.

Ter Min^ eutlaui] luaiibelnb, er&Iideu mir luitb ben alter^Sfiraneu H)urm ooti itrieiilad). alten iitž bag SKiiffer bic (£d)lud)t ant SBartbenie nod) niefjt

buvd)i)enf|en l)atle, foil Ijier ein See ßeluefen fein; in bemfeKieii ift, ber Safle und}, eiu if'rÜLiteiu [;efd)iULMUtiieu mit betn ^^ilbiiifj be» l^cilitieit ^tpaftelä 3ato(>u$. i'Iu ber Stelle, UH) bnö STriitjfeiu ciuä Ufer (iefd)moniuten, r)atie ein (äinfieblcr eine Alapi'''^' rrliaiit, unb baä fei bev altcfte Ort in ber t^eiienb (leiuefeti, iieuannt .Sirügelltad), fpäter ÄIrie(](arf), '^Hltev fllž biefer Crt ift ä)fareiu im unteren Xfjale, in beffeu <iotI)ifdjer JSlirdje fdjun bie erften d)riftlid)en ^^emii[)uer ber ©eijenb (Motte^Sbieuft gef)alteu Ijabeii folleu.

(Sine ®t!i!ibe lyeiter!)!», du! frcuüblid^et! üani^enwauii fteljt I)orf) onf bein 33en]e bie fd)ijne Siuine .^oljeuiuaui], an il)rem g-uße eiue ^JforienfapeUe, bereu iMitar&ilb nnS bem XII. 3a()vljuubert ftnntmeu ftilL .^inter Üanijeinuauii fiitjrt fiiböl'tlid) ber ^^^retnl» (]ral)en tief iiiž (Gebirge unb biinu empor bi-'" filmen be>l 3tut)lecEer Öenjriiifeuä.

3n unfereni Zljalc luilt ftdj eiu fteile« iöevnteiii mit einer feutredjteu '^efžumiib uiiä i« beu iüJeij ftellen. ift ber (iJonäfteiii, iu beffeu ^nuern n«d) nlter J^ente (^Inutieu ber (üduäfteiu'-'iUhdjcrl I}auft unb droße Sd)ägf iH'rlualjrt. Sinmat giug burd) bie gel^fpatte,

]yC[ )lird)j;Iag jii itrioQlaffj.

bie innii hEkt leiten finbcn faitti, eine 3}JiiHer mit itirem ^liiibe in beti ®erg; [ic fiilftc il}ve gdjiirje mit öiolb utib ©beUieftcin, ncrfiafi atuT i^r .STinb in bev Sie fpiinte ben

Singasirt uicljt melji- fiubeii unb baš ihitb fud ber aSaiiberer in [tideit 3Jiirf]ten Ijeiite iiorf) uummevn tjüren auä beni il?evge nnb ftiiiien iifier eine äJluttev, bic ivbifrfjev Sdjiiljc luegen iljr ititib m-rsiefieu fatin.

Jše^t liegt üor nitž a}fi!r^yufrf)[ii<]. ®ev ftattlirfjc Ort ift lueitbefonnt nub ein Üicfilingäpnuft ber Söiener 8Linntaii?Hti[»ftügler, (Sontnierfri|rfjter nnb Xtniriften. 3)ie frennblirfjen ^[nfjiifjcti, bie beu Ort nnuiebeii, (lonnen priicfjtigc ^HunbBliefe in§ a)iiir,^t()iil .^iviiff, in bnS grLifrfjni^tfjoI gegen @pitn( tnib beii Semeriiig, in bn» §cirfjgebirgšt[ja( oon 3ien[K'rg, au^ welefjcm bie älfiir,^ ficf} ergie^jt. SBir nerfaffen fjier bie ';Keicfj§ftrnf}e unb ben A^ianptftrnng ber Sifenlniljn, bie ber Äinferftabt nn ber X'Omiu ^nftrefien, luir bleitien ber (iljüneti, tltiren šDtiirj getreu, bie ba nodj iiiJjt fo glntt nnb luiirbig bnf^itifliefit luie branfšeti im breiten Xfjafe, fDübeni ricfett, ftiiftert nnb rani'rfjt unb über (Steine fjüpft, lueil fie Ijier nnd) bie jugeubtidj mnntere ^Umcnn ift, SBenu fie iu i()reut unteren iinnfe nudj 'jifcljei! unb .^ncfjen fjegt, I}ier Ijeimt in ifjr nur bie lofe "^orelle, bie il&er beu bnmuen, fteltenuieiie gplbig^icljimmernben Snub mnuter gleitet.

^aS Sfjd gegen SleuOerg ift enge uub Ijat an beibeu Seiten fteit nnfftrerienbe, griif;teut[jeil§ bciudbete ®erge. 3)nä Süaffer, bie Strafie uub bie ^Jeuberger (Si)entnif;i!, fmuie bie ®ürfer, Siujclgepftc uub (Siienluerfe fielebcu ež alier auf bie rcgfte SBeife.

äüir gelangen ju bent ^orfe itupeden, lyo fief; nufer Itial in baž Dun ^Jh'uberg unb baS Hon §ffteiiticrg jmeigt. |)ier ift bie ^ocfjatpenwelt erfcljluffeu, imn atleu ,S)5tjeu frfjanen bie gelöjinnen Ijernt», über bent XCjde ton ?ntentierg erfjebt ficfj loiift nnb bränenb baš übcv 2.ÜÜ0 SDieter (jiUje gelfeufjalbrnub bcr ataf. ffieit fteigen bie SBitlber Ijinan jioifdjen ben iViiveu unb Sdjnttfjatben, aber enblidj fmnmt bit® fnljte ©eiuanbe mit geuialtigen Stein^ tofetn, UiD „feit Srfdjaffung ber SJBelt" fein SDJeufdjeufnfj geftauben, teiue 93aunnunr,^el SBoben gefnftt, ja feI6ft feine ©eutfe uub teiu ©teiubiuf gefprutigeu. ®ti,ynifd)eti nUerbing§ jiefjeu fidj luiebet bequeme Stnfftiege für Sonriften, tro^jbent forbert bie 9iaj; faft dlidfjrlidj iljre 3)fenfd)niDpffr, lueif fo tiiele Sergfteiger ber ?lufidjt fiub, bie gnten, fofttpieligeu SBege anf fjof;e SBerge feieu tnir bajn gentnd)t, bafj fie umgnugen nub iljneu jnm Xritj} bie numirtfjlidjfteu Stelleu oufgcfndjt merbeu föuueit. ®ie ift ein Serg, ber firfj futd^e ^-Berljöljnung ber SBeruiinft eiutnnl bnrrr)anS uid)t gefaden liif^t. — ^Jegeuiilier bcr iltnj ftarren bic fdjnttigen SBiinbe ber 1.904 «Üteter Ijnljcu ©d^neeatpe, jiuifdjen biefein 33erg= ftücf uub ber '/Itaj fentt fid) bcr ^fafj^Tantp^Sattct alž Übergang in ben SJa^tuidb. Sßun fDldjer ÖSegenb Ijcrauž toiumt bie SJiijeu utit bem Vltteubcrgfind). ®er JSiidje ftieBen in biefcu iöevgen fo oiefc in bie 9JJiir,5, bajj innn fid; über bie bcfdjeibeue äJJiidjtigfeit unfcrcž ^tuffež lunubert; er ift aber tiefer nnb ftärfer, al» eS auf ben erfteu ölicf fdjeint.

SEBir tuiiiiui'u imd) "itttMi&cr!) — ein iivuiVs, fitiiiidi'^ofioueä mit einer Ijcrrlicfjeu ^ircfjL'. ®ic)c Stiftäfii-d)o bt'S noti C^l'I'Jlhj Ctto beut ^-ruljlirfjcu cröatitcii, Düu C^iifcf II. aitfsicljLiIJL'iicii (liftercicnfcrflLifterS ift eine bei' gvöfjteu uub fcfjiiitfteit beS iinnbeä. Cvt ticgt fjiu't iini gufee bev Ijier iitaiinitifiütii; i^cglicbevteit Srfjnecalpc. 'I^ie gliujel6til)u rtcljt luidj tig jn bnn öeritf^iiiten iJiciifierger (£i)emL)fi:te, bann mai^ bei- SBaubem-, ber fid) biž[)iT ifjv nnüertmiit, lf(6er fefjeti, Wie er (ucitcvfüüiint. .Ciiittev "Jiciitia-g luitb biiž T()a[ innuev enger; bei einer @d)tiuf}t liiifä, bev .(Jovicjriibcn ijefjeifseii, bdvf ber Smibercr nirf^t oerfäumcii, baä ent.ytcfenbe .^podjgeBirijätiilb 311 grüfjen, mclcfjeä firf) t()tn tiiir uieuiße Sdjvitte Um;! barbietet. (iö t[t mit feinem in breitem Sonbbette riefeliiben Süaffer, mit ben fteitbodjigen .^olitjütten unb SUiiifjlen, bcm fjdfgvüiieit äIMcijfeiit, ben biiiiFeliirliiten aiHilblefjneii an bciben Seiten unb bem iirnuen, fdjritnbiiieit (^eluiinbe im .^liutertininb ein ed;t fteirifdjeä ?(lpeti&ilb,

Gine jlDcite Sdjfnrfjt in berfetben Stidjtuni] nentit man „im XiruC', burcf) biefeffie fiifjvt eine .ft'iinftftrafje empor auf ba3 ^^afjföfjr jnm fdifertidjen S^iübljauS. ^Die älJiir^ unb iiufcr SSeg luinbet ficf; nut ben ^uf} ber iiacfjdpe, mir finb uad) einer Stunbe iui ftilfeu tiriiueu üüiefcntfjnl ju SJiiirjftei]. ^J'ürftein fdjmiei]t fid) liertrnneiib an ba» Snffer, unb fo müb biefež aud) umudjmfll uieberfommt Don feinen felft^en ®ereid)en, Ijier ift Sar^ui inib treibt mit fndjer Gmfigteit ^IJtü()len nnb ^fürten.

3u 5üfiir^ftcii, als beui älfitteipnnfte be» faiferlidjeu Sai^breinerg, fteljt am ®Ja(b= tjaiu^o ein ftattlidjež ^^n(ib|d)Iofi, einfad), aber mit eblem ®efd;maif eintievirfjtet, iiUim @d)fiift))[a(5e Ijcrrlidjer Vfu^btiif lUif bie iutt)eu finfteren .^äiuie ber .sjcfjen il'citidj, ber luir uuti alluiiilit] !)inter ben i)^iicten i^etomuien finb. 2Ber ftdj für SBilbljeiiunn intereffirt, ber U'ivb in biefer Ijirfd)= nub i^emSreidjeu ©eiiettb be^ä SBerpüiieu!? iieuutj finbeu. fjat bei 1.200 Stüd ,£)0d)iDilb, 500 ©emfen, 100 ^Kelje nnb einen ;]uteu 3[ner^ uitb SirtuiilbftaMb.

Su S!)£ür,^fte!i ^lüeigeu fidj (uteber bie lljüler unb mit ifjuen bie aSei^e. Üinl^, am ^ufje ber SBeitfdj Ijiu, beni jfobrcinbadje entßeiien, ^iefjt fid) bie Strafje über baw 9iieber= alpel nadj ÖnfjmerE nnb Strafte ift tuet Iiefnljren nun ft'oljfen nub

eiicutimnen. ?(udj oiofc 9Jfavia^S<-'Iffv SSaltfafjver beleben fie. ift baä Itjat ^unt

tobten SUeiti nub in bie ^rein, ber Üonf ber aJJiirj. 3d) fcnne in nnfereu Vd'pen feiuen fdjoneren Spaziergang aI-3 auf biefem glatten SJicguu'i] entlanfi ber ttaren fi'ifd)en Wiir^. 3{ed)t^ über iffiicfentcfjuen nub Sßalbfieftänben bte Säube ber Gadjatpe, be^ .Oöüenfiire-S, ber .'podjiuiefen, liuf^ bie Mnppen bc§ Seetopf, beä !t'ic ,^-)änfer

unb .giiittcn, lueldje ^u Slufang ber Strede am Sffiegc fieljeu, merbcn luciterfjin erfe^t bnrd) riefigc ©teinblöde, bie iton ben Reifen niebergebro'djeu ueben bem SBege liegen. Gin fdjrLiffež ^elfetitbaf, „bie fii()rt redjtšS fjiuau gegeu baö faifcrlidje Sagbljauž

„Üii-5 lobif auoib."

(iiif heu 3Jflfjfö[)i:. SBir fiiib im ©djrtterboben, wo bie testen ,§iUten ftcljen, Sncitf^nt fcfjcint firfj tior iin^ ^u fd)tu'fu'n. Müiiitin milt firf) in bcit Stf)uttf)ntbcn niicfj &er SBffj verlieren, akr er fc(jt fräftii] iikr btiS SBoffer, baß er fefteit SSobcti cjcunimc; er ift b™ ^^'Ifeii aOfieningeii luorben. SBir ftnb iii bcr untbeii, 20 9Kimttcit Uituien Srf^tncfjt jtint „tobti'it SBeiti". ®ie äJJürj intb bt'v iWcfi, bie (n^Oei; fo uacfjbarlidj mit ciuaiibcr nuSgrfomtitt'n finb, fjicv mitjfcii fit fief} k'fefjbcit, fie fjabcii taum ucben^ eiitdttbcr jluiTdjeu ben fenfrcdjt auffteiijeubeu gelten, tivaubet baž SJaffer, bajj

im (Meftciu luiebcrfjcitU. ?(ii ben bcni SBc|]e gefieuii&erftefjenben aSiinben wncfjcvt Sbeflueifj; uitfcri! liiftenicu Vtngen jiufjen SJfittel uiib Stege, um e§ jn crveidjeu, (i&er bie toeifjen (gtcrnc finb ju tjut eiiujcfmviit, rjof^ntacrjeub fdjiiuen fie auf nn§ f;enikr. aJJetjrmafž luenbet fid) bie I)errtid;c «Rlcntm nnb bietet trii^ beg ennften ©cfidjtMreifeg grofjartit? jrfjüne Silber. Enbfidj ftetjen mir nor einem Sönfferfüll, Jfuž einer §i3£)(e, nn 50 SDieter f)od) in ber SSanb, ftürjt ein mudjtiger Gnell Ijerali, üridjt fid) tu ber ^iiofc nte()rmat» tiraufeub unb gifdjenb am ©efteiu, t)i§ er in bie TOiir^ fäfjrt. ift jenes Staffer, melcf^ež pBeu über bett ^odjliobeu beä Sfafjfüfjr fo lie&iirf) batjinriefelt nub fid) plö^Itdj nerliert. ^iir .§öf)lc, (in'3 ber ba§ SBaffer kidjt, füfjrt fteit eine ln)u Sönfferfttiufc befcudjtetc Xreppe empor, am ^uße bevfetbeu ftef^t ein touj unb erfjöfjt uodj bie Stimrnung biefer luilbeu (Sinfamfeit mitten in ben non etüigent SSBaffertofen tüicberr)aUenben Söiinben. baueten and) eiu 2;ifd) aufgefdjtngen ift, um bequem einen mitijetiriidjteu Suitnf} einnef^men ^u fönneu, tfjnt — fo fn'ljanpten bie Siluber nnferer 3:ac|C — ber ©timmung teiuen 9[66rnd). Über ben llrfprutui beä ^iamenä tobteit SSeib" fdjiueigt fjier nuTftüürbiijer SSeife and) bie ©ai^e ober fie lallt SBiberfpredjenbeä.

Sine fleine ©trecfe f)iuter beni SBafferfutl, foft an ber ©teile, wo bie ©djtnrfjt am engfteu ift, ftef^t eine S:nfel mit beut Silbnifi bež f)ei(i(]en ©eorc]. @ie ift üou ber ©rjljer^ogin 9J£firie Valerie geftiftet afö ?[ubeufeu an einer fjofjen grau JHettung nnS ©efal^r. Sin 9Iugnft 1883, nl§ l)ier bie i^aiferiu (Stifabetrj über ben Steti ritt, brad; ba§ ^^ferb burd). ^ol^Ieute, bie in ber SRüf^e arbeiteten, üeiljüteteu eiu Hroßeä Uuijliid. ?tnf ber ^Jafet fteljt fofgeuber äJerä:

„3ur eriiiiienuin nii bcii 26. Stitnufl 1883.

.'ßcitincr ©corn, SHcitct^mnnit, ®cr üor Pkfatjc iiiiei (cliiiticit taitii, ®cr nu'iiic iUhtttcr oft (ic(ri)iitU, 3Bo tctneü iUiciijdjcii .^>t!fe iiülU,

3rf) bitte birf) mit yuocirficljt, ®erlBcincrc mir bic a3ittc iiid;t, S8cic()(iSc ftctä bož tljMirc ücbcn, XaiS mir ba? yicl)t ber ääcit (leflcbcii. Warie ilfnierie."

9fun läuft bie ^etfenfdjlndjt iu fanftereu SBnlbljängeu an« unb Dor nuS liegt bn^j ftiKe lljal: „vsu ber ^Jrein". CSine .'pLil^fnedjtgemeinbe mit nub ^urftamt unb eiu

3;i

SBivtfjäfjiiuä. 3;lt '^^rciluž, bcr .^lofjc ©tubent, bic SSilbalpe iiitb bev Siop^Orf ba§ 3;r)at ein. Sinfevfjanb Ijur toiunit fsqrfjaftiG bcv greitibncf; i^evicfctt, bic ^hir^ fliefjt rccljtg aiiž einem fiunion aSatbtfjdc, luu fte unter bm 'Jkntct! „bic talte ilJiitv.V' eine (gt-recfe bie ÖJrenje tii[bct .^wifcfjeu Stcicntiarf utib StieberLiftcfucicfj. ®ocfj f)iilt fit' fid) nn bie ftcirifcfjc Seite; fie cntfpnngt im ^iorbeit bež nuicf^tiL-jen SdjneealpeuftDfEe^, ben fie in cineiti fii'of;™ 9Jnnb utiifreift. SBiitjrciib bcr ajjiir^iirfpnuu^ im nörblirfjen öeuninbe ber ■Scfjncedpc in geraber Siuie ftinm me^r a(ß cine ©tiinbe Hon bem fiiblicrj be» iüer()eS geiegcnen 9iciitiev(j entfernt ift, mn^ ber g(uf3 einen acljt ©tiinben Inufien llmweti nmrfjcn, fid) baš 9^en^lel■(]cr tSiftercicnfcrftiftSgcOiiube in feinem Pinuibe fpiegeln fann.

Steigen )otr fcfjlieBlid) uons SUJiir^nrfpntnf] PoHenbž jur §öfje ber Sdjneedpe fjiuLinf, )o innnbern luiv iing, iikr ben ornnjen ^elgfjüniieu fn iDcite iiviine SUmen ftiiben. ®a otien i]i6t» luiebcv Sßern unb Ifjnf, Hon bcnm miin Ijenintcn nicr;tS lucifj; in ben I^atnwtten, bie freilief) lucber iöaum nocfj Strmidj fjaben nuf^er ben Qie^iermcn, nSer lnf[ fiifjeg ffirnS, ticgen nanje ®ijrfer Don Sdjlmiigljiitten. 9(uf ben fi'iintnten nnb happen, über ©teintaren, in benen oft: and; jnr .'podjfDmmei'Sjeit nod) ©d)nce liegt, fjnüen bie SBinbe bic fdjiuar^e ®rbe (infgeiuit[)(t; baä Steinnetfdjen, baä 9(Ipeng[i3rfd)en, ber ©ifenljnt, fie gittern nor beu Stürmen, fiber gefjcii uidjt ju ©rnube. 3fiif bem fpdjften, gegen 2,000 Weter Ijofjen 'ijinnft bcr Sdjnecfltpe, bem SBinbberg, ftef)en tuir ftill nub fdjiinen tuir^ einmal fjinein in bic fdjöue Steiermark ffiJic überblirfeu baä gcin.^e Gebiet ber fefjen, mic biefe fid) in großen Sffitnbnngcn bnl;iinidjtängelt, in ifjrem oberen üanf yon .'podjgcbirgcn umringt, inciter bninfjen smi]d)cn tudbrcidjen SJergeu ftmnige» Oietänbe bcfriidjtenb, fteiftige ©cwci'ffdjaften bctrcibenb nnb in ifjren tlnven SÜBeKen [iliifjenbe Ort-fdjaften fpiegelub- — ©efegne bidj öott, bn tmutca Kjat bcv SfJiiv^!

Da^' 21TiirtbaI roii prcMit5 bis l^fiirf.

Shi bcr Slvlfcfjartc giibelt ficfj bie ßette ber eentrafatpen in ^mei Vtfte, meldjc bcn liifjtmrgifdjcn ünngon nmranbcn nnb nörblid; unb fiiblicf; ber SlJur beu SSüben ber Steier-= marf betreten. ®cr Storbaft tragt ben iJIamen fteirifd;e ober niebere lauern; biefe crfjeben fid) in bem mädjtigeu Qireuipfeifer beö .Sjodjgoltiug .yi 2.HG;J ÜÜEeter, ^ief;en iiftlidj aB älHifferfdjeibe ^luifdjeu öun§ nub ÜJhir über bie SBdbfjovnfpt^e (2.700 9JJeter) ^inn ,\)of)enu)att (2.301 9)Mer) nub iiun ba in eutfdjiebeu norboftlidjer 3Jidjtung ^um grofien ^^öfcnftein (2.449 iWieter); beffen öftlidjC ?(uä(äufer fenfeu fidj ju bcui .'pLifjcntanernpaffe (1.265 9JSeter) nb, über beu bie fafjrOtire Xanernftrafie lum Subettburg bnrdj baS tljat nndj 3;riet)en in ba§ Xfjal ber ^^jialten fnfjrt. 3eu)eit§ biefeS Strafumjuge«, öftlid) uou bemfelben, fteigt ber ^torbiift uud) eiuumt jn einem uuidjtigcn Üieliirgaftode, ber

StcictiiMci. ü

^iiifcitgviippc empor, bie im Secfoiier ^inttn (2.398 JJtctiT) ^iljfdt; biefe Sccfauci' 3Upeii jeiiEen iljve i'liiöläufcv geijcii bie 2fjalcr bi-r 93Jiir mib bev Cicfiitg Dun .^lntttdfelb an ükr St. ajfirfjact ^um ticfeiugeicfjuittencn ScfpkT)attd (849 Sfetor), bcii bie Svon^ priiij ^RuboIf^Safjn iiliLTidjrdtet unb ber ben ajuttcuimnuer Jauern mit ber ^{cicrjenftctu» gtiippc tierSinbet. — ®cr Siibaft bcr ftciriicf;eii Sentrdatpen [lifbct Dam ÄÜniaäftufjI ftig jiir Stufcafpc bie SBafferfrfjeibc jtinfrfjeu SRtir nub Sraii uub Hon ba tiž Skiuf ^mifdfjeti ben bent oberen nnb bein mittleren gjturtfjale ju^licfjeubcn SSiirfje" "«b 'äie&eiifiüffen; er jerjälU in öier@rnppen: bie Stiingalpeiigru^pe, bie SÜhtrauer ?llpen Iiiä jum SEeumnrfter 8atte[, bie 3ubenDur<jer SUpen tiis jur Einfenfuni^ bei Cbbacf;, iiiib Hon ba ftreicf)t bie (^(einatpen= fette biö jnm ®urJjtiniJj ber äfhtr Bd SBntcf. ber SDJiinbuna ber Siefiug biž jn jener bet SRiirj >t»irb bie SJhir iin itjrem uiirblidjen Ufer noii ben SSorftergen bet gnippe ßegfeitet.

^lüifc^en bicfen ^üfjeiijügen liegt baä o&ere ÜJhirtfjnl luie du (ieblicfjeS lunt bnnfdgrüncti tnotbt'cbcrften, in ben mnnnigfoltigften talb anniiitljigcn, batb grofjarttijen formen erf]e6enbcn ©ergreifjen ettige|c^[ii|fen, nun bcm bfnngrütien, int ©oniienlicf^te filtern ftrafjlenbeu 33tinbe bc^S jnngen ?[Ipenf[uffe3 biircfjjogen; ber Xfjattubeti, im oberen J^eile gröf^tentfjeitä SSiefenlanb, im nnteren üiclfadf) SWerboben, bort eingeengt boii ben niiljertretenben SSergen, f^ier ba unb bort jit brdtereu gfütfjeu firfj erioeiternb, unb bie uiidjften Sergtiorfpriinfie jeigcn int bunten SSerfjfet cinfetjulicfje Sauerugef^üfte, ftotje Sd;ti)fier, rontontifdje Sttrgruinen, frennblidje Ortfdjafteit, ffeiiic aber fdjöngelegene ttjürmereid^e 8täbte, Diel nn 3!aturfdjünljeiteii and) ba§ §aupttf^a[ bnrbietet, fii luirb ež barin bod^ Don ben Seitentt^ülern übertroffen, in beneu mau an rau)d}enben Sötidjen aufiüiirtg bis an ben gnfj ber ^udjfpi^cn gelangt, mddje in füljneu gormeu bie Mmme ber [tcirifdjen Urotpcn überragen unb [jerrlidjc gfnifWjte" über ba» fdjdnbav regelfoft ©eiuirr ber jafjlloieu Sergfetten nnb liebüdje Sinbtirfe in bic tiefcingebetteten Jfjaler barbicten.

33ei bcm fteiuen ®orfe ^prebli^ betritt bie 3}inr, bag 5?uib beä fiungan, beu ®uben ber ©teiernuirf afg f(dne§ rafc^ nnb ranfdjenb bafjinftroinenbež ?npenflü^djen; fjier miinbet in ba§ ^anpttljat ber enge, Hier Stunben laitgc !iurrad}grobeti, au beffen ©üb=i enbe am g-u^e ber mädjtig auffteißeiiben Sergriefen (gifenfjnt nttb ÄlünigSftufjI in tiefer 31bgefc^tebenf)dt bie großen fiirftlid} @djmarkenberg'fdjen (Sifetttuerfe Sfnrradj liegen; fic mnrben 1658 üou betn gürften Sufjanit ?lboIf gegriinbet unb beft^en fdt 1863 eine Seffemcrfjiitte, bic crfte auf bem ©ontineiit. SHon ^^^reblitj fltef5t bie ilJhir itn engen Jf^ale off>uart>3; an bem Sdjloffe (DüppelSbad) tmriiber, baä auf einem .^iigd tljrout, fjinter bem in dtier luilben Sdiluc^t dn SSafferfaft abftürjt, gelangt man nad)-Stab[ unb in menigen Stutiben Sl'egeä nai^ 0Jturan, bem oniefjulidjftcn Crte be» oberften SUiirttjalei, ber 2[jalenge Tjernortrdenb feudjtet betn Söanbcrer ba^ä auf ber @pi(5e dnež ifolirten §ügclä

3r>

(jekgone id jen [tri sie Scfjiunrjei!6cv(]'|cf)e (Scljlofj Dlia-=9Jiiivaii cntijegen; ^iuei Stocfioerfc [jcicO ci-rjett eä [idj in einem reflctutiif^ijicii SBievccf iu bcit eiiifnJjeii aber ftiittlirfjeu iBnufoniteu be^S XVIL Sufjrfjunbcrt»; eine Stufe tiefer, ti&er itDcfj immer bie Stabt ii&evvmieiib, ftef^t bie ^Pfnrrtircf^e, in ben fdjiiiteii fiveiigeit formen ber friirjgotfjifrfjc!! i^ci* erlinut. Um ben .^lüflct, bcr Sifjlof^ nub Stirdjt trägt, briinijt fidj jmifcTjen öerg iinb ghifi bie frfunblicfje Stiibt; bcr gfufj tranft im engen ©ette an getfcii nnb ©eröfle fidj brerfjenb bnvd), nm red}ten llfev erfjebt ficf; auf njeilbifier bie im fpiitgotfjifcfjen Stife ertmnte fleonfjarbsfircfjc mit ijliinjenbem ®ac[jc nnb 3:t)iivmcfjcn, neben ifjv bedfen bie Iviimmer bcr alten 58urg Örüufcf^ ben Soben, unr ein ^f;nrni ffefjt nocf; non biefem einft imfeljnlidjen ®rf)Ioffe, ba^ in SSerrnnbnng mit Ct)er=^®hirnn bag 3:rjal befjcvrfcljte nnb bie 3traf;o liom finniian narfj 3ubcn(mrg fpcrrte.

9^DrbIi(^) iipn 9JJnrnn öffnet fidj ba§ 9}antcntfjal; etma acfjt Älifometer jiefjt eS langgeftrectter ©valien lumi fdjännienben Sötidje burdjftoffen f;in; nnv luenige ®ancrntjünfcr, einige älfiifjfen nnb öummerlücrfc befeten e§ nnb auf ben SSorfjöfjen tiegen eiu^efne ©eljüfte; e^S ift ein cd)te§ unb rcc^tež SSalbtfjat, U)ic man bereu fo niele, faft aUe benfelDen ©jarciftcr trngenb, in Steiermavf finbet; enbtidf; uertreitert ež [itf; jn einer luiefcnreicfjen ^fjafuu'itnng, an bereu 3Jorbranb anf einer miif^igcu Stufe über bcr SInd)c, bie ringsum inm grünen äkrgen umfänuit ift, bie Crtfdjnft SJianten liegt. @tue fdjöue in fpiitgotrjifd^eu formen erbaute itircfje überragt bie §änfct bež ®nrfe§; gveSfen anž bein XVI l. Safjr^ r}nnbcrt, fi^mbülifircube Sarftetfungen auS- ber Tjeiligen ©cfjrift jiereu bie l'tnfjenfeitc bc§ OSütteStjaufeg nnb im ^jnnern, Tjinter beut §nffja(tar, befinben fid) fünf Stiimerftcine, SKelief^S, uut einer mit Sufdjrift, — alfo andj iu biefeä abgelegene ^npentfjal luar bnS uieltbefjerr^ fdjenbe iBoIf Dom 2ibcv eiugebrnngen; auf einer 3lnljöt)e uadjft ber Drtfdjaft ftefjt baä alte IjalBlierfallene Srfjtnfj. — Stauten ift bie ©ebnrtsftiitte beä bernfjntteu ©epgra^ifjeu be?^ XVII. Saljrfjnnbcrtä SUfartiu Reiter (1589 big 1661).

^ou stauten fnfjrt ein g-aljruieg jiuifdjeu ben ?lbtjängen beä ©ftobermalbeS unb ben (ejjten Qncvfetteu ber niebereu jEanern über Seebadj ncidj 1aniäU)cg im Snugan; bie ilLH-fage biefer Guerfetten ift eine tnnge, breite, luettenfürmige .^odjebeue, auf ber grüfUcu' tl^eifä .^erftreut bie ©efjofte bcr Giemeinben .^j'rafanbürf, ih'afaufdjotten, ßrafanebeu nnb ^Trnfnutjiutcrmiiljlen liegen, ^nfjfteige füt^reu auf bie bomiuireuben .^iit;eu bevXancni; ben ^^ßreberfpijj, bie 9Hpfiiarfpi(5e, ben ^.prebigtftutjt unb auf bie Übergänge; bic gelbfd^arte, baä ilJantentfjürl, baä 9iabcnbauertf}övl, bie fidj norbluart^ ins ^|^n|;entfjal jnnt fdjmarjen ©ee nnb in bic ffeiue Sö(f abfenten, unb auf bie Sdjimpel|d;artc, über bie man iu bie grofic Soft gelangt. 93ciber ©eiuäffer eilen ber Sunž ^u.

©cnfelben (Sfjarafter, ben baS übcrfte SDhtrtfjal trägt — fdjutafe ^Jfjalfotjte, ju bctbeu Seiten mit bid)tem, bnnffem SinbeffiLil,^ bcftanbcne Serge — ,^cigt ež big 2:cuffenbarfj;

rcd)tg auf nuifjigi'v Sriifjüfjc ftcfji'ii bie lueiiiiicii AjäuH'i' be» 2)iu-fcä Saiirau; baS Sdjliifi lunv fdjüii jii bcr ^cit, SDJattfjiiuS Sijrfjcv (1680) für fein žiljtufferfiiicf) aufiiafjm, Oiutiie; ež ift bic ■Stiunmbiiri] bor Sgemn uitb övafoit dlhi Saitrau.

Uuuiittelbar nnterf)al6 Saimiii münbtt Itufä bag SlatfcfjUjal, fjievfjcr reicfjte im fritf;crcti SÜfittdatter ber £imiirtu iinb btc ®riirfe, luetfr^e fjier über bie 3Jtitr füfji't, war bte ©reit^made ^tutfrfjen ^at^Burij unb Stdcniiavf. 2;ie [ireitfjinfietaöerte (£to(,;ctt(.ie (1,816 SDieter) mit ifjvt'ii SBcitatiStirdfenbcn SBorknieii uiib bcr fiibiuiirtž in ftdlen lüäubeti aufftdficnbc ''^^Icfcfjiii^ (1,797 9Jtctcr) fiub bic Srfjdbfiuiiiibe bcr Jfjäfcr 9?autcii, ^^at^cfJ unb 2BijI,5 ciiicrfeit» unb beä SOiurtljate» nubcrfcitö. Slm (£iiu]au!.]e in baS Ähitfrf}' tl)a[, auf einer plante bež ^'fcfcfjniü, in intponivonbcr .SjiUje, 200 aJtder ii&cr bcr Jfjal^ fof}Ie, (iegeu bic jc^t nocfj nuicfjtii] anfratjeiibcn 9JJnucrn unb SKäiibe bc» nltcti SrfjfLiffc» Äatfcfj, ein ntalcvifcfjcä Silb bfirbictcnb. ®er ÄntfdjDacfj tjnt feine Qndk Ijorfj o&ou in ben S^ftucicn, burdjftiefst dnen engen Sualbiijcu ÜSrabcn, bet fidj On Söaicrbuvf cvlueitcit; fjicr tritt über bie flducn ^iiufcr beä ®Lirfc3 ein ntiicfjtiijer tiierccfijer Ifjnrm, „Xfjnvu in Saierborf" gcnniint, fjevbor. 3u bent Seitcntfjale lueftticfj lie^t bie freiinb(id)C Crt= fcfjaft 'Scfjiiber, üücrnigt tion itjreni fpi^cit Siircfjtfjitrnt, tief einijdu'ttet .^luifdjen (jocf; unb fteif aufftetijeubeii prüdjtiij (jeiuatbeton !ä3eri]cn. Äatfcfj&ad) aöiuilrtS gdanat ntan nad; geiftri^ unb uadj bent ant ^iifjc bc§ ©rcimtierrtež (2.474 SLlJeter) {ietci]enen ftattiicfjcn 3Jtarftc St. ^ßder am Äantiuersfierii, meidjer ju jenen ©iitern bea :öiät£)nnt3 ^vdfini] (jefjöde, bie auf bent Soben ber ©d)cufnng StüniiiS .^ciitvidj II, (1.007) emudj)en. .'ganbd unb @ewev6e lyareu fjier cinft Did reger alS fjeutjntmje, benn bcr „.^ofntavft^' ^,petcr lunr bie Snbftatiun eiitc-3 Sanimueaeä, bcr uuin oberen 9Jfnrt)ubeit über bie lauern iity tšnuStfjal ging nub auf todcfjent Öetreibe nadj Sfuffcc nnb Safj in ba-3 9Jfuitlja[ nitb iiadj ^Eiirnteit oerfrad)tet lunvben. Ü6er beit ÄantutcräOerg fiit)rt eine ^niOrftvafje in bnž ofterfte Säööfjevtfjat, jlyar fteit nnb nidjt iingefafirlidj, rt6er I^errlidje ^Cus&licfc gegen ben Vtidj&evg, ben ^.p(efd)ai(j unb ijegcn bie Xauern (icluafjronb. Unterfjallj St. '']5eter tiimmt ba3 ^tatfctj^ t£jal luiebcr beu ClfjaraEtcr ciiieS ©vaöeitS nn unb befjiilt ifjn 6ei tnž ^nr ajüiubung in ba§ ä)inrtlja[, nnfevn dner ©tdte, luddje in Ianb|djaftltc[jer unb ijcfd)idjtlid;cr iSe.yefjnni] ju dner ber intereffanteften beS ganjen Stdrcrtrtubeä gefjiirt. Unten auf beut XtjaUnjbeit liegt bfiä frennbfic^e ^(Sfiirrborf S^enffcn&adj an: ^^nfje ber Sfltljänge bcS ih'ei!3ed; üben ben Sücrgcä cuttang, fjod) i'dicr bent Ifjale )iiinbet fidj bie Sronprinj

ainbolf^Safju fjitt fnapp ooriiticr au ben letjteu uod) ben Siobeit ii&erraijciibcn äUanern ber alten iüttrg leuffeuGacf;, unb auf luftiger ,§öfje, 600 SJfder ü6er bcr "Iljalfoljlc, tfjroneu bic iiupofantcn ÜOerrefte bc»3 Sdjloffeä Stein, dne ber geauittigften Burgruinen be» üanbe«, uodj intincr ftul,; gegen ben (ifattcn .'pintuid ragenb. (Sin tuiitfjtigc» Iriiintnerfdb bertt bie .öod)fliid)e beä Ö^crgcä, bie maffilien rnnbeit tSeftfjiirnte ftefjeu nod; uiigetn-odjeu

tro^ig ba, luiifjrntb bie UitifafiiutijänwuiTii unb bie 3:f^iti-ine beš ^Lirftfc^tüfltö tf^eilä in Scfjiitt utib Xvümmeru licgeit, tt)ci(» tjcOorften ben Suiftuq brotjcn; cttie gcnfterroie mit fdjDiicit gotfjifd^eii Cmmmcntfii jcicjt bie Stdle, !uo eiiift bic Söiirgfapcflc ftnnb. SJiefcž (Sd)lLH5 Univbc im XII. gnf^vfjimbcrt uon beti ,^crren uoit Stein gegviinbet, meldje im XV. trlLijJjrn; int XVI. tuiivbe c» ©cfit^rjum bc» Stiftet St. iambrcrfit; bcffcn ^ärieftcvn bicnte C'j in ilticgStäufen alö ^uftnc^tsftatti! iinb beffcii 'JtGteii fpiiti'r alž Sonuncr^ refibinij; luäfjrcnb bcr Sruffjcbnng bcä Stiftcž (1786 biž 1802) ucrficl cž utib biu-rfj einen Slijiic^Iaq iH'idjiibifjt, ift e§ jeitbcm bcm Itntevc^aniie gelüei^t. — Hub luetd^ev ^üiötlid Iiii'tct fidj ba bent !?(ngc beg SStinbercri! ift eincž ber fdjonftcti, lunin nidjt baž Ijcrrlidjftc SanbidjaftSbilb, bnä nnfere SteiennorE biirbictet. 3;ief unten in munnigfaltiijen aBiiibnngen liegt btiä griine SBinvtfjnt, klcbt Don bcm SilTievImnbc bes gluf|eg, tf^alati fdjiueift ber Slirf gegen Sinb nttb Uii^ntarft. gegeniiter öffnet ftt^ b(i3 SBoI^ertfjtil, iibcr=i rngt oont iKimnte ber 3;anern, linf-J crtjet't fid) miictjtig ber 'jptcfd^aij} nnb fein S^ovkvg ftiirjt in fteileu gelfcnmanern &ig ^Jhtr nli; inmitten bicfer SBiiitbc öffnen fid) jtoei §iif)lcn, eine fteineve nnb cine grofjere, unr mit Seitern unb Steigeifen jngiinglidj; in Ijeiben .^liU^len fiiib S^iireti t'on SUJaucrluer! crtjiitten, joar and) SUium für SSofjnungen; ob r;ier eine §ü()[entiurg ftanb, ober ob biefe fdjiuer jngangfidje Stätte nur atS ^"ft'i'-'ljt'^-ort fjcrgeftelft luftv, nnt ba()tti ju flietjen, lucnn unten int If^ate feinbtic^e Srieglfdjaren rjnnften, ift uidjt narf)Uiei»bar. Sdjatfaitii fjeif;t biefeä §ör)(etifd)Iüji, ber S^otfšmnnb nennt eö "^^uj-er fiueg, ^pufcr ßod^. Unter benifel&eti anf einem Ciügel im ^fjale liegen bie 9?ninen beä SdjfoffeS

^mei alte fteiriidje 0efd)[ec^ter fjatten tjier redjt» unb lintS limti ^^tnffe itjre §eim= ftiitteu, bort bie STenffenbad), Ijicr bie ^^irancftj. Unmittelbar fiibtic^ iniu 2:enffeubad) liegt eine niertnntrbige Qk'tnrg^lücfe 3iuifd}eii bcr ®furaucr ©rnpfie unb bem ^u'I'ibfLigetftode, bcr Dtenmarfter Sattet, bie tieffte ßinfenfnng (890 9JJeter) ber Eentralalpeii anf ifn'cm ganjen ^nge tmni SJfittetmeer bis jum 9Jiitrbnrd)brndj bei fflrud; fie ift eigentlidj cine lange, fd^tnale .^odjcbene, bte fid) junfdjcn bem Sdjaucrfelbc unb bem Siitbfclbe erftredt, gut bebaut mit Sffiiefcn nnb iHtfern, Pon @el)öften nnb tieineren Drtfd)afteit belebt, nntranbet im Sl^eftcn uon ben Vlbfjattgeit bež fialfbergež nitb ber GSrcbenjcnal}je nub im Cftcn big nil ba§ Sheujed unb bic Stnsliinfcr bcS gii'^'i^ti'llfl® reidjenb. ®aö ©d)oncr= felb bilbet bie aBofferfdjeibe jwifdjen SJiur unb !Drnu; jener flicfit ber lajnbai^, biefer bcr Urtel= unb bcr Clfatmdj ju. Ser Urtelbad) fpeift beu ^v'trtncrtcid), bie gtaftfteffe nuge^^afjtter Scfjitreu Don SSanbcniiigetn, luelrfjc ben non ber Sfntnr bargebotenen SSJeg benir^cub fjier i>on Siorb und) Siib uub üon Siib nad) ^Rorb jief)en. ®tif3 biefer ^JJiifj, biefer Sattel aud) bem maubernben 9Jteu)d)cniioIfe biente, km-ift bic (i5efd)id)tc; eä ift fniitn jn jU'cifeln, baf) bieižimbern, fie (113 U. Gfjr.) bnrd) ^j^anncinien nub Sbricum

öoijeu Stalicn joiicit inib k-i aEorqa ba» ajorncrljecr luttci; Siicjit» 5;|itipiinit5 SavLio lH'niidjtek'11, ifjrcn SIhhj über bii'fe ©infciifiinii itiifjiiten; iiadjbein bie Cftnlpeiiliiiiber Sioiti'? §cn'fff;nft untcnuorfL'it movbeii luaren, ü6cvfcf)vitt bie Stvafjc, welcfjc luni SEfiiiitejn micT} Cnilaün (SBelä) fiifjvti', aii btcfer Stelle bie Äietle ber Gcntnifdpcn; iiti 9}fitte(attcv ittib tiiä XVlll. SnfFfjiiiibcrt ging bcv luicfjtigfte ^iiubclžiueg üou ber ?[bi-ta tin bie ®onau, uoti itdcf) ä^eiu'bii] iilier ben 9feiuiinvfter Siittet, itiib une onbeiutärtä, fo fiicfjte in uiilcvcit Xagen nucfj fjier bie Eiieiitrnf)!! bie dte Sl?i'vtefjrSliiite auf, inn cutfaiig bcrfelbeu ifjvc ßäiibcr nub ä^öifer tUTlniibeiibcu Striiiige 311 (e(]nt. SScfttidfj L'om Scfjaucrfelbe int fiigeu aSiilb' unb ^dpentfjale, 1.072 9JfetiT iiDcr bent 5öiccre§ipie(iel, liegt ba» nMjr:= loürbige Söcnebictiiierftift St. Siambrccfjt. ®ie ttiiirfjtigen, mit bidfjtem aSJdblJeftaiibe bebectten .^ciiige nub ftit^Veu ber Stiif^itpc (1.784 SDJctev) nub ber Öirctieu5en(1.8709Jietev) iui Silben, bež S'arcf)auiicvecf (1.6134 äJJetev) im Stovben becfen nnb Icljü^jeit eg forgfani gegen bie Stiifjentuelt. §iev liegt biefeg juieitiiltefte SHofter beS Sanbe^l, 1103 uon .^leinricfj iipu ©ppeuftein, uou Kärnten, gegriiubct, benu bantal» nub 6i» 1521 gefjövte biefež

?(lpeiitf}al bent iJindjbfivtanbe att; tjier liegt e» inipouivenb biiref) bie ež untgetieiibe gcluiiftigc ©cbinjunatnr ntib bnrcf) boit vt"Äd)tigeii ©etrttibectJin^Jtcj;, tiüä bettt cS bcftefjt, bie grüße gottjifffje Sircljc, bo^jpeUfjiirmicj, unb baä itltifier fet&ft, uon beni tiidjtigen italicniidjcn Ü^iiiinunfter ^ontcttico Seiaffin itn Söan 1640 begonnen nnb mit bciu fitbtidj geflcn ben SJJnrft getegeneii ^^riitatuvtracte 1737 otjitenbet.

3}ie Steifjc r^iftorifdj tienterfen3luertf;er Orte beS Öteumiufter ©ebieteä ift bainit nirfjt eridjüpft. i'(u ben ?[[i[)ängen bež Staltbergež liegen beffeu (d^nn in einer

2iimßred)ter llrfuube yt>u 1172 gebiidjt luirb, unb OivaSlupp, beffeu Söefifi iTönig i^ubiuig bev ©eiUjdje (860) beut Saljfmrger (SrjOiidjof i'lbalinin beftiitigte nitb ba§ tange, tii3 ^teutmult erbiitit luitrbe, ber .^lauptLn't biefež C<)ebiete^5 tuar, gegenüber nnf ber fdjiefeii ßbene, bie fidj Dum ßren^ert nbbiidjt, eitie ber (ilteften ^|if(irren beS Siinbeg, 9Jfaviiv;£nif, bie iiB foldje l'djpu 1066 genannt njirb, unb füblid) bin>on am Stuägang ber ©djeifting^ ^^^erdjauer Straße )d}niiegt ftd), übemnjt inin beut Scfjfoffe ^"»'rfjtenftein, in eine Xfjalfdte bie Quiefjitfidje Crtfdjaft 9^eumar!t, tljeiluieife iiod; Hon ben alten Sik'feftigungämauern umgeben, in fjerrlidjer Sage, faft rituj'jnnt uon SSergen gefc^iijst nnb bodj int ^äfngefidjte bež nuidjtig nuffteigenbeu .Qirbijifogelö (2..397 SJfeter) in nädjfter S^iifje ber fdjonften iiiabeUjofpiilber, baljer mit beut unfern gelegenen Sd}lLif)e ^^iidjel in jüngfter l^eit uon Si'ranfen unb öenefenbeu fluftfurin't gerne bi'fudjt.

2;en Olfnbarf) obwürtä, ber 9tenni(irft bnrdjftiefit, gefangt mon nndj St. ÜJioreiu, beffen alte .SHnfje Spuren ronutuifdjer i^fnlage jeigt, nnb auf baä Üinbfelb mit betn ftattlidjen, beni Stifte St. Snntbredjt gehörigen Sd)fLiffe Sinb; bann bitrd)branft ber ®ad) eine U)ilbe bie iilamm, luo für Stmüe nub i^afjii beni öefteine nur müfjiont

9tauui Liliijeniugeii lui'vbeit foiiute, imt) ktritt bm fi'iebürfjcit ^(jiilffjfd „Ön ber ßtiiöb", in bem ba$ tjleirfjuamifle 50Jinercit!jab (ies;st. SBiv ftefjcit au ber SSvcn^e ^taviiteii», ba niiit [tufž ein riefijjer ^eläMoif empor, auf bciu troljit] uub bvufjeub nlä ©rmjiuiirfjter beö Stfirertaubeg eiuft ba§ fcfte ®ürreii[tctti tciii, uoii bcm jd^t mir uocf) wenige Xviimmer iu baä fvcuublidje fävntuen|rfje SJietiüljtfjnl uub niif tuivgeugefvöiitc uub mit einem nocf} ijut crl)nttetien SOiciucrfrauje umwallte griefnJ) ilicfcn.

"SiedjtS Düu 5;eufft'iiljacf; auf ciuer Breiten žBergtervaffe fcfjaut biiä prdcfjtirtc Sc^marjeuljcrg'jcfje Srfjtoft ©cfjmtteukvij, ein fjcvvlicrjer Söctu, ntcrragt oou fünf Xfjiirmcii, ins Ifjnf. Säle unb Öiemädjcr fiub gi'oficutfjeifä mit 3f{elicfž, S'dpeten, gvežfeu unb Ornameuteu nnS ^irOcutjul^ auggcftnttct uub bum a3dft)n bietet fid] eine tjcvrlidje geru^ fidjt. 9Jid)t l'etteu t)c(;ev6erijte Sdji'citieuliern fjof^e ©iifte; bei .öofi'cii'cn Don unb nndj Stalii'u würbe ^ier .Sjoffngcr gefjtdteu; 1797 war cä SJapüleon ®ouapavte§, 179!) Suuiorcip Hauptquartier, ©egeuü&er müubet baS iBiüI^ertfjaf, beffeu obcrfte ©rd&eu Siä nu bie .'[ifluptfctteu ber Xiuieru reidjeu; in feiuem mittleren unb unteren Sf^eile ift eä breit, gut bebaut unb infolge feiner gefd)ü|3tcu Sage frudjtbar. ©ein A^anptort ift ba§ Stäbtdjeu Cber^SSKölj; uoctj ift es lion SJJaueru umgeben, tfjcitweife finb felfaft bie ^Xtjorc unb 3;fjitrme erfjatten; eine SefjenSwiirbigfcit ift bie iaben fjerrtidjften güt()ifd)en Söan= formen fid) ertjebenbe, jiiugft ftili5cred)t wieber fjergeftelCte Spitalfirdje St. Sigižuuiub. — 'Jifllje fiibtid] nou Dber^äBöI^ ertjebt fid) anf einem i]egeu £iib uub Cft fenfred)t abftiirjeuben Reifen, beffeu gufj ein bidjter gidjteuwalb umgibt, bag ^Sdjlofi 9{ütf)eufel§, we(d)e§ non feinem er(jabciieu Stnnbpuufte bnä SBötjertfjal einwärts Inä ju feiner Sbrbnmraubnng, auHiuiirtŠ big jiir SJäir befjerrfdjt. @ut crijtdten uub bewufjiit, jeigt e§ nodj maudje S3ai[= tfjeite ber alten Stulage: breite (JJriiljen, biete SOtanern, tfjedweife mit ^iuuen lierfeljen, eiuen miidjtigeit Kjurm, burdj beu bie *}Jforte in ba§ innere beS Sd^liififjofeS fiUjrt, uub bie unteren ©efdjoffe bc3 alten ®ergfrieb.

.§at fid) bag 9Jturtf)al bei li)Jieber=2Sütj unb Sdjeifling, baä bie SJ3af)n in einer grcifseu (Sume unijiifjrt, ^u einer fieiueu Qbcne ertueitert, fu engt e» fid) Don ba biä 3ubeu= bürg wieber einent engen Söalb^ unb SKiefeutfjate ein. Sil bicfem ragt, llujnmrtt gegenüber, bie tvroueubnrg empor auf einem Äegel anž Öilitumcrfdjiefer; auf fjalber^iUje liegt bie und) gut erfjalteue unb beuiitite Ilirdje mit bem beriifjmteu ©rabfteine Utridjä üon ßid)tenftein, beS 3Ufiunefängerä, uub mit einem grufjartigeu ang beut 3a£jre 1598 ftnmuieubeu örabbentmale 5(ubrcag ,'perru uun Stubeuberg, feiner OJcmalin 5flfobina, gebonieu iwu Äaiuadj, utib if)rer Äinber.

darüber eif)ebeu fid) materifdj nmfaumt ul>u buutleu 9Eabe(r)ol3lüälberu bie Siuinen ber Siurg fetbft; xnn 200 3af)rni luar fic ein ftattlidjeg Sdjfofi mit ■lfjt)rtf)ürmct!, $!iiftcieu uub rtuSgebefjuten SlBofjutracteu, jetU ftef)en nur meljr bie uadten iWauevn, tf)eilweife und)

lipti Rinnen ijeh'önt, unb tvotjcti, wemi Qudj iüdf)t mcfjr lange, bcti Stünncti unb SIBcttern, bie fie uintoftn.

?(ti ®t. ©corgcn unb "^Jidjelfjüfeii, nn beiti ocvfaltcnen Scfjtoffc Sciucrbvuim tiorüBer, fjiitter beut ein inerftüiirbiijcr, atiš bctii XVI, Sflfjrfjnitbert ilainmeti&er SBefji'&au ftcfjt unb üon IDO bie Sücrgftvafjc über ben in baS füfjrt, gelangen

luir imdj Snbentnirg. ?(uf ber tu'eiten glüdjc eincS beä £iinbt()oi'berge§, ber

nuf brei ©eitcn gegen ""b «lifällt, liegt bie au)el)ulitfje Stcibt; bie Stelle wav Pon ber SJatnr inic DorauSlieftintnit, in ben beiuefiten 3citeii bež SRittctafterž ben ,^anf)tort für ein loeitel (5}e6iet ctitflefjcn 311 {nffen; fic jdjlic^t baž enge ofierc X()rtl, fie beljerrfrfjt bte weite (S&ene, ba§ ?tic^felb, bie [tdj flußatnuartö miStu-eitet, bie .§ödjf(ädje bež §iige(ä bot 9i«unt für S(nfiebfungen unb bie aöfnllettbeu Jüöfdjtntgen ntatfjten bie öefeftigung ber jungen ©tabt tcidjt. 9Eod} finb tiefte ber 9lingtuaiicrn unb Xljorc firfjtlmr, lueldje bie ©tiibt ciuft gauj nmfdjlofieii, bie je^t bnrrf) if)ren gvoftcu i(;ve breiten ©trafen, ifjre fjiibfcfjen .^tinfer unb bie alleitt^alben fjereinblicfenben tanneugriitien Söerge einen ungemein frcuuMidjcu Eiubrud mad}t. $;ie fjcvvlidje ßttge ber Strtbt, i[)rc @cid)id)te unb bie rege iubuftrielle Xljätigfeit, luefdje fid) in i(n" felbft uiib ringä um fie entfaltet, tnadjeu Jvubenburg ju einem ber bebeutcnbften ^^unfte ber oberen ©teiermavl. ileltifdje 9ticber[affuugen befnubeu fid) fjier fdjon in ben frütjeften Reiten; nnf bem gattetiberge, uiu'blid) oon ber ®tabt, finb feltfame feltifdje igteinfe^iingen ftdjtbar unb am gufjc beSfelfaeu bei ©trettmeg lourbe ber nierfiuitrbige Äeifeltüagen gefunben, ber eines ber tDcrtr^üoflften Dbjecte beS üoiibeäniufeuinS iu bilbet. 3)ie 9iöincrftraf;c non Vliiniteja nad) OintnlHi fit[)rtc mnueit lioritbev, unb im Xlll. unb XIV. 3al)rljunbcrt würbe 3ubcu' bürg eine uand)iifte §anbelšftnbt, eine ,§iiu)jtftntiDn ber 9tiitiencrftraf3e unb blieb ej, biž unter ^llaifer Alarl VI. beut äierfeljr mit ber Slbria bie ŠRidjtiing über Ora.;; ufld) Xrieft gegeben würbe.

iJiörblir^ ijon Subeuburg inünbet in ba§ Stidjfelb baä i^ijtätfjal, bn» fid) iu feinem oberfteu Stjeile auS einem gruüeu CJompIcse uou ©riiben nnb Apodjtfjaferu jnfammeufejjt; e§ rcid)t weftiid) unb norblid) an bie lauern, üftlid) an bie (Sruppe beä nimmt bie lauggeftredten ©räben üjiufteniuilb inib SJrettfteiu auf; in feinem .^unptüfte beginnt e^ nn bem ^icljeiitt^itfr» ober 9{ottcitmauner S^aueru, über ben eine ^'ifji-'fti't^fif iwu Subenburg uai-^ trieben getjt. Siefe fiil)rt iwm '>4iciftciitt)atc burd) beu äSpffägrnbcti, in bem ber fd)üue ^liineolenfteiu gebrDd)en wirb, ber bei bem Sieubau beS ©tifteg nnb ber ÄUrd)e SU Slbmont yielfüd) SJenueubung fanb; luäfjrenb bie gal)r|traije tiufž iu einem grofjcn Söogeii um ben Xriebeuftein fid) ininbet, gcf)t red)tö eiu Jnßmeg burd) bie ©nnf, ciu wilbc§ gelfentljal uod gemattiger ©teintriimmer, jwifdjen beneu ber laucrnbadj in einer fteite» SBanb fpurloä l>erfd)Uiinbet, um erft Weiter unten wieber auä lageälic^t ju

trcti'ii. Sfuf bcr §ofje bež UbtTflaugež liegt 1.265 ajfetcr fjocfi baš tldnc ^J^fcnTbovf ^oI)ctttaiient mit einem f;erriicfjrti GinMirf iii bcii tief nuten jiuifrfjeit iippifieu SBiefni cinijc&etteteu 2:C)alfej)eI, in bent an fleincn bniifelgviineu ©ecu ein ^üflcvrjtinä ftefjt, nitb auf bte ijcgciiii&er in ntM)ti(]m ^tauten ficfj ertjcDeitbc Sofeufteinoviippc. SStni ^ofjentaitcru fenft firf) bie Strafjc gegen Siiben in baä ^ülätfjtil ab iinb fiifjrt über St, Sof;inin mib nil SUiöbei'bnicE mit beti altbenifjmteii ©enfctiiuerfeii norüber; [ie beriifjvt baw Sdjlofj .'pain= felben, lucIcTjeS ftaifcr Siai-imtltau I. mcf^rmafg beinofjtite, be]L>nbevS atš er bcit 'ißtan (jcgte, ba^ 1158 crfäiiftc (Sitberbcrgiucd lüicber in Setvieb ju fe^en, niib biivdjicljucibet

Untcr=^5ctring, Iiitif)renb bcr a(te, cin[t bcbeutenbe fflerijott Cber^^eiriiig rcifjtS in einem ©eitent()nle liegt, utib ^jiöfg, beti .^-jauptprt beS 2f)(ilc§; recf;tš am Slovbabfjaiig beS g-alfenbergcä tljvont bie matfjtige fflnvgrninc 9£eifeuftctn imb jiuiidjen ©ieter^boi'f unb a.Hittevgbprf miinbet bnš ^pöBtfjnt iii baš Snrljfetb.

Unteiljnlb ^iibentmrg öffnet fief) bti» SJfnrtfjal plötUid) p einer «ii^geberjnten ^rläctje, bent SIid)felb, ba§ Ätüttelfelb reidjt; bie Sfitäliiiifer ber (Sttibnlpe nnb ber G5(oinalpc begrenjen im ©üben nnb bte Stbfjünge bc§ .^JütjcttcrgeS fcr}üt'f5rn cS im SJLirben ein; eS ift eine frncfjtbare, giitbebante, luin ber "UJitr in sal^treicfjeti SlMiibiingen bnrrfjffLiffenc gbenc, bte grüfite im oberen £anbe; Oliifjenbc OrtfdjLiften, fcfjöne Sdjlöffer, mie ©abcltjofen, ©pietbevg, .gaii^enbiifjel, 2;[jann, @ro!>£obining nnb bie nnf einem fteilen getfenfes^el maferifrfj gelegenen Xrümmer ber nlten 33nrg Eic^tenftcin befeben fte in mannigfnltiger SBctfe; luaS aber bem 9(idjfelbe bie grüfjte Skbentimg gibt, finb bie reirfjeu ©teintof)lengri!&cn lunt 5t>Ejnöborf unb Sieteršborf; biefe tiefem bie .^ilf^ftuffe für bie rege inbuftriette JEjiitigfeit, luetdjc firfj in nnb nm Snbcnburg, itnittelfetb unb in ^ßettineg ^n entfalten (Setegenljeit fanb. ®er Sfjeif ber ©bene, lueldjcr fid^ fiibltdj lunt beut gtuffe erftrecft, fjeifet bcr SUtiirboben, fein ^innptort ift bcr anfeljnlidje SJiarft S5Jeif;firdjen, in bem fid^ bie Don Snbenbnrg, Obbitdj, ©roB^Sobming unb über bie ©tubtil^e fommeuben ©trcifjen cereiitigen; weftlirfj bnnon liegt auf einer ^fnfjüfjc ber inelbefud^te SBaUfafjrtžort SOhria^^SSudj mit fdjüucr gotf^ifdjer Äirdje nnb fiibfidj öffnet fid] baä Stjnl beg ©rani^cu^ bndjcš, ba» an ber auf eiuein f^i^fjcn Reifen Ijängenben Stirgtuiiie ©^.ipenftetu öoriiber biird] Cbbad) auf ben Cbbcidjcr Sattd fitfjrt, über bcn lunu nad) ^ietdjeufeB int fiirntifdjen Saüanttfjafe gefangt.

?rm Oftenbe bež ?(id)felbe§, U)o bie Söerge luicber niif^cr aueinanbcr treten, breitet fid) mif einer E[einen $ud)ftatf)e über bem gtiiffe bie freunblid)e Stabt Snittcffelb aus, bnrd) bie l'fumntfj il)rer Sage, folinc burd) beu blü[)cubeu ©cluerbcffeifj, ber I)tcr feine Stätte gcfnuben, atiSge^eidjiict. SBäf)renb in baž aÄurtI)af pifd)eu tuittetfelb unb Sövucf nu ber ©iibfeite nur fur^c, enge, uon bcr ©IciitalpenEette ftcit abfntlenbe ©raben tnnitben, bnrdj bie nuui auf bie QSipfef biefer ilctte unb auf bic ,^n)ifd)cn bicfen liegenbeu Übergiiuge

(icfiiuat, breiten [id) iut bcv iliovbfeite lange, nuiimiijfadj ijajUcbcrte 'Ifjätov jii n-id)» Dcvjtudijtcii "IfjiiiiljftcitiiMi litis. lii'f Ijiiifiu tit§ lUt bic ^^aupttctte ber ^Hottnmuiimev Xaiicvti (]Vi'iH'it bie lion bidjtcii SBalbmigcit bcftanbcncu ®riilini be» 3ii(]cnmi= mtb ©aal&adjeä, fte uml'tfjlicfieii bou luiidjtiii (iiifftrelioitbcn 9{iiu]!ui]cl (2.278 SDJeter), biT eine [jevi'lidje gevitlid)! barbietet, üeveiniijcit fidj bei bein fdjöuen ©djUiffe SBafievbenj, niitevfjftlt) bcffeii bcr Siiö^nufllHU-f) in einer engen Sdjinrfjt bent ^litljfelbe ^iicilt, iinf bein er fnapp okrljalb ihiittclfelb fid) ill bic 3Jfnr er^icfU. Öftlid; Dun bii'fer Sdjindjt anf eitttT luelknfiirmigeit .{loclieliene nin beä gewaltig anfragettben (2.398 iDJetcr) iinb bcr üun ifjnt

fid) abjlucitienben OietnvgSiifte liegen SDJnrft nnb Stift Serfau. ®un feiner einftiiieu Wrüße nnb .sjerrlidjfeit jeitgeii jejit nud) bie an^gcbeljtitcn Stiftžgetuinbe, bic grofic I'ontanifdjc Öafilita nnb ba§ in ba» Oftenbe iljreS nürblidjeit Seitenfd^iffc-i eiugel3ante, in ben priid)tigften gornien ber 9Jenaiffancc geljnltette iüi\iiifotenin ffirjl;er,^LHia ilart 11. (geftorOen lüüO). Stn 3aljvc 1882 eriuarkn bic fnnftfinnigcti Senebietiitcr üon S3cnroit biefeä alte efjorfjcrrcnftift, nnb bamit ift bie aJtöglidjfeit geboten, bnfj biefc Öafilifa, bie nrdjitettonifdje '■Jierlc ber 3teicrntar(, in einer flilgeredjteu IReftanrirnng it)rc 2i5teber-l)crftel(nng feiere nnb bein iianbe biibnrd) ein fjerrlidjež ®entinat bet iöanfntift beg XIll. Sat)i'l)nnbcrtö crfjalten nnb luiebergefdjentt locrbe,

Sn beni Sngttjiile ber 9Jini' jiuifdjeii itnittelfelb nnb Scoben niiinbet bei 2t. SJiidjacI bag SfjiiC ber ftfdjreidjcn Kiefing; eö beginnt bei bent SäJa[ber= ober Sdjoberfnttet, bev ÜBaffei'fffjeibe juiifdjen @nnä nnb 9Jiiir, nnb ift im Silben üon ben iifflid}en 5(nSlänfern ber Sedaner SU(jen, im 9iarben Hon bent ntiidjtigen ©ebirg^iftLide beä 9feiting (ober (.^Lifn'tf, 2,215 flJieter) begrenst; fd)on im friitjen SJiittelaltcr lief eine njid}tige ^JerfefjrS^ ftriifie, bic Saljftrnfie, bnrdj baSfctbe, niif ber bnä Sinffeer Siilj nndj Kärnten nnb Unterfteierniart gefiifjrt lunrbc, jebt suirb eS nonber Äronprinj a{nbülf--33aljn bttrdj^ogen.

Siiefingtljai ftrcidjt Don Süntb über itadiuang nnb SDJantern alä engeä ,'püd)tljiil (jin nnb er)tf)liefU fid} bei itaniinern ^n einer frndjtbnren, mit Xi-irfcru nnb («efjöften beberften tSbene, utelrfje im Sfin'ben imn bent ftol^cn bretgijjfligcn Sfeiting befjerrfd^t, im rften i'on betn ^eitfdjerlualbc nnb im SSeften Hon ben ilsorbergeii bcr Sccfiincr l'Upen ninrafjint luirb. \'Uif ben injn bcr ©fallerurnnb nortrctcnben (Reifen bliden bic flüiinen oon (St;renfe(ž nnb it'animerftein in ben frenubltdjen ^^fjalfeffel.

i^on St. a)ad}acl big ižeoben ftrönit bic SDinr bnrd) ein Eefilc, ba§ fantn betn ^Inffe, ber Strnfje nnb ber ®nl;n 9{iunn läfjt; crft bort, luo fie ben lucit norgcfdjobeiten A^äufclberg nnifUefit, loo Hon i)Jorben fontnienb ber isBorbernbergcr Siad) initnbet, erweitert e« fidj jn einem Iljalfcffet, in betn redjtä in einer grünen i^ndjt ööfi "nb Uieiter nürbtid; on bcr Seljnc eines grofjen ©ogenö, ben bcr J^^nfs bilbct, bic fdjöne iücrgftabt Sžeiibett liegt.

Ücütien, bie c^vöfitc Stabt bev ütieveii Stt'ieviuavf, ift iiuf brci Seiten uon bev iOiiir cini]efrfjIo)ien imb lef^iit ftd) iiu Silben au beu aJinfieuberg, ber nod; nor 70 Sttljven ein ftattlicfjeä Sdjtofj tvui], bii§ feitfjer jtir Jßiiiiie ^itfiiniiiienoetirocfjen ift; icf)one "^iroiiienabe^ lm'c;e umjiefjen je{jt bcn unb Bieten vei^cnbc ?fn§ti[iife auf Jfjat nnb ©tcibt tinb oiif bie (legenütiev anffteigenbeu §üfjen. ©iircf) ntefjrfnJje lanbeäfiivftlidje ^^viDileiiieti lunvbe iieoben ntä CSifenuerlagSftnbt für SSorbcruBcn; fieftimnit, Miifjtc babnrcf] feit bent Gube beä XIV. SutKljiinbci-tŠ tilg 9Jfitte[punft beä fteirifdjeu ©ifcnfjaubciS entpor nub cr(;ielt fid) alö foldjer big in baS XVIII. Saljvfjunbevt.

Su bcr Boljitjrtbcnfjeit feiner öciuorjner, uoii ber bie nnfeljnlidjen .^iinicr, bie fveiinb= (idjeu reiutidjeu ^liijje nub ©trafieu ^emjiüjj geben, in ber Jtnnintrj feinet' Ilnuietmngen, bie in ber 9^iifjc lieblidj, im jueitcren Umfreife gvofjnvtig fid) geftutten, in ber iuteufiüen terg^ unb rjiittenmönnifcfjcn Üfjätigfeit be3 gan^eti SBe^irfeö lie^t ber Öeiueig für iieo&enš S3(iite luib ©cbeifjen in bcr t^egeutuurt uiib beffeu t^eiuiifjr für bie ^nfmift.

§od) D&en am 'i^Jrebütjet (1.227 SKetcr), ber Sd^eibeutuub jiuifdjeu SJhtr» nub (Snušgetiict, begiunt bii§ Sorbernberger geuuiftigc Sergfnioffe nntfteljen biefen im Cftcn ber ^^olfter (1,911 SJJeter), bie jurfifle ßJriegmaner (2.034 m'ter), ber mädjtig flufftretienbc ^ndjtrjnrni (2.t)82 SJEeter), im SBefteii bcr 9?eid)cnftein (2,KU! äJJcter), bcr ben ©rjberg iiarf) 3Jorbeii gegen Sifener^ üorfrfjiebt, unb bie iöerger 9JJmtcru (1.7()7 Uteter). ®ine ©trnf;c nub bic ^^ur Gr^forberung erbnnte 93af)n fiifjren, jene int fdjmalen ^fjale, biefe iiieift nn bcr lintSfeitigeti 93ergtimnb, tmrfj SSorbcrnberg, bem krüfjmten SBcrgorte. ^af^Ireicfjc mcift raudjgcfdjiuiir^tc ,§iiit)er ntib 14 .'podjüfcti bitbcti benfet&en, bcr ficlj eine r^iilbe Stunbe lang int engen Oiruben jinifcljcn bcti aii3 bicfctn nninittctturr aufftcigciibeti fteileii, unten begraften, inciter üben bcinalbcten nub fetfigen 93erL]gerjLiiigeit Ijiujieljt. er,^[)erjog ^ofjauu uiotjnte nun 1H22 bi§ 1844 in SL^ürberubcrg, luar syefi|;cr jweier ,S>djöfeu, luurbe ber ©viiuber ber SJabnieifterconintunität nub bmnit ber llrfjeber eine3 gltiiijcnben ?[uffcfjliinugeg oon ä'orbmibergg iöergluui imb (Sifeugeluinitung.

Über griebaniuerf nub .C^fuiiig jiefjt fidj bnä ^Borberuberger Xt)al ufä enge Sdjrndjt, bann erweitert fidj ^ubeni lieb[idjeu3:t)a[fe)fc[,in beffeuSJiittelrofniadj liegt; impintirenb überragt il^n int SSJefteu ber utiicfjtigc Sergftixf bcS ajeitiug, beffen breigipftige Spi^e iu itjrer fjbcfjften ©rtjelntug 2.215 9Jfeter auffteigt. ßr ftetjt faft ganj ifolirt nub ftrebt fnfju unb frei luidj ofleu 9^td}tullgen empor. 3n fdjnuerlirfjen SSiinben unb gelšatiftiir^en feuft er fidj norbtuärtS iu beu @üf;graben, beluafbcte ®t)rberge ftrcidjcn gegen Dften iu baä Irofniodjer öecfeu unb feine füblirfjen ^Jtnäliinfer reid;en biž an bic Siefiug bei äftanteru unb itaninieni. Seine Sage nmdjt iljti ^u einem tofjuenbeu 3rn»ftdjtäpntift, uon bent mnu eücnfn gut ben ?ttt[)(i(f bež in fanft gcfrfjwnngenen fiinieu (luffteigcnbcn, (jüdj Ijinnnf mit Snlb= nub @ra»iiegetntiuu kbedten Urgetürgeä, luie ben ber 5JfaiUTn nub SSitnbe,

imb iJalfalpnt afnicfst. lIniuitte[Dai' imtci-fjiitli IvofaiacI) eiujt [icf^ baä Xfjnl

miebcr ein, nub »uo eg luieber fief; muciteil, ftcf)t o&cn auf einem 95 2J?eter fjoljcii ^elfcii^ fcjjct bie ftircfje ^Jfiiriivgvcienftein, lucfdfje im XVII. 3nl)vf;imhert aiiö ben 3iuiu™ bež gleic^iiainigeu Srfjtofieš evfiaut imivbc. Ihiten int '3;(jale lefjnt fidj an btc öftlicf^e S8er9= feite Sdjfop greienftein nnb au bie n)cft(irf)e Scf)Iofs ^riebfjofcn, inäfjreub lueiter bniufieii nolje bcr ^JJftnbung bcS i^orbentberacv S^iicfjež in bie 9Jfni- bie gnifjnvtitien '^^ubbünsiö' unb SSnfjmcvfe 3:ouan)ij} liegen.

3Son ßfoben [)i§ SBrnrf bnrcfjfliefjt bie Ü}hir ein tn'eitcä, fntdjtliiireS, gut bebautet 3;fjaf, bag im 8iiben lunt beit 5(nš(0ufevn bcr Qileinatvcnfette unb im stürben uoii beu (SSeljäugeu be$ iHetfcfjndjfogclS kgreu^t luirb. JJu unb au bie le^teven frfjiuieijeu ficfj bie f[eiiicu Crtfdjafteti a^eitstcrg utib ^prulet», bereu tdte Sirdje fd;ou 1187 crloiifjnt wirb, d§ Slifnbetfj lu.>n t^utetibcrg fie beut Stifte öiöf^ fdjeufte. Sort luü bie 3)Jiir3 tu bie a}iur müubet, liegt Sörud iiiti liuft'u Ufer bcr "öiur, aut rcdjteu bcr , Jluorizakimundi"

(5JKirjutii»bung) (jicfi bie ©cgenb im friif)ctt ajüttetaltev. 2:ic Stabt rcidjt biä au bie 33ttrfjöf)en be>S Qircgiien&erg, auf bcueu bie Sicfte bcr afteu geftc Sanbäfroii nüdj tmuter in bebeutcnbem Unifauge aiifnigctib fid) crljebeu uub mit ifjreu 9JJaucru Mä nn bie Stabt f^eraftjieljeu. ®ie kubfd^aftlidje unb gefdjidjtlidje 93cbeutuuti nou 93rud kftcf)t bariti, bafj Ca rtti bem ^"[«"""eiiftuBe jmeier Säugeutt^iter (iegt, tjou beueu baš eine, baž bcr SOfur, uou Ijier au jutu Guertljalc wirb, baf; biefer g-Iufj gerabe au biefer Stelle uou feinem bieljcr öfttidjen Saitfe in einen fiibtidjcii ii!jcrgel)t, bnfj bafjer Srucf baä gingaugötljor ijüu C&erftciermart iu beti mittfcrcu 3:[jeil bc^ Sanbcä bilbet, infolge bcffeu ež im Ühttefalter unb big ins XVII [. ^aljrfjuubert eine widjtige ©tattou auf bcr Strafje oou iöicti eiuerfeit^ nadj SScuebig, ituberfcits nad) ©ra^ iinir, fo mie eg je^t eiuen iTuotcupunft bcr (Sifeubalju' [iuieu uac^ Ü^orbcu, Sübcu unb SBcftcu Oilbet. SKemi andj bie Serge, tueldje ÜJrucE iti uädjfler ?Jäljc urnftcljeu, uu ^ölje unb grojjarttgcr ©eftattnug mit if^reu tiörbüdjcu uub U)cft[id)cu gfiadjbutu uidjt eoucurnren füuuen, fo bieten bitS bopijclgipflige 9{cunfclb (1.030 ajietcr), ber iualb= uub loiefeureldje ^odjaugcr (1.282 IKeter), bie lauggeftrcdte ^odjatve (1.043 3)fcter) bod) uugetuein onmutfjigc iUerg^ uub Si^albparticu mit Io[)ueuben eiubltdcu in bie ladjcnbeu li^äler uub priidjtigeu gerufidjtcu auf bag .^odjgcbirgc.

Pas (^Scbict ^cr 21Tur üon i^iiiif bb ixa^Fortlnir^.

(Siu reid)e güKe ber rct,5eubftcn uub lieblidjften Saubfdjaftšbilber bietet bag 5:t)al bcr 2Jiur uou Snid tn§ ®ergc, bie ist fc^ijnen, mitunter gvofiartigeu formen redjt? unb [iufg rtuffteigen, nmrnljmeu eä; ber fi'^üu anfeljulidje gtnf}, bcr nid;t feiten üün f^löften uub "i^ilntten belebt ift, bie ba« ^l?robuet be« oberen Saubeg, ."pot.^, beut uutereit bringen, burd),5ief)t mit feinem 'Sidicrbaube bie grünen 9lucu uub Crtfdjaften, ßirdjeu uub 'Sdjtoffer

liegen in rei^enber ©nipptvuitij iim ^-Enffe über fluf bcit itialcrild}en Sl?ovfjüf}cii, ^micfjeti uiib ütier bcneu bie fjöfjcren ®ergf)iiuvtcv ertift inib njüvbii] Ijeva6 auf bic !öevti'f;rälyeae Slicfen, bie af§ Strafte unb iSnfjit boä Xfjal buvcfj^iefjeii. (Sug itnb jcf}tmit ift ber Sföeg, bei! fidj bie SKitr oon ^.k'ticf alnuiirtž in jaljtreidjeii SSiubutuieu biirrf) bic §anpttette ber Sentralotpeii gcbrod^en Ijat; ber .^ocfjangcr uiib ba» 'iHcunfelb fitib bie Xfjorluiicf^ter retf)t§ unb litifä; an etiteut ?[usläiifer be§ legieren, auf einer uortretetiben iintüvlirljcii iBaftet ftefjt ba^ ftattUtfjc SrfjIoB Stinteijii, viicftudrtš üph buiifleiii 3BaIb iintfiiiunt, uorue ^ell niib fvcunb(id) in» Sf)at tliifeiib; fjöfjev o6en itn ^^anuetibicficfjt liegen bie Xrüniiner bca alten Sd^foffeS nnb nm giiiffe bie Crtfcf;nft mit fdjiiuer ßütfjifdjev ^irtfje, bie, Don 2Bn(Ifatjrern fjiinfig 6efudjt, Mlein=SDfariaje(( genannt luirb. ^iutfdjen baä üon

ben iniic^tigen ^slfenrjänptern be§ !:Hütfje(ftein (1,234 SKeter) uiib ber rotfjen SSaiib (1.500 Sfcter) üüerraijt luirb, unb ber Drtfdjaft JRütfjelfteiu, bie ban gleidjuntniiieit Serge gcgeuüDcr am gufjc be« ptjramibenförmigcn, jur Spilje bidjt&ctoalbetcn Srfjiffalfogelä (1,220 a)£etev) liegt, inuc^t ber ^fuft eine fr^arfe Biegung nac^ ^Seften, befpüft ben Siorbfnij be» tanggeftrecften ©idjtueubtfiergeS, uuiffiefjt il;n unb tritt bort, wo aii§ ber SDfünbnng be^ ©amSgraOeiiä Sdjlofj SBcljer [;erii6erblicEt, iu ben anmutfjigen 3:fja(fcffc[ Püti g-rotjuleiten. tiefer ®fartt mit feinen fjii&frfjeu .'giinfern uub einer SÜBafferfjeilnnftatt liegt auf beut redeten, fteit abfaUcnben Ufer beä ^tnffeS; baž 3)orf 9tbriarfj fcfjuüegt fidj mit feiner Äirdje, einer ber niteften bež Üaube^ — fic suirb urfunbtid) lOfHi genannt — in eine Sud^t an ben 3I6f)nng beS .'paueggtogets; tinfä Horn güiffe liegt inmitten eines r)evv(id)en ^nvteS ba§ Sdjtofi '»JJeu^^PfannOerg ober ©rafenborf nnb auf einem 33ergtegel thronen bie 9iuinen ber miirfjtigen lönrg ^^^fannberg; ber geinaltige, adjtecfige Xljurm, bie ben nmgelicnbeti SJfauern mit einem f)aI6niuben Sl>ortmii unb eine lauge 'SJeifje Wiifter ©emiicficc mit Spuren Pon SBanbgeiuälben ragen auä bem Srfjuttfjaufen empor, beffen Steine unb Xrünnner eiuft baä ftol^e Sc^tofj bitbeten; bie ertiffen GSebanfeit üter bie ®ergiing[id)feit aurfj bež ©rofjen uub Ajerrürfjen, bie ben ^efudjcr biefer JRuinenftatte uniütUfürtid) tiefcfjfeidjen, luerbeti plö^lid} luieber a&geleuft auf bie (^egeniuart uub bie fidj immer gteidj&teibenbe Sdjöntjeit ber Sfatuv burdj einen 931icf auf ^fjal unb ®erge, b;r fidj uon Sllt^^ißfaiiuberg anä barbietet. 3» iL'iuen ^üfit'" »tnn (ieDIidje Ifjal mit bem raufdjenbeii gtuffe unb beut uuiterifdjen dJiavttc 3fof)u(eiteu, norbloeftlid) begreu.^eu über ben tvalbigeu U>or[)ijf^eu bic ^htppen ber .'podjnfpe ben .'porijont unb über ben fdjninicn, kngen, Uon biegten Slvitberu timfäumten Jtirnauer Ökntien Icucljtcn im ^Jorboften bie breiten SBiefcn ber Icidjalpe, bie getfenmauevu ber Stottjcn SSanb unb bic füljn aufragcnbe Spilje beä ijorfjtautfcfj fjeriiber.

llnterf)alb grotjuleiten üereugt fic^ baä ä)inrt(ja[ mieber; auf einem totoffateu btücfe, ber fic^ Dou ber weftlidjeu i^ergfette uorfdjiebt unb meit iu ben gtufä fjinciuragt.

ftdjt mciUnifrf) baž impofatitc (£d)loti Siatieiiftein; nad) aiipuärtä mtb dnuavt» kljcrridjt eš glufi imb Strnfje uiib )pen't haö i'edjtc llfcv bemrt, baft bie ©traile mtr 3)ut|d)cu bem Sd)t[if)e tiiib beu gel^iitiftüvjnt, auf bcucn l)Lid) oBi'it im jEamieiibicfid^t bie alte Siiivfi, ii'W ill l'Kiüncii, firtub, flefi'Ujvt- lucvbcit foitiitc. ^Taž Sdjfufi ift ein gi-üfje^, anfcljulicf^eš öcfuinbc, (iiit crtjaUcu uub belüLifjtibav, ber il-fur^tjcif ift an beu SiUinbett rinsiSiiiit mit l)frdidjem öpfjeu luiifleibet unb imti beu ^enftcni bcr oBercit öeiiuidjer entfattet fid^ beiii ÜMictc eine liefd)vänftc, atiev fdjüiie ?(ii3fid)t '^^-Iiifj imb Xljal cutlang tüä an bio 21'nlb unb ^\-eIfcubenic, bie cä ernft uub iitajoftiitifdj uinfcf^Iioficn, SSiiIb mirb lf)al fo enei, hafi C'j nur beut ^^-tnffe ;Knuui (äfit unb ©trnfjc unb burd) Muuftluiuteu anf nub iu bev S^rtbfiuanbijdfi'ie (lefiifjrt UH'rben tiiufjteu. rafd) if't bie lieb(id}e Xfjafniufbe crveitfjt, iu bev iumitten bid^tev a3aunnieiietatiiin bev fveunblidje il^iffenovt ^}5c(i(ian uub am vi'djtfu llfev !I)eut)d)^^^'eiftvi^ mit bev Den einem .§ügcl lueitanS fdjaucubcu iWavtinSfivdje tifi^eu. Steife getäiuanbe luit fauin juiiiincilidjcu .§üf)(en, beveu (iingani^e biiftev fjevuntcv^ Mitfeu, utnfdjliefjeu ben Xtjalteffet; tief im öintevijvuube, üüu bidjtem SBatbe nmftanbe», bccfeu bie 3;vrnnmcr bev ein[ti(]eu S^uvt] ^egijan beu ii^iben einev tleiueu ^elfcnljodjfltidje.

?ln beut pväd)tigen, im SSiubfarftilc crtinuten füvfttidj ^J^dtfflj'fcfjeu 3cf)Ioffc Stübing, nu bem ftattlicfjcn SJinvfte ©ratwcin, nu bev rjervficfjen, auf einem fcelvintbeteu .^liinef tfjvonciibeu t^tttfjifdjesi ,fiivd;e 9Jfai'ia=StvafjengeI imviifiev bnvdjlu'idjt bie ä)inv bie isBcrgenge Don OSöfting; ved)tS tjodj oben cvblicft ntau bic uod) imnicv impouivenbcu 3J£rtuervefte biefer ŽUuvg, bie (iljoIevafapeUe auf einem tcijvafteu SBcrgtegef, beu fuvcfjt= Oaveii ^^elfenabfturj beS fngcitnnif(eibeten S^ungfevufv^inuieS, (inB nn beu tnuiieubnnneu Jlbmnntcrfoijel rtd'djmifiit baS fdjuue (gdjlofj St. Wuttfjavb unb im Silben tnuel}t bev Sdjloftbcvg intu 65ra,^ in bem Öefidjtäfveiä nuf.

aSavnm ift geviibe an biefcv ©teile eine gvofte Stabt eutftanben, luefdje ftdj Imlb ^ur .^nnptftabt beS Saubcä empovferjuniui]? 2i5eld)e finb bic oro^ unb f)t)bvot]va(,ifjiidjeu

!i^evf)ä(tuiffe, bie ?tutmovt auf biefe ^^vaßc ge&eu? iföie tiif;t fidj bie geogra).ifjiidjc Sage nou ftSva^ erfläven? bcr Ülk'ftgven^e bev Steicruuu-f, büvt luo fidj Oberfteicv nub ®fittelfteicr jn fdjeiben fceginneu, fpriugt bnä S^arijtnirlfiub iliirnten iu einem fdjavfeu S&?iiife( liov; au bev Sptl^ie biefe^ SBintelä liegt bev Speiffoget bev Stu&alpc, tuit bem bic t^Ki&ctnng bev Itvijcfiiviigfette in ciue norbiiftlidjo, bic [trf^ big jnui Sfiiedjfcf an bic Ungnvji^^ gvenje rjin,^ier)t, unb in eine fiiblidje, bie fiis au unb iitier bie ®ran ftveidjt, fcegiunt; beibe Letten fenben jafjlveidje S^evij.^üfle inä Sanb, bie fid) flcgen Süben iinb Cftcn immer breiter luerbeubcit 3;fjiileru öff"fit nub atlmiilig üevftiidjeu. 3enc beiben Uviiebirgä^itgc, uie(d}e in einem ftnuipfeu SBiutel anleinanbevtreten, bitbcn fomit eine gvofse äSudjt, bie imn einem bnnten Wemivve vum 'ikny- nub ,§iigelvcirjeu bebeift ift, ^nutitten biefev 2^uel)t, imn beibeu i^iiqen ,^iemlidj gteidjUKit gegen Silben uub Tfteu entfevut, tveten bie in)n

ifjiien au§Iaitfciibcn 33ci:grcif)en amSehianber unb tiuidjeti 3?aiiin für cine (ivüfiere (gücnc, nub btefc ift nott beut S'^iff^/ SJinr, bnrrfjftriiint, luetrfje, bfüor fie btc gliirfje fietvitt, bot cincit ?[vin bc3 .^ocf^ßetinicS buvrl^tivodji'ii (jfit. 'Jtn ^iifjUcifoii Steden finbcn iuir iiii foldjeit !uo R-liifU' nu^ eiuieiYit "ifjäfci'ii iit CuTitcvc ohei- in ©bt'tieii Ijiitaiižh-ftfii,

lliiifjcvc über tlciiicrc Jltifieblitugfii, Utib fo i[t fS aiidj Tjicv, uio^u ulkF) bcv Umftaiib totinnt, biif) itiifcni bcv Steife, wo bie ^JJJur ben iinifjeu ^^'^ifiburdjtmuf) Derliif^t, miä beni breiten, tteniumviiljtnteti li^eefeii eiti ^^-el^feiiel enipowiiiit, ber rtewifi friifj,zeitig fdjoit bit' ■Jliifnifi-finuifeit ber (iiitumubevcr iiiif biefeti ^^5nuft lenfeti innfjtc. Unb an bevfeffien Stelle, fnnin eine Stinibe fiiblid) iuni bein ^tnöivitte ber Ih'nr bei! ilVTiieeif^en, uieldje beii ■J^'infj OLin ber {iininiinbnni] ber ^Jfiii'^ nn benleiteii, nnf jctieni il^erntertcl nnb um Jyi'fU' beiiielben fitib bie i)Jieberln[fnniieii unb ^Hnfiebliunien eutitaiibeu, an^J benen bav Ijentiiie i^ka^ ompimundjg, [inb nidjt [teil iinffteisieubt äl^iinbe oon Stiüt unb Iiulotnitinaffeii, uieldje, wie bie Maraoatifen für ^tlnijenfiirt niib 9.?illaffj, bie ^Jforbalpeii für Siil.^bnrii, bie tiriUifdjen Wulfdvcn fiir Stinät'rnd, bie huibidjnftlidje Sdjötdjeit ber (Mrn^er i!^nd)t bqjriinben, cä fitib criifte, in einfiidj lUTlnnfetibeii iiinien biiljin.yeljcnbe UriieLiiriisl:etteti, lueldje anf brei Seiten, Dom SUedjfel biö jur Stiibnlpe nnb nou bn über bie Womlve bi^ ^luit iüfldjer im weiteften Unifnnrte beti A^ri.^ont ooti (^int.^ nm)d)liL'fieu; i^LHiefjet! biefeii ober (iiiiert fid; ein lliel(1eftl^(til^e^^, Don i^iid^en nnb Sli'tU'" biirdjrt||eiieä Ü^en^' nitb .s^iürtei-Innb, baä in beu ntaniüjjfatiisjften oninutlji^cn unb rei^enben, piltore^^fen nub ftryfidrtiiieu Jviu'nien bii-3 ^(iiiie beä Ü^efdjanerä ent^üdt, uuldjer iiumiltEiirlid) etn!.ifinbet, iiniiS ber Weoloije lueif;, bnfj er Ijier nnf einnn itidjt nnr fdjönen, fonbern ondj intereffiiuten Stüd Ütiub fteljt, biiB er fid; in einer ÜberaaitijSlünbjdjaft befinbet, bie ^ioiidjen ben fireKften ©efienftijieti in bec iöübeuforni (Suvopaä uernüttclt: jiuifdjen ben ^Jli^ieu uub ber ^KinnLiuifdjen ^fiebernng.

S)er Sc^lofjlierci lonr nnb ift ber Stern ber Stabt; itn Xil. ^ntjrf^nnbert trui^ er nacfjiueisbar eine iJU'fte (castmin (i rarer) unb unter iljrem Sdju^ie erfolgten bie Jlnfiebluniien, lueldje fidj allnuiiig biö in bie 9!äfje ber 9Jiur unb bi-J auf bie (el^**-' terraffe (jerab erftredtcu, auf ber bie St. i'tgijbin-Sfirdje (1174 juiu erfteiinuile nrfnubiidj genannt), bie jetjiijc ®ontfird)e, erbaut lunrbe. ^Bnlb breiteten fie fidj biä an bcn mib über bie jtnifdjeu iljin unb ben le(5teu 'Jiu'olrtufeni be^ Sdjtofibcrgeä getegene ^^tädje gn-š, nub biefev Xljeil bilbet je|it uod) bie innere Stabt; mn fie ^ie(;en ftd) in einem .Sjnlbfreije jene Ijerrlidjen ^4^^ii'fan(agen (jin, iue(d;e ben @Inu,;pnnft ber SJiurftabt bilben uub lueuige iljreSgleidjeu irgenbioü Ijaben; unb jenfeit^ berfelbeu erftrecteu fid; bie ueneu Sd}li).)fungeu beö XIX. :3it[jrf;unbert^, auf bent red)teu Ufer ininriaftcnb mit grofjen Önbiiftricftiitten, auf bem (inten mit frennbtidjen, breiten, licfjteu (^iaffen nnb Strafjeu nub rein(id;en tiiit Ijnbfdjen .^iinfcrn nnb altnuilig, je lueiter Ijinaua, beftu nie[;r mit

r,i

®i[Icti inmitten luoljlnepflefitcr ©iivten, fo uitmerflitf) bcii Ükrfiatui noit bot Stnbt ben reijeitbcn, biefi' nutnefcctibcu Siitibfrfinftnt Mlbeitb. Sdjijiirjt'it bcc i^aiie uon fmiti innit nur bnvcft ciiion UnitiUrf injn bor beä Scfjlofiberjic^ fcuiicit (mtfn. 9Jorbcn fu-iiri-ii^^ct! bcn (^k-ftrfjtäfrt'iv imii bfr (:M(ciitiil|u' ijlviufor .^lyrfjfif^«' bic

Urafpt'ii, UH'(rf)c fief) in )anft ijef^Jiuiinf^ciicn Sinifn ()inj^ie()t:ti niib bnrcf) il^ve 3Jfii[|i'n' tjaftijifeit nnb bnv biinfeliiriiui' üßrttbtleib, ba» jic bcbccft, einen intpoiiinten n-nfteii i'fnOlicf bnrliieteit; fnft fdjöiter tilä im Sommer ift biefe Mette lumi Spättjerlift biö .yini (^riiljlina, u»etin eine nnnnterbrorfjene Srfjneeberfe )"ie ()elt eriitiinjeii Uifjt, baß fie an founijien loiien iiiet uriifuu-tiger nsib Ijoljcr eridjeinen, atä fie uiirtlidj fii'b. ^'if ;1{iiiiif (^Süftitni nnb bte (Sf)u(erafiipel[e ciiicvieit^, bie .Si'nn^d mit bem 'Jlbnieinterfugel onberfeitS ninicfjliefseii ben üüfiirbiinfjbrncf^ nnb üftlirfj bdiun! erf^c&t fid) im äiorberiinmbe ber (^Jetjerfoßel niib bor Sdjorff; bie niimntfjiiien ©eri^e unb bev ;){einerti.tnet, ber iUofentierit, bie ^i^lutte,

luddje bie Stepttiinie^SSnrte triitit, ber fliiicterlber^ erreidjen mit iljven leisten Vtliljniuien bie Stabt iinb trafen, nnuiciten noti üppiiicr iU'fletdtioii, nieblidje .Ciänfer, ftatttidje ii5ilteti, fdjliifidvtisie ii^anteii, loie At'coiSbnd) nnb .^udevidjlüH; iitter i[)ve £djii(tei-n bliden nn^ ber ^erne ber M'amm bcž fltaEu'niualbeä, bie ©pitje bcž iüei^er M'iilmbevtieä, ber ein lueitljiii leudjteiibeä ifirdj(ein triiiit, unb ber Strabnetfolget In'riitier; in ber Wilje IjeDt fid} anv i^riineiü .'pintei-jirnnbe bie meifinlnn^eubc boppe(tI)iir!nine Äird)e ä)fiiriivXn>ft ,pi)i)rfjen ben .'piii'jelreiljen im Dften nnb ben S^er)i,^ii(ifu im SKeften liejit bn» (^rii,',erfelb, lidjtiiriin itn 5^riil)(iiui, meiin bie jinmcii Meime bem Öuben etitfpriefjen, fletli im Ajodjfomnier, menti bic uuHienbe Saat in luillen ^i()ven fteljt, meifi, menu be^ ^IMnterž Sdjnee bie lirbe Ijiillt; ber äUitboucrtieni, meittjin fid}tbar, überall fcnnünr biird) feinen Imniiieftrertten ^){iiifen, bie anmiitfjiijen äjerfje bew Siiitfnl mit bem fpi|5eu Xeminertin^ct fdjliefjen fid) il)ni an, aber iiberraßt i>on ben wndjtigen gormen beg ®ad)er; bort Ido er fidj nei]en aSeften otifcnft, af)nt man ben ®nrd;l)nid) ber Xirnii, mib üon bn an iimfdjliefjt ben ^pori^oiit ber f;errlid}e (^Se&irrt^.yui ber .Uoratpe, ber bem y^lid'e nn Ä'iirntenS @ren,^eii .^alt (lelüetet; ben S!.Un-ber(]rniib füllen cinf ber Söeftfeite ber ^•lin-iaui&eni mit einer Kapelle auf ber Spitje niib ber dten ülMjc Strnfjnanti nm ^nfje, iljv fietieiiiitier anf einem in bie (Sbetie uor» tiefd^Li&enen ,pii(iel Sdjlufj nnb «irdje ®t. ^JJartin, feit 11.;!7 bem stifte ?(bmont geljörin, ber fdjiingeftnltete iöndjftniel, ber tioii ber ,\lvonpriii,\ l:)inbolfä Sl'orte an^j eine Ijerrlidje ^enifidjt barliietet, ber Öniöliern, nn beffen 'Jvnfs ba» ^iirftenfd)lof5 Siiiienherd, je^U (£iiicntl;um bež (^irafeu in)ii ^erlierftein, fid; er(;eOt, nnb enblidj ber l)od}fie oon beti Süernen ber niidjften Unij-iebuni] vm ©roj, ber ^]šltiinntfdj, anf beffeii 3pi^e bie giirften» luartc ftel)t jnr (Srinnernud an bte Süefteiflunn bežfetfien burd; ilnifer SHiiferin

ilaniliiie, (Sr,!;(jeriO(jin 2Jiaria Üüiiife, ©v^IjeriLig Solemn nnb ben -■gerjui^ uon ^IJeidjftabt (30. 3nni 183U).

?(tijL'IjnIidje Ort)rf)nfteii iinb ftatttidfje Sd;(üffi'r ticflen nitf bcm @ra,5crfetbc iiiib auf beit iöüidjuiuini ber iümje imb .^iuiel, bie eS uiiu]f[)ni. SOif btcfom bie nrLi&eu a?vaucreifii ©tciiifdb iiub ^4>initi<]am, iiiftntnu, borbeni eiu nltiT .'pcrrcnfit^, je^t ^Inbfk-ti» i^flbfivrfjeu mit fducm fpitjfu Äivrfjtljuvtii, 9JJüt)lc(f, bie ,'pdiiiftiittf uoii ^ALi()auue3 Äeplt'vä, inil'tn-rilid)en 9()h-ouoiiicn, (^iattin, bie Scljloffci- ^fjnlcrljof ""b JJeiiidjInfj, tiiidjft bi'iti'ii firfj bi'v Wrtittn-ii' tii-frcirp(a(5 iinb tivofjc ^^uluentuiin^iitc (icfiiibni, ÄUtlöbLivf, iti bt'ffcn yfüfjt' ipitc^ Siiiimuaffer ciUfpvinijt; «nf jeiini bie ©djliiifer aUci^einMfi, ■SdjUHiv^cueiici uub ^|<rcit!fh'tttnt.

iii'ä (lit bie SUfiiiYtirto luüi SSifbüii ri'idjt baä t^vn^erfclb; jUnjdjni ik'vii luib ^ylufi ift bcr ilJfrtvft bii'fcä 3irtmcth3 iiebvmuit uub baviibev ttiroute auf bem birfjtk'iimlbetcu .§ti!lfl bie a^uni SDber^aiMlboii, bnvd) ifjre Cyefdjidjic ebntfo luie alž ilkiuiuevf ljod)ititi'rciKiut.

Ulic (:^3öftiiui bil' (Slieuc uadj iliprbt-u fri)(ofj, fu i).un'ilL' SBilbini beu äl^eti ficiieti

Silben. SJfatdjäuö 'i^ifdjev» (SdjÜilfertuidj (1681) jei(;t fidj biefe ä^urn al^ ein u>ulj( ertjatU'ueg uuidjtiiieö ©ebäube, uov bveifei^ ^afjren ragten uod) bie 'üJiauern ftodljod) iikr ben (Srb&Dbeu empor, bafi man bie cin^elufii Diäume utib itjre ä^eftimmutiij erteunen füunte, je^t ift eä nur me[;r ein von üppiger Ü^egetation bidjteu ®ra)cö uub fjod^ftidjeubev Süduiuc bebccfler Sviinimcrfjuufeu. 3ni X. uub XI. jSaljrijiinbert ftanb an biefer ©telit-bie iiiun] ©engift, ber isorort eiuež (iJuneS; ©übe beä XIl. 3aljrl}unöert^ crfdjeint bie iöurii äliilbou uub baä Sbelgefdjledjt tjleidjen ^iameuä; unter beut testen Xrauufiaiier, beu ^abeuberticru, jnr ^^eit besS Ajafebunjer ijeljPrteu bie

.'perreu oou SlMlbunie ben k'ßütevtfteu uub eiuftufireidjften aJJinifteriaSeu be» iianbe^.

Süblidj iHui bom utit Oveitent ^tnuiuie Ijiufleladertcu SKilbüiterknie ober 33udjfLHiel bef)nt firij laniineftrerft erft i]ec]eu Sübeu bn§ äciOni^erfelb, bann stegen Siiboften bie DJhirebeue biä atabferöbuni uub bi^ au bie uuivirifdjc (^ireu^e Ijiu, ®cr Saufal tmb bie luiubifdjeu Süiiljel uuifdjliefjen [ie tueftlidj uub fiiblidj, int Cfteii uub ^Jfnrbeti veid;en fie bi'S ^u beti ?ftiylättferit jeitev ,'piiijel,yi()e, UU'trf;e fidj Dott ber bie SSJafferfdjeibe j)ui)djeti SJiur nnb i){(ial) bilbeubeu iiiertjfette at^uu-iiieit. iBor fiitif^iij Saljreti mar baž Üeiliitil3erfelb faft bitrd)anž ,'peibelaub, jelst ift e« u'üljlbetiaut, mit ja()lrcid}eu ®i)vferit titib !i3atiern(ieljofteu lu'feljt. ®ie 9Jfttr, bi« oor fttrjeiu in Diele Vlvnte flefpalteit uub iingejoljltc Sufchuien Liilbenb, ift uitu trefflidj reijulirt uub burdjfliefjt in bem noti ©teiubiitnmeti iljr etitgeuiieieuen iBett baö frud)tbiire lieflanb. Süböftlid; im\ iieibuilj biö i]eiirii beii l^H]

ontife l''laviuiii ISolveiiso; I^errlirlje Steinbetthude, je^jt in beu tSorriboren bef Sdjloffež ©edaii eiitf-temauert, unirbeti bort gefuuben, uio Vor adjt^etjii 3al)r(;unberteu jene ^Kitmer» ftabt ftanb, uub jeufleit üoit ber ®röf3C nub ,'gerrUd)tcit berfelbeti.

ifiSie auf bctn (^Jrajerfelbe, fo tjnbeu fidj audj [;ier bie Ortfdjnfteu auf ber (Sbene auSrtebreitet, fo bie freuliblidjeu Wärfte £ei(iui|;, Straft nnb ?Jfnreif uub bie aufeljutic^e

©tiibt ^'JfabfcTgburg, uub au uitb auf bcii .f)üf(cln, uicfcfjc bic glödje uitinifjiiicn, untrbni mcift bie fflurficu uub bie Srfjloffcr a-tuiut; tSerfau, @[jveiiljiiu)eii, Otu'V'ÜUfiirccf

imb OkT=3fiibfcv3lntr(i luif bcm vedjtini, 9Jeubcn-f, ©t. t^conifit, gnutl)ciui, Ünufu-iiii uub fficiu&uni nuf beut liufnt Itfev bcä gtuffe-i; nur bie Srfjluffer iHuIjv, Sövuuu|ce, ^voubeuan nub ,§allicurciin ftctjcn iumitteu bež tireitcu Xfjatiivuubcä.

1)k dfte Klaviii 8olv;i le6te iui fviifjeu 9Jfittt'(n(tev ntä rivitjis Ziup fovt iitib Imlb luti-b aurfj bie Dvtfrfjrtft Lipiiizn (Sicifiuijj) <icunuut; olicvljnlb bcrfcltira auf eiuem anuiut()irtcu erijof) fid) bag (jleirf^nnuiifle ©d;Iofi iu basS citgc Suluitl)al uub in bie »učite SJhir^ ebene fjiuatblicEeub; nadjbem 1219 bn? ^öi^tliuui 'eerfau t-jefiviiubet movbeu wur, fliiu] Sd}Iüfj S^fibni^j iu bon S3efi(5 biefcr 33i(ri)üfe iilier, lueldje betujefBeu beu 5fauteu Serfau beilcgteu uub I^ier nufdut]^ fjiiufig, fpdtei- faft uuüutei'tu'orfjeu ifjrru Silj (utfidjliifH'u. 3ft biefeä ©djlofi baburd) bebeiitium, bnf) eS tiiit beu luidjtigfteu Evcifluiffeu bev 0eid)id)te ber (Steiennavf inuig nevfniipft ift, fo ift cž uud) tjctnevfeu-jmcrtfj buret; ffiiu> iirof5avtti-(c Sauiuditug UDU STiiimcrfteiueu, iilaftifdjeu utib iiifdjviftlidjeu, burd; feine (Valerie IHU! ^^iovtviiteu faft fiintuit:(id)cr Söifdjöfe oau Serfau; üun beu ^enfteru beä SdjloifeS tiieteu fid) fjerrlid;e ?hi®ti(tcfc bnr, bereu ©nbpuuTte uürblid; ber Sdjüdl, lueftlid) bie ÄTLivalpe, fiibtid) ber ®adjt'v finb, tinif^reub neiieu Ofteu bu-J ?Iittic über reidjrtcntiebertež .<>iii5ellanb uub über bie (Sbenen bež 9fffuri]etiietež tiä ^llabferJlntrg fdjiueift.

Ilufern beiu ?fu§trtttc bcr 9Jfur ouS beui ©teirertiiube In-eitot [idj am liufeii Ufer berfelbeu bie frcutiblidje (Stabt 9^^abferž6ur^^ auä uub ifjr (leneniitjcr, uur burrfj beu bort fdpu iimffcrreirf)eu breiten i^lufä tictrenut, blidt Koui icnlbiiieu .'pü(ief @d)lufi 0[ier=3{abferä' tiurii Ijerab. ©djöiieä frudjtbareä ßatib beljut fid) adfeitin um fie auä, 'Hder uub blütjeube SBiefen auf flad)em ®pbeu, luotjfiievfteflte Sälber auf beu ^forbnbtjduiien ber ,§fiflel,;fuie uub !;errlirfje SBeitiberfic utib Dbftdiirten auf ben fonuifieu ©eiten berfelbeu. tSö ift eiti (gtiicf ^rttibfž, baä ^u ben aniuiitljidftoii nub lieblidjften Wenciibeu ber ©teierumrf ijeljört. Unb iumitteu biefer reid)(iefejincten 3hitur bie 8tnbt mit itjreu reiididjen Waffen, frenub=' lidjeu ,'pnufern uub i()rer nu bcv 8^irnd)i]reuje ßut beutfd^en, biebereu iJieniUfcniug.

ffieftlid} uon ;)iabtersbur(i in ber ÜJfurebeue, unfern ben iinfjerften 3[uö(aufern ber üuu yitirben Ijer ftreidjenben ,s)fuiettctten liefet inmitten eines Ijerrlidjeit ^^Jarfeš ©djlnfi ®ruuufee, üuu 18H1 bi§ 1870 äBtdjnfi(j ber .^er,5Li(iin uon ^öern), ber äJJutter be^(55rnfeu (Sljftuiborb; baS SdjUifi ift mit beu priid)ti.u.ittfteu ^lunftiuerteu uub mit Ijodjintereffanteu [jiftorifdjen Dbjecten nuf baS veid;ftc auSi^eftnttet. (So bietet Siabteršbuni uub Unuiebnuii liieleä l)üd)ft ®enterteu§iuertl]e für beu Öefd;id}tä ^, Sluuft^ nnb ^Jnturfreunb. Xiefer unrb fidj nm nieiften erfreuen nn beul luuuberbareu iKunbblicf, beu nmu inju ber ^erraffe bcä ®d)loffe§ Ober=^Kabfer»bur)i (jeuiefjt. frndjtbare ■^•(ndjtunb mit jaI}((Lifcu Drtfdjnflen, Kirdjen uub (Sdjlijffetu tieijt Uur feiueu i'lu[;eu lueitljin auyijebreitet, im iJJorbeu fdjliefjen

,^^ii(-|cltL'ttL'u, bic tHS bcii 05(cicf}L'n[ieriini iiub fiiž jiim Scfjütff rt'icfjeit, ben .'pnr^Ltut, im Iii3cfti'ii icf;UH'ift ber ^^licf bi-i nii bcii 'Siiiilal uiib bfii ÜBilÖLMicrtim], bcii 5iibi'it füllt bay (mittf (.^inuivrc bi'v tiMitbifdjeii ÜüUjcl iiiib (ii-ßcit Cftcn breiti't fid) ittiatifdj&fir, foiunt bnä i'lujii- vfirf^t, bii- Xkfeliciic big an iiiib iiticr bic iiiirtiinfcfjc (^ji'citje tiibi.

Dlt itLU'böftiicfjL' i^iyciii bi'v luiiibiitfjcu 23iH)c[, ouf bi'f|eii iHiviicfrijobciifiu Mute Oltcr.^Habft'Vötiiivü ftefjt, fcfjcibet baä Stain,5tljnl üoti bent 9Jtitrt[)ii(e imb tviiot bic fcfjüit (iclcrtftic Di-tfdjrtft .Shipfdcti; ita[;c am VliiStniiuic bc§ Stdu,^tf]iilcž licnt Sutti'iitievii im ajfittt'l).iiiuft jcitL'g lljL'ilfä bei' 'Stcicriitnvt, uui fid} SfiJeintiL'rfl mt aBi'liibi'vi^ vciljt, bie bcften iKetu'iifiU'teit ii^l^itj i]e&i'if)cii iiiib UDr^iiglidje SLViiic liefern.

3d Ijiittcit luir bi'ittt ba-3 9JJiivtljat uoit ^J^rucE bi'S iin bie iiitpiifdjc ©vcu^c btirdj-liHTiiba't itnb Hid t^Jrofjavtiiif^j ittib ?[iutiiitr)it]c@, nict rjiftovifrfj iinb lnubid}i.ifttidj ii^i'bt'utL'nbeij (it'fuubcn; lueuit mir iitin an bic Sd)ilberiiii(] bev Sntcittljiiler beS älJni'^ [icbictcö fdjreitcti, tritt iiit^ iofllfirfj d^U'iiftonftifffjor Uiiterfcfjicb bon ant liiifcn

Itf«- rtdcsicitni itiib jt'ticn, lodrfje vcd^t^J miinbcn, nitflcsien. Öftlid) uont ^Kntnfdb lüft fid) lumt ^Ht'fdjcitfinicl iicnen Siiben ein iHeni^tiii ub, weldjev über ben Offer ntib ben Xl)ii(tef)el Don ^^Miffdit lueftlid) nnifäumcitb ^mn Sd}ö(fl ftreid)t nnb uun bn an Libneljnteiib iibev ben 2d)cmevl uiib biiö .'podjerf in fiiblirfjcni nnb fiibiiftlidjetii t'iä nn bie C^ren^e berlnnft. Tiefe ®evii= iinb ,S^iiiiieIreil)e bitbet bie ä^3nffevfcf)eibe äunfd}en 5Jfnv nnb ^luiiib; ba biefelbe jeitent ^hiffe feljr nufje (iefit, fo fonnteu fief) bn, bcfoitbevä iti ber uörblidjen ,'piilfte, nur fnv^e 8dtetitljä(cr eutntiifelti, uu-Uljc beti (£[)arn!tcr imit Sdjiitcfjteu ntib ©riiben nn fidj trojen, ®rft burt, luo bet ^ni^ bcä maffer)d)eibenbcii .»piiiU'tfitninte'l ftdj cntfdjieben (leiH'n Suboften menbet, Uifeii fief) uon ifjm parallel tnidj tfiibeti lanfenbe ,S)iiiieIreil)cu, luddje liinfler (leftveetto, breite, njcitn and) nod) immer annintljige, bodj itn PKin^en einförmige ©rofion-Stljalcr iti il)reni 3djiif}c Ijabon. ©-S fitib ba'j Stiefiiuv, baö i£d)liiaviLin , baž '2a|>, ba» Ctteršbnd)-, brtž Ginaž^, baž bürfer , bož iStraben -, baS '^ilcfd;' iinb bctä ^lntfdjeitijjatljal, uield)e ttjeilö in baž i^eibtii|ier= felb, tl)eilö in bic ^Kabfer^finri]er ©bene miinben. ®icfe gvünc .'gitiidlanbfdjaft luivb in iljrcn ritnbcit iLH'ief)ett '^•ürnicn nttr bnvcf) bic trfld)l)tifd)en Megel ber ®leidjeut'cr<ie, bncd) ben bafaltifd)en .S^idjftraben unb bnvd) bcn ebenfaUä bnfaltifdjen Klödjbeni bttrdjbrod)cn, uiddje ally beni uiellenfürmiiieit Siuben in intpüfantcn J^-ormen emporfteiiien.

Lill bicfeti litifjfeitineii (Gebieten ber 3JJnr füllen nnr jwei, bois eine iti ber nüvblidjett, baä anbeve in ber fiiblidjen .^tnlfte (icfcgen, bcfonber-ä Oerlun-geljobeti werben, bie li}rnp|.ie be» A^iodjlatitfd) nnb bie ir)almnlbc tum Öteid)enberii.

Obgleidj ber .'pi.idjlnittfd) nnr eine ,'püf)e nun 1.722 äJJeter erreidjt, fu (icljürt er mit fdnev Huuicbiinii borf) ben rtrofiurtinfteti (^ebirflöbilbent, tuefd)e bie gteiermarf biirbietet. ■3^en Äfcvn ber ganzen ÖSrnppc bilbet eilte breite, latuiOinrtcftrecfte A^urfjflüdjc,

2rt)iili(rlüriiim mit Si'm iiort)lniiti(1i.

bil' "Scirfjalpo, ooll bev biifHiiftcn ^l^iefcti, ooit frfjiutcii Sl^älbcni iiiitfiimiit, imit bcm finTlk'nu'icr)i'ii iVipitjluufji'^uvd)r(micf)t. Um bicfcö rci^^ciib fcIjöiic.^iocf]ii!pnit[)o[ nnippiven firij, cš (idii^ uinfdjlicfjcitti, im ^Jtovbcn bcv buvrij feine ri'irtjc ^dpcnftüni niiSiic.^cidjuftc .'porfilrtiittffj, bev fivoBe (1.489 9Jfdcr), bor ucm iiiitcu tiiž otieii mit Municiu

vndjcu iyicini bcbccfte öi-nlmitid) (1.478 ^JfcU-v), im Dfteu bcv ^^ifanfLUiel (1.532 fJfotcv), till Siibrii bcr vijvaiiiibnifih'mic-|e OffiT (1.54!) SJJctev) iiiib bie unilbvcidjc 2iiniiniei-^'Upe. (^Jcutaffev btefcr riii-Jiietn'eitcti'it A)odjfttid)t' laufen fiiblid;i biirdj bcu noti (jcvflirfjeii Sl^iilbent iniifiebcueu Xitntnua- ©nitcii mtb luefttidj biirrfj bic ii^iircitfrfjiits bin'e ift 1'iiic uiilbe, IHU! iiiflautifdjcn J^elžnelnlbon iimrarjmte Sdjliidjt, bie bcr Wij^'iiitun'tuid), in tuKcit Spriiuiicit iilifv bic ^elälnuvieveii fet^eiib, bvaufriib iiitb idjiiumcitb biivdjflicfU; fio fdjiicfst mit ciita- ^cifeiiuildje, ii&ev bic bcr ii^arf;, noii bcr (^inij obeti (icflciibeti leid^olpc toiiiiiieiib, in einem l)cn-(id)eti ai'affcvfan ftitv-(t. 'JJnd) 3fovbeii feiift fidj bcv §od)[autid) ill bon tiefen S^rcitemiucv Wvaben; luni [)iei' au§ pvojciitift fid) ber iiH'vii mit feinem fiift i!(u'r[)ä!U]L'nbcii .S^icii ititb feineu fcnfredjt (itiftiiv^enben ^elfcniitaucnt Umljv()cift majeftčitifdj, nub [jicv ift ein ^.(^niift, tnic er pittoreSter in feiitcv (Siftcunrt in beut flnnjeu (Mi'[)iete bei- i'dpt'ii iüd;t gefiinbeii Unvb nitb bein mir ba§ SBilbtirdjli in ?fppeujcl( au bie ■Seite i^efetjt luevben fann, inmitten ber un.^iuitiufllidj fdjeineubeu Steituninbe, auf beneu firl) bcv ,s"iLid)tiiittfd) fiuftmiit, licfit eittc fleiuc Jervaffc, bie unv buvrfj einen fdjnuifen ^^iifjpfab lum unten niib biird; in Reifen iicIitLidjene Stiegen Hütt o&en ^n cvreid^ett ift; niif il)v ftefjt eine .ftopclle iiiib bonelieu ein .'poI.^t^nuS f^uv llntertunft füv Xonriften tnib ilMilIfal)vev, uictrl)e bie utcvfiuiivbii^e ^clfeiitivdje „©djiiffevUivuitit" Oeiud^cn.

^Eeiiit mir nniiineljv jitv 3k'fd)rei(ntiui ber ©leidjentieviier I'fjaltnutbe üficrcjcljen, fy möfle ,5nu(idjfl be« iirellen C^iesieutntiež i^ebndft luerben junfdjcn beut fjodjs^elnrgiijcn, nvufi^ nrtiiien ^^elfeitfvaitje ber .'^nidjlantfdjiinippe niib bent milben, frennblidjen, nbcv an ^Kei^en nnb Sdjiinljciten bcv maniii^fiiltiiiften ?[vt iUiervcidjcn GrbeulüiIttel, ben loir nnt ^JJnrb' enbc be5 StrabentljaleiS fiiibcn. i'ln bni Siibatiljtini^en bcv ©leidjcuteri^fv .Vliniel nnb an bem 'i^cftfiific be^j Snl.Uieriicä auf biirdjiiitS (jilrtelijiein, luericnfLivniiiiem Icvraiii breitet fiel) ber .•ihtvort ^teidjeiiberii aitž, ber feiner (jeiltn-iniienben Onellcn lucfien bereite tialjc baron ift, fid} einen Seitruf errinncn, X^ljal ift iiciien iß^cften, ^^forben !iub Often iioüftänbiii ijefdjloffeti, nur (iei]cn Sitben öffnet cä firlj, nnt ber milben, loarnten l'nft tSintritt ^u iieftattcn, baljer ift bic !i<ef|ctation eittc nuiiemciti rcid)e; iippi^ic äläeiulseriie, ftiit lieftiiiibenc Cliftiiiirteu, fafti(]e fi^iefeii, frurf;itlnu-e 3"i.'lber luedjfclit mit biditen üiinli= unb llfabelljol^uuilbern nnb Wcten eittc ^lieilje ber onmiiKjiiiftcn iL'anbfdjnftä-Inlber. ^Dicfen Seljöidjeiteti ber 'Jfntnr Ijnt fid) bie MniifJ t^efcllt nnb bic .'päufer nnb il^illeu, aus betten bcr .Siurort beflel)t, uidjt itt !]ffdjloffenen ^Hcil)en Ijiuiieftellt, fonbern Imlb bort ditf bem .Siniituic eiuC'S ■'piujelä, bn in einer (jviinen Ül'albc^lntdjt aber anf einer

hiiftifn'u SBieff tT&citif, inib iilleä mit biMi Ijcrviidjftcti ^45(ivf(inliitieit umrti'(HMt, bie (liiiu^e in .^piidc iiiib JiiKc bnv&iftcn mib -(iil^cin luui; pviirfjtisii- ^(u<:lilicfc auf bii- fpij30ii ili'dct bei' ©IcidjcntHTi^i', niif bii' pnirijtimfl cinpovra()cnbc süui'i] Üileirfjctilicn], auf 3;viuttmiiiiu»borf utib Stnibcit iien)ii()aMt.

äBcfeiitlicfj niibcrž o^S nitf bciti liitfcit llfiT bcr Dfiir ift bie (Imifiiinrntioit ilnxS rt'cfjfäft'itifloii S'CifiiJ^'t'it'teö. 5Jur ^luiidjcit äh'iirf nub C'iini;; öffticii firfj iiorfj ciitiiH' iivak'ii nrtii-|c lljiilcv; brr iualb= mtb iinefrnmd^e ®nut3!]va0cii, Xljal itnb ©inbeii lum Übrl&ndj, in UH'lrfji'm bfiä sirofje Sdjiofš SBdbfkiu iit bcr (SOciif utib oh'ii auf bciii Si'Viift'nel bic <l(oidj!uimirtC SHuine, bann bcr bcbi-utcubcve SJiarfl: lUiclbcidj lici^t, biii'dj bcii bcr Scj] ^iuifcfji'U lit'()tid)cit Siefen nub fjcvrtidjcn föälbcnt nnfmiirtS auf bic ölcinnlpc isnb bcu Spcifftnicl fitljrt, bt'v int nci'Ianfeubc Stübiiuiiirnbcn inib bic frcnublidjc Giu

tnidjtuud, in bcr bnS nttefjruiiirbißc Kiftercienfcrftift Siciu (eine ,§ciniftötte Ijat. ®i'r (Vin^e iilirific Xfjcil ber uteftticljcn ©teierutart non bcnt ©(cinnfpcti^uijc bis ^uni ^|>ofjrucf bcftcljt an3 bvei au%cl)i(bftcti, tiutnuinfacf) flcnlifbertcii g-lufjiijftcincn mit ,^nfjlrcid}cn anfcljnltdjcu @citentf)(iteni. 9Jfaf3(]cbcub für bicfc5 ©ettict ift bcr ©(ctnalpcn^iiii lunt ber StutniUu' Oiä ^h'udcr .^iidjalpc int JJorbcu, bcr niädjtiiic ÄoratpcUiyti] lUi tärntctis ©rcn^c im fflcften mib ba§ aJžittclncbirfie l^ljnbcl nub 'ijJcifsrurf im Silben. ®er Äorolpcujiit! trennt fid} bon bent ©peitfopl ber ©tubdpc in fi'iblid^er ajidjtnnsi, ftreidjt mit einer mittfcrcu j|\immr}i)[je udu 1.700 SJicter iiticr bie .'pirfrfjciineralpc jiir (Stnfenfunn ber i^nrf (1.16B 9Jfeter), ii&cr mctd;e eine ^nfjrftrafie nuS bent fteirifrfjcu in baš

fiirntifdjc ßaimuttf)af fiil^rt, ertjcOt fid) jcufeitö berfeflieu in ciuem laiujueftrerftcu ^Hi'ufen bon J.400 biö 1.500 ä)ietcr nltmoliij ^ur Si'ilbtmdfjerdpe (1.H05 9Jfctcv), ^iir §nnbdpe (1.851 a}fctcr), iitcr bic Seincbcn, über lueldjc cinft ciuc Stvnfie jnm 2:ranSpi>rt beä ÜBeincä bon Stcicrmart tiadj ft'iirnteii füljrtc, ,inr S^rnnbfjüfjc (1.859 ?Jictcr), ,ytni iOfofdj-foiiel (l,Sn5 gjfctcr), jnr .^nfjnerftii^cu (1.97!) ajfcter), ^nr .ÖDd))eealpe (2.010 SflJieter) utib enblicf) jnm iivofjcn Speiffosiel bcr ft'onilpe (2.141 a)Jeter). 3)iefer (.^diirn^^uii, au$ Urcsefteiu beftefjcub, bie märf}ti(^e Scfjcibcmaiib ber iJuidjbaviiinber, jieljt fid) in lauf^ni, fdjün ficfdjiiunuicncu 2iuicn fjin, ift mit bidjtcn, luilbrcidjen ^^-orftcu, mit fd;önen ?(Ipen= luiefeu bebcdt, nnf luclrfjen cinfiti SBicIi^udjt iietricfien mirb; lum feiner [jöcfjftcii Spi^e, ber Si'ordpc, entfaltet ftdj ein Ijcrrtidjež ?fti»fic(jtäbilb, boä bi^i nn bie Ijüljcn lauern (.'pod)alpen|pi(i), bi3 an bic Änrauanfeu iinb beu lerijlou reidjt, ben Snl^bactjcr Äalf-ijcbiriiöftort im (Silben unb bic inipufantc Ajodjfdjiua&iirnppe im i)ftirbeu umfafst unb ba^iuifffjen bie rei,^enbften (SinbücEe in bie uiebritiere ^erspuelt bcž Steirerlnubeä unb iTiiritten^ nnb in bie lieblidjeu Xfjiiler berfelben bietet; (^iJra^ nub fttaucnfnrt föunen bei reiner £nft luin ber Spi|3e ber .HJoratpe )]efef)cu luerben. Siiblidj ban itjr oerliert bcr ^^nji rafd) iiu .S^iUjc, fenft fid) mit beni i(icnberime i^eßcu bic 'Irnu iib nnb ()iiu("|t burd) bcu

.tnivti,'m'ßgfi.if|L'I mit bnii ^Uo&d jjufaiitnicit. tiiejni brci SBerfif^üflcn, bciii (^ifi-iib

alpni^iui, bcr Slovalponfette iiuti bein l;){abd=';liiMuidj!ii[i(}4?Lif5nicE, lici^t fin rcid) fii'dlii'bcrteä-S33mv iiiib §iiiirllii)ib, befjcii ^iirtf" jeiici! .^LUiptfdtcii nii^^Idiifeii, Srfjltuf^hni iiiib 03vii(ien in ifjven ubcrfti'ii Xt;ci(cu itiib iiuiiiuitjfndj biiidjriflciK; luib an^uctuaicfjcne Hlbcii, lüctdje fid) die bnrd) eiucit (ivofjfii 'Sit'idjtljiiiit an ?(ahiv)djönIjL'itni imb mi-ift niidj bind) üppige ^nicfjttarfnt nuS^cidjnfii iiub bevcn ©etuäfftv bn-i glitfi)ljfteitu'ii, beut bfv Slaiiiad), bcr i^afjiii^ uiib bcr ©ii(m ougi-Ijömt, lucldjc lutdj (äußerem Snufe, iindjbcm fie uide ^Jietcnfliiffe nub nufs^eiuimiufii, bie beibeii U'titereii fritl)ev iiorf; fidj oeveiiiiiit Iju&cu, bor 9JJur fidj juwciibcii.

®eii ajjitteipiiiitt bc'3 Slaiitad)ti)alež fiilbet bie amerbfft'ißine Stdbt Syoit-JtH'n], überviiüt imu bcit Xvitmmeru ber niten (ilcidjiiatiii!5eit S^itrn utib sie^ievt burd) baä pviif!)tis5 uenljeviieftedte gdjlufj t^keiieueftci; obcrljnllJ ®oit§tim] am övnbeiibadje liegt ^'üflod) uüt feinen .ft'utjfeujivubeu nnb mit bem ßtfeiiUievfe ^JJidjtinj); luefttid; baoon nuf ciuer iBevi]' ftiife bie indtiefudjtf Söidlfafjrt»firdje Ünufüiuijj unb nörblidj Sdjlof; '■^Sitiev, in luddjem fid) ein f. t. 'jHcnuiutenbepLit tn-finbet; nntcrl)al6 ^NoitSticrj^, nnf einem ^erflriefid, bev ^tnfi nnb Sf)iil eiuentit, ttjVLMien bie 3^Iefte beS einft iirufiL-irtiiien Sd)(offeS Hrnii», non bem mir mfl)v bcv ()LiIje il3eriifvicb ftef)t; ffnfjatnuiirt^j treten bie Serflc aiiäcinanbcv nnb tinf ba§ breite, mit üp^jiiieu S^iefen bebcrfte 51)«! (ilirft bnS fdjöne '3c[)loft üannad) unb nal)e beni l'fnäiliiniie tu baö 9JJurt[)d ©d)Iüf) 'Jäöt'i [)eni[t, ba§ muftcr()aft tiemirt()fd)iiftf(e (iint be^ g-veiljerrn mm S?J(ilf)iit(5ton, 2?on ben Xtjiiteni, tuefdje iu biv3 i{aiuarf)t[)a[ niiinben, feien nur ber eni^e fetfigc Zeiiiitfd^t^rabeii, baä UinfKieftredtc Siibin3tl)at, bn^ ßiet)L)d)tf)aI, auf beffeti ülierften SJ^evflrdtjen tinfs bie Iiclilirf)c C^rtid)aft St. CSiualb uiib baž ftL%, lueit^^ Ijitifdjnncnbe gdjtofj ^^Manfenti'art lietien, nnb bdg beg Xo6dtirtd)e'3 (■jenaunt; baS lelitere Iiiriit ben Mnrurt XübdtHib mit feinen SSöffeni im Sd)of5c; nnuiebcn oon priidjtißen ii)JabeI()Ldin>n(bevu nnb ben frf)önften fmaraiiburiiiteii Sfiiiefcii bietet ež in feinen ebenfu deiinnteti <itž frennbliri)en Silten nnb mit fjerrtidjen ©pa,^ieniuurtett im ©cf)nttcii feiner ^orfte nnb nnf ben bnfti^en 9iafenpta(3en befoitber» in I)eiBen Sommern an!-(eue[)inen ?[nfeut(jnlt. Sl'eftlid) lum 2)cntfd)=^üniibSberc] Jiilbet ber Sl'üritlpen^iiii iion bem lueit nnd) Often i>ürgefd)ü£ieneu ^Kci!iifd)foi]e[ über bie greiitiuber= nnb Storferatpe biö jnr .§anbalpe einen mädjtirtcn OJcbiri]«f)itt[!frdž; biefeni (agert ftrf; eine tuedenforniii^e, imn

^a()(reid)en tief dnneriffeneit ©d)lnd)ten nnb ^Sräbeu bnrdjjoijene §od)ebene luir, nnf tue(d)er bie ytlpenbörfer greÜitnb, Dftenuit; mit feiner i^roBen, »uettl)!n fid)tbareii Äird)e, a);aria=®(a§()iitteu unb Iniljüttcn, biv3 nm 3innbe ber .t)od)f{iid)c fveiiubtid) iu bnä tiefe Üofjnil}tf)ot fjinnbbticft, jietenen finb. ®iefcr öetnriiStrflu;^ birgt bie Ciieden ber &iftni(j in fid) nnb feutt fid) in jäl)eni ?lbfa((e inni (^antš nnb Süüilbbad) um ^^nfie be« SU'fentosiefö bi» ®entfd)--üaubäber(i iu baä tiefe unb breite X()d. 3u eitie rei^enbe ®nd)t bežfdben fd)uue(d

ficfj ^mtfrfj CaiibMimi, oiišiicjcicfjtid biirdj ieitn* am Slu^ijaiijj bcr „iUntife", einer ^rllVniffjIucfit, buvcfj uidcfjc bic üafjtii^ iiOec viefiflc Steitifrihiuuev tirniiiciib ltiu',^t, burcf; ft'iiic ifljöin'ii frt'imbfirfji'u .t>iiiiKr niif driincm SfiSicfenfiobeii iiiib miuidien lum SÖ^eitibenicii, uii'lff)e bni ^IJotljuiciii (icfern, bcr unter beti Shintcn „Sc()iltfjcr" utotjUiefiiutit ift. XJcr nialerifrljc ydifd^fufi fiirbicif>3 jf[)ötie i?anbfcf}aft5&ilb ift ber ninniiifjifle, tfjeitS mit buntlcut i)fubcI[)or,^c unb lifljtcif ^iinlninilbcrn [leberfte, tfjcil® mit ^elbeni uiib SSdiitiiivteii &e&rtiite .ftiifli't, bcr biiž ii(te €(()tofi 3^i'utfcf}=£mib§tier(i tviint, lum bent nur mcfjv ein Hjiirm uiib ciu uiebrijie§ tliVlienorfuiubc iiorljimbcn finb, afIcS Übrige )atnittt bcu llutfal'fniuvS' innuevti aber in Srf^utt nitb 5;riininicr tieflt. Uutevt)alt» ®entfcf)=£iiubžtieni ncr&veitcrt ficf) ba-5 Xfjal ber iinf;uil\; fic fliefjt au bem [tottlirf^en aifarttc ®rp|V^lprtan imriKier ittib nimmt ben Stfiiu,^baf[j auf. ^icfiT IjQt mif bem 9Jorbat>Ijaiui be^ 3Ui)enfonel3 feinen lirfprinui unb nu iljni liejit ber ^nifu' ÜUidvft Stninj mit beni iiteirfjnamiden Scfjlnffe, einem ''^>mrl)lin'luiube mit oicr fronten, dnem uieiton ?fvfabetif)pfc, ;;al)(rcicfjcu (ii-viiumiiKU (^eniMjern, uielrfje in buppeltcn ^eufterrcifji'n ba^ frucfjtbnre 5;ijat kf^crrfdjen. iiJnn l'24(i bis 1785 mar tä ein ?tu!infttiier''GtjDvIjerrenftift, iieiirünbet uon Siimtolb bDit Söilbonie; 1K41 (linfi in bnt Ülcfili bež Ct^^Oit^oiiS ^oljnnn über, feit beffen Xub (1859) ift e^S Gijientfjuni feineö SofjneS, bei^ ©rafen aJternn. — Süblid) SKilbimer^

bevjie betritt bie iiafmitj bie Wurekne nnb eriiiefit fid) bei Seibnib in bie ©u(m,

DDii 1^futfd)=yanböbcrii fiiljrt eine Sinfeitfunii, mefdje tinr^ bie (Sifeiibiiljn bcinlljt, in baž Sulintfjal; über ifjr cinf bominiretiber .'göfje erfjebt fidj ©djtofi .^oltenefifi, ba'3 bnrdj fnnen jütiiift nerftürbencn ®cfi|}er, beu ^^ürfteii ^^rau^ mm Üied^tenftcin, mit fjcrrlidjen SBcrfen bcr ifnnft unb bcr ^Jnnftinbnftrie iiltcri'r nnb neuerer ^^eit iit reid;fter nnb (-lefdjmrtrfitoüftcr Steife nnwiieftattet lunrbe. ,galten mir biefe (Sinfenfunti iUierfdjritten, fo befinben uür uii^ im Slfjdc ber Snini. ift bieö eine ber fdpnfteu nnb friid^tbarftni (Mcßenbeu ber Stciermarf, ®ic ®eii.io[jnev biefertMdnbe neunen ifjre .fieimat bcn „bentidjen ®obrn", miffcn bie be-Jfelben uuiljf fd)ätjen nnb fie iielteiib ^u uiarijen c^ciicn

iljre ^imbäleutr nnb i)!ad;liant, bcren Sdjotti' nidjt fo (lefesl'iet unb frudjltraiicnb ift.

®ie (Snhu entf^rindt nliS ©djiDnr^^fuIni anf ben Weljiiniicn ber i^ordpe, nimmt bei ©leinftättcii bie ÜBciftfnlni auf, brid;t bei üdbnit^ in bnä Jijal ber 9JJnr fjiuauž unb niittibet it! biefelbe imr tfOrfidjotift-n. Stiliittf^nl ift reidj an fdjoiu^elnjcne!] 3d;li)f)erii nnb Ortfdjaften, ©odntt, bt-r flotte SJMfdjof^fiti, blirft frctinblid) in baS ipiiie, bliiljenbc Ijerab, baiS im ^hnben Hon betn lüeitircidjeti ©anfaliiebinif nmi]n'n,^t ift. ©leinftiitten, 5Jfarft nttb Sdjloft, lient im ^fjale, nub bort, mu bie Snlm als bratifenber OiebirflS^ bad) (inž beti Sd;lud)ten tjeruorbridjt, jelijt fid) iit ber vei^etibfteii llmnebntiij, mit nlleit ®d;ötiljeiten ber 9fatnr iinö<ieftrtttet, Sdjiuanberji. Skeite Xiidjer bedeti bie fanberen ■Spiitifer beä Warfteä, nllcnt[)alben vanfeii fidj ati ben üBänbni ^iebcnijeluinbe empor utib

iiiiifdjtiiun'u mit ifjiTiti Cnutnucrt bie g^ttftcr, niif ^it'inlid) fjofjeiii ^ii-viie

fli'Ifi^eii, ift till ciitfndjfo flvofji'S (^ktanbe of)nc iinfu'vcii arrijiteftmiiicfjni ©djinucf, mit fdjöiteiit yivfabntljofe, binf) foiift o(}iit' @t'[jen^tiuirbii;|fdtfit. Uiit in Ija-rliirjcv i|t bie i'tiiöfirfjt DLiii bi'tii [jintcv bcm SrfjfofH' „y(mtmrt!iufj,nid"; bit- iiiin^c luni bcv Siilm bitrcf)'

fti'ümtc Siaiibfdjnft lii'i^t niiSiieh'citet Wä an ben XcimmTfDnef ititb mi bfti 5)iabf(, bi-r bcii Ütcvflaiuj rtiiä bem {^ftiiete bcr ^Jiiiv in bfiž bev ®vrtii bilbct iiiib iUu'r bt'ii eine eljemol« ftiivf tie)ud;tc Strafte nudj Sllancnfiu't fiiljvt. 3m ^ititeriiviiiibe fireitet fidj ba§ iivuFuivtiiie ''^auLivaimi ber ftondpe mtž iiiib (leiten Sübeii fdjlieftt ben bev iinpi,i|nitl:e Si^adjer,

bev in fdjLin (le^rfjumiuicueu yiitieu in ben Mniieii .'piiitmel enipofvatjt,

Tic iikiuoliuev beö iSidnitOole^ fidj biivdj i^^feifs nnb ll^iitiiifeit nuS, mit

UH'Idjen fie ben iiljiid)iit iunt ber i)Jrttnv i-jeKiinoteit Ü^oben Iiefnmen. tSs3 tfl tunfjritdj Ijei;v I'viiuicfenb ^u Jeljeii, mit mie üppigem (^ivafe bie (inttieauiffei'ten SSSiefeit kftaubeit [iub, wie fdjatcv im .Spodjiomrnev bie tjofjeu yttjren mit ^yrudjt (lefiilU iljre ,s)iiitpter foitfen, luie fjervlidj ber y3anmiuudjS ift, fmuotjt in ben äBälbmi in ben Dtiftgiirteii, lueldje uüK ber faftiflften (^viidjte pvnniien, unb tuie lieblid; im .tn'V&ft, bei' fdjüiiften Saferes,^eit in ©teievmarf, bie Säieintiävten in bnnf[eitt fianbe üolt ber beften Xranben au ben ^iku'ii Ijäni^en fidj (jin6reiten. ötnen eifjentljiimtidjen iHnbltcf bieten bie SUftiiäfelber, benn ba ber Soben ^o crtruiVjf'iOUl 'ft boft auf bemfct&eu ©rnnbftiufe Oevfdjiebenc g^rndjtijattuuflen rtebtint werben Ebnuen, fu [inb biefe ^iiununi uuifiiiinit, au lueldjen ^){etieu

ensporraufen, bereu (^emiube üon ?[ft p ^(ft unb imu iümnn jn Söanm fid) idjlingen, ein Silb, lueldjeä uniuillfiirlidj iin italifdje Üntibfd;aften erinnert. ?[nd) ÜanOenniintie nub ffieinfjerfen finb uid;|t feiten unb laben burdj fii[)!e (Sdjatteu nub bnfteube Shitje unb (5rl)ii(nn(j ein. ©a^u Eomuit uodj, bnfj bie SÜaueru beä Sulmtljntel tfjre iJKirttj-fdjofteu in liefteni Staube erljalteu nub bafj iljre SöoljUjn&euOeit fidj fdjon bei bem crften 3[u6licf bnrd; bie Sunberfeit ber .'päufer nub §öfc fnnb(]tL)t,

(Siiblidj Dem Sdjimuiberii im 1[)alc ber meinen Snlnt liejt SiJieiS nnb Sdjlufj synviiftall inmitten eineä finžiiebetintcn (iSe&ieteä Uün iiiuf;len6cv[iluerfen nnb im Saiinau' tljale (Sitiiöumlb, ein fdjoner äJfiirftftccfen mit ftattlidjem Sdjlüffe nnb tjrüfiem (^ifen^ werfe. Ajartenei^iifotjel ii" f'^J i-'i'i i^era^ unb .'piiiieltanb Ijin, bo§ fiiblid; uuu (Ätbiäunilb ber iKabel, fiiblid; luni ÜtnifcB, ä)tarft utib Sdjlof), ber ^Kentfd^nigc] nub fiibltd) iu)n üeutfdjadj, beut ^nniidjft basS fdjüne ©djluf} ^ranteuOiiri] nub (jodj otu'u im äiSiilbc bie 9!iiine Sdjmiereuberii lie^t, ber '•.fiofjrurt fjeifjt utib uörblidj uum '!|iü}}nij;tt)iile mit ben minbifd^eu iüiifjelu ^nfamnienljänijt, bie biö üutten&erj) unb griebLiu ftrcid;en. ^iefeä au§ jaljUiifeu iMmnieu unb 3iiitfen bcftetjcube nub nun ebeufü ,iaIj(lo)en Sdjhidjtcn, (Gräben unb 'Kjiilern bnrd)fd}uittene Süerti^ nub ^üfjclijebiet fdjcibet bie mitttere Steiernuirf uon ber unteren, bie Dhir oou ber Drau, baS bentfdje Üanb yon bem iiaube ber ^üenben.

Das Haabricrtel,

ill baž KVJIl. ^viifjrl)itttbcrt fjiuciii fjtef} ber üfKtifje Xf)ci( bcr Stcievmarf lum bcii 'Jriytfii iiibiuiirt-5 biž ii6cr bie ';'){aii[i l)iiiaii§ btvS il^icvtct SSornu; bti bcv alte

9faine liiiiflft abiictonuitcii, fo uiollcii mir i[)ii itncfj leiiiom .^tmiptfliiffc, bfr alle^ oiibcre t^imuifi'i'v ill firf) rtiifiiiiiuiit, ha^ "iUanluiin'td uetnu'ii. vcirfjt iiit SJtLntcit IiiS an btc lun-boftticfjc ih'ttc bor Goiitrafaf^tcii, bic npm l/Kciitifdb biS an brn ucdiiuft, uiib

(u'liiuiit titi biTfi'tk'n itiit bom lfl}i')cI)ciifL>fid, luni uil> firf) bic ^h'cii.^c bicfcž Oicfiide^S iiticv bcu Xcufe(|'tciu (1.49<)3Jfctcv), bic ^^JrctnUifpc (1 .(ifjaWctcr), bn§ etti()(cff (1.78;-i ilJictcr), bcM tlciiieit "^^iiin (l.ööC) a3fclcr), bcn [irufjfu 'l.ifdff (1.51;) 'ilJJetcr), beii fjoljnt UiitHf)ufj (1.7,Ha m'tcv), bcn «JcdjKi (I.ÜOH itJidev), bic ftnncntc Stične (1.4<)(> Wetev), banit oom 'Sd)afffnt()ad) burd)ln'od)ni &iö nn bi? bveifndjc luiii Stcicvmarf, 3fiebcV'

üfti'vvi'id} nnb Ihitiani r|iu,^ie[)t. SBeftcn utib Siibcn unvb oä uon ber Ükviifi-tto iimfdjlüficn, luftdjc bic SSJiiffcrtrfjcibc ficflcn bic liitbct; (ici^cii Cftcti iftbic nnjiorifdie ©vcnje bnvrfj bcn Üiuif bcv Önfnit^ innrtirt. Die CTicntimnii iificr bic iitliicniciiic tiiinfijUiviiticiii bic)cS ®cliictc>3 cvlonjit ituiti ain tcftcti tum bcr Spilu' citicS bcv IjiU)mii, ill bcv SLUittc bcäfcttcii lici^ciibcn isfk'vtic'S, ulhii ^Kiiiiifo.qcI (7<)') 9Jtctcr) tu'i .f>avtbcvn obcv luini Sl^ci^cv Mniiii (il7() Wctcv). il^on bcin in iicvtifnlcr Svljctniiui nidjt ineljr (icbcntciibcn, bnd) iiKifiiiiLMi iinb [ircit (jiiu^claiicvtcn ?(tpni^niie ini ^fuvbcn töft fid) eine faiuii ii&cv )cl)tiave t^LMt 'iJ^cvi^ä uiib fetten, Uicldjc iide pnvaltcl ncsicn Siibofteu ftveid^cn, an .CiLiIjc ktvädjtlidj abnetjmcit niib ciittyebi'v i'djün in Steicvmnrt nitb iiafjc jctilcitä bev ©n'iije firfj ins lieftaiib uevffadjcn, ^iuifdjcn bicfcn ,^iitjetveil}en [leiten 'Jljüler, luekfjc fidj in i^veni inittlcven niib unteren Ünufe aiifeliiiliclj iievbreitcrti unb etniabenb siegen Cften aufid)lie{jcti, bnljer bie (Sreujc tjier faft gan^ offen liegt. ,§cnte nodj jengen bie Stiibte nnb Ortfd}üfteti foiuie bie 9?urgcn unb ©djiöffcr bcä SRaa&ije&ieti'S imn bcr eiuft tiefaljrbeten Ünge bcöfclben. 3firf;t am ^^-Inffe, iniXt^ale, luie iniin Devniiitfjen follte, linibevn tneift bie le^te Ülcvgftiife fjinonf fiiib bic Dvtfdjaften angelegt, jo ^^vieb&erg, .^nivtfievg, SJci,^, i'ffcnfiar nni [ie leidster [lefeftigeii nnb nevtljeibigen jn föunen, nnb

WLi fie im offenen breiten lljalc liegen, tyie J^clbbarfj unb gdjring, cntljaltcn fie jene Sdjiiljtuintcu, UH'ldjc „labor" obev „läbev" gcnoiint iwvben unb an§ einer bie ^ilirdje nnifdjlicijenben ^ietfje won Äöoljngebiiiibeu befteijcu, iue[d}e gegen nnfjeit bnrd) ©räben gcfdjiilit unb mit ®d)iefj|palten uevfeljen tuaren. 9(u ber IJtinenfeite bvad)te nuiit .^afjtvcidjc tIeine aL'o()ti= nnb nntev ber övbe gvofu' i^LUTntljSvaume an. ®iefe 93cfeftignngen biciiten bei tSinbviidj bcž ^t'inbeS, bie iik'iiülternug ber Ov{fd)aft nnb bcv Umgebung nnfjnncfjmeit unb fo luenigfteiiž bie 9JJenfd)cn nor ber Söntt) bcv ^cinbe ju fdjii^cn. ©ie luareii aber nudj bie le^te f ofitiou bev befeftigteu Ortfd)aft, wie ber SBergfrieb bev Söiirgen, in

mcicfjc fid) bte SefatJinii^ ^^^ Ortfrfjnft uom g^'iube genoiimuMi luav.

S(iificvbt'!n fntboti tuir nti btL')ev üftlirljeu ^iirflcii inib Sdjlöffcr, uu'Id)c

line Ulit finem fefteit Siniti je ba^ Siiiiib ,yt id}ii(5eit itiib fd^iriiteti Ijatteii imb noit beueti bie iiieiftcn jet)t luu'lj beutlidje Sv"^'^'" eiiiftiiicr ^cfcftiiiiiiui, niitiiuter fiHinv fiiit crljiiUeu jeigeit. iUnt ^forben itiidj Siibeti, ülhi bev Lifterveidjifdjeit (-^retije (n3 iiii bic lit'ücii bil ill fiift iiuinitevbrm-Ijeiiev Üette i^iiviiciin iii bevSlicmiii, ^rft^'idnn-ij iiiit Scdji'el, lu'Vsi, ti-id)[H'vii, .Slirdjtu'vsi diii 'üBnlbf, ilieitcmm, 9^t■l![)er!l iiitb ftlnffeiuiu bei ,*partbev!i,

Siategititb mit bcm SrfiMI.

•JJeiibiiu t!!tb iliiu'sirti! rtii ber Safiiijj, Stiibeiibcri], A^evbfrfh'iit, ®d;ieIU'iti'!i, geiftrilj, Ä'alsbürf, ^Rieiiev^liitvg, ^oficnbnigti, itopfcuftciii uitb ©crtfjulbfteiii.

^)?iiatii.ncvte( tieftefjt aii§ bem Xfmtc bev i)ianli luib fedjš 3K'[ietittjiiUTii, beut bor SfaEuiiti, be'3 ÜBei^bodjcs, ber bcr ^ei[tvi|i, beS SrtfeiibadjeS iiiib bev i?ofui|5, in lueldje ^aliUofe Seiteiifiviit'i'ii tiiiiiiben. (Sin d)araftevi[tifefjeS Sfevtimil ift iiieljreven biefev SUnifevloufe gemein: fie cntipviiu^eii oii beii Jtbljiiiuien beö jiövbUdjeu ^Upeu^iuifä, biivrf;-ffieijen einen @e&iv(i3fe|fel ober eineii Itiiu^iieftrecften ©rakii inib bnrdjlirerfjeii bani: lü itjvein inittteveii Üiuife iniid)tii^c f^elfcnviertet iti luilbeii ft'lnninieii, tueldjc fie fdjitunienb bnrefj&vanien imb in betten nur bitrd) idjiuicvinc Sauten 9{aiiiti für bieStrnfeeit geluotinen )uerben füuiitc. fabelt fie biefcö §iiibenii6 ütienuttiibeii, fo Jreteu fie in bie breiten

tSrofiotiStfjdkT, in bi'ucii fie ;^iuifcf)cit bidjtcm Öielii'n'rfjc iiub (jriinem Sfijiefenlaiibc nttjii] imb fpiciicljifntt lui'itfr ffiefjt'it, iliii&itil^ I'lttlpviitjit rtiit Oftfiifjt bcž ill bfr

'DiiifX biT fdjöit (H'Iqieiii'ii Sofft-vEjuilntiftalt 11!ahi'(]itub unb luiiiibi-t 6ft (■^Jlct^borf in bic ^lüiitb; iljr Wotiiet ift icl}r lünlbveicl) imb frucf^tbflv.

fr>ml) ülu'ii ail bem @iibabl)tiiirt bcv .piid)Irtutfcfjiinippe, lUii ScfjiLiaMuincniccf (1.2;')! ÜÜffta') Ijrtt bie ^IJanb iljrt' Qitcdi'ii, fii- biu'djffiffit bni iiuili-vtfcfj fcfjüiK'ii 33criifef)el l>ou 'ißafldil, ber ^luifrfji-n ben ^^affiiiU'r ?llpcn, ben nürblirfjcn ^[näiänfi'ni bcö Sdjücti nnb bfm ©attclfimic ciiiiictn'tti't liri^t, bnvdjt'virljt lunt ?fv,^Eifr(i nn eine bn'i ©fnnbeit InniiL' ni'Lifwrtirtf rtu» Sfnit' itnb t^incitlfcfffti bi'ftcfjcnbc ©rbiviiäfpaltc — bie SJmilicr iiliiinnt — uidcfjc lum biT in tiefem SBalbcžbntifd (icIi'rtiMU'ii !){nini' Stnlu'dsi nnb unii bev inipofiintcn imf einem lun'fpviniV'nbni ©viitiitfelfcn licin'uben Ü^nrii ©ntcnltcrii iitn'mifit tuivb. Oriertjalb bež lic&Iicf)eii (somnierfrifcfjovteö ®t. ^Uiipmfjt nerlireitcvt fitfj bn§ 3;fjal unb luivb uniicincin frndjtbnr. (Sä ift cineä ber fveiinblidjftcii luib mit bcnt Sqien bcr DJatiiv nni reidjftcii bcbndjtcn X[;iili'r bev mittleren (Steimmirf. ®liif)enbc Drtfdjnften, baä aitinntfjti'! tjeleijcne ©loi^buvf, gelbbaci^, bie jün^fte ©tabt {feit I88;i) bc§ SanbeS, nnb S-cfjriiin bveiteu ficfj in feinem Srfjofjc nuä. ©tattlidjc Srljfüffer liaini nit unb auf feinen ©efjtiniien: ©tabt, gvetlievn/ '•Him lualbiL^en §ii(iet freunb(tdj rjevniebev&Iiefenb, baž ftot^e ilivefjlH'Vrt, ,'painfelb, tanije ^^afjre giiienltjnm be» Oeviifjmten Dvicntatiften ^-veifjervn nun ,*pamme^'iinvrtftan, 3of)nžborf, Sertljolbftcin, bnrd; feinen ik'fi^icr ®efer ißcifdja jn einem lunnberbaren Sdimniftiiftfcin nrieittatifdjei' ""b ^nfjen&vud!], nitb tülben

für baž friebÜd)e, mit SaatfelbevM, .'popfciipflauiiuit^en unb SllMefen [lebeefte, imn fanft t)efd;iunniieiicit §itfieh-ei(^en umfönmte rei^'i'be ®tiiffai]en,

Süblid) yout ^15(autoi-(e( (1,582 a)tetev) fu'eiten fid) urofic Vtlpernuicfen auS. 3)uvt Ijiit ber SUeijbadj feinen Urfprnnt]; nadjbem er einen uuübiiien ©nibcn bnrdjmnfdjt, tritt il)m jiLitfdjen bem Sottetbmie nnb bent ''^^atfefjaljeviie eine miidjtiiie ©e&iniöttirrieve cnt^eiien, meldje er bitrd^ürerfjen f^nt. Sä ift ein Ijerrtidjer (Stuipafj, üLMt beimilje fent-ved;teit äBtinbeit tie&ilbet, onf mefdjen fid} l)ier nnb ba ^labeffjotj, iKafenfletfe, ntit alpinen nnb fnOatpiuen beberft, atu^efiebeft fjnben. .3n ber Xiefe fd^inint jmifdjen anž-=

(jeuirtfeljeiten Steintrüntiiteni ber foreiteuveidje Sei^badj nnb bringt üeben in bn« ftnrre getfenlakjrintfj. ©Sebent firnnte man bnrd) bie SKamin nur in bent ^^adjbett faljren, moljrenb f^ud) olieit on beit SSiinbeit fdjninte ^-nfjpfiibe, nur für Str^iuinbeifreie ptiffirbar, fidj (jin^Oßeit, ©eit 1883 füljrt eine uortrefflidje fitnftODÜ ancjete^te Strafie imn ^^paffail btirdj bie Ailatnnt nndj SiJei^. i'lm Wnäiiai'H berfelben lifi^ett atif einem reidj bemadjfetieu §üiiel bie iHititien bež Sdjtoffe^Stitrmbertinnb Odbijat ntnit ^iutfdjen miifjiii onfteiiietibcn äieri]lerjneit, fntdjttuireti f'^f'tiH'" Siefen unb Obfttidrteti beti .'piinptort be§

Kjaleä, beti iiibnftrielleu ÜUfiU'tt SüBei^ mit bem ©d^Ioffe ^Katinnnuöburf erreid^t. Cftlid)

JS(■i^^r .H I ni" m.

auf boiiiinivciibcv §öf)e fii-'fjt tiit tiopi.ioUIjitnniiic iiro)K' ttivdjo ilüfi^tim] fjcviintcv auf biiä fdjiiiic C<5rfaiibe.

mitm ^KnaOtljal ,^nn|cfjeii ^fdMnicfj »iib gefjvitui ift buvri) eine Senifettc, lueldje ba§ frfjöite Srfjtof} SlDviifien] tvm^t, uon einem fiivjeu (Seiteiitfjnle flctreiiiit, bag imu citieiti flciiu'it Sfijiiffercfjeit tiiit 9hniieii „©va^tmrfj" biirrl)viefelt luirb. LUierften ®?iufe( biefei? (ieiit baš (iriifjte iiitb fleiiniltiijflc unter ben Srf^Iüffern ber Steifvnnirt, bie

uieit()in kriiljnite I'Kiciicväfutrg. ©te tljnmt anf eiiiein inäcf^tinen ä^afattfeffen, melrfjer narf) Sfijeften nnb ©üben in frfjvoffen Sföiiiiben in§ Kjdl atfütU, [leflen Cften firf) altnuiliii inib tervnffenfiivuiiji fetift, fo bafi Ijier auf ben eiiijefneii Söevgftnfen 3Bicfen nnb 0[ift= ilftrtrfjen (inflctegt finb. 'Jhu' von ijutci Seiten ift ber Vfnfdiutii niin^lid), tton Sitben luiin älJrtvfte anö bnrd} fieben H)ore nnb ,§öfe nnb nn bev Ölovbfeite inittelft einer in ben Stein (letjauencn 1re|,it,ie, „bent ©frlöftciii".

tiiniifte nnter ben IIjÄtern beä 3{afitiiicbiete§ ift btv3 bcv 5eiftvi|j, benii biefer g!nf? fjnt feine GneKen fnopp nn ber iifterreidjifcfjen QSren^e an beit Vf^jönsieit be^i 333efljfe(, ftiefit bnrrfj 91er|ifcfjliid)ten, bann bnrcf) ein fcreitcvf^, in feiner Suljte iiut tebante'?, in feinen ^^-Inuten veirfj beuialbeteä ^Ijal biä fflirtfelb. Über bent ^^"f .'gorfjffiiiije eiueij .Spiiiielö lient biefer frennblidje Warft mit beni nnfefinlirfjen (Sdjtoffe Sirtenftein, bnrd) lanne ^^eit SÜUifjnfi^ beä eblen *)^atrioten iinb tunt 1870 bis 18H4 Sanbežtjanpt^ nmnn§ inm Steiermnrf 9Jforij ®b(cn oon Saiferfelb (iieftorkn nni 14-. ^elmmr IBHC»), ber aud) bort nnf bent fjLKf)iifle(iencn g^'i^'^f^Üt int kn- 9Jfaner ber einfndjen iianbtirdje feine (^)mbftätte fnnb. — 5lUin SHirffelb iin lUTeniit fid) inieber bnS jn einer SSialb» fdjlne()t, niefdje ber jnniie gluf; fdjannienb bnrdjbranft nnb ben iun's^efd)o6encn Sücn]rtei5e( nnifliefjt, auf bem ini(.iDnirenb Srfjtnfi gronbsöerii (iesit, ij^ei ?(niier nertu-citert fidj bnž Itjdl jn ben beiben 3;!jalfeffe[n non OOer^ nnb Unter=^eiftri^, lyetdjc ber .'piuiel trennt, anf bent .baä ftatKidje Sdjfofi Sl'itkl fteljt, nnb nun flefans^t ber ^Infj jn jenen Kuintnien, uieldje, U'ie feilte i^fadjlmriieluaffer, and] er jn bnrdjbredjeit Ijnt. '£:k greietibcrijer iUtinint tiiirb l'on ben fiibtidjen Schiläufern beö 3Ja£ieniinilbc» nnb l'DU bent Jii'nlnitergc flebilbet nnb bie ^^i-'ifii'il' bnrd]riuifd)t fie in einem uoit ^^Ifi'" bidjtem Söalbbeftanbc ein= fieetiiiten äktt, lunljrenb fjodj oben linfg bie ^Kefte ber ä^ttrii Öfenljrttt^ au§ betn Inittien^ bididjt fjeruorlttjien. ©owie ber t'ifff riunantifdje ®dj(nd)t nerfiifit, betritt er eilte anuintljiiie fvndjtbtire Xf)nlmu(be nnb u»ir tefinben nnž an ber llrf^irnngSft'itte beä iitteften unter ben ttüdj Oliifjcnben fteirifdjcn (Sbelfiefdjleeljtern, ber ,'pcrren nnb Örcifcn non Stnben= berii, ?fn bie fünften StlifiiKe be3 ®tid)fLi(ieI§ fd^niieat fid) bu« ®i.irf, oben anf einer mäfjiiien y(nt)iilje .H'iflen einijie fpiirlidje 9Jianerrcfte bie gtede, uio'einfi bie alte ä^urj] ber ®tnbcn= lieri^e ftnnb. Taž itcne ©rfjUifj nnten int ®urfe ift ein im Stile bež XV i. 3nl)v[)unbert§ anf(iefiil)rte§ lierfalleubeö ©eOiinbe, baä iticf)t nteljr int Jüefi^e ber J^antilic ift, non ber eö

bcu SfJmm'u tviii-jt. 'JJodjuuifS tri-tcii bie iiPeriic fo tuif)c aueiimiihcr, bnf; fit- ^^inifrfjeii bcni ©djlofft' ®cf)tcücitcii iinb bctit ^^jfcirvbovfe ©t.^^oljiiiiit I'ine juieitc ftlnmii! Oilbeii. l^^niuitteii birfcltteii fpvtiuit ein (5el)Viivicgct an® bcr [iiifcii Xfjnfiuiinb foiucit inu', biift cr heit til fciitcni üiiiife Ijcmnicu fdjeiiit inib iiötljiiit, itjit on brei 8t'iti'n ,511 iimfliefjeit. Sfuf bicfcin i^ortiebin^e tte()t tu iibcrniftfjeitbcr, Ijodjft nicvfjiiiirbiiicv iianf, inikti lunit ^5'litfH' fccfi-uilt, fcittirfj iijJii fti'it rtitftci;]t'iibeit uiafbiijeit S^ei'i^oii iiticiTcii^t, ©dfjfufj A^a-Sajtctii, viirfiinirt» bie ^tnnv ncvfafieiicii, borf) iiorl^ (cibltrrj cvljnfti'iieu ^Kcfte bor oftcii ini3 beut XMI. ^fifjvtjunbcvt ftaiinnenbeu i^itrq, an bit'|c frfjliefU fid) bcc itrnfaiiflveidji;

iHifgcr^Ssitfl.

nciu'ti Sd)Ioffc», baž inn-ne mit ducr iiudcuieiu ^icvlidjen, broi ®dtcn bcž ©d)(pf;Ijofo5 bifbenbeii, int ihilteiiiidjcii Stite bc§ XVI1. J^rttjrfjuubcvtä cvtiiiutni ÖSatevie iifiieii bie ©tvafie fid) öffnet.

S0ct gt. Sufjii"" Kljliffst fidj biV5 ■^■eiftnjstfjnl fntit nuf niib iff biö on bic nuiiiivitdjc (jivctise mitcrljolt) gikftciifclb veidj an ®obetifviidjtcu adcr namctitlidj an .'popfen, bcr jfit IJitljvjcfintcii ctiua iit biefftn uftlidjen Xtjfilc bcc Stcicrniavf cifviii nnb erfiifavcid) ßepflnnjt luirb.

eiticr Satibid}aft f)öd}ft cificntljihnlidjcv ?(rt nnb luiK bcr rei.^eubftcu ^J^itbtir licijcti bic nucften nnb bie oOcrftcit i^i^ft'iiK I'?» lueftUdjcu SafciibodjcS. Kž ift bicä ein i-in;iäum üon fflcr^fcttcn nnii'djIoffuneS Wcbiet, tuilrfjeö ]inr neuen Silben, )uü ber iiad; fettieu 9[f)f(uf) Ijut, ftdj ölftiet. 3ni äüeftcn nnjeti ber audjfiu]ct {'JU älietcv), ber

Iiitif((ic[trecftc Änuim bcS 9i(i[iemmilbcž (1.2H1 ^Ufctcr) einpor, im ^forben wirb burd) bnä i^ciiclorf (1 .()7H^Üffter), bcti a}faKn&fni(1.2()2a)te{er) iiitb bni ÖJvätun-foücl (1,272 9Jfetcv) iHUi bcnt SSJiifbtiiiibc lim 3JficfeuIiiirf) iiitb S^omii rictmint, imb im Often [lilbcit bcr aBii'^fiei'ii (1.157 ülJtftcv), bev .'pivfdjricvn (881 9J^ctel-) uiib bev Jfiiiiciifoiid (855 SUJctcv) bic 2B(iffcr|rf)cibe bcr tucftürfjni olhi bev öftlirfjcu ©iifnt. Slkufcit ift Dun ^aljlrcidjcii

imb .^iitidjürtf" Iicbcrft, tuefdjc in reirfjcr ?I[iiL)Cof)§(inui buuftfti Slöa(b, tirüiics Sföicfenlnub unb fv"(I)tbarc ©elvcibcfelbev tviiiicii. Su bov "iDhttc bc»H'Uicn licflt bcr (iiiKf^uIirftf 9Jfartt '^Jöltnu mit grofn'm Sdjlufic mib prädjtiiior Ähippcffirrfjr. ^citL'is umr luMi ir)()4 [»i^i 1785 '3i!3 eiiicä rt'fliilirtcii C$:f)L>r[jnTcuftiftf» uitb ift jcljt tSiiicutl)ittn bcS Wvrtfoit ^sitliu® ^){aimuub luiu Somlienv Vfiif bcr Jtctte üfttid) lunii 5)J[flrftc auf Ijüljem Si-nic erlfctit fid) bic itirdjf ^l^iUtaiikni, fiin^otfjifrfjcr''^^mdjttjaii, ^iitcifdjiffiii mit einer bcr nait^cit ÜU'cite bcr Sß3oft)citc OLn-LicIc(]tcii 3.Uirtja(te. So bieten 'il^öflan imb Uituicbuiin nict Sd)ÖIlC^1 unb S(ii,vc()ciibcö in 9fatiir mib «'inift. ©nr luiiiiberbor neftnltct firfj buJ y^ilb bcä ''^.UiKaitcr Sl^cd'eii'3, uiemi an einem Sommcnüiciib bie ©LUine l)iiiter betn biiiiflen ii'iimiite be^^ ^Halicuunilbeä fiiift, fanne lEdjntteii mirft iiiib üter 'Jljnl iiiib .'Tiiitiedniib allinäliii ®ämmcriinc! fidj Ici^t, suätjreub bie Ijocfjrnticiibc ßirtfje ®t. äifaria auf bcm ''^^Lillaiitieriie, ninfj l'ou ben fcfjeibenbcii @trn!j[cii tetcudjtet, in jininneit braunen 'Süuen meitliiii über bns tictilidjc ©etiinbc criilänjt,

iknii ^WJafcnlicrsie jic^t fid) in fiiböftüd)cr ':1{id)tntui eine 5l1cvi]rcil)c l)iit, bie mit bcm ■JtiniifLuicI in btvi ^Ijal bcr üftlid)cn Seifen nlifiidt, ?(nf ber teliten Stufe besfclticu Iireitcl fidj Ajartlieri^ einä, bic i^rüfUe Stabt bcr Stcicnuart iu iljrcui ^ieirboftcn. 3l)rc Sa^c rf)(irafterifirt fid) bnbnrrf), bnfi fic uocf) bcm ®er(itiinbc an(-|ef)Lirt, aber Oinan^lblirft über ba§ (ejjte Il)nl beS SteircrIanbeS, baš Xl)a( bcr üafni(5, uieit f)inein in baä niuianfd)c 2ieffanb. ®ic einftijie Süebentunfl .^artbernä niš Oh-cii^ftabt [le^ensien anfeljnlidje tiefte Dun Wnncrn uub H)ünucn, iucld)c bie @tabt iiuuielien, nnb ba§ alte feftc, nniiiiietjr uerfdKene fih'ftlid) "^^aar'frfje Sdjtof^- Vluä niter «'tS bi'in X'l- Wä Xlll. 5a()rl)uiiberf, binit bie Stiibt iu i()rcm (£d)or5e ein merftuiirbincä Dcnfinnf, einen in ben ebclftcn t^ormcu beg rLinianifdjcn Stiteä crlinnten ilarncr.

^förbliffj Düin Wnfcntierjjc lu-eitct fid) ein Dielfarf) con),iirteš Sl'alblanb ane, baä Cnellnelnet ber ÜnfnitJ, ba« fid) biä an ben Siyed)fe( erftreift. Sn bcr Witte bcäfelben Üent bog (Sl)ini)errenftift i'uran; nnf bem breiten flfiiefeii ciucg ^iinelS ftel)eit bic umfnn!ircid)en Weluiiibe beSfelben, ein iirufier ^iUMlmn, bann baä Stift fdbft, ^UH'i veL^cluuifiii^c urofic ,t)iife einfd)Iief;enbe (yliifiel bübenb, unb ,^uiifd)cn il)ncn bie im Sarmfftil erbonte, im Innern (ilani^nolt I)cri^cf(e(Ue .Uird)e. ffiin priirf)fii]er .t)ain alter ®dnine breitet fid) luu-bcm Stifte anä nnb bietet (ol)nenbc ^5crnfid)tcn über baž reid)(iciilieberte, bid)tbeuiatbete §ii(ie(Iiinb big ^iim aJinfenbcriic unb iBedjfcl.

(Vj

Por iVidjer lln^ pottaiicr

Siiblid) bcr ®i'aii nun biMi 'DJJarfcii ftiivntciiä nit tiiš SJitirtuirn crljctt fidj ber iiuirfjliin' OJvtnvrt^ftorf beS iJ3iicf)L'v. Olm 2üfftt'it ift er biirrfj bivJ tief i'i!i(]fid)iiitti'iu' ^(jiil bcr HJfifjIiiuT ÖL'iircit.^t, im rfti'ii Kiitt fc [irf) iü bn§ ^jifttiuii'r JcIl» dli iiiib im Siibtm fjiiiijit cv mit boti .UalN imb l!üIümit,:;ii(iLMi iVifamiitCM, iut'lrf)e, uoii bfii Siil,^lincf)tT ^Üpeit fomiiu'iib, bic SBafkricfjoibt' ,^iiii)ri)t'n ^raii itiib Snne tnlbcii. (£« ift i'iu tDlLiffaicr WraiiitftLuf itttb bnt)tT nii KiiiCM ^(iinti'n, füiuit' auf ft'iiu'ii ntisgebeljutfii .'pLicI)f[äd)eu bicf)t bfiualbil, fivi-it IjiiuicliiflL'vt, mir nltmiiliii anftei()ciib, mit vniibeii tui'icfjcit i^iuit'ii an ffiiu'ti iilöfcfjiiiini'n iiiib felfift tiitf bcii lprf;fttMi {£r(]f£niiigt'ti. Sti'ite 'JÜtiiibc, fii(jiiL> Jyi'[žiif(ii(bc fiiibet iiuiti in Kjm frltni. ©i'itieii Sdjimtrf tilbet bt'v f^vrlidje SSJalb&cftttitb, bi'r if)it iideiitfjaifccn bccft, SBucljeu an bi'u ilfiu'biiftufftniuieu iiiib am Siibfttffall, laitttrn imb girf^tcu iniCfti-n, 5)JfibfI' [)öl,^fr iikTfjaiipt im SBcftcn, lufiljvfnb in bt'n Unitälberit iiiif bi'n ncmifdjt

ii^iicl)fii, liinncii nnb ^^irfjtCH i,uiii vii'fiiior ®iftf iinb .S^iötje ftffjcii. Stunbeii^ nnb a&mnolž ftuubcntiinrt tanii btn- aivitibm-v bit'ic» 42 Äitomt'tev (atiiic Uv[ieliir<)§utaffiu biirrfjiffjrt'iti'ii, ofjtiL- bag bid;te ai^albnuYr, baä itjn viiuvS iinuiibt, ja mnfaffen. 3m ^Infonii br-3 XIX. [jfiiiftt'ii uüdj iyiiiTM uiib idudjfe auf bcui SÜadjt'v, je(5t k^fti'ljt fciti

SHilbftiinb iniv mc()v au» ilU'fjcn, .'pirfdjnt, Jfiu-v^ nnb Sdjilbljiiljncvu. Oiu inner öfKidjeu ,'pälftL' unb in ber SJiitte Iniicrt er fid} am brciti'flcii (jiti. ^lii bcr ^^^laniuta (oft fidj lunt bt'm ^au^tflürf eine Klette ab, melcfje »ueftiuävtg nciliinft unb bie Ijörfiften ©V'tJL'n trii<it, bie 4;elfii tapa (1.042 iÜfetev) unb bio 9Jfa(a fapa (Lr)2() 9Jieter). 9(uf ben .^Mtfieln, tiH'ldje fid} vom SI?acr)er iiesien War&uvii, fleiien baS '-jSettouer ^^-clb unb ßtMieu Wauobil} Ijin.^ietjen, gebeil}en iKetu-n, anä beueu Süfitu' <iemouncu uu-vbcn, bie p ben beften ber Steiermnvf flcl}in-en.

Xic l^ian, )uc(d}c bcti 'Oiurbfufi beä Siiadjer befpiitt, flii'fit neu Uuter^Xrnnlmrii an, luu fie bie Steiennart [)ftritt, bnvd} ein euiie^ äyf[lbtl}al, in bem liuf» rioiu ^yli'lK f'''-' Stvafse, red}tä bie ®a[}u iniil}fam ^Haum f}at unb baä unv uon ben frennblirf}en '2;t}al' mutben nou ,'pot}enmauten unb li)jfal}ri'ut)i'r[i uuterlivi)c()eu luirb. SBie im Sübeu ber i1ad}er, fo treten int ^Jorbeit ber 'i^eruifjeuberii, ber letjle ^(uälaufer be^o Slnratpeu^^uiie^, ber ÜJabel nub ber ^4>üfu'urf fuapp nu beu ^l'^fj. öer Steilufern mit ftarfcui

t^efiille, nidjt feiten an ben auS bem ük-tt luirracjeuben J'flH'" firf) [iredjeub, ba()iutnauft. il^ei gaal luirb baž X(}al breiter unb Oei 3Jtrtr(iur!i öffnet ež fid} jur liefebene, bie luni ba über ^liettan au bie nuLiarifil)e C^reu^e unb bi« au baö §ii(ie(= unb Ü^ernlanb ber K'olkiä (cniics) reid}t. aJiar&uni, bie .^meitrjröfjte Stabt beS Üanbe-S, [eljut fidj I}ier am (iufeu Ufer ber ®ran au rebeutrai^eubc Sierße, red)t^ ount ^'''lU' Oveitet fie fid) in ber (ibeue anä unb tni(]t iiKe ÜJeuuiljr iu ftd}, fort ^u b[iil}en unb ^ii ijebeiOen. ;5(jre iiaiie ift eine uuijemeiu

(liiuftifie in eiiu'in |e()v fvucfjttnireti 2anbc-5tt)ci(f, an einem i^vofu'ii an bcm

Äireu.ymiiäpiniftr her Sj^nljnni OLiti äliii'ii luirfj Srieft, lum lirol imb Ääniti-u luiclj Uiuiiu'it U]ib iivLHitin:, ualjc tn-r ?(bi'ia uiib ben iiibflin'iidjcii üiinbcni, iDcldjc i]iite iJJi'iirftc für aymuTii (iKcr S(rt bieten, — iiltcž Ü^LUltjcite für ben genjevHidjen iiiib ,'paiibelžanffrfjiuuiiii bev vei^fautcn 3tabt. — ^^ett (ueftlirfjcn gnf? be« IVidjev bilbet baö Ifjal bcr ^Jfifilinn niit bt'in .'piuiptorte Sinbifdjtjni;;, Xiefein freiiitblidjen Stiibtrfjcn iieaciiiik'V crljebt fidj bev 1 .()iH> 'äÜietev Uvfulatieni, ber @dj(uf)[tein ber ihivaiuaiitcii, Dim beffen Spijjc inaii eine Ijervlidjc gent)"idjt iienieüt uub in^&eioubfre bfl§ ^Dfajfin bcž iBadjev uiu' fidj

■ilntfiiftriti.

an§iii'ln-ei(et liefen (jot. iLUm St. i'euiiljavt im otiercn iMiiljlinf^tljdJc .Vi't'iiit eine bnrdj C^ofjiinnä ^^iiffüviic ev&antf siute ^^-rtljijtvnfio nb, uieldtc bnvd) bic tuilbe ,VL-Iien-)d)Indjt llinhi liikiiii ([uifeS l'iidj) i]e[iVLH'fjen luiivbc nitb in baä bem Sinu-iidiietc neljüriiie Sdjiidtljiil füljvt, I-cii ©üben be§ ä^odjer nnii-afjincii bie frudjtbnren uitb vei^enbeii IIjol ■

feffel ULin Cplotni^, GkmoOil} nitb aBinbifd) geiftviti.

■iUm a)fartuiri5 fliefit bie Xvnu uniuitevbvodjen fnapp au ben iinnbifdjeit ®iif)efit f)ii!, mnljvenb u'djtä faft niui&crfetjtiac eine meite (SOene fid; aU'Miri'itet. tfrft bort, Inn auf ben i^Lnfiöljeu be^S gtabtlien^eiS üpettnn, baä alte rönit|dje 'l^oetiUiiuni, lieiit, uiivft fie i'id) fiibiuart'J an ben 9!aub ber 5iuffü3, um baun Imlb, in jal)lreidje ^fvnu- i]etl)eilt, Inn ^ynebau mit bem vedjten llfev nnb nuterfjciUi "ipufftfau jian.^ bie Steieruuu'f uevlaffen. (Sine lun-tvefitid)c li&erfiefjt iitier baä don^e ©einet iieiuiitjrt ber'V(u>Jlilid' nnü ben ^enfteni beä ■8d;tLiffeö Olier'ißettan. Sf(už()etn'eitet luie eiiu' vteftijc üaiibfaite liegt jit unferen giiöeu

baä otuTc iiiib baž uiitcrc 'iHitnuov Selb, ^tit älVfti'ii reidjt ber SMicf £)i§ (Hl bie Vfiiäliiufer

i^eö, bann [mitt fid) aiiä ber Xiefelieue niiid)tii3 ber93nd)er Hilf, im öintcr= flriiitbc niijnt bie ijiitfeit iiub l^iufeii ber (5iil,^tiad)er y[(Veti, unfereiti Staub).)iiittU' im-mitteduir ne^en^ über (it'fit intpo-uiretib ber bidjt-Iieiuiilbete Slkitfd) (<)8() iJJteter) inib ber liuuie ^Hiicfeu be» ®üU(iti[ieriieS (8h;:J ÜJieter), il)re §diipter ftot,^ iit^er bie tiiebriiiore fie iniu^ePetibe Ü^en^ luclt er()etienb. töeiieu Often ,^ief)t fid) biiä i]e[)iriie luid) tieu, S'eii ^fiir^ beu tiei^reti,^eu bie

rekidriiijetibeti lutiibifcfjeu S8üf)c(, imb baju bie j^^fjlfttfen Drtfdjaftcii, iiirdjen iiiib Sdjlijffer: SJiaviiiJ^teiiftift mit einer priidjtitjen fintljifdjen Mirdje, l'üitentteiii nnf fleÜem gelfeti über ber ^Sraii, (ligent[)um be<i trafen ÜStiubacfer SfiJnrndtranb^Stuppad), Söen^felb, Itjiirtüfdj unb SUferetiii^en in ber Süetie, baž grofeartiae Sdjlüft Slortiüii am

Huda lukn;i (baa täfc

SJtmbc ber H)iitbi)cf)fn ©iil^ef intb lueit iin Often Stnbt mib (3rf}Io{j ^-ricbau, bie

fjerrltcfjiMt SBciubmjo umi Sauritfcfj imb @rDÖ=@üiiutai], fiirdje iiiib SdibB, Soinmetibe boiitfcf;eu CrbeiiS.

Dio Sul^lxiclior SUpoii tut^ Sami Sare C^olnct.

Vlii bftit ti'i|ili>x coiifiiiiiini iHiti Stni'vnuirf, JKiritti'ii tmb itnuii niiifii, i-iitcr luadjtiin'u ^^-dKutniVfi üleirfj, bie Siilj(mff;i'v ^dpiMi empor, f)i'i]cii in ifjvem Sdjofu' ()vo|V nvtiiif ^frttiiv&ilber uitb ^ciuiifjvcu lunt ifjreu S^itjcii (^ervlidje gi-'viifid}ti'ii. 9Jiir ein nffnicr ^tuiaiirt, lun Sciitld) im okrfteu SaiiiitljaU', fütji't Ijinctti tu bicfeit iiiipuinntni .Stalfili'biviviftocf. ift dtuT nur ein ^^-ufjiot'ii burd) niu'ii ©niipail, bev bn iiii ben llfcvit be^ ^liiin'ö Inilb vodjtS lndb linfö fidj Inö ufidj guljbad; jicljt. Xiieffv ©itsi^uifj i[t i-incv bcr liiuiifti'ti itub unlbcfteii bcr SKlpcti, bit' 1f)aIfo()Ic luivb iiflitA «on beiii gtufU' ciiuKtKititntni, anž bvm fid} nuutitteUuiv lualbicic iBfnigcfjiiiiiit; itiib fteile ^elfcnutaitevii ev()i'(H'u. ^(m liiift'ti Ufer (it'ßcu bie SBoiibe bcr Siiibudjii (2.0(5r) Ü)£eter), wiifjveub vod)t§ bie iUu'&eviie be§ S^eliti lu'fj (2.113 Wetcr) luib iiiibcrcr ^foloffe fidj fjintiiiimi. .^ud) l)iiumf fiiljrt bev ^5fab au eilte bcv ein nefitier 'DJtoiiütitfj Duvfiefdptieii ift, 3hir oiiir

fdjiitalf ©pnitf tveinit ilpi bcv Söcinb, bnrd) biefc etiuii Diet Wtitx Ijotje iiitb taiiin iiiH'i iVfftev [u'citc Cffittiiiii, iiO SJit'ter über beut ^liifjk-tte fiifjvt ber ^pftib Ijiiibitrd) — bieg ift bie oiefiii'iuiimte ^>fabel, in ber 1f|at eine ijvofjavtii^L' Sccnerie. SäSeiter (iiifö üffiiet fidj eine feiten befiidjte £djlnd;t, SUnniiiLifot, bie aber bc3 a.k'fud)eä uolliiitf lucrtlj ift; fio Invflt in il)rem Sdjufje eine ^llpenwicfc, nnt bic fidj ein illJcilbtriins jief^t. Über biefen vaneii bie ftif^Ien tränen ^Jetfennnment fetifvec^t, fd^einbitr iiOerljängenb empor itnb bie 8fljlufipffilri" bilbett bie Ciftviea (2,350 9Jffter) nnb bev S8eliti üvlj. iüüii jenfeit^ bev 'Jfflbel an enueitcrt fidj baS (£ni]tfja[ ber 3anii nub in eiiter 3tiinbe erreidjt iitiin bnS anf eitter tieblidjeti i^rünen ÜÜMefenfladje int 9{nge)idjt ijeiualtii^cv S^evfiriefcn fjeleneite i'dpenbörfdjeu Snl.^bndj. lUierrafrfjenb ift ber Untftnnb, baf?, miljrenb iiiati r>on t£i((i iin im (Vi'iji'" Srtnitt(ja(e nnb in feinctt ^ieOetittjiifern fantn anf Spnren bev (i^otljif ftöfjt, 5iiUtmd; eine fletnc feljv fjübfdje fiiitfjifdje Äivdje Ijat, im Stile be» XV. 3af)v= [jnubevt^, tiH'iin itidjt iiltev — mit eittetn (5(jornb)d)lnf! an-j betn ^Idjted, SterttiteioiUkn mt ber 5S)ede, iptt iicarlieitetem oinfadjen SJiajiiuert mt beu ^yenftent nnb einer fd)öncu 3"Citftevvo)e ütiev bcnt ajjnfifdjovc. ®ie ®ann fliefjt nlž milbbranienber O^ebiriižbad) bnrdj ein gelfenlatnjrinttj auä betn l'iniartljate itt ba-3 non Snljliadj Ijeratt^; eine Seni' ende füljrt in jeneä itnb bnlb befinbet man fidj auf ber leisten Jljrtlftiife beyfelben. — „®er .*prtl('treiS atn g-nfje biefer i^^enie ift baä Öegeitftiiff beni 2(jalc oun ©aoartii in ben 'j^tjreiiiicn. (£iti Girfn» uun fenfvedjten Ähiltiminbett, ein Süafferfall, Spiijen non 7.000 bis 9.000 ^^'ufj uic(d)e feiten ganA inJit Sdjnee ctttli(i)jjt finb, enblid)

®o[Dri[itgipfe[ am (Siiiganii ju biefer procfjtuofrcii Uiuiunftiinfl, bies finb bie ^'Hl«, loelrfje bitje Ijeiben merfiuiivbitjen ©fijenbeu euutiiber ]o äljntidj mad)eu", bei'cfji'ctbt ?lmi SBoue, bcr 6criif)uite GkLiUnie, baž ^opvtljat. — ^(ntKi'ovbeittlicfje tu ber Scfjiiufjeit biefes ®vbmyiitfeB lieijt in bt'in ber fetten iiriiiicn SEBiejeu auf bcni öSvunbc jii bcu

lueifjcu totffcfjroffen, tueldje boä Itid viufi^ umfcrjltefien uub iu bm abfutcucrtidjftvu gonufu (}C(]en beu §immc( nu^eu. fteifit tiuB bie Oiftvicii fal)[ uitb jacfifl empov, bie Sravje (2.127 ^Jtetcr), bie 'ilitoujdUa SJutia (2.3S)2 itjfeter), bie 3?rnufl (2.247 Wi'tev) ueljuicii bie 9Jftttc ciit uub mfjtö fdjliefieu biT 9JJ!ttoi'fpi{j (3,27fS iWJetfr), bio ^Kitifc (2.441 9)feter) uub bev Äri^ (2.4:M 9Jieter) beu .S>iUifvetž.

®ie ©ul^bncfjci- l'Hpfu finb ber [e(jte sirofje .^orfjnelnničftocf ber ©iibalpen; nun ba lin Ija&en luiv eä tuiv mit niebritieren, bid)t tieiualbeten ®ercjen nnb Iieblid)£U lljiilevn ^u tf;uii. fineu! foldjeu euiien iöJalb- uub SBiefi-ntljcile, beni 1l)nte beä ®nctf)&nrf)e», lie^t OtifvOnvii, tueldjf» 1140 üoii bctii (SbeKjervn ^ieliolb Dou (Sljaijer mit |?iiftimmune bc» ^^intvitirdjen I'on VlquiU'io, ^^ere(]riii oun Spun[)cim = .<iTfiivnten, ySeiiebictiuerttüftev f)Ci]vittibet iiiib iuicfj breiIjuuboft^miiii^ttjirt(jfii]t'mliMtrtt!bf uoti Äldifcr gvtebncfj )li. (14()()) (iufrtef)0&en imivbe, luuki bie iStiftžiiiitcr iu ®iaent(junt beš itcu aejiviinbetfti !4iiätf)umä iiai&iidj itüevfjinflen, in bcften Sicfil} fidj D&erbitni nud) Definbet. Äirdje ift im fd)ouen l'Heniiiffauceftil er&nut, biivd} ifjre ©i'üfjc, ifjre priirf)tif]e Kuppel iinb ifjre cblen 35crf)ii!tiiiffe iuipLifant. ®ei- inerfeitigc, it) ®cfdji.iffeti ficf) erfjeknbe Xfjnvm ftintuit in ?lnlni)e utib Stil ntit bev ftirdjc iiidjt ii&erein, ev f(f)eint lueit otter ^ti feiti. ^fn ^inei geufterti feinet itntevfteu öiefcfjoffeö fieftubeu fid) fdjtante vomiiniidjc Siiuldjeu, ü()tie ^lueifel bie legten llfcciTt'fte bea äftcfteii, nnii nerfdjiuiiitbeueti il^aneä. i'(n bie Mii'dje fdjliefjt fidj, ein offeiiež uiig(eidjfeitii]eS ^^iinfeif [lilbenb, bnä neue SdjloBsjebfttibe ati, ein ftiiülirfjcr ®(iti im itdieuifdjen Stite.

5yoti fd;ijnrn 53enjen utnfd)[offen, uon biiftiijtnt äöiefen uiib fvnd;tt)ai-nt kbi'rft, jiefjt firfj baä Srtuntfjal fciž ^vnfjtntt t)iit, luu eS ftdj jtini (Siltiev Serftn öffnet. Sut 5)ii.n'ben beSfelfieu liei^t baž frftnib(ic[)e Sdjiitltfjd, bag uom Siibfnfse beä ®ad}er biž nn jenen 93ev9in(5 ficfj Ijiiibreitct, bev baä o6eve Sauutfjal im 9!orben Ociiveu^t. ^aljlveirfje Ci'tidjiiften, jrfjonc Srfjlüffer, merfunirbit^eSöiininunen, luie ©djoIfffK] mit einem breicftigen 3;f)urme, trii^t ež in jcitiem ®d)ofje, bev uou bem ©ilbevjaben bev '■^äad bitrrfjpgen luivb. ytu feinem Siibmnbe [ifijt SBülüiu, ÜJtavft nnb Sdjiüfs, uon beffeu genfterti mau einen Ijerrlidjeii Übevblief ü&er bn§ (jan^e Zfjat c^eniefst, nnb tueiter weftlidj "Sdjotiftein, eiti (ivüfjev aJtflrft mit iönvfiviiine iinb neuem ©djloffe.

Sine ateifje nnmntfjiflcv ^iigeltetteu tvenitt baž 8djtt((tf)a( üoit bem tieߣid)en ®vben= uniifet, bev baä feit 1858 bem Üatibc Steievmarf iiel}üriiie ilab i)fenf>iug bivftt, lueldjež in einen! engen, üüü bvei Seiten tevmffeitförmia uoti timfdjltiffetten Xfjnle Itejjt iinb

fid) rtrotJt'v bitvd) bit ^Jtatiiv iicipcnbcti'v ii^or^iific a-ficut. [»cillivim^ftibt'ii luaviiioii Quflteti, tiic fri'ffitcfjeit (Siitrtcfjhtitni'n Snuijjiiitü bevjcKioit, fjorrlicfjcž ii'Iiiiut, Hue vt'icfjt Siegctatioit, uiib ©icrjciniuilbcv, ()tev iiub ba ecfjtc K'aftanicu, lanucu,

JyirljU'it imb ^ijfjvcii lum feltencr Üppii^fdt iiiib Sdjiiiiljcit, SaJiefen, bie Oiu in bi'ii Spiit Ijevbft in: jcfjiiiiften ©vi'ut pniiu^en, uiib i'itu' ^-riid^ttarffit, luefrfjc in rcidji'v 5'i'fi'' t^If'' t^Jiittiuuifu (Si'tvcibc, 9Jiai§, ^npfo», foluie Oliftliiiume uub üüciii iiuf ben i^cboifjru

liifit, iiittdjen bif)>u .StuvDrt jii I'inciu mti]eitu'in atuicnclum'n ?fnfnitljalt, Srfjattiijo SBalb uu'sn' fiifjveii auf eilten fpijscit Scrfitofn'l, ben bie ÜviiutuuT bež iiftcn Scljlolfeš 9iunljau§, feit l()4;i Sd;(aiuieii(n!vii flfiuiiint, becfen, nub eine lininbevbovo ^(užfidjt InS on bie ©ul^Iiiidjev Sllpeu loljut reidjlid; bie Wiifje beS Sffiet^eg.

®ev be» ©anngebieteS ift tiidi, dž 9{öutcrftübt Cdcja beriifjint nub

int fpiitevrn SJiitteinUer kfanut bnrdj jeueä ©I'rtfeitfjefdjkdjt, bn» imu i()r beit "tinmen tniiv 5}icfe ©tnbt ift iu Ijiftuvifdjev nub nvdjiiotoflifd^cr Sejiefjunn cine bcr tuerfiinir^ bijifteit itt Steievuiiuf. ®ie SpniTu ber dteit voinifdjeu Coloj;i, luie fie fidj itud) int aiiufetiiu ttnb oit ber ''l^fitvrtivdje pnifeutireu, fiiib itidjt tloS für ben ^ndjnuiun uoti ^vittereffe, fie uu'ifou auf bie einftifle i^ebeutiing biefcr ^liiiinertiieberlnffiiitji, ja and) bnvdj bie iMcleit auf ben Cvuid^riftfteineit luu-fontitietiben feltifdjcti iJümteu auf bie iiltcfteti SetDoIjitev niticrer Sdpeuliiitber fjiu. ^Eie pviidjtige Cniie I'L'it (iillt, bož Ijevi'Iif^e iUinta, bie ii^iiber iit ber Saun ntib bie uiirfin-iilidjeit (Sinridjtun(]eu für S'i'enibe tiriu^eu altjiiljrlid) iin Suutnicr unb .«perbft ^iif^lreidje ©iifte iu bie ©tabt. 93ei (Sitii iiecit bie Sauu plö{}lid} itLid) ©iibeit ab uub ffiefit nut SJiartt liiffer niit betn 3o)efä=5ö(ibe uitb nil beiti

fdjon iieles^etieu 3{ijnier[iab rioviifcer iti ein etigež Xljal 6i'3 SteinOriid, luo fie fidj iu bie ©oue errtiejjt.

®er füböfttidjfte Ifjeil ber Steiertnnrf ;iuiifd)eu ber Sunn, ber Saiie unb ber ©ottla ift ein in ori.Hira|.i()i)djer nitb iieidiuiifdjer iüe,5ie(juiui [iiiuteä, inaunijifad} neftatteteS Üieri-(= u!tb ,§ii(-|e(i]etuirre mit inäftinen (ärf;e6im(ien (SBndjtier^ L02;-J ä)<eter), ntit nieift nur fleinen, oEier freiinblidjen Ortfdjafteii, uiie Siofjitfd), Sföinbifd)=&iub3t)erg, St. ajtareiii, '•^ieilenftein, Tirad)eu(n!rii, .^Lu'&evti, mit (jodjratienben ©djBffevn, tf)etl§ nod) evfjdteit t[)eilö in ^liitiueu, luie iBiubifd)=i]aiibe&erij, SJiontprei», ßrlarf)ftein, iiöiiigä&enj,

iinb mit ber '~]>er(e biefc§ We&ieteg, beut S^abeovte SdiierDrnuii tei i)iüf)itfd).

1)iefe 2aube§ = y'nrftuftaU mit if)rcu I)einn'iitgeuben SBiiffern, uamentlid) bem lempeltiriiniten nub bcr Stljriniiuene, (iegt in eitieni ciigeii S^ergfeffel, rinn'ount luist ).iräd)tiiicu i^au[)f)0(5u);ilbern, lum (£id)eu nub ^^nd)en uuige&eii, tuetd)e jn ertiiitrfeuben Spa^iergiiiiiieii einlnben unb ret^oube i'luät'lirfe !ieU)iif)rcti auf bie bnS lieMid)e 5;i)al gejjeti ■iliorbeii )d)it!3etibe (55ebini»fette, an^o ti)eld)er ber in nuilerlfd)en (Suntonreu nnffteigenbe Sütfd) uub ber nuu £)ier nnä atž fpi^er Üeijel erfd^eiueube 3)i)Uütikn! eniporrugeii.

ciitjüifcitb fd)öne öage, bte itppiije SSetjetotion, baS milbe ijefinibt" .tlim«, bie trcfflicTjcit ?(ii[tdtcn jur Untcrtrimiiiuti bcr ©iiftc, bie fiervlidfjeii Ihtigefnnifieu, baS crquicfi'iibe Sniicvumfiev, baš btc 9hitur bort fpenbet, inoctjcii UiüIjitfcfj'Saiu'rbninii in Ijoljotn @rabe gcfiiiitot 3titFeutI)rtlt für ©i'ucfnibc unb ©cfinibe.

iJiüii 'Irifail nti bilbct bic Snöc bii' Sitb(]vi'ii,^c ber ©tcimimr!, flicfjt iit einem eiujen Xfjnlc luniituT nn Steinkürt, nii beii auf iiriineit aie&euljitijelt) iieleiieiieii, beu @tvünt büuitiiivenbeu SdjUilffvn £id)teuiualb unb SJetrijeitDnrii unb Iiefpiilt ;Hanii, bic 8tcibt unb brtS über ifjv ücijeube Sdjlofi, baö lueit [)innuöblidt in bic t^efilbe bev iüböftlidjen Steiennavf nitb (jiniituT iu bie 'Jtfirf}luirlänber beä Steirerlanbež, nad) Sivtiiu nitb uiidj ilTtiatifti.

's-

S(tiro6 fiicljtfiiraatli.

CtJffrlDdBfii unn CtiibriiDiiTfl.

ISur Buviicfrflti'Iltc i^tiniTinavhs,

Pic Dorc3ofditfl)t(td)cn IXn-Iialtniffe.

if ©tcieniuirt ift uidjt vcid) an liprgcfrf)iff)(Ucf)t'u gimbcii. SJtnicblid) ift iit bell .{lorjlcn aufevcr Änlfiictiivgc nnrfj ben 9{eftni bc^ 9Jfctiirf)cii (icfovfrfjt luorbeii, lucldjcr ©eiiofit' bcS ©Icpfjnittcii, bcä ijöljktitinn'n uiib oubcvcv, biT ^)iIiiütdcvocf)c nuncljßveubev Xljicve in jnicii fevncu |]fttcu i^ftet)t {)flt, ®te ^Liljtci! in ben fcfjvoff ati^nflnibni ^^fl'^s^'Ijäiu^en bei ^^Jcflijan, ^luffec, tS-ifenerj n. lu. cntfjiritni afIcvbingS, jonnc bte IjiTiiljmti'ti ftniincr ,*güf)[en, eine sirufic S(nja[)I lum Äiiüctjeuveftcn, bic a&cr fitft aiižlrfjfictllirfj bcni <ivofH'[i ,§i)f)Ieu(i(imi nni]i'(jörcn. 9hir in ftftcncrcn ^ültf" fij"""! luir inidj baš ^^^fevb, ben .'pöfjtenfiiuien nnb nnbere XI}iere jener ^^eviobe in beii fteirifdjen ööfjleti lun-fiiibeii. ®ie ©eiirniuavt be^3 SJfenfdjen aber lcif;t fidj mit ouKer ©eftiinnttfjeit nidjt nad)tüeiien, meiin anrfj ein.^flne frfjeintmr Üinftlidj jnsiefomite ,S'hu)rf)en tin3 bev iöabelljüljle baranf fdjliefuni (nffcii nnb jn liielfiicfjcn ^fn^ijfabunnen Vfttlnfe bukit. 3;aiS djuratteriftifcfie ä)icrtnial, bctt fiinftlidi ,^U!iefürnitcn ^enevftein, tonnte nidii [iiž()er iiidit finben.

©S frfjciiit, biif) bic 3?eu'ii"uiu] bev ®duri]c fjicr fo tief fjmitircidjte, trnS i^aitb fo iiiiliiirtljlicf) uiib iiiuiLH'iciiict iiieuicfjlufjfii iöofit'bcltmsi imir, btifj bcv jic^uifj nirfjt

Denuörjiitc 5iii]cr bcr fciticii aBufjiiort fiiificrljitlO bieder C^(t'tfdjcn]i'ljidf fitrfjU'.

SIDrr niirf) iiii 'i^fnljnmuh'ti ober iiniibaiificbcluiuira bt-r fpatcvi'u Steinzeit ift Sicu'viitiirf (luffant-nb fir]n. 9fiiv in (.^Inif)cn(H'r!i (iofscn fict) in tricfjtcvfimiiincu C^niOcii unter 9(frf}fti()inifi'ii eiiiißc @i'fnj}ti-üniu!er inib Stcittioa|f('it finbcn, mddje l^i'iifiiiif} bnfür fiMcflcn, brtfj Ijifr mic in ^^ii-bcröftcrvciclj, Ungarn «. f. su. unter (iteiffjcu SHebingnujieu firf) bie 'Jtufifblrr ber Steinzeit niebcriietiiffeu (jnttni, 3u Uiitcrftciovmrtrf finb du,^cino Stciih [(äinntov unb Sti'itinunf;ef nicfjt fdten unb mnrben bort in beu ffoücuiidjcu Söancrniidjüftcn foriilidj ouf&ciuaI)rt ufS ein ßuriofnni.

Ter buvdjfculjvtc Stcinf^antiniT, bcu ber floucnifdjc SBiti^^er iu ber Grbe fiubet, ift für ifin niimlidj ein feftctieS Sfiiturprobiiet. X'ev ®lij3 Ijflt itjii (lefürtut uitb bftž ijudj burdjiiefdjftineu, lücfjfjntt er it}n and) ben S^onucrftcin nennt, ©ein ®efi^ 6eliiii(;rt btiä iptui'ä luir 3^cnerfd)flben unb bringt mirfj babiirdj niannir|fa(ti(ien S^ortfjcit, uu-it, une bec iinnbiuiiuii ninut, baš nou bicfeiu Stdnfjciiuutcr nlißefdjnbte '^^ullier imuidjcrld itranf^ fjeiten bei SDJeufdjen unb tiei Xtjieven feilen (otl, I'ie Svinncrnuii ati ben Webrnudj ber ®teinuiaffen ift offeulKir ber öefauimt^cit ber ii^eluilteniufi gati^tid) (ibijatiben iiefonitnen.

teilte ftefjeu nnf betji Stoubpunfte ber iltfituvforfdjer beä XVI ], 3«tjr()nubcrt§, )ueld)c uid)t nur bie ©tciinmiffen, fotiberu audj bie Urnen ^|?robnete bež ^3i.>beu§ nufiifjen nnb lltiiubten, bafi unter gmnffcn (ibuornien niljftifd;eu ä^er^äUniffen fjjldje 05efiif;e unb Stciu^ i]etiilbe beni müttcrlidjen ^ubeii entuuidjfen föunteii. S)iefe Jfiiidjnuuuii fjiubcrt ober nid)t, biifj bie ©(niieu ben Steiniuaffeu eine befuubere 2Bertt}fd)a!3iini] anfiebeiljeu (äffen nub fit mit (itieraläntiifdjer 3^>ever)rnuLt betradjten,

^lyitr bie äkfjflufnnii Steiermartä burdj bie fpäter dniinunuberten nu'talttunbiflen tcittfdjni Siöltevftäuinic legen mattd)e fetjr reidje CM&erfutibe berebtc^ übuiüf)(

im ©an^ini biiä Snub budj and^ weniger vcid) an grofjeu biefer ©podjc ift,

nl-g mnn erluartcti burfte. ®urdj feine rddjeit SJfttierdfdjöCc foiucil)!, al^ burd) fdnc fleoorrtpfjifdjei^iifie funte geriibeSteiernuirt du befonbere^erjiiebigelffiebiet norgefdjidjtliefjer ^■orfdjuni] fein. Stcieniuivt nnb Sitirnteu flinfi bie (grofic 'i^Dlfevftrafjc, ber SBcvtetjr be» SJforbenž nub Ofteii^ mm Suropei mit Siolieit üor nub undj ber riiniifdjeu Ceeupatioii.

Vfl)Liefe()eu inin ben ^Uiffcii unb ^[ufjtljiiteru luiiren e5 bic ?([petiptiffe, luddje bcii ä^erfeljr neruiittelteii, über ineidjc bie feltifdjen nnb nmunuifd^eii iUilfer und) bent ©üben brängten ober bie rüntifdjeu Üegiouen rieraufge^oqen ffinien, um bnnernb tmn biefeu iöffi^i jn ergrdfen,

ift fdjr utnfjrfdjdiüidj, bafj btefe uimifdjen tTruberer fefbft fd^on bie Oivülier luib ufltiLinden SJtiniumeute bev Situiebonieu ,^evftijvteu unb ücvoubteu, benu, Ivo immer

aitonjr inib llriicii »uii MlciiidiHdn, ^itflnu iiiib aiiifrni Crfni.

ill hct SJJiifje biefcr §efrftrofien ober ber vöititfcfjeit Sofotiien ©rtib^ügel eiitt mcfje ticute licvfpracTjcu, fiiibcsi luiv fic auäiicptiinbcvt mib mix iviciiit]e bcr aEiffit^ jirici^csu-u mib iiorfj itiiücricfjvtcn ©rotier (offen auf bcii TOetnth-eirfjtfjum iinb bie tüiiftlcrifcfje iBLificiibuiu) frfjlioficti, bie frTiciti uor bcr rüinif(f)eii Soloiiifatioii bcti eitif;c6orticii SlUilfeni in lüefjrttibtiiitg ber a^nui^e eii^eti univ. So fiiib hei "irteciiiii cittc Stn^nfjf ®ruujel)eljtic, in ^ii'Ietii=@tctti ®nift= anb 91iiffcti(jariiifd}c nctift 6cf;ilbtiurfefu, Snnijefcfjnjerter, ^i&cl"/ ^^onlftcttic unb SJ^rtut^moffen aller SIrt ^cfiitibeti luavbni, bie bcr ^onn nnb Xcdjitif itod) ficfj fcfjr (int mit ftrn-šfifdjeti Vfrbeitcii Dcrtifeicfjen laffen.

3!od) iiirf^r ditt bieö uielkidjt itum Subeiitiiinicr SBaijen, bcr oft befcfjrictien tmb liief tieiuuitbcrt luorbni ift. ?[uf einer burd)bri.H-f;cuen Sron^eplntte, bie anf uier acfjt)pcid;i(ieii 3inbern riif)t, ftefjen git^nren anS ^rcnt^c flCfjüffeit, ludcfje, )üie eä frfjeint, einen barftclfen. (giite ip'ofjei'c Sifjuv in bet 9JJitte Tjätt eine ®cf)ale ttfier beut .Raupte, redjtS nnb (iiif'3 fetjen unr 9feiter, oorn nnb riirfuiartä J^nfi^onger in frtei]enfdjer Svrtdjt. ^Eie 8ti(iftif mit baiS (itiftiini ber ^iflitren erinnern birect an ?rrljciten ber (ftriisfer, luie luir fie uietfitdj in ^tiilieti iiorfiiiben, luefitjafti c$ benii aiidj nid;! (lenuiflt fdjien, Ijier eine ans beni Siiben importirte ftritgfifd)e 9Irbett ju üermntfjen, 'jtfjnlidjc Sagen nüt @d)alen, bie noii einijien gorfcfjcrn alö Xafelanffiibe für ©ol^ n. f. m. nn^efeljen luerben, fatiben fid) meljrfad), sucnn anrfj nidjt in ijleidjer ftniiratcr '^[užftattunij in '■JJorbbentfdjlnnb nnb lyo^nieit unb finb nnd) bort alä birecte SBelucife beä etrnätifcfjen ^anfdjf)anbe(S öetradjtet inorben.

^(Iš einen lueiteren nnb ftaren SBeUieiä für etrnStifdje Gnltnreinflüffe 6etvad)tete ntait and; bie etrnSfifcfjcn Sitjcljriftcn ber 5ßcganer .^ctine, Uietdje jeben etrnäfifdje .'pevtnnft (Hi$5nfdjlte6en fdjienen.

ÜBenn tro^bein in neuerer ^eit immer mel^r bie ?(iifid)t ®üben iieiuinnt, bafj im ?n(iiemeinen bie in nnferen iiiinbern gefnnbeuen ii^roitjen ben [jciniifdjen meta[Ifuubie|en ftelten anfjefjiirten nnb üon if^nen ernennt mnrben, fo evtliirt fidj bieš anä bem Umftiuibe, bafi fjiiiififl fi|ViriiIe ©arftelluiuieit be§fe(6en tif^arafterž bieöfeit^ ber V'dpen unb anberfeita wieber iit Oberitalien foiuofjt in ben !Ierra=niare atS in ben bortijien Unienfelberu unb (.^h'obern fotdje öroitjcn immer Ijäiifi|;er tjefnnben werben, wetdje man nuferem feltifdjen govnienfreiž jnredjnen ninft. ^nbein fommt, bafj unter ben frnjenannten etruštifd^en 3nfd)riften eine grofje 3Serfd)ieben[)eit ju [jevrfdjeu fdjeint nnb bie Stunaljme, bof? and) uüfeve teltifdjen ßingefionten fidj iifjnlidjer @d)riftjeicf)en bebienten, bnrdjrtiiä nid)t aužgefdjfiiffen ift. iöei noder Sfnerfennitnii ber weit onSiiebreiteteu etru>3fifd;en ßnftur nnb ifjreö (Sinftnffeä gegen Stürben fdjrantt bie neuere gorfdjung ben eigentHdj etrnžfifdjeu ©titdjaratter immer mefjr ein, uuifjreiib fidj ber ^^oruienfreiä bcr teltifdjen ^unbe immer weiter iinSlu'citet,

SSeiin wir fumit über bie ,§ertnnft bež Subenbnrgcr'SBagenS nnb ber ftlein=tyictner ^unbe, tueld)e ben .^piigelgriibeni entftammen, nid)t mit iyeftininitl)eit atmrtljeileu wollen

uiib bie i^uiiji; covläufiti offen laffcii, oO bicji' GSciifiiftäube fiTinben etvii§tt|dji'n Urfpl■lllI^1^3 fttib über nicf)t, tuiiffeit luir bücfj mit umfu iii'üfjevcr SikftiiinnUjeit bic ScLUtje» uitb (SifL'it= i-jcriitfjc, luolcfje iit beu llnu'iifdbcnt gefiiubeii univben, biirrfjWOivS dž f)ctmi)djc Strödt bejcirfjiiirn. Sitieš ber grofjti-n bti')«- llnienfetbev ift ba» lion 9Jfovta = 9^ift. SfdjS^ tuS arf)tf)iinbert llrneti ucrfdjii'bcnfter (^rii^e, mniidje tnS ii&er ein üütcter im 3;iird}mcfia-, iiebft jnljKoftni, leiber mt'ift biird) bcit !öranb jerftih-teu iöi:o!i,^en licL]eu bii eitfi sicbcttct nek'm'iiuiiibei'. Qä finb aitäfdjlii'fUidj Sknubijvii&er, bic loiv Upr iin-S Ijabcii, im ÜSegcnfat} bcr fritfjtT LTtunfjutfu ,'piigi'tgräkv, bie jiiiueitnt Sfdcttc bergen, ßine grofje mcift frfjunirje i'ber tiriiimlidjc llrtic mit einem ftarfjen Stein kbecft eiitfjöft nnfjcr bev 3tfdjc imb bcv

Okl^Bt «ab au« Winrij !>iaft.

ftnodjcufof^tc rtemüfjnlidj mefjvcvc ffeinevc Sdjalen niib Jtrüge, in bcnen micbev ®eigntien von yfrmriugeit, ©cuniiibfifieln, ^JJiiiflfti ». f. m. fief; inu-fttibfü. uerijaiuilirfje Gifen ift meift bis anf geringe Spuren ücvidjmiiubeti; bort, luo bic gormeti nodj fenntürf;, finb eiicruc SJJeffertlingeti, lucifj! ond) Srfjmuch-inge nnrfjweigtmr. SBer biefe Urnen gefetjcn, mnfi fidj füfort (far luerbtm, bajj fic uidjt Ieid)t tranžportirt loerbcii fonnten, fonbern au Crt iiub SteUe cr^engt inorbeu finb. ^Ilnrdj bic Wleirfjljeit ber OriiamentiE biefer (ikfiifje mit bcn Söronjen nnb bardj SBron^eiuigcI, lucldje idž Serjiernng gerabqu iti bie Ifjon» gefiifje eingefügt lunrbeti, liifst fid) auf bie iluTiuanbtfdjaft tcibev Äiinftprobucte fdjficfien.

(£in uieiterer 03nmb für bie Ijcinüfdje ?(titnuft ber Sörou^eu liegt iu beu QJnfjformeu nnb bcn älJetantlumpen, bic mefjvfad; im i^anbe gefnnbeu imirbcn. Über bug ^'Itter bicjcä UrncnfunbeS fpeeiett liifit fidj iufoferu etumS Si^eftimmteS fagen, alö einige (^efapc nnb

Stfirtiiintl. Ii

^ititlu uiUH'ftvittcu vümifdjcii Uvipvunacä jinb unb bcu in gnii^ '^iiiiniMiicii h> fjaufigcn prLUnudcdni gm-mtfjdvattcr ati fid) tvaticu. Sic giOriii Inzell ^ubnu iii tdti)fl)en llriien, fü bafi biiö iikncf}e ^fttci' ber kibcn, ftiliftifcfj fmubeu C6jccte iiufjev c^weift'f ftef)t. jDicfež uicrfiintrbiiie guctuui, loekficij nbcr bsivifjuug ittdjt Dcrciitjett ftcf)t, liijit ficfj usuic^iinituicii nur bnbnvcf) crfiiiveu, bnfi bic ieit dtcvvfjcr bctt feltifdjcii Stiiiiiinen cigi'uc ^-Dvnuicbuiu] in idbftijcftTtiiitcii ^fjon^ uiib SJfctalfnv&citeu fid) luirf) cittc iicraiiim; ^^cit nnrfj bcr Cccnpation bev 9?initcr im i'nnbc fovtedjaitcn fjnt iiiib itiii' nlfinalid btivdj riimijcfje obcu borfj biivd) nnimnifiri'iibe Jvovmcit lu'vbrätiat luuvbcit ift.

toiiitte aitd) iiidjt mibcvS fciit. JsQfjrfjUubevtflaiui [jnttc fid) in a((cii i?iiitbcru (SiinipcVj liov bcr eifiL-iitlidjcu gvicdjifcCjcn unb jpatcr VLMuifdjcn CiiDitifatiLmScpudjc citi gonnenfvciš cmSflctnlbft, ludcfjcr in bcii ^(Ipeitliiubcvit itii i^odOcfit) bev fcltoficvmantidjcu iyoffer Dlicb InS ifjrcr Uutcrjodjiniii biirdj bie ^Huincr. I'lficr audj und) bcr Cccupatipu tonnten bicfc alhicuuitjnten nnb altalf^iimlidu'ii Sornuic&utu]en nidjt fogtcidj aiiffjüvcn. Sie tmirbcn nur allnuKiij in inimev tieft've i^olt^fdiidjtei! unb in entlegene Üiqienbeu [lebraiujt, U'ü fie ii[(tnii[i(^ fid) nuidct'tcn. Tcrfc([ic (Siiltiivrtdnsi uiill,^ie()t fid) nud) tjeutc utit unfern utobernen ftillofcn Snbnftvieprobnctcu, bie, o&i^lcidj ber 4^erfe[)r ein nugleid; rnfdjerer ift, bod) und) nidjt bie attr)einiifdjen gurutiictinniieu ber .^^inn^iiibuftrie iUicra(( yerbrängt lliiben, UH'(d)c nocfj je^t oft gnn^^ bireet an rontifdje unb fogiir oorriiniifdje 'ilJtLUioe in ber Crnontcntif erinnern.

^[nficr a)t'iiriii=;liflft fiuben fid) in unb tun SBtež, ferner im Cften SteiernmrfsS redjt [janfiii roniifdjc nub oonjefdjidjtfidje iünnftprobnfte (leifnmmeu, lueldje baä 9Jc(u'uciunnbers fortliefteljen bcr fjeimifrfjeu unb viimifcfjen CSutlnr (leuuiifitm ertiieifen. .^liiufit] treffen luiv and) cii^cntftiiuilidje i)Jiifd)fornten an, bie fo red)t eigentlidj bem (S'Ln-fdjer bie IHifung tUier bic bnntaliiien ISultui'.^uftiinbc an bie ,'pnnb gckn, uiüferu er au-S bcr ilterioanbtfdjoft nub Stiliftif ber ^vornicn iUierf)nupt beu ^ortfdjritt bcr (inltnrcutiuitfluuii ju ciitriitf)feln ocrftcfjt. S'lt gilit e-i eincrfeitž rinnifdje Üief^ifit', bic ane groOeni ÜSentcmje in fo unelo'fifdjen ivornicu una cntiiegentrcten, bafi mir fie nidjt für röinifdj fjieltcn, uieuii nidjt a(Ic anberen (yinibflcnenftanbe, Oefoubcrž bie ^JJiinjeu, bcut(id) bafiir ßeugiiifj atlcgen tuiirben; nnber» feitö atier fjaOen and) soieber bie (Jiniieborncn uidjt nur in ben gornien unb ber g^ii'l'miil ber Sf)on|ief(ifH', fouberu anrfj in beu ^pvuten bcr a3ri.inicfi6c(n fid) immer fd^nelfer nu riimifdje SBur&ilbcr aunelefjiir.

Tic elite .^aušinbnftric mit il)ren e;nfnd)ften ,§ilf'5n!ittelu ninf}tc bem romifdjcn ©eu'crk', uu'Idjca onf uollfter ■'pöfje ber tedjnifdjen ä^üUcubnuij fUiub unb jebcr ^riifiiti&c gcuHidifeu uutr, nntiirlid) fefjr bdlb uicicf)cu,iif)u[id) mie jejst baSOieiucrlie unb bie^aubiuiuMt uiicber ber ®roBinbuftric unb iWnfd}incnarfieit unterliegetf. 'Tiefer 5oucnrveu,;fnmpf ber attcu utib ucueu ftiliftifdjeu gornten bnucrte at'cr eine geraume ;^eit unb ift in ben Gotouieu

l'üblicfj bev ^^oiiciii fuiuof;! in rijiiti)cfjcn af» priifjiftovtidjeit OJrakni uub 5-iti!b[tätto!i oft itflrf),^uiiH'iicti imb Ijörfjft Icfjncidj. SSiv evfctjeu bavfinä, nirfjt iiiiv wie eine CSiintifotioit ficfj bov ctufiebontcti Skuötfevusifi aiifbrä!ii]t itnb lum ifjv cilfinäfiij io aiifi^cmninueii mirb, brtfj bic tiatcn gönnen bn§ Gitjcütfjniu bcr Uuterjücfjtcit luerben, lunbevti tuir fiub biivdj bie riffjtiiic (Svtemihüfj bicjcr Mii'd^furmeti nub burcf) bie 2:f)at)nrf)c, baf; röntiidjc mtb fcftii'cfjc Äiinftprpbuete ucbeneinanbcr fiefutibcu loevben, aud) in bev l'nge, mit ŽBeftimmtfjeit JU bcljiiuptcu, bnfj bie i^rflfjiftDvifcfjcn iÖvoiijcn in Steicrmarf Iii» auf bic ^i-'it bcr vüuüfcfjou Cccupotiüu fjcvabvcirfjen. i'djmierigfte bcr g^'aden, bie bcr Jdtcräclnffifiaitiou, gcinitiut btiburd; einen fieberen Söubcu.

Su bcu ^ß^iif)(bauten [jtittcu unr bie obere ©rcn^^c bcr Dorijcidjidjtlidjeu ü3roujcit, in bcn SDJifdjfitubeu bcr rüuufcfjcu (lolonicn fjfiücu wir nun bic iintere OJretije berfclbeu iicfunben unb fiub bei-erfjtiGt, tiewiffe tStaffificatioucn uub SUteräDeftinimuntien nujunetjmeu, bie lüdjt u»ie fnetjer üötlicj in bcr Snft )djiuc&eu.

3d &fi^cidjncu bic Urnetifctbev unbebiniit bic jiiugere oov)ieff[jid)t[id)c ©podje, luäfjrcnb bic S3v-on,5ei! ber .^iifiefririiOcr, mit bcueu nodj feine röniifd^cn C(ijeetc flcfunbcti umrbcu, ber äftcren Stilperiobe nntjcfjöreu.

Pio KÖinor^eit.

3u ^iiinierjeiteti gati cä iut ftcirijdjcn Untertanbc bie Stiibtc ititb '|itiftcirte; Celeja (Gilli), Poetüvio ober Petaltio (^^ethiu), Soiva ober Flaviuu! Holvonsü (SeibiiiiJ^Sdgnn), ad Mcdias (bei ^citeuftein), ad XX InniiU'in (bn flinbtcrätiuici^), Colatio (oberfjiiiti Sinbifdjsiraj), LüLo(1<j.s (ant ftreu.^bcnjc &ci Öonotii|j,t,Pültovia(6ci ipraflerfjof), Ka^/aiido (Eiei Sožui^), Ufiollae (fici S^eitciiftciu). -rtt^ ALnuiH iit .Slniin (letjürten bic Öriitibe IHM! Siid}fenfetb lueftiiiartä, ju XeviodiKmin etlidje unter Sicfjtcuuuitb, fluide oftftcirifrfjc j^n SalU; nub Huvaria in Ungarn. Kein attev Drtäunuic ift bnvd) biv3 iianje Cira^cr J^elb [tiä (^itiu Scincriiui unb rt&enbiudrtu nnd) ^ubcubiira erfjnltcn. 3)of(-, in beut nitqcit •ütoricum gcrcd^ncteu iikrgtdnbc, tagen bie Crte Ad Putitcni (St. (vieorflcn bei nu.^nmrtt), üabroiiia^ruH (^ijrn), JMonalr ((Sujcršborf), Sahatiiu'a (St, 3of|ttiiu am ■gofjcutaucrn) uub SiiroiiÜiim (tnrt|.>p fübtldj baiior), Stirialc (SRottcnumuii), Viscellao (Saucrtniiun aut ''^l^otSbad;). Üficr 900 oou bcu jcjjigeu 5.270 Ccteu be» l'aubc» fiub fcf;ou oor 1.800 Snljvcn bcfudjt geuiefeti, fnft leer aber fcljeiucn bic Streifen luni Üapfenlicrg, i)fcn= bcvd meftiuarts flegen Ürofaiad), 9(bmoiit, äfjulidj bnš 9Jfnrtfja( uutcrfjatb ÜJfurau, St. Wcorgcu, cbcnfo baž ,*porf}faub an Giiuä Öciffing unb bic ^i^unfte um bie

fiUjnc IfluevuftniBc. Cbc fcf)cint nucfj bic ('■Jegcub um ?(uffce, GSruDcgg, SESöcfrfjadj, ein lucitcr llmfveiä uon iDiaritv.Belt.

Celeja, aiižneCircitct an beii llffrn bcv in bcn Saviis muiibciibcii Ad^allnta, jiimdft nm ßiiifliiffe bcr SBotileina, luirbluärtä veid)fiib ImS nor SDtavfiiirctficii, on bon Oiiifi^entiiT;], iiftiinivt§ aii ben Spfefi= ""b itrtdictrisnbcrg, iii bie 3?3icöc6ciic tici bcni ^Jübincirtadje, fiib= märt? JU bcu SSalbanitiffien, meftwavtS ü&er SBatina fjttiauS firfj lierftveuesib, iini vcd)tcn Sfinuufei" iti Ur^dtcn meiHirfjiT cntiuicEctt, udu nnid)uio(ktibfu SSSiiffcvii iiicT)! feiten bebräiiiit nnb oevfdjtucnintt, Ijatte etu loofjlcvbadjteS uun AJaniilcu nnb iHOjiiacn, iituT bcnfti biiä Strnf^eupflrtftcv, bie ä)fofiüf[iüben, @[trid)e, Siiufenftiinbc ait nianrfjcn Drtcn nocf) fu erL^rakn UH'rbcn, bnfj bfr jo^ii^e 9Infirijntt (jnUnniitinSrjurf} barrtiif (aijert. SüJeiiimannnnte S)entfli'tnc niib Stidjcntiften fjtit, luic [id "ißctton nnb ?[Itrnborf bcr ®ran= ftvoni, tjicr biiS Sanns-iciuiinst onfiienontmcn iitts bcr tMIicvftrafee nnb beti tetuidjlmrteit (M)öfteti; näl^cr unb ferticv bcn ^ufliiffen fhtnb eine 5önbr)aUe in bcr Srfjiittgcifie, ein Siinlcnganii leitete l'ont ^auptplti^c in bie §frrcn(]ii|"fe, allerlei (^enierf»6an oerbreitetr fiel) in bcr S?or[ttibt 3?nnit, im SretmpnnTt nuifj! ba§ ^ßalittiittn bieder bcr clanbi)djcti jiu^cfdjriclienen Strtbt; on fieljübetier Steüe aOer tfjrontc bic ä?c[te bcr ^prociiratoren, nadj^ mttC3 ^^iräfibentcti iti Sefjr^ unb ©tcnert'adjcn bcö (jpäter fiibtid} nntcrtfjeiltcn) 'ilforicuni. SSir fennen bie 9Jomentifte nidjt ofjtte Siicfen Dont Snfjrc 41 biä 249 tinb it. Gljr, .^Lifjere SÜUlttiirä tuofjuten ba, in Safierftiitteii Tjanften bic 3)iamicn in ntib nntler 2:ienft, jiuictljeitte Setcraneit bei- Üeijionen 10, 13 U, ober 9fr. 2 bcr 3!üii(fd)cn, 9h'. 7, 8, 20, luin ben Ahdjortcu 6 ber iHiUer, 7 ber Srcnfer onš bicfem ober ieiicin Stiiiiel. S^om ©djfnfjkri^e fdjante ein ÜL^efjrtfjnrm fjerlt6er ^nnt jEljiirnidjen ant ©d^enGera unb bieä)eit-3 ftinicton bie ©tiritfniinfe bcr Ictnpef' nnb ÄBeiljbantcn. ©oldjc ftanben beiu Snpiter, ,^iertnlc?, 9Jfare, SDEcrtitr, SJJitfjraS, Sh'ptnn, ber Gelejn, (Spotm, gortuna, Sfiä, 9!oreia, a>irtn§, (ind) bcn ffcnicn ntib Saren. Gfjrcnniälcr »unrcn flcuiibnsft beu Sfaiicrn 'Xrajan, SJfnrc 5rnrc(, SencniS, GrifpnS bis (Sonffnntin nttb (Son)'tatitinš, nndj bent int fjiil&cti STik'ltreirfjc bcbienftcten Glenicnä, (ictioren in bcr ©ctnitftabt um 105, i^efturben

nm 1(5!» Iiiä 180. ÜOcr JiOO 3al}re, faft Dan «(ngnftit^S' SScilten Ijer — beficn i^ciiflenof^ Ijtcr bcr cfjrcmjcUifjntc (S. S. S^epo — in pter biinlidjer ©orgfalt erfjaltcit, marb bti§ Stcibtli'cien (im tneiften ieit bež iWagtieitttnä nnb Sonftuntinä Slricjicn bnrdj bie 9ian[)^it:]e ber Sormatcn, ben ^ftibranji ber meniji [tabtel)ii(ben SfiUKtt, nidjt mittbcr bnrd) bie nnab-flciyefjrten Snl.^tuidjcr Öetiuiffer cr(djiittcrt, imnu-rfjiti nficr itorfj ftirtgcfrifh't bitrd/bie tirdjlidje iBcfiebcIniKj mit itjrem (njjantittifirenbcn iJ3anf[eif)e. Sparlid) finb inbefj d;rifttid)c .ßeirfjcn, iiampen mit betn f)ci[it]cn äJfonii(jramme, bie ©rabfdjriften mie ber ^^letrunier (ä)faj;imiKa, ÜJigellia unb anbere),

^sm ebenen Siiboftlaitb, atn brcitett, iiranfUiffigett Dravus (ai] n(ž crnfte 93riid'eti-mcidjt nnb 'piarte ^.J^annonicnS Poctoviiim, etiurtä fpäter alä bie Sannftabt euloniat, cin(]eridjtet nnter krajan, ber papirifdjen ^rilmä jmictfjcitt, SSittterlaflcr bcr 8. nnb

■J-

> t i,. •I-.I;.':"

13. 3^oppcI[ciiiou jdjmt upiu 3;af)vc 6'.), mit feinciu iJaiierpalaftt auf bcin ScfiluPergi' U)ctt^ Ijiii Icud)tc!ib. i'djinifetitbi'u ^Evivnucit facr f[ainirf)=)jatnuiiüirfjiMi ^lbtfjdtuuji Sd)iffž= [tfltioii nnficj niifncinrfjt, in brei Stvnijniliuii'!! fetljS 9iicfjtinuieit Ijcr aitaofircfit, bie

fiätte ki .^fiibiii oocftrcefoüb, Icfjiite ficfj bic Stabt iiit Siorbrit (in bie vfDcmimraiiftL'ii .CiiUjCit, imifonte Qi'fieu Sünueitiiufi^niu] L'iu 9,1icfivevcž bie ilatufrija^ iUn'ltabt uiib bic Umfvicbiiitij bcr Ciiuiilbtivdje, kjc^jtc iiibiiuirtž ttoffj ein fliit Üljcil bcž UfiT' [lobciiS, (iciU'it 'ÜlDi'ub in ben lonuiijcii Scl)iteii noii SBcitirfjiid) ficf) uerliercub. 3(u|la' beut tiimt bei luviiiiifj, baviit uuucV' inut()ct ilJiiifi'r Walluf nevfjnftct unirbe (,IJ54), bfii S(mtfjiiii)cvii ücvjrfjitbcüa- fai)cvlid)a-, fhitit^ (irfjer, ftübtiidjcr StetU-n rafitci! ., fjiiT bie ®etf)äiiH'r imb Ätreii^iucg-

,§i'iü()iiiiu'i' beä 3)iitfji\iö,

bcv öcuien, ber i^nuD, btr fiiipor. 2:ie WviiOer= flnilV, atu'O anccfjiicfje^liifidjviftcii ba-i^eub, biird}jusi be^ iffieidjbilbež

Tfr^Jrntijcrfttiit in ipcttnii.

bie Scüi'ii bcr ^JiMU cviiciffen fid) jL'.yiuici! üCht bic ;)htfje)tatten. Wcvettft ift bcr vefiofveitfjc Üinififtein ciiti'ß ^^cciinciucii, in bcft'eit ^aiiiilic ciit IhtuS gcfiiu'tL'; or ftcf^t, nodj bi» 1848 f[[ž iifrmoubi't, fimtL'ub nuf bnn iUJavftpUHu'. bcr ÜlfarfjbarKfjaft,

l'taiimu'ii rfjvifUidje 93i-on;,e=S.Uitii)vabcr ^nv idtfamer Ser 9{on!L-rftöbte niirblidjfic ift Solva. JJidjt aii bc5 Muras rcdjtnn StriDibc ft'Uu'r lldffliMt, fid)crcr nlfo bt-nn hic Sdjuieftrrftabte, iiieljr hTipuiirtž flcrUcft in'tien bie beit (SrrfaitcT Sl^tilbrütft'ii in fdjöiiciit Siknicn uutfÜL'fjfiibi' 8iifiit, crfiiKtc fic uicifjrfdjeinlirf) bcii ä^oben luMi Scitui!? C^jfiUTfirdjc) «tnuiirtä gefeit ?tltoiiborf Siniiptu, mit riiicr SdjiilJiuiiner iu 3Jorbeii, ciiu-m änn-uierff dcflcit bic Sanbfdjafiriiffc unb iieitriua Dcim fasuilbiirdj^oiioiu-n ai'iiiiua rjer luiägerüftct; ein ftnttlidjeS SöcrgfdjtLif) flläu^^tc jenfeitž bcä SafferS atS frnuc, mir ftrt) bic meite iiueiircid^c öt'cite, Ijiiitcr fid) bic ^JtitknTjlitjcu iiiefjr {eriiiiieii ni» fiifllidjcii 3yniiui)id;ffž. ^UIcS bflg ift in: friifjcftcn SJfittetaltei' jum frfjfidjtcii Söt'uben Crte iicuinrbcu. Sic Sci]iLiiicn i:^, 14 (i, IT), ipätcr bic j^iucitc bcr SBiilferjen, flatten I)ici' ^^iii^cljörii^o, ifjrc Socrnltuiiitcit !^in.iitcr, iOfarš ncDcit bcn nltcinfjciinififjcn SntobiuS, .'parnuiüinS, 3:o!itntcg. Sic (Siniuofjitcrfdjnft, bcr (Ilaffc Cuiriita cimu'rfcitit, ftcKte ScuE^ miifa- bcii fiaifcrn Iiis a)fnj;intinn itiib tjofjcii ^'ilricßSntänucrii. ^Tfiidj bcti Csnfjreii, nB bcr briiiiftiibtifdjc .ftau^^tcr CrcftcS bei G(jel iu SBiiffdjldiib bnž ftarfc Sort fiifjrtc, fii!) iitnu fjicr Sd)ntt inib ?.icröbnu(i.

idici! ftöbtifdjen i^aurcftcn crliticft mau 9Jto)aif= uub tSftridjtiöbcu, niclc iu ^^ciii, ä)ictiif(, tipruic;] in ^^rou.^c. i'lm (m.vcljcnbftcti bto ^'on bcr brt[Icn=i

nrtiticn üüeniiusl t'i^j .^i bcn iirttibriiftfijrtniiicn, jnbcm faft fjnnbjirofu' Stiicfe mit iictuun= bcner iJtnbcI (Sulmt()al); anc() bcr bcr ^j^fcrbrcitcv, bnä Siuiftifi-V^cidjeu fügt fidj bicfcm ©criilfjc ein. Sic Srrjincrtcr fniucn luoljl ntciftenö niiž frctnbliinbifdjcn g-atmfcii. Giiieitartig, fiift fritljnimanifclj brcitgcjicrt, geben fidj bic Soler)bcfef)((igc Düu ižruugd. Sic alten (iliflcfonnucncn fiiiben firf) in ©rübcru fitg cr&f}ei[i(';er

Öiuiärott), wie iind) iu !fi,Ui()uräumcn; bicfcrtjidO fjaltc man bic ^unbftattcu fetbcr nid;t für urjt'itlidjf. SSotjl betrieb bcr ^lUimcr nuci) bcn ^JJctiiKgufj inner iinubcu, ^^unbc ooti (SiKi bis jnnt "ifitaluitfd) bc^icngcn c®. ?Inf baS riifjrigftc ftclltc er Gifcngcriitfjc alter (^LU'ntcii fjcr, bod) nm fdjlcdjtcftcn crijidtcii fic fidj. (S^)äi'(id) fniiicn ©olbfadjen bi^ iinf un§, cttid)c il^Kiitd^cu, Ts'ibcln, Cfjrgcfjiingc, 3{imjc mit unb ofjuc Sdjvift (utero felix noin iiugctftciit i]U'idj beul iK-Hignocr ®rou,^cfd)[üffcl), eine SJfiitij^cnfttffmif! nub bcrglciff;en. SJudj fenucn wir iiurfj fitbcvuc Stmtiflubcr, '^■ibdn, Söffeldjen, Sliibeln, ettid)c Glinge mit uub Dl)tsc ©emmcn. Ser a)JiiriULnftciu, uicift Dom ®iid)er= unb ^tfiiundjucbirnc, mit fcincit ftiirfer über miubcr crijabcucn äMlbcru ift iHinnicgcub bent Stttbcutctt tfjcitrcr S^crftorbcitcu gcujibmct. Sie öilbcr ju bcit öJrnbfcfjriftcu finb am licbftcn bic öiiftcn Hon ä)faun, grau, iliub iu ifjrcrüimbc'5tr;idjt ober bic Önn^geftiütcu nerfdjicbcitcr Stiiitbc mit if;rcu?(li3cidjeit.

Sa nud) bie .'ödticii bcr Sage, bic ÖLUttirfjcii felfcft fiitbeii fidj riu: 5{rf)iIIi>uä iiub (i()tnin, uiib ,§alc5ji.iui', Ü!ivii).m auf b™ Stievf (^Jcmbe), Ovplji'iiä im ^iiui&c.vnilu'vtLT ■Jtjit'rc, 9J!euc(aoä, beS Si'irfje frfjivsiiciib, ^(cvieiiS luib S(iibvoittcba, XfjcfaiJ,

uitb ^tdjiüeuä, banit ?(muv unb ^l^fijcfje, ^(itvora, (Scntauvcii, Wautjmcb, .^icvafleS inib iicbn unb ber gdjiimii, öiiiia, SJiitfjvaä bec^cifrfjev beö ©tievDpfcvž, iüeuus

uiib Statuariiffjcn Jtiib cS luiijrcvc ©cumiibftücEc, bic gcfinnou uiod}tcn, fo

ber [tfifc mn-ifrfjo .Vi-ioi]er .^t Siffi, bcv ateitifd) utüffcibctt' yi[)cr lunn OSni^er i£rfi(L>i>

Wäniii.ljc Siiiibt.

[lo'sic; freier (learbfitet fiub cinii^c 3fnri, ber Üeijjin^er ®Jiirc ?ture( Mopf. Si^cftcž lieferte f^ieriu U)of)[ bie SBron^e; uiirfjft ber priid^tinen SifctutSiuažte luni Ünlui fiub in einigem SJbftanbe iiciüienJiuerÜj bie Statuettcu SiU'iter, Smui, älferfur, öacrf;u§, bajii bie tijnnienbe tn'frönte ^ßontono ober (Selfja nub luenige 5:f)tertnlbcr.

i^af)Ircicf) [iciieduen uu^^ bic ©djriftfteiiie, im offenen in en^er Sdjludjt, anf fjofjev Söarte. 'Cer Ül'eiljftein, tfjeifs in Sfrafurm, gilt beut .^ödjfteu aB Unfjeihuenber, afs ?{vn[nner, (Srfjalter, .f>öf)fiif)errfd)fr, ntä ^'olirfjenuS nitb llrellinnS; nber bem 0)üttcv= freife, beni ÜJtnv», bev ^^nlnua, bcm Ok-ninä, ben ^itijni^fjen, ber Gpona, 9Jüreia, bent .^lerMeä (bei Stcintiriidjcu}; fdtenere ber ßetejii, Qnup, bem fiatofi, 9JJerfnr, 9ieptiin; (jan^ Oereiiijelte ber Sfbfaüuta, ^^rihinnin, iWinertm, S^afetnbü, 5l^it1pria, Üvirtn^?, cnblid]

bcm ^nvinog, beit SarcJ, 9JEt'vfnr, giUntS, Xouhit iiitb ihilfnn. Sf^veiifrf^riftcit

crlntuTteu nn bic Älniffr üüii i^cf^iafimt btS iMiIcntiiiiiiii, uiofjl niicf) an aiibevc i^crbieuft^ vetc^c. 2:01 Xobteu jumcift ^oUtc bcr taltc (gtcin bic fjcif^c cnmicnitifs§vcirije ^Hage ber Ü&i'vk6cnbcn. ^ficTjt tilog in bcti iiuftffjenbeii 3?Jalbfi'lg (icfjnneii (luic bei ^EoiiaHiilj für beu SSt'i'üiciiiä), foubern aucfj in lUDljtsjeijUittcte, nud) umnifitnte ''4>latten fic^rabcn, ücvtiiiibct intž bie Scfjvift, crfeeitlicf) fH'Ollcr tmb Doniefjmcr, irfjlieüCicfj jevfaUcnbev luic bi>3 aScItrfitf) fflOer, tialb claffildj für,5er, boib ntübern umftänblicfjtr, Htm fu iiiancf}i.'ni it&aq'rf)Ioficiu'n ßcbcuStvamnc. Solcfje ©rnbirfjviitcn, 311 Siiffcltjiic^ bei ^lartberii etnnuil ciiuT Jfjoiiplatic onvcrtraut, üerliitibctcn oncrortcti 'Jfiuncn, ^(bftiiminitng, Staub, ?tltcr ber ^fngcftürignt uun iticr)r dl 76 gamilifit; .'pnnbcrtjofjrigc begrub man bei Silli, St. Sotjann, Xrifitil; inetrifcfj erfjnb ntnu lobtL-nffaiie ju ^Ktenborf, am ffladjer; djriftficf) flufimefjt uiar baS Sü'cnififtc (311 Si[(i). 2;ie 3nicf)riftcn iilk gefjen ii6cr baS ^srtfjr 400 u. ISfjr. nicf;t fjinauä; in bcr ^f'tf» 33cd)fe[ )inirbcn bic Snrfopfjage firöfjt'r (Üicfjtcinnrtlb) nnb ficinev (Söagna). 2)ic Öirrtbftatten luarnt f^uit^eitig fltufjerc, tion ber conftantiuifcTjcn Vira .^iiniif aiifdetjiigett d3 2uninlt, ait 150 (Stellen (anfjerfjall) ■Sdni^Siiagiiiitf^ili-'ö "lit feinen tfjcifS burcf) CSnfd fDrtgefe(5ten 1.000 ^'fnffdjüttungen) (jfit ntan bertei (jctniffen. mciften bižfjer befcinntnt liegen nn 5aLie, Sann (OJrofimnftcr UDU Ciomil-jfij), an ber ®hir oon Caubfcfja bis SDinrccf, ^-üabfcrSburg, im Safjtf^al, tint GJIeidjenbcrg, Üanb^berg, in ben forftreidjen Steinbevgcn bei ©ra^, enblirf; bei .'partberg. S'ii« vtimifdjcr 9Jiiin^en nnb Werät()c nincf^t fütdje Stätten nidjt iiorrümifclj, fonbern

nnftiibtifrf;, biiiterlirf), tirmlirfj. '^[ncfjflriibcr unc ^u ?n(rt, ?(rnfelä, 9JfQrin=3{aft, Stvafienget lueifen auf fpiitere >^eit (Sblfer.vig, SlaDetifi^i) nnr burrfj bie ?(rt ber giubliuge (Sdjiibel, ®elbmeta([, breite ^^-urnien). 2)afj bic ih'iitfjfet ficf) merjreii, lieijt aurf; ?(tti(a« ©rob bei ^Jäettiin, bei Suttcnberg, bei .peiuifdjuf). lobteuiuefen bež VII. biž XII. 3afjrfjuubcrt§ ift enblirfj ber bidjte Sifjteier bev SSergeffenfjeit üttcrgeluorfeu. S)ie uuif^rljaft Xubten! i'oti if)nen nielbet fein Sieb, tein Stein.

^n biefen biiftcreti ^^^eitftrccfen, länger alä iitfc 3(ir)i'c römtfrfjer .^wrfdjaft, fefjlt fclbft ber 2Ijon, ber Urftoff (lalbmilber ?lfjnen, aiiö (ej3teu Sdjerben biž batjin rebenb. Seiter jiiriid' oun ber i^ulfernianbcr,5eit jeigt er fief) aber in allerlei Qiefafjen nnb Okrätfjen von Srbfeu' biS .'odbnuinn^grbfje, grciii, rött)tirfj, fd}iutirj, gliiujenb frfjmiir,^ nnb fiegeUacfrutf;, tlanglož bis f;ellfüngenb, feiner, grober gefrfjlemint nub geformt, mit tueiiigfteii-S 50 Sorten beä 3ievviit>3 anfierl)n[b be5 umljrljfiften ij.^ilberbnrf)e» ber Sigiflaten, S;ie ©eftaft ift jene luiti ?[iiipl)ova, Öedjer, ^yfafdje, Äanne, Ämg, Sdjnle, Sdjiiffel, Suffe, lieget, XiHif mit nnb ül^ne ,'penfei unb 2:ecfet (.(jnnfig mit breigcid)li(5ten Stanbfiinen), Urne (atid) mit ein^ gcri^ter Srfjrift, luie M.VTilKIA ober VKXERIj, a.!afe nnb ^ifjntirfjem. 5öer feunt nidjt bie malerifdjen Sucernen, eiu= inib mebrbocijtig, mit ben bron.^enen Süiffjüngfettdjen nnb

ben ßöfdjprucfjcit? 3[it bcii £ampd)eii jcfjrtucu tuir Siivi^nifmien, ciUevtei fiitniije Jktkfs, uidjt oljtte bnž d)rift(tclje ^cirfjai X". ifon Sit'iiioiis^iejii-tn mavcu iittcfte jii ^^^ottnu gcnuidjt (^Jk. 13), fotcfjc bee aBrtlidjeii i)fv. 2 finb 5ii[)fiiilc t'ci Kini (.^xik'tiltci", ^"irfjife), äJinriiu^Kaft, Set&ni^, in» Suüntf)a[ [jiuein vdcfjcii ftifJje bev 14. ^widfGioii.

^Sem unb "ilsDftiucfm [jnbeti övcitc lucifjtccmeuttrtc Strnfjm iiebieitt. Unten lief eine Öinic anž ®niona nacf) (Sidi, ijon ba üLirerft (leuieinfiint (»iS gcijen ben 3lüticfjadj= ©rafn-n, int 8pntte uteftwäilä nacf) ^nemui imö 3>ininnni Qnntitfjaf, ^olfdb), üftiuiivtä nad) ^l^oetouiniii, fjier ?(ufcfjlnf3 iiadj Sivinimn f^inanf, nod) Sauam nnb 3fqiiiticnnt. Übev bell 9)Ztir6nv(ier ®cibeti füfjrte bie 9{idjtnt!(i nndj @oIüa, ntiiiber vuidjlig rt[S bie Oftliuie. eben im $od)(anb [jiniießen jin^ bic fiiv^efte ßinie ^itr ®üniin, ha luavb bii^ SJhttfjiiifte oevi'ud)t; bie flcluaUicjc ,'podjt'6eiie 6ei Sdjeiflini';, bcr 'ipiUsfjal», ba>3 vanfjc QJcfdjludjt bev ,§üfjentanerti, bie Gnne k-i Xvic&en untrbe pflljivt unb Det .'gofH'd mižf]c[)i'Litf;eu. ^n lüciüi] ajiei[eiiiiinlcn unb Stvafienftciue aficr sT-'f'^Hl i'® nnfjnfinben; einen citi^ineu fenneit uiir au3 betn Clievfnnbe, 17 an§ bnn unteren. Sie riifjrcu uou ben ^taijern Irnjiin Oiä Gkcitian fjcr, ü8 Oiä 308 n. ßfjr. Savncid) lievfiet ba§ Straficmueien nii'^J' ficfj bcnfi'ü, luie tjut buvdj Inuger i^eiten Sorgfalt bie StniBenurte — iut ©eflcujalic ^u ben ^ürftern, ^nni äJciipict nnt Stntnifnipnf} (nä 2.773 Jiiji üt'tr 2:tjalkibeu — üKcn junor inžbefonbere bie ''|^o|"t)"tcitiotien nerjcljcu wnren mit ©ufifjäuii'rn, Sdjänfeu poetouiouer nnb fofuenjer Sßeiucä, nudj (anbeSütilidjen öetreibeübgnfl'e», mit .'peröergeu, Sßitficufdjnppeu, ^|<fcrb= utib 3Jiau(tt)ierftä[Icn, ^^offljallen, Sdjrcibftntieu, mit (Siinl= unb äJfintärauficrjern unb Sebienftetcu, «urueljmlid; [trammen Seteroneu,

^■Hiimiidje SJJiin^cu fjnt nmu nn 250 nerftfjiebeneu Orten be3 ßtinbeS nuSgeid^arrt, füuiel nn^ biiüon feit etmn 100 ^nfjveu öeridjtet ift. Süalb idjntjmeife luarcu fie gn errinaen bei (iiüi, graßlau, 'Sdjtüfi ?(ubcrkirg, ^ivfului^ ((yot&fdjal3, nergrak'u nacfj 87 u. (Sljr.), Sorufelb, 5U '^äidjla=^er&eröbtii'f, im 3afitfjoI, jn lilUifleBU Bei Vtiuier, ^^irt'd (uadj 268), 3JJifr,yufdj[ni^ (uerfti'rft nad) 243), bnlb nnb fjanfiger iti ©injelfnubeu. Sel&ftuerflanblid) fommi'u ben Stiibten bie lanriffen i^iei^cu tScIejn feljt uun 'i'tmiuftuä big Snftinian fort, ^^ioetiminm gar uoti tiiifnr Itig 9Jiid)aet IX. (1329), ©olua nun 3[tupiftn>3 6iS ^ltibrouicu». SÜiit beu (uon 29 t^'nnilif" fjerriifjrenben) ::){cpu[ilifgi'(beru greift (Releja am meitefteu jnriicE, 114 kž inelteidjt 233 Safere H. Cifjr., bafern bie 9Jiiin,^fn eben fnuteliieu inl iianb getommen. ftoften fie an if)« uriitteften SSorgangcr, bic teltifrfjen Jctrnbradjtnen, an baä matebonticf);i[Ii)vifd}c Silberftiicf. !J)ie (Vil)fvcid)ften unter fidj werfdjiebenen "iDtiinjcti (jat beš Äiiiferä tSonftantinž I. 3kgierung bnrdjž Caub üerftrent, rmu 9ferii 3uriicf ift jebe ÜUfüujart mefjr fetten. Ü&ev bie ^atjlvcidjftcu Jvunborte lievDreitet, nut )JopnIiicftcn fo^ufagen, erfdjeint Trajan. Sie atiefteu (^olbftiiife meifcn auf l^itjcriuä, bie meifteu auf i^efpafiau, eilt aüerfelteufteS trägt ben 9iiimcu beä (.iiadienu^l Sm (^iau^ett Tjot ber fteirifdje SÜDben

iifii'v tievfffitcbciii.' ^Jäiit^arteii i]obec£t, iinb jiinu oitn 118 ftatfcni, 25 Slaifcvinuen. 9Jtd)t fcltcit treffen fidj biutelieti bic Slitpferfüi-tcn uoii Ssiininacium, möftidje Solbatcn mögen fic umi)! nevaiioiitibt Ijtilteii, niuij Cjiljtifdje '»^itDtcmiifv jfifiton firf) .'Oofieitnuiiitni 1L> fint dä jn V[(cj:aiibi'in gefdjlnflenc ihiifevtinin^eii, felbft aUfidtifd)e (^Selber ftuten ini ^^^ethiiier y3obcii. aflevU-^U innfl nitr bii» iH'vfiimitieiu' S^j^antiner^clb lun-ijcOdtcn [jalien. öan^e (^eiuTaticiiieii I^attcn t!id}t§ im Sarff, lucbcv ^CttilaS griiutidjcS Weib mit bciu SntonStnpfe cjiftivtc jemnlt'ü, iiodj fiub, un-nu unv nidjt feljr ivven, bie Slaven mit eigenem syai'üelb Uinbiäffii] movbeti. Cfjne 3tiibte, otjne (Btnifsen, of^tie ilJiiht^en tieijauii bnä ?Jiitte(dter.

£itfiiiiui«Tc iiiiš ilrDiijr, Det Üilli acfiiiibfii,

Poll lXMfoni\iii\n-unJi

iXcibi'u uiib 1:rrtiu]idc aüt-r S(vt [)Vflcf)i'ii icfjoit im IV. IJnfjrlniitbevt iituT 9iorintt!i I)fri'iii. SCic Syiiitc, nielcfjc burrf) bio .^iiTvfrfjaft bcv 3iöt!ier fjfitionjcnifcu worbeii mar, wurbi' biu'cfj bioStiirme bcr35öIfLT = iimubcnmii.biL' bfu gciuartifiini Snu bes^'llötiien-ncfjeääiniiSyau' fi'u iinb 3um S'^iilt.' t'vadjtcsi, noltftaubiii fiefnicft. S^ic litbtc iiei-iciiiteu in Sriiin^

-^yao'tz^j g-(i!Vfn untvbeit

ücruniftet, bie Guiuuifjncr, cntimit^igt unb ofine SSibcrftaiibsfraft, fjulteu bte tjiivtcftcii Scibeii 51t evtrogcii, ifjvc ticrminberte ftd} tiiifjeruvbeiitltd). T:ic iicvirfjicbcncii

gcrmainfcfjeu ilfü[tev)d)aftcit, ipctrfjc baiiiafS biirrfj biiS fjmtiiie ©i-bict bfr Sttieriiiarf jogeii, (jinkrlicfieit im £nubc feine Sdjöpfitiuj: e§ umrbe Diel ucviuiiftct, nticr nirfjtä 9teue§ ciefdjaffeu.

'Xie 3.^i)Iferu)anbentii|^ tiegann mit bcin ikirbriiuint bev öuutten iuidj ßiiriipa. ^amnlä (400) 30g Viim 3l[i:inciuu aii^ über ''|ntnnoiucu «öiiia Htaiid) mit feincu flotfjen iiad) Stiilirn, a&ev er mitfUc uad) ^Kljrtcum juriirf; im Snfjre 408 untermifjm er einen jmciten ^itr; uadj Qtalien, lito iljn ber 3:üb ereilte, ^^urd) biefe ^i'fli^ mnrbe and) boS [tciriid)c llnterUinb berüfjrt, bodj fonute fid; bie röiinfdjc .S^evrfdjaft tu ^{oricum lieljaupteu.

§[udj nt^ bie wtlbcn .'pnuneii fidj in ^^^anuonien ein Steid) flrünbcten unb ncidj befi'eti ii^enüdjtiing fidj bic Dftflutfjen in Cterpfiniunücii fcftfeljten, blieb ^JJoricnm niiter ber ^errfdjaft beš un'ftrömi|djcti 9{eidjež, aber bie ^jironin^ mor uon litten Seiten bebrängt: im SBeftcii nou bcu i'üemannen, im 9iorben Lunt ben ;){ii9ieni, im Cfteii unb Silben ünn ben Oft^ottjcn. Xie ^^H-oOinjiaten fiifjUeii fidj Don ^h\iin nnfiieiicbeu, iljr SUhitf) Icint nnb nnr bec ^nfprud) beš tjeiligen Severin, bev in llfernoricnm lebte, nnerniitbtid) für bivi Slioljt ber flJonuinen tfjütig luar nnb audj in Sinnennoricnm iitS ba§ firdjlidje Cbevt>in|.it liftrndjtet lunrbe, F^iett fic nodj onfredjt. Xnrd) SKiricnm joi] Oboünftir mit feinen Sdjnvcn nnd) Jstalien, ino er ben legten uieftromifdjen Staifcr nbfc^te (476) unb fllž Stcffnertrcter bc§ oftrömiidjen tjerrfdjte. 2)nrdj SJoriciim füfjrte berfelbc Cboüafnr feine ,Speere iiecjen bie ^Ifni^ier ati ber ^Dmiu, bereu 3ieid} er ^jerftövte, loornnf er bie riuiuinifdje SüeoölEernnij Ufenuirieumž nadj Qtnlien nbfiifjren lief}. Söiuncunoricum ftiinb nodj (ätti^er nnter feiner Ajerrfdjaft; als er gcftiir,^! umrbeu mar (4'J;i), flefjiivte eS ju beni ;){eid)o, baš fidj fein Über)ninber, ber fnaenlu'rütjmte Oftgotfjenfiinis] ^tjeoboridj ber ©i'ofje iinfridjtete. Xic Steife ber Cftgotl^eu iu ^pannonicu ualjmen fpöter bie Stinpfiarbcn ein, bie im Safere 568 ebenfdtö iljr i^anb mit !3tidicn nertaufd}ten, luorouf bctö milbc 9?eitcn)ülf ber i'tiuircu in beu entüLilferteii öeiienben jiuifdjen bcu Äurpadjeu unb bett üftlidjeu Sfnätiinfern ber Oliven ein SJeidj griiubete.

?[1>5 Untertljauen ber Jlunrcii branden gegen Gube. beä VI. Snfjrljunbertž bie Slülieticn oberSSiuben, ein ftaüifdjer i^oltäftiintm, in ba§ binuenliinbifdje SSoricum, iilfo in itrain, Steiermarf nub Miirnten eiu iiub liejjen fidj ba uteber, jn fie erfdjieueu felbft iu ben Öftlidjcu Sljälern lirol^j nub gefnngteu liingä ber tinnS btä in bie (^egeub Don Steijr unb über ben uun ifjnen benanuteu Semering (gidjtcubevg) bi'ä on bie Scfjiunr^iui. SImiö etum nudj nug ber ^{iinici-jeit übrig geblieben Unir, ging jetjt ^u GSrnnbe. Tie uiefttidjen 9tiKf)barn ber SUmenen tuiiren bie ®njni)iucn ober !J3niern, mit benen fic

(ii(ent{jd[teii in Mampf sierietfjfii. friif;crc iüinuenuoriciiiu akr tiatnUe tiuiii imn Miirantaiüen, bci§ i|t Qif&iva&Intib.

S» gelani] bfit SIoDcnon itti 3afjrc ß-23 baä briicfnibc Süd) bcr binaren ari.5ind)üttc(it tntb ficf) mit biMi uörblid) imu bcr !Comiu luof)tuMibeii iltuii)d}cii Stämmen ju dncm firofjcn 3?i'id}c jii nercinen, bcficn 93i'f)t'n-fdjev bcr ^mutc Same liuir. 3lbcr midj bi'l'fni ^obc lüfte fid) bcjä "üicid) auf, bori) 6d)tiu|)teteu bie Slaviintaiien ifjve lliuibtiäuflirtfcit gegen bic Stünrcu. bicfc a6cr um bie 9Jtittc bcS VIII. 3afjvt;unbevt-3 9.!eriurfjc iiuidjten, bic fdraiitanifc^cn SInöcti fid) iienerbingä ju uutenwrfen, fnfjcn fidj te^tm tjeniitljigi, bic Obcrfjerrfdjaft bcr S3aicrn, iljrcr 9fcid)tiiirn, anjncrtcnncn, bic ifjvcrfcitä iiutcv bcr Ctcr^ (jofjeit bcS friiiilildjcn ©tatiimci; ftanbcn. Sicr kicrifdje ^cr^Liji Üaffifo njolltc fidj nlu'r Don bcn grrtiifcn itnntiljiinfliij madjcti unb ncrbaub fidj ^u biefcni '"it ^icu Vluarcn;

er unsrbc jcbod) non brm friitififdjcn Äonifi Si\ir( bcm Oirofsen im :5cif)rc 788 alnicfcjjt iinb fein ,^fr,^Ligtfjum fnmmt bcni 05etiictc bcr furantimifdjcn 5((HU'n bem friintiidjcn 9leicf}c ciiuierlcibt. S^nlb nadjfjcr beficiitc .fi'arl bcr ©rofje and) bie ^tiuircn unb bcfcftifjtc bnburdj bie früutiidjc Cficrfjen-fdjiift über 5iarnntniiien.

Sn bcr ^Scit, i" iwctdjer ßarantiinien in bcu ä^crluinb bcä nrüfie" friinfifdjcn Staatž^ inefeuu trat, mar Stcicrmarf ein f(aoi|d;cä Sanb, bocf) inar bic f(ainid)e SieDöIfcrntu-; iiid;t üftcratl fitcidj bid;t, in Dbcrftcicr tuar bic ^ßatj! ifjrcr 3(nficbtun(ien ftrcctcnmciic fcljr c^cring. 3)ajlui)djcn fafjen bie ^licfte bcr rümifdien ©eüolferntui, ein uictcfjc l)eute iiodj niaiid]c 3^(lntetl erinnern, luic IiciipicB)ucite Söalbäburf ober SSoI-jborf (früljcr Snlfjcž^ borf, bau ift SSnldjcnburf). Si^icle .fiöfjcn, SUiffe unb Crtc cn^ifini^cn non bcn ©lauen ueuc 3tameu, bic fie Diö nuf ben Ijcntiiicti ^Xai] bcfjaltcn fjabcn. Slaliifd) finb, nni nur ciuif;c l^cifpicle an^nftiljrcn, bic ©cbirgSncinten Wrct)cn,^en (t^relum, ^etžtamm), Ojlcinalpe (trliiKu Scfjni), ©emering (smrk, J^irfjtO; ^lujjnameu SJfiir,^ (Miirica, fteiue SJiur), (Kuliruiicn, fleine 3^a[)), ©afen (žulta, (^fi^fii)); ^ic Crtännmen Slffcn,^ (jablan, Sfpfelbitntu), ©ctfan (sekuti, fd^nciben, roben), ^-^Cfujau (peč, g-elfen), '!){cnu (ravnina, Xfiatcficne), ,«remž (ki-L-men, Mietet), Scitmilj (lipa, Sinbc), öini^ (s,'i'fi(i, 93nrg). Vliidj nadj flaDifdjcn ©rünbern ober 93cfi^Kru finb Orte genannt mnrben, luic 3Jabferö6nrg Ratt'i;(tiä]iiin'li, bic iiinrg bcž ^tatci^oj.

^ur Gininanbcrnng bcr StoDcneu in bie öftüdjcn VKpcutiiubcr nmreii fic

nocf) Reiben, itjre ©eferjruiig erfoliite liDrj:iU('iSiüctfc uou Saiern anä. ®ic S^njnuareu ucrbnuttfu bie Drganiffltiün i[)reS iltrrfjeniücfcnä bent fjciligcn iyotiifacin^, nietdjer uter ®tStf)iimer im Üanbe fdjnf, barnntcr nndj Satjburg. 3)er SSifdjof SHirgilinä uon Sfll.^ttnrg (745 bis 784), ein geborner Urlauber, fanbte älfiffionärc nadj llanintfinicn nnb geuuinn ba» i^Lilf bcm ©(jriftentfjum. Sein Gifer cruuirb ifjni ben J33cinameu eincS ^[poftcB ber fiarautntien. ?fud) bie ^^atriardjcn oou ?(iini(cja nafjmcn an bcm SJ^efeljningguicrfe ttjcil.

Äat|LT ÄavI bcvÖroiV' [x'ftimmte im ^rtfjre 811 bit T'raii bcr S^töccfi'u ^'(quitcia

uub -Satjfmvij, tuclcf) (ftucvcö ttii ^uljvf TUH jiim (ärjbi>Jtf)uui cr()Li[ien luovbcu umv.

Ta^ bctii friinfiicfjeti Sh'icfje gmionncne ft'nvtintanieii lunr inni jc^U au tnuiie für bie UntcnuljiuimaStuft tfjntfriiftiiiiT g^ilu'u ein Ü^Libcu, lUif beut fidj rcicfjlirf) iJiiifjm uub OiiitLT&ffiti evuicrlu'it Itii;, ^aOlretcf) wciubcrtcii 2!e!it)cfjc, ^inueift ii^aicni, bori) auri} ^5v(inteu uub Siidtieii ciit; bie fvaiitiidjeti uub nacf)^^!^ bie beutfrijeu Slöiiige ijii(>fu uuiftc, IjcrrcntoK ÜSciieubcu, lueldie ntä ^)ieirf;gbLiniäiteit galten, beu ilivcfjeufiirfteu, SHöfteru unb uerbicuteu Üaieu atä Sineutl^uui ober Se[)ra unb biefe uiarf)teu uiit if;rcu .^örineu uub Sdcmeu beu ®übeu ur&ar, griiubeteu S'lu-fcr unb erfniuteu ^Urcfjcü. Sk'ionberä (2al3bunj ift nuf beul 5Boben bev rjeutii]eu StcievmarE fefjr reicf} auäijeftattet iiun-beii; auf beu fvudjt= [iiircn Gbfiieu nun Sei&uiö unb ^pettnu, iut Gunö= unb Sulnitfjafe, nn ber ^Jfanl) unb 3üttlit fjntte bdä (Sr3lu>Jt0uni SBefiljuiigeu. |)rtf)tveirij finb bie Crt^uiimen, UH'ldje in il}rcr (Ilten gornt boutticf) bie ^Jatunt ber beutfcfjcu Oirnnbcr ober Ükfi^er aufmcifen unb gfanien, bie auf =(jart (hurt, 3&?ülbi, n'cit (reuten), =frfjlag unb =inoLv3 eubii^en, beuten auf i'lnfiebtuufleu iu indbiiieu nnb fuutpfigeu 0)e(]euben. Crte, au§ un'fcfjen bie Sfaiieu imr beu 2:entfrf)eu juriicfioidicn ober in beneu fie luni biefen anfijefaugt umrbcu, befjiclten iljre )linnfcf)cu Sianieu, ober man füllte büd), ber iüeriiubernnjj ::){ed;unng tm(]enb, eine niiljeve iye,^fid;nuntj f)inju: fo fjiefj bie jetuge .Oauptftabt be3 SnubeS eine ^cit Ijiuburd) „il^airifdj ÜJraj".

2d fjatte Steierunirf eine iiauj neue 93ei)iUfenuuj erfjalteii, UH'ldje Ijeute uodj baS iiaub innetjot: SUunuieu unb Xeutfdje.

Unter ben 'Jiadjfoliieru .SUui beö Öh'ofjen fanf bie IKadjt be§ fräntifdjeu 9kidji's, uielriiež burd) bic Xfjeiluna iut ^saljrc 843 iu brei Jljeile jerfiel, üou bencn ber ijftlidje, baä oftfranfifdje — fpftter baö beutfdje 91eidj iinbioig bein 2:cntid)en juficl. ^Tiefev ü&erliefj bic ii^enDiiltunii iBniernä uub .Staranfanienä feinetn Sol)ue (lUuluuinu, be'- bann feinen natiirlidien £otjn Slrnolf bamit Octrante, Vits Sfrnolf im ^aljre S88 Siöniii bc5 oftfräufifd)cn iUeidjeS geusovbcn unir, ütienjaO er ft'arantnuieu jeineui SBeriuanbten Üiut|.ip(b. 'Jamatu erfofjieucu au ber füböftlidjeu Öreu.^e beä oftfräutifrijeu ^Heidjež bie 9JJaijt)aveu, lueldje aud) .Wäruteu nub 33aiern mit 'i>ttiubernu(isjuflfu fjeimfudjten.-biefer Jiotfj entftauben uneber bie alten, mui itarl bcni Okofjen Defeitigteu ^;ieräOöt[)iinu'r unb i^iutpolbS Siifjn 'i'fruülf warb -'pcrjnn Ä^aieru. Stu Saufe beS X. ^afjrljnubertS mürbe banu buvdj träftii^e beutfdie iUiui[ie beu (iinfülteu ber IDJagljaren (Sinljaü fletiutcu unb an beu Örenjeu juui Sdju^e i^esen fie älfarfen duiicridjtet; eine futdjc eutftanb bntu rtudj in bev Iieutiiien oberen uub mittleren ©teierumvE unter beut 9Janien ber iKirutucr •iUJarf. Miirnti'u unb i^nieru umreu in biejer ih'vciuißt, 6alb linirbcu fie r(ctrcuut

üenualtet; nntiefiiljr Dom Cmfire 1000 au Dlicti ßiirutcn ein fediftiiubiijcž §erjP(itf;um.

2;ciitücfja- alž früfjCE laffen fiJj udu ba nu bie ©aue iinb (iiriifKfjnftcti crfcnitcn, iii luetcfje Stari bcv (Mrofjc luic fciit ü6viac§ ^Rfirl) aitclj ildrantntiieu cingcKjeilt Ijntti'; nuf bem S3obeit ber Sti'imiiavf finben luii" [ulfleube bcrartitje 5i>cviun(titiui§t)L\yi-fe: bcu ennžtf)a[i]aii, beii Unbnma= ober 3"gcviuganit, bon Seofciter C^nii, bcu bcit

.^ctigiftflau mit ber L'pemjift&imi, bic nuf betu Jütlbouer Scf^lupiTge ftnub; im lintevlanbi; bi'fiatibi'it bcr niidj SJbrE an ber ^vau, iit lt)i'lcf}er ifjettau faci nub )päter

ajjarßurg ficf) 311m lUirortc cntwicfdte, imb bcr Sninitfjdgau. — Siovftfljev bev Äiirutncr Slfiirf lüfli- ju iJ3t'gimt btS X[. ^infjvfjunbertä ?fbat(icro aiiž bcm reirfjeu ,'paufe bcv

Spljciifteiiu'v; itii ^^nfjvc 1012 würbe er auci) Öcrjug lioit iiarantiniieu, ucrlor aber 1035 nngetUid) lucijen ,'porIjlien'fltf)§ fccibc äüürbcu. !Sie S)favf lunrbe jcbt Doui §er,^üiltfjum »uieber getrennt nub nn Sfrnolb nn§ einem int ^^vantigflu um SlBcIä unb Santbadj reitfj begüter^ teu t^5eid;(ecfjtc ocrlicfjeu. i'lbalficroS gvünbete

bie reidje Öriifin Stbala im i^ereiu mit i^reiu Sli1;uc, beut ©rtfjbiirgev ®iafiin ?(ritio, wetrfjcr bann Scjtiiicfjof DDU SKiiinj imirbe, GSüfj 6ei Seofien eiu 9founeU' flofter und) beui Orbeu bc$ Ijeiligeit Süeuebict, H)clcf)e§ firf) balb ai'pfjeu ?fu)c(jen§ erfreute. SiefeS ^flofter, beffeu ÖSrüiibutig ftaifer öeiuvicf) il. im Sofjre 1020 [leftiitiijte, Wnr bo§ erftc im i.'anbe.

öileidfjjeitig mit Slniülb 11011 limr

iturfj beffen Sofjn OJottfrieb SJJarfgrnf bcr Miivntner 9Jfarf, ein tapferer 9Jfaun, bcr bic iu fein P3elnet eiii= gebruiigeueti iüJagljareu jiiviirffcfjtng unb bic Wegenb uürbüd) imiu Semcriug nub uftlidj iioiu SBieueriualbc cnltiliirte, luetdjc mau bann (^raf= ld)aft '■^Jiitten uantitc. 9t6er (^ottfrieb ftarb fdjuit lOöO, nodj nur feinem !i^atev, unb feiueit (Sigentiefils in ber Öraffdjoft ^iitteii firnd^te fciue Sodjter 9JtatIjilbe ifjrem Satten, bcm QSrafen Gf&crt bou '^ormbad} ju; a(» einige Sa^rc iiadjfjer nnti) ber alte I'trnolb aug bem Ceben fdjieb, erfolgte bie 2aui&ad)'!djeu iücfitjcg; eiu großer

Jfjcit bežfel&eit bie^ifeitš nub ienfeitS ber Xrauu unb iu ber 9Jfart fiel an l'lruolbg iBcrmanbteu, ben OJrafeit Ctto!ar nouStciev, betti bcr Staifer .Spctnrid} IU. ba§ SDfarfgrafcn^ auit iu bcv itärittncr SJfnrf übertrug.

'Jdtcitt iticfjt fange uerfatj Cttt)far btefeä ?(tnt. Xer ftaifer f>itte ftdj mit bcr gauiifie oon Gppenfteiu oerfüfjnt. ?lbaI6crog Sotjn 9JJarhriarb trat iu beit gefatninten J5anti[ieu6efits in ilaritten ein, baä bie fjetitige Stciernuivf itt fidj fdjlufj, unb nun uerfdjmanb Ottofar

Sicjcl iei Jiloflcrä öiiü niii beiii xii[. cjntjrljiüibcrf,

LUig ber SJftirf; aber in fctiiciii erertteu (Mirte au bcv 2raim uub Gutiä I)el)tctt it bcn 3:itct 9Än-fsjraf l>ei, luic ja aiuf) Jtbcilbero noii ftarntcu iioclj f;te6, alg cr [iiiigft

frfjoti feiner 3tet(tiii(] ciitfet^t lunr. Si^Dit feiner iöiirg unb Stabt ©teiev nannte cr fidj SJfiirfgraf innt 3teier.

Sufiilge ifjrcr ?[Liäiöf)ittuifi mit bcin ftaifcr ftanben Slhirtiuarb itiib feine Süfjnc, non bencn fiiutolb 1077 §ei'jog lion Äiirnten untrbe, in bem 3"0eftiturftreite treu jU ^eitirirrj IV. Seffcn nuirfjtiofter C5k()ncr luiir ber GrjbtfcTjof Oielifjtirb üon iSatjOiirg, iueldjer

1074 jii ?[bntout im tSunä.tfjnlc baž 33etiebtctiuerffüfter griinbete, melcfjeä bflfb 511 (ivofjcr Söcriifjmtljeit rtetnnnte.

Sm Safjre 101)0 ftnri) öer^oQ Siutolb lum fiätnten unb feinlöruber .^eiuvtrfj folgte ifjm iu feiner SSiirbe. §einridj rief 1103 bnž fttofter St. Sam&recTjt inä Sellen utib butirte eä retcfj mit ('■ititern in Oücrfteier unb ttjeitiucife iiudj iu Uutcrftcicr. .S^erjog |)einricf; lunr ber (e^Ue nn§ bem ,§nnfe ber (ippenfteincr. Gr üererötc feinen ßigcnfiefi^ nn feinen Scfjmngev, be» enuäljuten Cttotar Slteic^uantigen Sotju. ®Pdj fttirlienber tSrl)= laffer unb ber tSrüc fnft jn (iteirfjer ^eit, geflcu Silbe beä gafjrež 1122, Ottofar einige lun- bem .iu'Viog- Xafjer trat Cttofrtre Seopolb ba§ grbe au. 9JJit biefeiu üeiipL^lb tilfo beginnt bie eigene unb evfte 3!:t)naftie ber ©teicrniart, lueldje mau bie 2rnuugaiier ju uetnten geiuülint ift. l^a-^ ^aiutlieueigent()um ber (Jppcufteiuer nu ber SJfiirj uiib an ber 2)fui' Dou Jtjtfdj biž gsgi-'u öra^, ba« bic Övafeu nou Steier crljten, ntad)te ein nugcuuifjnlidj grofje» Webiet anä, eä mar baä ^erritLiriiuu ber atten iiärtttuer äthirt, unb biefeö GrbfdjaftSgebict nannte mau, ba ber neue Ükfiljei- A)crr in Sl^urg unb (Stabt Steier mar, üon je^^t an bie SJiarE t'Ott Steiev ober bie Steter mar f.

Seopoib, ber fpiiter ben Sieiuauten ber Starfe erf;ielt, regierte Hon 1122 big 1129. Gr umr uermatjlt mit 8op[)ie, ber Xodjter be» Iniierifrfjeu -Oeiitrid) beä Sdjtunrjeu,

PDU bem cr ciueu fiaubftrid; füblid) üou bcu ÖJtcinalpen ju Sefjcu erfjieft, bcti ber .öerjog Pom 9{cicfje befafj, ?(nf bcn öüteru bcä tiH'afen SSalbo Pon 9{enn, melrfjc feinem .'paufc

euiiiH'iitiifiii'I lifä Stififä VltDimiU 11 uü brm XIV. Ctiiljtliuiibtrt,

pfiefnden )oaren, kgiinn er bte dSriiiibung beä Etftereietiffvftiftež 5Reitn, bie a6er crft narf) fdnem liobe jit @itbe (lefiKjrt würbe.

Seopülbä @oE)n unb ^JaJ^foIncr Dttofarl. (11.29 IiiS 1164) beUjeitigtc ftc^, begleitet ooit jdjtretc^eit tSbten ber ©tetennnrf luie: ^artuib tiuii 3?iegeržburg, JRidjer Don SSitboii, tioii ^^ifier, am jiveiteit l^reu^jitge. eror&ten uermetjrte

er burrtj neue Snuertjungen. 9[(S tiamlic^ iiit 3n[)re 1148 fein ©erlunitbter, ber 93erttf}arb oou STrtjen nu§ bem .'paufe ber @pou(jcimer, auf eiiiein itTeuj^uge ftar6, getaiifite bie ooii iljiri terinaltcte 9Jtnrf an ber ®rait mit SJhu'tiitrg art Ottofar unb jel^it 3a[)re fpiiter, na^ betn Slusfterfcen ber ©rafen üon ^^iitten, fiettinnn er aucf) baS (Me6ict ^u lietbeu Seiten be3 ©emeriitg.

9[uf biefem tüic^tigen @}e6irqg= ii&ergange ertnute ber SUfarfgraf tin :3arjre 11(50 ein ©pital ;suv 3tufnaf)tiie nub Pflege ertranfter ^f^ilger, 1163 griinbete er ju SS d ran ein ^tngnftiuer^ Sljortjerrenftift unb 1165 rief er in einem füllen, ücin ber großen .gieer^ ftra^e weit eittferuteu SBalbiuiuM in ber 3täf|e oun ©ouotiits bie ft\irtEjflufe @eiä iit§ Sellen, bie erfte in®eiitfc^= lonb, beten Sufaffen öu§ ^ranfreicf) l^erteigerufen würben. — Slnd^ üdu Stnbereninurben ju OttoEorä !. fetten ®(öfter gegrünbet; fo rinn bem (Sblen ®iepoIb oon (ifjager 1140 an ber ©reuje nonßrain bag Senebictiuerftift Ofcerlntrg, WeMjeS bann im XV. ?fa[)rf)nubert jnr ©riinbnng be§ SSižtfjumS Baitiadj nerinenbet tunrbe, uub tjon ?(be[rant üou SBnlbed in bentfelbeu 3fnt)re

^Ofarein 6ct Snittelfelb ein 3tuguftiMer=(5^pr[;erreuftift, ba§ j^lnei ^^nlire fpiiter nadf} bem na:^eit Setfau iibertrcgeu würbe.

©0 war benn nm bte 9Jiitte be« XI f. ^nfjrljunbertž bte (gteiermart al^ politifcf^e Subilnbnalität nnggebilbet, a&er fie war noc^ nid)t gang fel&ftänbig, it)TC |]uget}örigteit [jrttte ftcfj itur tjerfcfjoben: bie iJürittner 9Jiarf geljörte ju Kärnten, bie Steiermarf ift nod) Oou iüaiern aHjäugig. territoriale ©utiuifftnng erfolgte, luie Wir gefetjen Ijrtten, anf priüatredjtlidjer ©runbtnge: bie Warfgrafeu, bie Präger eineg ^fieidjönutteö, fjntten biird) ©rtfc^afteu in nfleu ^Etjeden beS Ijeutigen SaubeS auSgebeljnte Mobe crinorkn, nitb ivenn

Stt'iwiimrl, 7

gtcfltl beä Stiftes St. Sinmfittfljt ou« bem 3a6rr I25:i.

biefc iiurf) iiidjt niifii (jcldjloficiit'ii iBc^tjj miSiiuirfjtcn, bn ifjnni bie ©iitcr bcr

niižiuavtigcu ®tšt()iimor imb bev Klöftcr lancn, fo liciofjcu btc ^Wiavfi^rafi'ii itfS Sdjivml'üfitt: bcS ii^'iffficfjcu borf) aurfj auf biefcn Ljroficii (giiiftiif}. ®nfjcr mn^tc in SteiLTmai't

bic ?lit^lnlbinu3 ba- i.'iiiibcMjorjcit rafcfjc gortfcfjvittc lumfjeii.

On bioiiT fill" tiiicf} bcv @tanb bci 2;iniftmaniten ober älfituftcmlcu i'invor — Sicticv, ®caiiitc bcr gjhivfgvafen, tucld)c beiti ©taube bcv Uufveicn i'iit[touimtfii, atii bcž gjfcirftirafeii ©ivtifte fdftcteii, fcuie Giiiti-r Derumftftcn, fditc H^itvin'ii (jiitctcn, tfim ill bcii Sh'ti'ii fiilijteii iiitb brtfiiv mit Mjcti belutjut luuvbcu. mib uncfj sjeiuanufu fie (i'iiiflüf; Liiif bic (äiitirfjlicfjungcii ifjrež ju tdlb ev)cl}ieit€ti fie at§ eine fiövinn'irfjrtft,

fi loltfr ?ioniii i lit ^d^i^e Mr>2.

bereu ^uftinuninui Unrfjtiiieit ^HcivenniflSfjiiublinuieu uDtljUu'tibiii unir, fie iubefj l,icv)üu(icf) unfrei lutrrou, uuifbeu fie imu beu cbelifieu ^[ilobljefitu'rn uidjt ckutiivtii^ aufiefeljcn, ater je uiefjr ifjr OJiitertefi^ uub il^r ?lti)d)cn ftieg, beftt» ncviiiger lunrbe ber lltiterfdjieb juiifdjeu if)iieu uiib beu ©Men, Inž er in ber ö'i'iä lierfdjiuaub, SJJefjveve ber ntad)ti[iften Stbetžaefdjledjtov ber Steienuurt, luie bie @tii6cuficrfl, £icd}tenftriu, 255itbou, UH'fdje fd}uu ini XIII. ^vafjrljuubert eine fo fjerUünMgcnbe Uiodc fpielteu, gefjorten bem (Staube bet SJIiuifteviaktt au.

3t(g Dttofflv I. fhirD, Max feiu ©ofju Dttotar 11. (11 (14 (liö 1192) erft ^»uei ^ntjrc nit, lueftljiiUi feine 9J?uttev .STutiiptibc in feiuem SJJiimeu bie ^i^erumltunii fiifjrte. Sut !3a()re 1180 fnnb er fid) auf bem ^^eid)žtal■(C ^u iTkijiiiä&uvfi eiu; bort raurbe er utit bent iSdnuertc nntjjiirtet uub ijrof^jnfjrid crffiirt, su^leid} afier nudj tioui ^\iifer griebrirfj I. ä^av6arüfi(i jnm /pi^i^S^fl Steieruiart (yiiu .s^er^Ofitljnut ertjotu'u.

y[6ev hev crftc -pcv^of) aiiä beut Ajtuifc bcv Tvamuiaita* lunr iiiirlj bcr Ictitc biefcä ,f)au|c§. cr feilte Sftiibcv fjatte ittib nm Sltišfa^ litt, bcftimmte ev, luo(}[ mit ^uftitiimuui^ beö ft\iifcr§ bei eiitev i^uimitmcitfuuft atif beiu (^eüi'C|Cit6evßc bei (SiiU'3 im VCuiiiift 118(>, feiiieit ^L-eiiiib lutb iin'viuaitbtm .^erjog Seupotb V. Luiii Ö[tervcidj iiub beffcn gviebvid) jit feinen ©vbcn, toeit e® !jef)er fei, bnf? Dfterveicf) njib ©teicrmrivf nf:^ ^JiadjCmr^ liinbcr uoii (Stnem ^iivftcii regiert uiiirbfti. ^fieutalS mc(jr fodtcii fie initi eimiiiber siotreuist tiierbeii. ^iidleidj würben bic SJcdjte bcv ftetrifdjeii aiiinifteriflteu feftiicftellt; luetui fie Uoin .^evjofi tlirfliiuildj beljrtiibelt luürben, follteii fie beflißt fein, fidj an belt ^of Sdiferž jii wenben nub nor beit gürfteii iljr 5lied)t neltenb ^n ituid}eit, — 3iii fJini 1192 ftnrl) Ottufnr II., fmiiii brcifjiij Sflfjve n(t. ©ein iieidjuain uiiirbe in ber Sartfjaiifc Sdj teiflcfejjt, ino fiiid; feilte Eltern ftegrabett lonrct!. 1827 ntiti'bcn bicöJetieine berlteiben lf(5tett Iranii^ jliuier naef) 3Tenit üfiertragen.

bem Zobe beS legten XnntitgcmerS uiiirbe fi(fi.i Steiermarf mit Öfterreid) öcvciniiit. ©tcicrtnart luar fumit jenes üatib, luelcfjeä ben StrtjftnntintiDngproecfi eröffnete, nuä bein fidj im Sinitfe ber ^ßeiten ©vofiiifterreid) eiituncfelte. ®odj I)ntte Steicrtmu'f bainafž nicfjt gaii^ bctt Umfang beö fjentigen ünnbeä; benu eincrfeitä reidjte cä über bic Ijetüicicn Giren^eu t)itiiut§, inbem ©ebiete nörblid) uom ©etnertno nnb ber Xronniinn bajn gef)örten, nnbcrfeitž einjcfne Gebiete luic 6eifpielä= lueife brtä üun <Bt. &inibrerf;t nod; in ffierbinbimn mit ^tiirnten Huif^reiib bic

(^egeiib nnt ^ricbon Itnnorii iicl)ürtc. ®rt3 iinnb iinir gut niijiebant, bic (gdjiit^e ber 5Bergc, ßifen, ©ilbcr unb ©nt^, mtirbcti «nigcbentet, bic igtiibtc, ,finita! (änng, ©teier, üeobcn itnb ^^nbeitlntnj, fatuen bttrdj beit .önnbet entptir, bie ,vtfj(reid)cn ßlöfter nnirett SOhifterftätten ber fianbmirtijfdjaft foluie ber Ännft nnb SPJiffenfdjitft.

"Jer iifterreidjifdje Sieopotb V. auS bem -t^tinfe ber ffinbentergev mnrbc

ULidj int Snljre 1192 uom SJnifer .^einrid) VI. ju SGjonn« mit ©teiermnrf belefjiit, tuoratif er nod) @rnj fnnt, nin bcu in biefcr ©tabt ücrfiimmcUctt 9Jtinifteria(cit il)rc iHcdjte 311 beftiitigeii niib iljre §itlbignng cntgegett^uneljmen. 3;iefe ift ber erftc

eigentlidje üanbtiig. Sieiiterniig beö erften Sobentcriierž in Steiernuirf war Don fnrier Waiter. Gr l)citte im Saljre 1191 au einem tren,55n(i tl^jeilgenommen uitb war bei ber tSinnnljnte ber Stnbt 9(tfi.in lunt bem engtifdjcn .Uöitig fliidjarb itlhuenljerj tobtlidj

Siffld btS .Mfoftctä Ei'itiin belli Xllt. gnljtijmibctt.

fieteibigt luDrben. 9ttä imn biefer Sönhi ciuf bet SRütffe^r ciiil bem 9Korgeiitanbe feinen SBeg biirdj griaul, ,ft%ti(eit uiib Cbcrfteier nacfj SSien nafjm, würbe er com gcfaugeii genommen utib nuf bte SSefte ®ürreiiftcin geßvacfjt; luegen btefer Ifjat akr mnvbc bev ^er^og üom ^apft mit bem Äivc^en&aun beftviift. S)^arf; einiger ßcit fünfte er Setjnfnc^t, fitf) mit ber Ä'irc^e on^jiifiifineji, niib eilte nnc^ muljrfdjdiilidj um mit bem in feinem äJfovtte £ci&ni(^ loeitenben ei'ä&ifdiof Slbattiert üou Oatjbnnj ^nfaninien^ zutreffen unb bieieti ju teutegen, feine SSerfötjnnng mit ber St'irdje ju enuirfen. ftürjte

er, rtnt 26. December 1194, aB er nad^ ber Xafel einen @pci= .yerritt inž greie m(id)te, fo nnglitcffid) mit feinem 'JJferbe, boß er ein Sein brndj nnb fid^ be« 2d}enfef nbne^inen Uiffeii mufjtc. iJer tSrjbifrfjofunirbefjcr^ [icigernfen nnbbtefem gelobte bet •t'erjog, fid), im er nm Sellen bliebe, in t reff ber ?(ngetegen= (jeit bež engfifdjen Ä!0nig§ gonj bem®c=

©ifgct beä ffllartatufeii Ctiotor 1. aii« bem aj^fe 1138. ''ßjpfteg jU

fügen, luoronf er Horn Äird^etibann [ožgeJ^rodjen njitrbe. Sfm 31. ®cecm6er Ijnud;te er feinen ®cift nni.

ber ®eftiinmung beS legten Xraungnuerg, baf? fein 2anb ftets mit Öfterreid^ üereinigt bleiben fotle, tjotte Seopolb V. angeorbnet, bog fein älterer ©of^n f^riebrid) Öfterreid), ber jüngere Seopolb ©teiermarf erfjolte. ®a jebod^ ber erftere fd)on 1198 auf einem STren,^änge in ^^aläftina ftarb, üereinigte Seopofb mieber Beibe Sänbet.

2 eopolb VI. (11Ü8 big 1230), niž .^erjog oon ©teiermarl ber IT., tnar ein in jeber §infid;t oortrefftidjer S'ürft, ber fpiiter ben Seinanien „ber ©(orrcidje" erf^iett.

aiftt bem bentfdjen ^^aiferljuiife ber |)ofjenftaufen ftanb er nnf gnteni ^nße, ja im 3n()rc Ii325 «ert}eiratete er feine ^Eodjter SDfargoretlja mit §einrid), bem ©o[}n beä

^atfer^ griebrid^ II. biefer ^fflifer nnc^fjcr mit bcm ^Ißapft C^rerior IX. in SJrtcf] fam, reifte ^eqofl Seopolb nad) Italien, um eiitc aScridfjuiing Ijertet^ufiifjreii. flelancj if)m uub leineii ©eftittmnflŠflettDffcn in bcr Ifjnt, ben ^ntbeii ju uermittetu, atier er ftnrl) am 28. SuU 1230 jii @au ÖietitintiD. Seine öekine luurben in ßilicnfclb beigefcjjt.

ßeopolb befiiinftisite bie Stnbte imb bcii .^niibel nnb crfmutc eine öriicEc iilicr bie @aüe ((äteinbritcf), um bent .'panbel, ber InSfjet ii&er C&erfteier nub SKinUcn uad) Stalieii ging, einen SBcg ü6er Wra^ jit 6nf)nen. Unter feiner fliegierung eiitftanben jjinei neue Öiötr^iimer: 1218 griinbete ber ©r^btfrljof <Skr()nrb 11. Don ©üljbnrg ein Sižtljuni mit bem Sit3e jn 8etfini in Oöet-fteier iinb 1228 ein ;imcite§ mit bem @ij3e ju @t, Viitbrü int itärntnec ÜflDanttfjde, bent midtj in ©teiermart einige ^]Jfarren ;iugemtefen loiivben, S)ie ^itöeefen bicfer jinei tljütnev waren nicf)t grojs; antf; betjielt ficlj ber bifrljuf baž 9?ed)t üor, bie Söifdjüfe erneitnen.

3ur Ceopolbž [)ütete ber ftreittinre ifrifb^

ril^ ÜOll ^4^etlan , ein SiEjtt CttutatS II. aiiä s™ Salirr nno.

3KinifteriflIe be§ (Sr^ftifteg

©at^bnrg, bie ©retije gegen bic Ungarn, liefen entrifj er einen batnaB nud) Inenig klootjiiten Sanbftrid) iinb id}enfte bie Äirdjc jii C^rofj^Sonntng bent beutfdjen Orbeu, bcr ^entc itn Söefi^e biefer ,'perrfdjaft ift.

Stuf bie frieblid)e unb glanjöolle 9iegievting Beopolbg folgte eine unrul^ige ^eit, benti fein Sofjti tiub ^tadjfatger griebrid) II. ber Streittiarc (12:{0 6t§ 124()), als §er,509 üou Stetermnvf ber I. biefeä 5RanteuS, iuar ein h'iegStuftiger unb gematttljiitiger g-tirft. 9^arfjbem er beit ntifftatibifdjen 9lbe( in Öftevreid; iuieber untevluorfeti, Ijatte er ntit ben Süfjnten nnb Ungarn ^u fämpfen. 3)ie (enteren fielen in Steierinnrf ein; bie (Steirer iviberfe^ten fid} mannljaft unb Uerfütgten bie geiube, fielen atier in einen §iuter(jalt ttnb erlitten eine fdjlnere SJtieberlage. 9üif öfterreid^ifd^eni ®oben jebüdj luurbeit bie ^einbe

[lefictit itub einetii ^vicbcit ijfjuiiiiigcn. Sl^alb bovanf trat aiiä lu'rfcljicbcncn llrfaifjeii fiu 3erl«ürfin{i mit bem taifer gricbridj II. ein, luctdjer ü6ev beti .S^er^uß bie 9?eicljäacljt Derfjnngte, ifjn feiner fiaube UevfnfHi^ crftävte uub bie tenacTjüiuteu gürften einlub, bic ?M)t ^ii Dotl^ieljen. Zs» feiner J'Jotf) tariff ber .§er^Li() ^n giuaiuvSmafjreiietn, inobnrtfj er firfj bev @Vinpat()ieu feiuer llnterttjaneii faft gatij tierau&te. SBie bic ufterreicfjifdjen fieten aurf) bic ftcirifdjcn i^nfalCen uub Stäbte lu)u if;m ab, oucf) bie 9iacf)üarfürfteu errnutieu iirnfie aiortljeile, fo bof} er fief) jule^t nur in SBiet!er=9feiifhibt fjalteu foitnte. uotlftiiubigcu llnteruierfunsi beö ^er^o^š erfdjien bet ^?aifer felDft anž ^tatieu; im Secemkr 12^3«) u»ar er iu Öh'ii^, suo er ba§5SJei()uact)tžfeft feierte, bann joi] er, öetileitet üou ,^a£)lreid)eu SJätgtieberu beö fteirifdjeii ßterug nnb l'lbeB, Uüd) S&Jieu. Deftätigtc er int ^fprit 12;J7 ben

'iUfiuifterialeu bie luirljti^ften ifjrer ntteu 9kcf)te uub fügte neue (jiit^u: fie fufften, luie alle ©efreiicu iu (Steierniart, ^afaKen beg jifaifer^S fein nub nur ruuu 3kicf}»o[ierfjanpt t)d)errfd)t luerbeu; foftte er bnis Ajerjogtfjum Steienuarf je wteber Itevgcbcu, fu luolle er e® uicfit beut .^erjüij uüu Öfterreicl;, fotiberu einem eigenen gürfteu üerleiljeu.

bnuit ber ^faifer Dfterreicf) üevlaffeii fjatte, trat eiu Itmfdjiuuug ein; ber.'peipg efüberte fein £nub ,ytrütt unb nerfüfjute fid} mit bem Waifer. ?Cudj bie ©teircr nuter= luarfen fidj uub Oalb uac[)fjer erfdjieu ber ^jer^pg in (1241). 3)ie 9Jfiuifteria(eu mufjteu auf bie ^Jkidj^uumittettiavfeit rievjid}teu unb bie SBereitiiguug Öfterreidjä mit Steiermnrf umrbe mieber fjevgefteUt. Seine SRid;tc ©evtrub fjatte l^tx^oa, ^^'''-'^i'id) nit SKIobišItii), ben ©oljii beö SüöIjutcntihiigS Seu^el, p uerfjeiraten uerfprorfjen, ater ber Knifer forberte feibft bie §nub ber ^priit^effiu, wofür er Öfterreidj uub Steiermarf ^'t einem ftönigveidj ju erf^ebeu Derfprndj. ®cr .^erjiog ging auf biefen ein, budj

getaugte berfelbe uidjt jut';'tuöfiitjrnng. ^n einem ihiege mit ftüuig ®ela IV. ttpu Ungarn ftef ber A^er^og am 15. 3nui 124(5, ofjite 3tad)fommeu ju fjiiiterfaffeu. Xie £agc ber jiuci §erjügt[jümev umrbe nnu eine traurige. ®aju faui, biifj ftaifer unb ^^ia^ft uiiteiuauber im Ijeftigften Stampfe fageu.

3)n ben Üsenuaubteu bež testen .'gerjugS, feiner Sd)iueffcr ä)iavgaretlja, ber lier= luitmetcn Sdjiuiegertüdjter be» ,!?aifevž, uub (ciuer 9fidjte (Sertrub, melcfje fidj eben mit bem böfjmifdjeu ^j^riujeu SÜUabiäfaü neriiitiljlte, feiu (£rbrcrf;t ^iiEam, fo fielen bie beibeu .'perjugtfjiimer al» ertebigte flteirfj^Mel^en an beu ftaifer. 2)iefer fdjicfte jiierft ben (Mrafcu Dttü uou (Sberftein niž Stattljalter für bctbe üiiuber, bauu beu Girafeu 9Jietnfjnvb nun ©ür^ al^ ©tattfjalter imdj Steiermarf. i'tber beffen 3JiiKf)t tuar gering, nnb bie ben §ofjeuftanfeu feiublidj gefinute Iliortei gciuaun immer mefjr au Söobeu, ^Der ®niber bež A)erjin]ö lUridj uou Siiirtiteu, i^ljiüpp, meldjer 1247 jum tSrjbifdiPf üou ©aljburg getnäfjlt luurbe, fdjftifj Solbnerträge mit bem ©rafeu iwu ^^Jfauiibcrg, mit IHridj Don Üiedjtenfteiu uub anbereu ^tbeligeu, um fidj bem faiferlidjeu Stattljaftcr miberfetjen ju

10,-i

tümieit, unb im ^nl)rf 1250 bnnifi er in boS Saiib ein uiib lienuii^U'tc bit ^k'jijsmifleit feiner Öeijuer. Sülrfje ^etjbeu i]nt) ež überall im üötibe; befoiiberž tjort uuirbeii bie ilirdjeiigütev bebviiiuit, bic üüu ben ^Ibeliijeu mit ffiSflffeiigmdt in 33cfit) gekommen mürben, „äJfanrf^er", fuiit ber^irfjter Ulrid) iion £ied)teiifteiu, „umvb baiiuil3 arm, berefjebeiti reirfj cieluefeu; Xnfi nub 3fad)t raubte man in benünubeti unb mc(e Dörfer l'anfen tu Xriimmer," ®ic 3?evnjirrititg mncfjä, alž im 5a(}rc 1250 ber il'aifer ftnrb iinb fein ®tattlja(ter baS üanb lu'vfiefj: nnii mnrcn bie Üaitbljerren diin^ auf fidj onflemiefcti nnb c» blieb

iljnen tanm etiunä ?[nbere^

übrig, nlö fid) einem ber kntadjtuirteu dürften an= ^nfdjtieftcn. 3h ber lljnt uafjtnen bie čfterreidjer fd)üii 1251 beti böljmifdjeu ^4>rin,^en ^JJretni^Sl Ctto» far rtfä au unb

biefer tradjtete luiti auilj Steiernuirt ^u geminiieu,

?(ber fjiev fam iljni ber ilüiiigiÜe[alV.noullns]arii jnüor. 'Jiicfci- [jatte feit bem lobe beS fe^jten ii^aben» bergerö fein 3(ui]enmerf auf bie beibeu ,S^evÄOiitljiimer geridjtet nub bann 1250 jnefjvere fteirifdje iilnrgen unb Crtfdjaften, barunter bie bent ßv^ftifte Sal^buni geliüriije Stabt '■^Settau befejjt. 1253 fd;loffeti fid) iljm uiele Jfbetige bež üaubeä an. ^I^a^ift ^ntioeeuj IV. nermittelte ()terauf ^luifefjeti ben beiben 9{tlm(eit einen grieben, ber 1254 ^u Cfen abgefdjtuffen lutirbe: SteiertuarE luurbe bem Ungarföitiii jngefprurfjcn, jebodj ^ngleidj ber iiin-blidj üom ©entering gelegene Xf^etf bež £nnbc5 fonjie ber Iranngau abgetrennt nnb jii Öfterreid) gcfdjtagen.

iöeta IV. fdjiifte jiierft Stefan, iJ3an oun itrantien, StatttjaUev in ba§ i^anb, ber feinen ®i(3 in ber äiurg jn öroj iialjm, aber nadj einigen Safjren vertrieben luurbe. iikfa übertrug nun feitiem Suljnc Stefan bie i^enualtnug, lüetdjer feine 3iefibeiij in ■-^Jettau auffdjtug. 3mmcr großer würbe bie Uii^tifriebentjcit mit ber nngarifd)en 4')fvvfd)aft iiti üanbe nnb ^jjeenuj^l Cttofar fud)te nad) ciiter Ö!)e(egeu()eit, baS ,>per^LigtI)um ju

Sitgtl Sfotiolbä VI.

fieluiiiiien. bot fttfj i^m 6nlb, Si" 1256 fejjte ba^ Snpitef ijoii "Saf^biirc; bm (SrjBifcfpf ^fjifipp, einen meUticfi iiefinnteii 9)Iaiiit, nti uiib wäfjlte bi'ii iBtfrfjnf Ilivtd) Uün Scifciii 511m ®r^6tfd)üf. ®er cvfteve gab ober fdue ifiiitrbf uidjt auf uub würbe, ba er mit ii^rcmi)S( Cttofciv »cvtiuiubt lunr, ooti bicf™ iinterftii^r, iuar)iTnb Utrid} bei bell Uitfinvti fitiib- SBiiljrcitb fidj nun bic beibeii i!irrf)cnfür[teii befantpftoii, niiuien 9l6c)em'buctc bcS MbcfS uub bcr ©tübtc ber ©tcimuavf ^.jiretiUjsl Ottofav unb boten ifjiu bic Itervjdjaft über Äiiib au. 'iiiefem tüar bfr Stutvaii leljv minfomutcii; er eutfeubete ÖfterrctcTjiicf^e uieldjc in SScvbiiibutiii mit bcn ftcini'djeu ?(beliiieti

bie niifiar» in fur^cr 3e!t au§ bein ßatibc Kcrtriebeu.

Tiic ^ülge luar ein ^Jriefl (^Unfdjen unb '•^fcinij^I Cttofar, ®ie (gnt)djcibuniig= fdjindjt luurbe auf bein ajiavdjfclbe, bei Äroifu'iibvnun, am 12. 1260 i^efctjtagen. Sapfer fod)ten bie ©teirer, itjr ®auner „<iriin luic baö bariu ein btanfer ^ßantEjev fdjuiebtc, gleidjl'am alž lebte er", fii()rte ber alte lllrid) non ffiilbon, 3;ie Ungarn Dcr= loven bie Sdjlad)t unb Mouii] ^ieta IV. iier^idjtete im grtebctt luui ^.jirefjburg auf bie Steiennauf, bie nnunictjr luieber mit Öfterveid; uereitiigt umrbe.

lükun 3a^re fruiter eriotirb "itifeniijSl Ottotar audj fi'ärnteu unb Äraiii, mobei i()ti bie j'teirifd)en Slbelijjeti nnterftii^ten. ®a er fc^oti feit 1253 Sbnig üou Sü^men luar, fo gebot er nun über ein niiidjtirteö JReidj, baS fid) noni iTOefengebirge btö jut Vlbria erftrecfte.

Steiermart luar feiue ilicijierunii eine gute; er begünftigte beti (Sleruž nub ba§ iöürgevttjnut, bie Stabt Sönicf nn ber 'üJJur lourbe burdj it)n neu begrihibet. ®en uubol^ utäfjigeu 3(bel fjiett er fe[t ttn ^nnt"/ UnLief}or|am mürbe auf baš ftreui^fte beftraft. ©0 lie^ er 12ß8 bic ÖJrafen S^ernfjarb unb ,'peinrid; üon ^Jifauubcrcj, ,'partnib vou SJilbou, StUitfing Uüu Stnbenbcrg unb ben SJfinnefiitiiier lUvid) uou ßiedjtcufteiu, lueld^e dou einem (Stanbeägeuüffeu, griebridj imu ^Pettau, nerffagt loorbeu (naren, nerfjafteu uub in ticvfdjiebene Üurgeit SUü^meu^ nub ajfrttjreiiä britigen. (Srft iitS bie meifteu ©djfbffcr bcr ®crl)afteteu jerftürt loareu, erfjietten fie ifjre Jyreiljeit luieber. Sin auberer ^Hitter, Seifrieb Oüu ÜJtaI;renberii, ein fetjr reidjer, ongefe^mer 9J£atin unb fdjun bodj in 3üf}ren, luurbe fogar iu Äetteu tuidj ^J^rag gefdjafft nub bort gefoltert uub Ijingeridjtet.

®ie ^Dhfjfliuimuug, iuefd}e burd) fo übertriebene Strenge unb ©roufnmTeit uiiter bem Slbel eutftnnb, lourbe burdj bcn Umftaub V)ermef)rt, baB baž UHdjtigftc Sanbežnuit, baä beS Sanbeäf)auptmanni5, nieumlS einem ®itiljeimifd)en, fonbern immer nerltcljeu luurbe, juerft bem Öfterreidjer ^eiurid) Dou Üiedjtenflcin, bnnn SKof Don 9iofen6erg, 93runti iöifdjof Hon Olntü^, Otto oon §oS[nu, ®urfl)arb uou Ältiugeuberg, eublid) bem ÜJtilota nou ®iebil). ©iuer biefcr S!yiirbentrQcv.'r, Öruuo Dou Cluiii^, ließ burd) bell Siotor Jpelwig, einen ^;[)ürin9er, ein SSergeid;niS aller knbešfjerrlidjeit (Sinfiinfte

im ßaitbe tierftiffen, ba^ 1265 uoHeitbct würbe iinb für bie l^iftorifdje ^To^joiirnp^tc ooit grofjein 2Sertr}e ifh

äöic bie ©titgc itt ©teiermarf [tatibeii, fonnte ^JiicmgSl Cttofciv auf eine u^^fer» freiibif^e Unter[tü(iutui be§ ?(beB ntcljt redjncit, q1§ er mit Subolf Doii Jpnbžbiirt} in förtiinjf gcrietlj. iEtibolf lunr 12TA ptii romijctjeii töitii-j (.lewnljlt Würben inib iiU'icfj baraiif trat bcr (äv^&ifdjof griebrid) uuii ©djburti auf l'eiitc Seite, luügeiieii ber iötfdjof Söcrnl^nrb üoii ©erftiii ein treuer Stiiljünger ^^renu)g( OttofarS btieti. 3(ud} fanben firf) fteivifdje ®bct= (ente tei flöuig 9iiibo(f in ^tuaSburg eitt, um Ä'Uige füt^ren iikr bte SEijifinnei ifjreS Sanbcžfnrften. SRnboIf fümmevte fid) uid)t barnm, bafe Dttofar bie ©ittigfeit feiner lüBal;[ btird) ben iöifc^of won Secfau cinf bcm Üoge ju ^^tugäbiirii unfcdjteti liefj, nnb ertlärte iljn

1162

laut

S:tfi ficitiWt >eni!(t)rr ou^ BfrirttielJfiicit 3ol)(!)un!>ertcu iiiiti fiii *J!fciiiii|i niiJ bcm Xin. ^[otjttmriliftt mil lifutjäifi-Itmidjcift.

ber luiifjrenb beä Sefe^ten ^){eid)äläuber Öfterreidj, ©k'iermarf, fifirntcn

unb Ärain ncrtiiftig. Um biefc ^eit fndjte Ottotar feine ;(iini "Jdifnll geneigten Untcrtfjnneii einpf(^nd)tcrii: er forberte üon bcm Stbel utib ben Stiibten QSeifeln nnb brüfjte mit (SSütcrtiertuft nnb SJevtmnnung.

3m ?tuftrfige be§ neue» 3{eid)§ober^anpteS öefejjte ®raf a)Jeinf;arb Dou ©ör^ ßiirtiten, worauf färiitntfd;c nnb ftetrifdje Slbelige lote .§einrtd) Dun ''J^fnnnfierg, lUrid) ooti §€uutiurg, griebrid) noti ^liettau, §erranb Uou Söitbon, ^eitirid) Don ©tnbed, ^JBulfiug Oüu Stufienbevg, Otto non Sied;tetifteiii, dljul üou (Se(benr)iifen ftrf) im Älofter ^Reun oerfammeiteu (1276), "ißremi)«! Dttotar ben (Siefjorfani nnffünbtgten nnb eibtid} gelobten, alä ®rtfal(eii beS bentfdjen 9{eid)cä bem ßöutg Sütbolf treneti iöetftanb ju teiften unb fid] nur bnrdj beti Xob uou einnnber tretiueu ^^n laffeu, 3)ie Stiibte, nament(id) ®raj unb Subenbnrg, bie mit böTjinifdjen S3eia!3ungen uerfefjen looren, wurbcti erobert. Ms bann Sönig 3inbolf bic S)ouau iibtoartž gegen SBien jog, faubeu fidj tiiic^ ©teirer in feiuciu |ieere ein. 3ii einem Sßertrage nerjiditete ^^remljžt Ottofar auf bie Stlpeulänber,

t (Mi

tib(.T pet i^Jiitcr fiidjte er fic biivd) SBaffeitflcWiift luifber jii iieiuimiett. ?(n bi-v

(£ntfd)eibutu]^lrf;Incf)t, btc 1278 6ct SOiiviifntt flcfrfjtagcii tuiivbe, mifjmcii aiidj bie fteiri|ri)eii gjittcr riirjiiilitfjcii ^Iiitr^dL

(gdjDit trn Siif^ue 1277 fjnttc .tiiniii flfiibolf bem ftnn)rf}eit ^tbfl bie üor oicr^iii Sntjrcu biivd) Äatffr 11. cruiorbcncti 9fcd)te bcftiitigt. 3iit Dctulicv 1279 tam

er nad) luu ev ^-riebrirf) non '^ettnu jum iianbC'M}(HU)tmauti, Dttci l>on Siedjtcnfteiit, bcn So[)n bc» Ulriclj, jum Sanbricfttcr entnuiite. Stud) ju ©egiuu beä SoI)i'cS

1281 frfdjtcii cr iu bcv £(iubi'Sr}auptftiibt, bie ifjii mit fsro^i'tii Sütel eiupfiug; nuf beiu 9{i'[cfuicflc bcfudjtc cr oiidj J\iibeubnrii uub ^Ibiiifut. Söeiljiuidjteii 1282 bcletjtite cr feine jlyci ?[(Iu'ed)t U!ib ^Kubotf mit Dftorrcid) uub Steicrmiu-f. tui bc^

fü(;ieubcu bcflaticu fidj öftcrreidjtfdje uub fteirijdjc ®blc, barnutcv Ctto non

üiedjtcnftciu, ju Slubulf uiit bcr SMttc, bou jiuei Säubern S(Itired}t nlleiti afž §crrn fiebfii. ®tofev ÜMttc untrbe mittfafjrt iinb feit bem 1. Suui 1283 auiv beä ilüuii]§ iittcfter ^Übri'djt n((eiut|icr ,fierr Uüu Dfterreidj uub ®tciermavf, äl'iiljrctib l^iuiidjeureidjež uuir bte beä StbeB bebenteiib geftiriieu, ber

ajfauiiel eine» iinubežfjerr» uub bic weite CSutfmnnig bcg SiViifcrS (jutte fein Seftift' beiuuf^tfeiit ^efteiiiert uiib mdjrmdl Ijiiuj uoii beu t5ntid}tiifi'eu bež Slbelä bie .'ycrrfdjaft im l'rtube a(i. SCit feiueu SSerfammfinujcu nofim itiiu aiu'f) ber iieiftlidje "Stntib t[)eit, ber tialb eine Ijeniorrmjenbe Stedutu] tjemcinit.

SHittorlidje Silbuiu] nub Sitte fanbeti nudj in Steieruinrf Giu^aiui unb 4?erbreituni]. ,§iTube( nub Ü^erfeljr neftattcteu fidj le&fjafter, jeit SuruVii burdj bie Äreu^jütje mit bem Crieute fidnnutcr [^cliiovben loar, beffeu ©rjenipüffc oon 3.ienfbii] auf ber ^ytolieuei-ftra^e über ilärnti'u unb Oberfteicr uiid) Sfiiien flefdjiifft würben. Snbt'u6ursj, Seobeu «ub Sörncf eutiuidcfteu ftdj ju anfeljnlidjcn ,§anbelžpla^cu. ÜÜiittelfteier fing (.^ra^ ou, fidj friiftiger ju eutiuiddu, wo^u aud) baä ajieberlacjžrcdjt beitrui^, baž bte ©tnbt feit ber ber öaben&erger liefafi.

neue |)er^Liii Sribrcdjt I. mar ein eknfi) eneriiifrfjer nU Kugcr ^evrfdjcr; in beti t'teirifdjcu Vlngclcaenf^eiteti fjatte bie vuid)ti9fte (Stimme bcr ?rbt .^leinrid; VPti ^'Ibuiüut, feit 1286 Saubeöfjauptmnuii, ein getreuer §iitev ber hiubešfiirftlic^eu Siedjte unb bavuui bem Stbel uertjLifjt. ®icfer war and^ iH^gcu beu §cvjog lUifgeDrad^t, mcldjer tro^ lüiebcrljoltcv Söitten bte SaubežfveiOciten nodj nidjt Iieftiitigt [^attc. uiin ?(lbrcd)t im ,§er&ft 1291-und) ©raj tarn uub on bic ©täube ®clbfprbevuugen ftetfte, autmurtete ntan iljnt mit Ütagcn; e^ fielen fjarte SiJorte, ^riebrid; ucn ©tuticuberg maljnte i(jn an bag ©djiiffat be§ SütjmeutLUiigS uub fd^tiefelid) fagteu if)m bic Stäube buvd) iÜifdjof £eoV"Ib üoit Sedau beu Ö)cF;or)atti atif. ®ie aufrür;reri)d)eit Slbcligcu, au beren Spi^je bcr Stntien&ergcr, lllridj ooti ^cuutinrg, lllridj i'ou ^|?faitnlierg unb ,'piirtuib nou SBilbon

ftaiibeii, riiftctcu uub idjtoffcii am l.^outter 1292 jii ®eiitic^=£aiibž6etg ein lyitttbttifj mit bfin tSr^bifdjuf ifotirab t>oti Siit^burij, ber auclj beti ^er^oi] Otto öon S'ficbev» Daierii ije)uanii.

9Sä(jrciib bte ©teivev [id) bev (aiibeSfiirftfidjcti ©itnjcu temiidjtitjteii, braitiien bic ©atjburgiT uiib itu @tut§t[)(ile Dot, rteUingteii ouu bft in bdä 9JJui't[}ciI niib

ticliigcrfen bie Stabt iörnrf, mcfrfjc Uüit bcin älfaridjitd ,0evninmi üon ßiiiibi'nßfra Ucr^ t[)cibiat luiivbL'. ®rt eitte ber §erjog mit feinem .^eere ütcv bcii tief orrjcEjnciten ©emering, mu i[)m 600 Öaucrti mit Scfjaufetn ben Söca Dafjncn niitfitcu, fjcrfiei; bie S^clugerer ftiifjen, 5^-iebricf) non ©tnbetibcn] univbe gefangen. 3euc 'Jtbeligcn, kuelcfje liisljer itocl) ntd)t ^^avtct ergriffen Ijattcii, fdjloffeit firlj bcm ^erjug an, bic anfviifjrerifdjeti iiiitcr= lurtrfen firf) nnb mit iljrer ,^ilfc lunrbc bie jd^bnvgijdje Stabt gricftidj in f äriitcn cvftiirmt. aBibcr atleä enututeii jeigte fid) bev ."ger^Dg je^t, ba er geftegt f)ntte, beu aBiiitfrfjen bet üüiinifterialen luitlfü^rig; eben tu griefndj empfingen fte im SJtiir^ 12t)2 bie iüeftiitigiing itjrer 5Red)tc, ja ber ^erjog entl)üt) ben 0erl)a6tcu ßLiiibcStjauptmonn Dun

?lbmont fcitiev SÖiirbe nnb fe^te .^artnib uon Stabccf an feine Stelle. 3m Stif^rc 1297 unu'be 9tbt ,§einrirf) in ber 9Jäl)e feinet ftlofterž üon einem ä5evu)nnbten ennorbet.

Stm '?llfived)tS I. fünf ©iU)uen üOeruafjm ber erfigebcireiie, gviebridj ber <2d)i)ne, bie Siegiermuj. Segen SiUjmenS geriettj grtebridj in einen Sh'ieg mit §ciiirid) nun Stüi'uten, bein ©ütjue 9JJein(jarbä nun C^-iür,^; 1,'Jll luarb ein grtebe geid)lDffen, in )ueld)em -t»^'"'-"''-"') ^üviiteii baž ©aniittjat nnb Äijitibiidj-^^'^iftriiJ atitnit, tueldjc ®e&iete mit Steiernuirt üeveinigt lunrbcu, 3)i-ei ^afjre fpiiter innrbe griebrid; ber Srfjüue uoti einer ^^iartei jnm bentfdjeu itönig gcioiiljlt, babiird) aber in einen Ärieg mit bem (iiegentönifl Siiibroig beni ÜJaiern üeriuidelt. C£r jog im Safjre i;522 bnrd) Steicrmarf 5nnt tSiitfcfieibiingsfampfe bei 3)£ü[)tbLn-f; in VJbmont rietl) i[)ni ül&t Engelbert Dmn ^nge ab nnb ber 9lftrijluge iiSiirt^ofornäng üon Verona, ber im Ätofter lebte, füll i()m UnglücE DonutSgefogt I)abcn. ber 3:r)ot lunrbe griebrid) 6ei 3Jfiil)Iborf geid)[ageti unb gefangen. aSader fämpftenbie fteirifdjen ^titter für il)rcn£anbeS(n'rrn, befunberS »uirb bic 3:apfertcit be§ ;Hiltev§ ."geitmig nun SBurm&ranb geriUjmt. 3)on bem öJefdjled)te ber ^rimttmonžborff, ev^äfilt bie Sage, jugen 23 in bie Sdjlcdjt nnb 20 imn i()nen fanben ben ,'pclbentob.

(Sdjon imr bem 3(uäjugc in ben ^^elbjug I)ütte J^riebrid; feinem Svnber SU&redjt bie äicgievnng iu Cfterreid; nnb Steiermart iibertrngen; fein jiius]fter iürnber Cttü — ber gröl)(id)c — griinbete i;527 jn SJJeuberg im ajjiir^ttjale ein tSiftercienferflüfter. ®ie ^Jtegiennig ?(Itircd)tä II. (1Ü30 tiiž 1358), wetdjer ber aSeife ober, loeil et feit 1380 an ^länben nnb ^^iifien geläf)mt loar, ber Satjme genannt lunrbe, luar frieblid). ^l&er jn feiner ^^eit UHirbe niirf) Stciernwrf non jener entfe5jlid)en Seudje Ijeiingefndjt, H)eld)e mnn bcti fdjmarjen lob nannte. 2Ber oon bicfer KruuEljeit befaKen lunrbe, mar unrettbar nnb in

ber fi'ir^cfteit ^cit tierloreti. ®te SBepiilferutig geriet^ itt SBerjtueiflimg, ganje Ortfc^nfteii ftarticn niig, ©eiucr&c iitib ^anbel ftocften, alTent^atkn ^ofjfn Sü^er timber, tocfc^e [icfj uffentlid; geißelten imb babiirc^ beii >]oTti ©utteö afi^uwenben tva(^teteii.

Söätjreub ber ^Regiemiig StlOrcdjtš II. trat ein ftcirtfcf;eä ©cfdjlec^t in bcu S8orbev= gnitib, lucfcfjeS fvütei- ^u uugeaEiuter mporftcigcit fotlte. ®te freien üoit ©ctnnecf, 10 geitüiint tind) ber 58urg ©atined, toeldje fii^ auf einem fvciftei^enbcu ^iiftel fcei ^rofelnii im ©rttiittfjflle er^nö, Ijeiite nber iit 2:rümiiient fiegt, fiefafjen Mobe uitb £cfjcti in Unterfteier iinb Sraiii unb imueit (ludj ®ögtc be§ Stiftet Okrtiirg. Ufrid) Ooti ©anned, ber beu §a6äburgerti mandjeu i?rtegSbteu[t gefeiftet, luar oermatjü mit Sat^atiita non §euntnirg, einer Snfetin jener .^ler^ogiii ©ertvub, »ucldje mir 3?id)te beä Ic|3teii ®nbenberger§ ^-riebrid; II. fetinen gclcrut f)(ifieii. tllridjS ©oljn griebridj erlite 1322 kitii i'Iugfterben ber .§eim6itrger eitieit "S^eil ber SSefi^uugen biefeg reidjen ^aiifeS unb ermavD büju utn 1333 aurf) bie 53uvg= unb SKtirftfjerrfd^nft Si(It. ^a^fi't'ic^e ^irümmer erinnerten in biefem SJfnrfte an baž rümifdje Sefeja. liefen ^vtebrid] ertjob Ä^ünig ßnbmig ber Öaier ttn ^Jtprit 1341 jum 3ReidjSgrafcti üon 6iIIi.

?nbrfdjt§ II. r)od}ltretienbcr Sulju JRnboIf IV. veijierte nur fie&en Siit)rc (1358 big 1365); für Steiermart enuart) er SBtnbifdjgroj, momit ifjn ber ^jßatrtnrd) oon l'Iqnifeia jn betefjnen ge^wuntjeit mar.

©eine jmei iüriibcr, 91Uired)t III. „mit bem ^opf^" jubeuattnt unb fieopolb III., ber fiebere, tuetdje ifjnt in ber üRegicnttig fotgten, tf)ciUen 1379 if)re (Miete, moburd) jmei Sinien ber .'pattSbnrger entftanbeu: bie albertim)d;e unb bie leopolbinifd^e. Seo^iolb, ein eljrgeijiger unb nnternefjnuingžfnftiger giirft, erf)iett Steiernmrf, Kärnten unb ßrain, äu benen er neue (Gebiete ermarfi. Sei feinem lobe, ben er in ber ©(^(acfjt bei Sem))adj in ber (Sdjiuei^ (1386) fnnb, ((interliefe er oier ©öljne: SBilfjehn ben greunblidjeu, ßeopolb ben ©totjen, ©ruft beu giferneu unb griebrid), fpiitcr „mit ber leeren Xafc^e" gennunt. Sßon biefeu mnr ber üttefte, SOäiUjeltii, jum ©emat ber ^^^viitjeffi" •'pebwig, ber jüngfteu Üodjter bež ilönigS Snbmig [. uou Itngnru uub ^.jSoien, beftimmt, metdjer bn§ Äöntgreidj ''JJoten pgefafleu mar. gr begab fidj aud) uiidj Ärnfan (1385), um fidj mit feiuet Srant ju ocrmiiftleu nnb bie Sliegierung nu^utreteu; aber bie Serfjättuiffe ftauben feinen

IßSiinfdjeu entgegen nnb beraubten ifju ber iHraut tute ber .^errfii^aft. ^iir bie oier 33rüber regierte bann il)r Dljeiin ^llbredjt III., ber iui Safere 1395 ftarb. (£iu (i^taägenuilbe in ber ÄHrdje ju Söreiteunn jeigt unS biefeu Ijabžbtirger iti BoCIcr ^Riiftnttg unb mit einem ^opfe, ber in einer oevjierten Äapfel i^nt über beit iTüideu f;ängt, 3n beu fotgenben !3a[)ren medjfelte Steiertnarf öfter feilte getreu, big 1406 (Stuft ber giferne SRegent luurbe.

l'tl^ 2Eill)e(m ber J^reuublic^e in Steiermcrf Ijerrfd)te, fielen bie DSmcineu jum erftenmüle iu baä üaub ein. Sie tüaren 1356 uadj ©ttropa getoninten unb [)atteu fid; auf

ber Sgottan^oIHnfel auS^efireitet. 3in ^a^vc 1367 übcrtpoiib Äöiiiij Subiuig I. üoit Uitgarn bie mit tf^itcti oerßütibeten Sulgaren in einer blutigen ©c^tücfjt. (Srinnerung an biefeu Sieg unb tu grfiUtung einež ©elttSbeä lieB er bie iiitf^e in SOfnrin^^ftl üergröfjent mtb üere^rte it)r ei» SOfaricubilb, ba§ ftdj tiotfj in ber @c^a(ifammcr bcfiiibct. 6iu JRelief im ^Jijmpanoit beä ^ortals ber aJtaria^^f^Kei^ '^fif^Jf 6e^iefjt ficfj anf biefeš (Sreignifj.

3i!i (September 139f> lieferte Äötng ©igigmitiib Don Ungari: ben Xiirfen Sei gijitopotig eine ©rfjtad^t, in njeldjev er untertag. jur (Seite fontpfte ber ®rttf |)ermantt Don Sifli, ber @iife£ bež erften Sitlier trafen, an ber ©pi^e ber fteirifcfjen

Krieger. SFJit ^etmonng ,§ilfe rettete fid) Si'ötiig ©igißmnnb nad) Sonftnntinopef, bie Dž^ manen aber erfdjiene» iiod) in beinfelkn 3at)re in Steiermarf, tierbrannten ^J^cttcin, ücrnnifte» teil bö^ ©einet jluifc^en ®ran unb (Saoe nnb füljrteti an 16.000 TOenfdjen in bie (SctQiH'rei,

93i}n ba nn iparen bie OSnmtien DoÜe 200 Satire I)inbnrd) eine jurdjtbote ^Inge für ©teiermarf, ba§ fie oftmnts [)eiinfuc^ten mit ?Rait6 unb Söranb. SCm ineiften Tratten nntürlid) bie' Orte jn leiben, loeld^e in ben nad; Often fidj öffnenben 3;fjalevn liegen; SRami, ^ßettan nnb Slableräbnrg fafjen ben graufomen ^einb oft nor i[]rcn SKauern, aber audj in bie ®citcti((;äter, ja felbft tief iti baS ©ebirge fjineiti getaugte ber O^ntane. 9[n inelen Orten mürben bie .ftird)en bcfeftigt nnb SSerft^nnjungen, Z&bex («om ftQtiifd)eit tabor, Säger) genannt, angelegt. 3u biefe gefidjerten ^^lii^e ftüdjteten fid^ bie Semo^ner ber offenen Orte, menu bie SJer^ne, luelc^e bie ^ßiiffe oerfperrten, bie ©d;nnjen, burdj lueldje bie ^fjalengcn nerrammett mürben, bnrdjbrodjen luaren, bie auf ben §üf)en onge^iinbeten ^Jreibfener im Tuntel ber f^arfjt meitfjin lendjteten unb bie Äreibfdjüffe (Snrmfdjüffe) nnb ©(ocfen» fd^täge beut geiingftigten Sanbuoffe ba§ .^erannafjen ber ©efatjr üertiinbeten. 9?od) 'jaben fid) r^ier unb ba fo(d)e .taftetle alä bangen ^eit erfjatteu, fo gu ßifenerj,

gel)ring unb ^elbbadj.

^erjpfi SäJaijsItii bet Jrtiiiiblidi«.

no

aSiebfrrjPÜ iinifitcn bit Sinibtnge Stcueni iimuifjrcii, inn bnii ^ciiibc SlMbcvftniib leiftcu Uiitiicit, iiiib cbnifo bviitfeiib Unir bii^ Stiifgekit, bnS ban gcinbc cntiiciieu,iujit'()eii [leftininit luiiv. Hub uliicfUrfj Dcrjcuiiif, bni bcr ©iiOct eiiifä Sfluitfrljiivcn nber ditcž tiivtifdfjfii 9ioitfr3 dtcicf) ^Sobe tvflf, bciin tueit idjliiiniicv luav lift brtž Sož bcfjcit, bfv, tjinonSiiffnIjvt nib3 bcv .'peiinat, in einem fiTinbni Satibe uljne .'goffnnnn, jc iiiifbi'i' ieinc iiii'tu'n jn I'djcii, SrtiiKc fein Sf&ctt biiljinfcfjlcppte. S!lMil)vlid), gtderniarf Ijot in bicfcn jUici ;^af)vfjutibcrtcn iiiii]ff;('uvc Cpfi'V on ®ut tuib Slut fiir bie (Srfjnttinui br^ (iljviftnu tljitniž nnb bcv Kultiiv bc§ ?f[ii'nb(nnbeS gfivacfjt.

Grnft brv (Siü'vne (14(M) tiiS 1424), p iictuiiint ntc<]cn jcinev ®nfn]ic unb unnt'lDÜI^nürfKn fLj!-pfrIiff;cn ilvnft, luTffanb feine loitbežfitvftlirfjeu l^Werf^tc iuiifjreti nnb bic bnvrf) ^{ittevfetjbeti oft ijcftövte Cvbtntnii tm fianbc intiner luicbcv Ijcr^nfteKcu. Seine evfte Öenuilin imiv 9Ji(iV(irtrctf;a, Xorfjtcr beS .^ev^oiiS Soflnafaii noti ''^^iinimern, nielctjc 1410 I^nljre fpiiter vttt ev ndrf) ^l^oleii, nm bie .fjdnb bev ^4>nn,^etltu

ßimtnu'iiiä, bev 'Jorfjter beä l^ieninlüt Oüii iDtafinnen jii iieuiinnen, Don bereit Scfpiifieit cr uiel rjer^üvt f;atte. @rf)on int ^fij^lii'd f^i"^ .^ti^iif^i'i bic Scnudrjfniui

ftdtt. X'ie none ."peri^Liiiin, bic audj nu'iieii tfjref ^yvÜMitiiinfeit ijeriiljint tuirb, tiuiv ucn finfjevovbeiitIirf)cv .tüvpcvhnft; foff fie eä biicf) lU'vinorfjt IjaGcn, .^uFcifeit 311 jev&vccfjcn nub einen bclabciieii iifi5nt]en in Süeiuennnii jn feigen. Sie innvb bie Stammnuittev be$ ^uieisie^ bev .<pabäDnv[icr, ineldjev in ifjvem (^nfe( 5JJ(ij;inntiiiii bie idininKicfjen ©efiOiiniien bc§ ,§nnfe§ luieber iteveinitite nnb in iljvem llvenfel '-l^fjilipp bein Srfjiinen nod) (iviifjevc OJelnete evumvt).

Sm friiftiiiften SJfanneŽdtev, im 3niit 1424, univbe .'^ei'.^tnj (Svnft ^n Svnrf an bev TOnr biivi-^ ben lob ben Seinen ciitviffeii unb int .ftlofter ^Rcnu lieftattet, wo fidj iu einev ft'apcUc bev Stiftäfivdjc fein fdjüneä ©vntnnnl befiubet.

Sein oftefter Sofjn ^rtebvtd) V. (III.) — 1424Inž 14();{ — luav cvft neun a(t, >uejjf;dt) fein £)[;eim ^viebvidj (mit ber teereu Xnfdje) oon 'Jivol bie wovninnbidjnftlid)C Sknievunfi it&entiiljnt, Sm ?(ltev lunt 20 3iil)ven trat ev bann bic iU'viodtnnti feiner Gebiete nn. 6v niitcvimr^ni eine ÜBJulIfafjvt in bnž fjeilii^e Üanb, iito ev nnt ©Vrtöe be^ ©cliiferö ben ^Rittevfdjtati cin|)fin<i.

SBiifjrcnb feiner ?[6iiiefenrjeit int ^fuucnittcv 14U6 trat ein (Sreic;ni|i ein, lue(d)e§ bcni ofjueljin frfjon fo fcf}r ijeftieiieneu 3(iifcfjcu bcr ©rufen luni ßÜti ncncti (^iStiin,^ üerlcifjcn foKte. Sd}Lin itn Saufe beS XIV. ^afjvfjunbevtg umven fte inimev tpljev cnipurdcfonuneu. .■perntnnu I., bcv Sof)n bc§ evftcn (Mvnfcn lion ©Hi, f;nttc fidj mit einer boSnifdjcn .SJöniiiStudjter ncnnöfjlt; §cvmnnn§ I. iJfeffe Siltjctm lunrbc bcv ©enutt ber Xüdjtev bc? politifdjen ftöuiii§ ffafitniv beS (^iroficn nnb feine Xodjter iic jincitc Öematin beö evftcn Sniiftltmeii, SBlabiglnü, iiiif beni volnifdjen 3:i)vone. ^evuiaiuiä 1. Suljn, .'pcrnuinn II-

war feit ber <Sd)Ioc!^t bet SJiifopoliS ber ©iinftliiicj hei iiniiarifcTjen ^föitiflS ©iflištnunb, ber 1410 niidj pm rötinirf)en .^Eöiiig geiuafjU itjuvbe. biefer 1401 tion titijufrtebenen uiuiarif(f)m9Ka(iitaten gefangen ijefcjit luitrbe,beti)irtk ,'perminttilii>u Silli feine greifnffuiui. @igi§innnb üediefj feinem 93cfreier bie ©riifftfjüft ^igonen, üerpfiinbeteifjnt bie SJiurinfet mit ®žddf)nnt nnb erfjob ifjii ^uni SSnnuS Don ©Iciuonien; oud^ üermäljfte cv fit^ mit Hermanns 2od)ter 93civbavrt. 9n§ bnnn ber ®vnf non Silli nndj bie ©ittcr beä 1420 tinö= geftorbeneit ^anfeS Drtenburg erbte, ftanb baä ©rafenfjaug onf bem CSipfet feiner 50fnd^t. Slber bem ?ntgrafen ^ermann II. bereitete fein iiltcftcr griebricf; fdfjloere Soriien. ^iiefer imir ntit glifabetf) oon SKobrnfdfj^SBegli« tiermftfjlt, aber er ermorbete au3 Siebe ju einem frcntifd^en ©betfriiulein, Sernnifa üon lefc^nit^, feine GSnttin iinb iiertjeiratetc fic^ fjeintlicf) mit feiner ÖJetiebteu. ®ie i!nftnnbe§maf?ige ,§eirat uerjiefj ber i?ntcr bem ©oljne nid^t; er I^icft itjn foflar auf ber ^efte Obcr^Gitti cjefangen imb bacljte btiraii, iljin bie Siedjte bcž ©rftjicbornen jn ont^iefjen. ?[ber ba ftarb fein ^tucitcr ©ofjn ."permnnn 1.11. eine§ plo^Iidfjcn Jobež burdj einen @turj bont ^f^ferbc. Unb im folgenben 3ct^re (1427) Derfd)ieb ber ^fiinici ©tefnn Don SoSnien, loetdjev ben ?Iftgriifeu Hermann nt^ einer bü§nifd}cn ^^rin^effin nnb beffen S'Indjfontnien jn Srben feincS JHeidjeS einfette.

Setit mnfjte fid) ^ermcinn II. mit bem einneferferten @of)ne au^föf)nen, aber jutior motite er SJeronifa, meld;er er bie <Sdjutb on bem llngtiicf, baS fein getroffen, beimaß, üerntdjten. Sic luar bor bem (Mrimme beS 9[Itgrafen geftofjen, irrte Hon eincnt 3uf(nd)tšorte ,iuni anbcrn, felbfl in SSötbern fudjtc fie ftrf) jn oerbcTj^en; ba griffen fie bie .^infdjer in ber 9fäf)e üon ':pettau cinf nnb nnn lonrbe fie bem ©tnbtgeric^te »on ßilti übergeben, biefež folJte fie oI§ .^eje, bie ben ®rnfen »erjanbert fjabe, tiernrtljeilen, 9tB aber bie 3{ic^ter feine Sdjnlb an ber Ungliictiidjen ftmben, lief? fie ber ?lttgraf onf feine Söurg Oftermit^ im ©nnnttjale bringen nnb bort im Sabe ertriinfen. SJtnd) nnbnnc^ föfjnte fic^ ber Slltgrnf mit bem gefangenen ©ofme loeId)er nod) be§ SßaterS ^Tobe 1435 ba§ §aupt beä .^anfeS, ber ©ebieter über 70 $errfd)aften mnrbe, bie in Öfterreidj, Steimnarf, itärnten, Kroin nnb ft'runtien Ingen, ^nt fotgenben 3af)re wnrben (SSraf griebrid) unb fein @D[)n lllrid) II. oom ^laifer ©iglämunb in ben 9?eid;žfiirftcnftaiib erlioben. ®ie (Srljebnng bntbete ber fteirlfd^e £anbeä[jcrr ^riebric^ V. nidjt, unb ež begann ein .firieg, ber mit einem Vertrage enbete, in ioe(d)em bie Sillier bie ßnnbeSljoIjeit ^^rtebridjS anerfannten.

,^anpt ber albertinifdjen ßinie ber .^ob^burger, ber bentfdje Äöuig 9(lbrcdit II., ber and) Ungarn unb fflöCjmen bel}errfd}te, ftavb 1430 nnb erft nndj feinem ^lobe mürbe fein ®o^n Sabislauä (13oftI)nmn§) geboren. Neffen ^ormunb nnb Sr^ielier mürbe ^riebrid) V, üon ©teiermarf. ®ie 9J?ntter beö ^{i.rin^en, .ft^Önigin Slifabetfj, fndjte mit §ilfe il)rež ißetterä Ulridj II. Don SilU ifjreni Äinbe bie ft^rone Ungarn^ ju üerfdjnffen, aber bie Ungarn Derlangten wie bie Sijljmen unb bie Öfterreidjer uon bem ißornumb bie

K./i.v.Sifffl'

StrliiiiUratifrti'l bom WTOliiiiiit (Stuft lieä ISijesin'ii.

yfitSlu'fcruiii^ jfiitt'^ iUiiiiibclž, fidi [yricbvid], bcr iümi[cfjni Si'önii] iicturtl)lt movbeti linu', im Saljre H52 itncfj feiner 3{iittff()r Lum SUiIicit, uu' cr bie ÄiUKilroni' cinpüiiuKii iinb fidj mit tSlcuiiLn'e tuni '■^^Ln'tihtdl ncriiuiljlt Ijoltc, nndj Siniev-Jk'uftabt bcrint), unu'bc cr Ijicr tuiii bcti iui,^uFriebeiu'n CftnTcirf^n-ii, bcnett fief) rtiirfj ber ®riif lllrid) ncin (Sidi aiif|firfjlüfini fjattc, bolmii'i't. ®ie nor bcv Stabt aufsieftflltfu SSurpiiftcu bi'r SlnifcrlidjL'ii unirbcii ijnLKirfci! itnb iictieii bn§ offene Ifjur iiebriiiuit, biircfj luelrfjc^i lutdj bit' S^clniiern- ciitiicbniU|^cit luiirni, umnt iiidjt ber fteiri^djc ^Jitter Wiibreaä !iiauntttvdi rr mit I'Liuieumiitl) fidj bets fiit(ie(ien(ic[tt'nt iinb fic fo mil

[V'tjnlteii I)iittc, tn§ bn-S ^(jor iii'ldjloiicn lüiir. fafj fid^ bcr ^itnifer lialb ^c.^lrmiit-jfii, !L'nbtžlau5 (111 lllrid) oou Gilli oih?,^iiIit'fen!, bcr luui bnt jiinrtfti l^iivften (Vinj uacfj fcinciu

ayillfit U'sittc.

?lbcr bcr Sillier tuüllti' iiodj ®röfjcrcö crrcidjcn iiiib iiitdj in Uitijiirti nc&cii betii iföitiii bic erftc Stelle ctiniffjinen. Xurt mar ber etjemiifirte )Hcc(cnt nub jcjjiije OOerciUJitiin ^iiijiiiin ,C-)unt)abi, bcr lybfcinb bcö tiillierž, 1456 ^LltLU-tcn imb bcr jmu^e Äönirt Bfiinb fid) itiit llU'id) in bnä ULnt beti dürfen gefülirbetc llitfiorn. lUrid) mürbe jetU ,^um Stdit^ ()aUer bicfeS SicidjeS cvtinniit, aber tti Sclgnib tum cž sum (Streite jluifdjeu it)m mib ,'puiUjabia Soljne l'abi§Iai:§. lUrid; würbe uoii iinbižlnu» iifierfalleii tinb iit ©tiicfc (icljniini. 3» bcr ®£iiioriteittirdje jn Silil lunrb er bcffnttet, ber .^erolb jcrbrndj unter beul breininliiieii 5)iufe: „■'p^t ^'''viif (Silli uiib ninuiiermeljr!" beu ©dljilb bcä tum iui^i]fftorlH'iieu Öirafenljanfeö uiib bnä ijkilf flaute Innt, Ser (irofite 5:fjcU bcr Scfitjuniieu be^ rmm <iSliic(c Innige bepuftiiiten üiefdjlerfjteö fiel nn Maifer gvicbridj,

3li frieblielteub biefer SDfoiiardj nudj mar, fo (lenoffcn feine ßiiuber bodj nur (elteti bcö griebeuž. Sind) Steiermarf ,^iiljltc nur meutfle räiljiiic ^aljre. (ätu betlatienämcrtljcö (Srciiinifs mnr bie y:lninnfirdjer=^cf)be. ?tubrcal ®aumttrdjer flammte aiiä älMppnd) in Strain, tilier ber ©tnmnifiti feincä ©efdjlcd^tcä laji bei Sü'cififirdjen in Obcrftcicr. ^lin Apofe Äaifcr ^riebrtdjä cr,5iuicu, erljielt cr fdjon 1447 bic 'i^flegfdjoft bcr fjaliSbitriiifdjen ^|'f(iiib(jcrrfdjrtft Sdjlauiuij (SjiiUnuif) iti Uitijiirn, fpfitcr mürbe er Obeniefpan beS '4?rcfitmriier SoitütatS, baS ber Si\iifer im '^ifnnbbcfit^ Ijattc, fiiinic ^reiljerr. Sr (eiftcte beut ifaifcr firofje ®ieufte: nn^cr bei ber y3eln;^cnt!iij üint SKicuer-Sfcnftabt nudj nud) bei ^ricbridjö III. «ampfc um bie GiKier (frbfdjnft, cnblid) 1462, al» ber Äaifcr in bcr Süicner .tifftimn von fciiieu Uutcrtfjunen tielci(]ert imirbc. 9Iber f))atcr, alö fid) ÜViiunfirdjcr eiliger an beu nnivinfdjen iUinig 3)Jattljiaž Sorüintiä <infff)lcif?, erfalletcn bic 93ejicl)niuicn be^ StaifcrS ju ®aiimftrd)cr, beni er grofje Summe» fdjiilbetc, bie cr nid)t ^n jaljleti im Strtube mar, Sž mor banialS eine milbe ^eit, ber Iro^ ber SSafaKen artete oft t" 3Kiberfpenfti<]tcit unb felbft in offetieu ^irieci n^'t^cn beii i^nubeSfiirftcu auö, bem man mie einem geinbe ^IbfnOfbriefe ;;nfd)ieftc. ?lndj SBauntfirdjer, fmuie feitie ©cniiffeit .»paitS luiu

Shikitberij, Sfjviftof uiib ?lnbren-3 Submit] ^tutSiii'v iinb lllrid] uon 'ipof!ui(5

htiltcn bnn .ft'aijcr bi'tt ®etjLn'iiiiii nnf, iljvt' 'SöCbücv itoljiiuni §avt6evii nub ^iivftenfdb iiitb luTUiiifktt'ii bnä Üatib in idjrecflirfjer fficijV. 3Iuf bom 'i'liiöidjiifjlaubtasic iiolfcr^ iiwvft in Sl'drutfu 1470 luiivbi- bev Streit niiftUH'ilcu ficiiiclriit uiib juv uudftiitibiiii-n

©djüctjtmu] nteljreve bcr Sfufftnnbifctjeii, bnnnittT iyniinifirrf^cv itnb @iYtf;eiU'i-tcv luufj Wnvi ßdobcii, UH> fie Qin 2;}. ?[})vil 1471 cititvafi'u, bie Uiita-= (jmibUiitiU'it feinem fiitjvten, lourben bie Stdbtt^ore uin brci llljv (leidjlLiifeti, S8oitm= firc^ev iitib Wreifjeiiccfci- ertiriffeu iiisb ?[(ieiibä inn-bcm SJiiivtljLive ent(;ait).itet, (5ini(ic ifjrcr ilditfier iinu'beii in bn» (^efiiiuTiiif; (lemovfeit, bie Üeirf)e)i bev.^>iiu]ei'id)tcteu iiutveujAinu^e bev jrfeiiieu ^^i-aiu-ižcanertird}c [icftattet, biei'eicfic^iimiitircfjevö mid) bem Sdjloll'e Sd^hitiiiui delirndjt. gfeninital fielen bie Cätmiiien miiljretib ber Jlfeaicniug bež ft^aiferž gviebvid) 111, in Steievmnvt ein, om fiirrfjterlidjfteii luiittjeteu [ie itn ^rtljre 1480. gie evfdjiciteii baiimlä lum Kiintteu tjev im obeven iUfurtfjalc, buvdjjoiien felbft einige Seiteutfjiilev nub menbeten fid) Hon S^nicf fiibumvtž ficiien ©vn^. Sllijfter, iiivcfjeii, ,*perrenfi^c, Siürfer unb ©tdbte luuvben jevftiirt obev nepliinbert unb feiii ifiiibev^ ftaiib tonnte iljiteu eutiiecieitdcfteirt luerben. iBom ©vn^ev SdjioBlten^e tniifjte bei' iTnifev fdjinev^erfiiKt ^iifetjeu, )uie bie llnuiet)iiii(i ber .S>inptftabt i)er= luiiftet luiirbe. Über SiabferSlmvti uerliefseii eublidj bie ftivff^t&iiren C^iifte baž i.'nnb. 3u bemfelbeii Saijve erfdjieitcnApciifdjm-fciifrfjlurtrmc unb bie tieft raffte SEaufenbe bdjiii. Sin ^vežcobdb ant (^vi^^ev ®uiit fdjilbevt bie SJotl), lueldje bnunti^ bie „bvei Wo bp (age 11" Ijevwonieviifeit. oilier and; bie litigant, mit bene» ber Äaifcr luiebevfplt im ATrieiie (ati, Hevtüiiftetett oft bnž Sanb in ratim mitiber nraittanter Söeife atž bie Cättuittett. (fvft nad) bem STobe beä .ftiinifi^ ©fnttljiaö (furuinit^ (1490) imirbe baž A.'aitb nott iljtuMt befreit. 1)rei Sa()re fpäter ftavb ber ilnifer. (^'va^ Ijatte er fidj oft itnb nent aiifiief)ftlteu, bie Stobt neu [)efefti(]t imb bort eiitc ißiin] itnb eine Äürdje, ben iefjitjen 1)om, erBant,

«litci'iii SHiiiniiHrifjiT niif fiiiriii Jfiiliiint jur (5rii"H'Tuiiii ail biü tfvbnimiis [riiu-v miirn in Itiitiarn O-f-'i")-

Unter iehioin SpIjiic llfiijimilinn I. (1493 Inö 151<)) foliitcii fru'blicfjere 'Srf)oii uiitor ^vichriff) I K. iluuyii ÄTIageu üficr hen üBucfjer bcr ^vuben tnut r;t'uiurbcti, bciitii iium, t()citlociii' mit 3{crf)t, tCjcitlueifc ntuT otjiic (^viuib bic ©c^uSb iiii bcm iifu'vfdiiibiu'fjntnibi'tt luirtfjfdJiiftlicfjcit ajcrfiifl juirfjvifb; bnvffj iljre (Stitfcviiitiiii f)L>fftc ituni bic fviif)m SBtiite bcž fiatibc» luieber rjcvtici.^iifüfjri'ii. Cftcv (it'3 finift lunreit unter 'J^viebvirf) bi: Stäube ncrfammrit luorbcn, um Stfuevu jn iieliHifjrcii, nbev artmš? iciirai bic Ümibhii^c iiorl) iiftcr lulrrjcu Wdbfeiftiturtcn ficiiütfjint iiclucjcii, menu uicfjt bie ^ubcit iiu Snnbf gelebt hatten, inclrfje „,S?nntmertitcofjto" bcä Siiiibegfjerrn ^n ()iirf;ft bcbeiitenben üeiftniu'^en iierf}n(tcn ivmvbcn. Siürfit^JbcItoiocnigcr ücrlanijten bie Stiinbc Hon SWoEimtliait i()re i^ertreitnnti); bcr ^nifcv Hc^ fic^ bn.^u beiucijcn nub gat) am 19. SKciv,^ 1490 ben ®efel)l, bafä bie ^jubcii biS ^^um Drcifouifistafle 1497 ba§ Snnb riiitmen fLirCtcn. pv ben entfiiltciiben SJiiben^ing ober uuif^teu bie ©tiinbe fid) jur Uoii 38.000 ©nlbcn

licrpflirljten.

'Süie ^isevtvcibunfl bcr ^nben fjiittc nucfj bic Jvffge, bafj SJJajtmilianž SJciiicvunii, bie ftetS jielbBebiirftiti lutu", ffift jcbeä Sntjr nn bie Stäube (Selbforbcrnnsien ftellen mnf^te, )l) biifi rttlLi nntev tfjni bie regefmafjigen Steuern ifjren Slnfantj nntjmen; Dont Satjrc ]51f) finb bereit'5 Stenerbiidjcr ei-r)atten nub uoni ^^dljre 1525 on tft i^re Sßcifjc uid)t mefjr itnterbroer)cu.

®ie Sinlje iui Vnnbe murbc Ifilö bnvrfj ben iHnfftonb ber liiiubilcf)en SBnncrn geftört. .^enHU'|-(crnfen bnrrf) unfliifie 93ebi'ürfungen h-ninilct^r ii^nueru luni Seite ifjrer Ijervcu Dcrpflan.^te fid) bie- iyelöcc(ung iiud) nad; Siibfteicr unb feUtft tu» iu bic @cgenb luni ®ie bartgcbriicftcn 53auern iiertongten bie stara pravila (bie dtc ©ererfjtigfeit), baä fjcifit bie 'i'lbftedinig uder lodlfiivlidjen ^urbcrnuiien ber ®ntöf)errcu. ®er jntn ^flb-Ijonptmanu ernonnte (SicLirg inni .^crberftcin beficijte bie ?lnf[tflnbi)d}cn nnb bcr iiaiibeö^ ljon).>tnuuin Sigmnub oou 'I^ictridjftein tuidenbete ifjrc Untermcrfnug. .Sparte Strafen mnrbeii nerljiingt, ober bie Urfodjcn ber Uu^^iufricbctdjcit uidjt kfeitigt.

9j;aj;imilinn ftavb ini So()i-e 151!». ^^Jür bic iunere ®efd)td)tc bcr Stcicvinart ift feine 3{ef|iernng mm grofier Sl^ebentimg. 's.TJidjt oflcin auf bcui t^kbictc beš Jituiu^liiefctiä, finibern nndj in often übrigen .ßii'^M^'n ber Sycruxiltnng erfolgten burif^gvcifeubc Ser' dnbernngen; ^JJfojrisnilian fdjnf bie övnubfagcn, nnf beitcu fief} in bcr gotüf ber :Sf^emntci^ ftoat cntuiirfclte. Seine 9icgicrniiß§,^eit bilbet biif)er bie Übergangszeit be^ mittchittcrlic^eti iiebciiS in bie SJen^eit.

Seine (Srbeu, bie ,^iuci (Jtifcl Äarl unb !^crbinanb, meitten bei beut lobe beä ilaiferž in fernen Äinben; eine ©cfanbtfdjaft ber üfferrcidjifdjen Üiinbcr begat fitf; nod) Spanien, nm bcn ßrftgeburncn, itünig uon Spanieu, ,yir S^cfitu'rgreifung cin,^ulabcn; bie i'UigcLU'bneten Steiernmrf? luavcn Sigmntib mm .Ocrberflein nnb .\>onä .Ciofnmntt

luni (ikiiiititcfjl, ü^alb iiadj iljver ,S>'imte(jr cvfdjieuen bir uuii bint tžfljoii (5uti]e(]Ciiiut[)iiH' bcv ©lil-Ijiilbuiiiiiil bcODdiiim-Ijtiiitcii tiotmuifiiirt', onbi'vi'11 SpilH' ber a}favfflv(if (Siifirnir ouii ®i'oiibfuburii ftiiiib, &cjrfjlULn'fii bic yaiibt'Sfi'L'i^ luoviuif am .'JO. JvtiiuiCf 1520 bit'.^iübiiiiniji fhittfanb. ^m ZnU bcS folt]ciibeii erfiljicit

iSr^fjev^lort 5 e v b i ini ]i b, bciu feiii Ü^nibcr bie ciiift^ tueiligc ^NCviualhitti^ bt-r ofterreicfjifflj en iiiiitboi' i'Uu'v tviigen uiib bci' fid) cDcii mit ber Vlmui luni

Uiii^afu uiib lu'i'=

nnil)(t ()attc, iu (^Snij imb lit'B fidj (jiilbiiicit. 'om 3rt()ve 1522 ictjloffeu bii' beibt'ii trüber ciiuMi ti'iuj, iiifülfie bcficii 11 [(c bt'Utidj-rjiiE)5lnivi]iid)t'ii üiiii = bei" ^^-crbiminb ,yificli'ii.

Citaljvi' lö^r» eilt ftiinb in Ol>ev)'toiei' ein ii^iiuevnaiifftaub, ber uuit Süf^fauvii auö aiuiL'fndjtluiH' mib ooit bciti nltcnibeitÜiiu^ bfšf;aupttiuinit Sidiiiuiib fflaif« Sntbtid) Iit. uiib St. siütiou. Xietridji'tdii uicf;t

iuäftiat luetbeu fouiite. Xev gelbtjaiiptmanu bes ©r^ljerjugä, (^raf 3fitlaä Salm, tuiivf i(ju ntcber, wobei baž Iilii^tiibeStabtdjenSdjlabmtng nieberijebraimt unb faft eiitüülfert würbe.

biT oi'viicOlicfjeu iücfflgevuiui Syieiiä buvrfj bteXiivfeit im ^nf)re lö'ii) lonvben Uüii itjncn bie nüvbtirfjcn Jfjcile beg ünitbe» {jftiiuiefudjt intb loHS fü(;rte ©iittnu ©iilinjniou W. jeiitf beuti'ijieruieii Scfjareii olhi bcr ^ffhiit;! ©iiitg, btc ev iiidjt fjatte crobi'vii föitticii, itarf} Stcieviuarf. ev lu^ii^te feinen ©tuvin auf bic Ajfliiptftabt, iDtibcni ntn (iufeit SJiiirufer fübiucii-tä itiib Devließ in ber i)Jrtf)c l'Lni ^Jettau bnž i?aub. ^itmr fiüeti Stderntnif nun laitiie ^^eit (^itibitrcf) Don tiirfifdjcn ^ptiinbeninti^^iiiien uciidjoiit, atier IUI ben Stviefie«, lueldje ^-crbintinb inttiier luitber mit bcm @vlifeinbe ber GSjriftenljeit .yi fiiljven (jatte, nnljnien bie Steivev rii^mtif^cn ?[ntf;ci(. J. bvaitiicn

bie üeljreu 9Jtortiu iiiitljerž in tSteicnnavf ein luib fnnben tro^ ber iöevkite bež üaube»= tierrii im ^(bel, nnb l^inueniftiitibe fo niete !?M)niujer, bufj fcfjon um bie 9)iitte

bež ^valjvijunbertž bie fntl)oIifrf)e iitird)e faft gunj in ben ,§iutev(]vunb fjebviiuflt tuar.

gevbinanb, ein ebter, c^ereffjter, in ©laiibenžfadjeti iiieljr jiir SSerfütjuung unb SOJitbe Strenge ueiflcuber giivft, iHTfdjieb nm 25. Suti 1564. 3af|re fpätev

ffavb nnd) bev [teriiljutte Sifimunb von .^icrbevftcin, lueldjer nnter äJiajimilinnT. unb gerbiuaub I. [idj ntg StaotSnuinn ntib ßJeletjrtei Diclfnd; anžgejeitfjnet t)itt. Jym 9[nftraf;e bie)er ^Kefienteu nuternafjni ev loeite @e)rtnbtfdjiif£šrcifcn in frcmbe Üiinber, loic nnd) ®iinenuivf, in bie Sd;uieij, nad) ben SJfiebertonbcu, und; ^rcinfreid), Spanien, Untiavn, 'Jiolen nnb 3{ufjtaub uub fjiutevliefj luevtfpulle Sfnfjjeidjunngen. ®ic Uuftevlj(id}feit fidjeit ifjm lein oft aiifgetcijteš uub iuuiele opvadjen üßevfefjU'S üßievt ^Moscovia", in luddjeui ev bie ©eotiniptiie nnb ®efdjidjte, bie SUerfaffniit] unb äJermnttunj] SfJnglnnbS, bie Sitten nnb Weiuür^nljeiteii ber Süölfcr biefe» ilteid)e§ meift iiu§ eifieuev ^tni'djaunng biuftellte nnb bamit bflž ISjcivenvcid) bev SBiifenjdjttft evfrfjleif}. 3n ben Reiten Slaifer gerbinanbä l. geumnn ba§ ftänbifdje ifi^efen jene gornt, iue[d)e cš lü^ in bie neue ^^it Ijeljaiten tjat. Sdjuu unter gviebvid} III., nodj ntcljr aiev unter 9JJaj;tmitian f. Ijatten bie Stänbe bie ^JotljUienbirtfeit nefüljlt, ^ur ^^eion^nni] ßeU'iflL'r lani] bnneruber ©efdjiifte meljvere TOüUitev iniS ifjrer iüütte eib^uorbnen, ©ü entftiinb bic Sinridjtnnfi ber SJenn'bueten, iiie(d;e ben ßvöfjten 1()ei( beS 3al)ve$ beifanimen Mietieu nnb bie taufenbeu ('^k'fdjäfte, ^uniat bie Steneveinfiefinuii lie)üvaten. ^luSneliilbet evi'djeint biefe föiurid)tmui )eit ben erften ^nljven ber gieiiievnug ihiifer (^erbinaubä I. ^evbinanb f)atte eine Ifjcitnng feiner Siinber jiuifdjen feinem i)tad) = fo(t|ev Wai'iniilinu II. nnb beffen jüngeren äkübern nnb jnfQv£ an^eorbnet, beuen

mit ber Steievniart und) itiimteu, Slvain, Wör^ unb trieft mit bem SUiftenhinbe jufielen,

Pom l^f'4 bii jiii' iictioftoii

®nvd) bie ^erbiniinbifdje Hjeilung lunrbe Steicrntavf biiö .^anptlanb, bie .finuptftabt eineö i^tinbevuevlianbe«, bev btefelbe [taat^redjtli,djc Selbftiinbigfeit une irgenb ein iinbeve^ nnniitteltinveiS Öielnet be§ bentfdjeu iRcidje^ Liefutl. mnvbe nnf bentfdjen

iiy

i){ei(fj«taL]i'ii uiicb(.-rl)o(t banuif [)iiuii'iukicii, baf; bivi .'pnii-J Öftcwctd) ^-iUjniiirt ütui brci Stiiumcu, bcr iiftcrrcidjiidjcii, iiuiLn-uftcrvddjifdjcn uba- ftcivifcfjcu inib tirolifdjcii, Dcved)tii}t fei, 100,nur bie territoriale inib iH'rf«iiuiui§iuäfjiiiL' i'(Iu]reii^itiui beii i'tntiiB ili'tK'ii futiiitf. [tcirifdje (^jriippc nerior aücr fe()r biUb itjre aJcbfutiiiui, turil fii' fdjot!

Sirtiiiiuiti uuii .pt'tijcri'u'iii.

imtcr gt'rbiiittnb 11. bitvd; ^^ierfLMtalniuoit iitit bcr öftcn'eirfjifrfjeii Licrlmuboit u»iii-bc. Xirul war nod; auf bcm uicftfiilifrfjcu J^rifbeii^cDntii-effc biirrfj cincit ciflcitcu t^h'ianbtcn ucrtretcii. tcinbcäfiirftUrfjc Siciiicmufi iimrbc bnrd; ben iniieriifterreicfjifrfjcn (icljcinien !:){atlj, bic .^Liffiintnicr luib bcii ilricti§ratt) ausgeübt, uiclrfjen iicl^ürbcu luidj bic ©raffdjtift ©iir^, bic I;ali^(iitrr|iidjni Xtjcile Dun 3ftrifti nub bie ini iiU'rIaiifc bcr Ickten ^^nl}rje(jntc cutftaitbeucu „©rcnjcu", bie lueitidjaiuarer, luiiibifdje, froatifdjc unb SÜfcergreti^e uiitcrftcllt

luovi'ii. ®te (lutotiome ^cmutUiiiiii bi-r Sattbei" iStcicvmavf, Ä'ävuteit, Sivaiit utib ©iivj III;] ill bt'it .^litibfti bev i^atibta(]e utib ber uoii bicfen tieluoljlteti Sevorbiifti'ii, an bercn Spitsc bi'v iiaiibfžljaiipttmtuii flniib, ®ic' 3uf<intiiiengeljöri)]fdt bcv bvei iiiiiibcv dab fief) ill bev giiividjtuiu] bcr im^i'nnmitcu ^tiiSidjufjlaiibtaijf fimb, uteldje ooii ^-Kn-treten! iljrcr I'aiibftiiubc pi SenUfjuiu] iieim-iiifamcv ^fnoi'Iefifttljcttcit, luu' ?fUciii Don ÄvieivJ- mib ^KcIiniuit^iadjcii di|]clja!tcu univbcn.

2}ii' S3mi9iiifie bcr ©tiinbc luavcii ticim 5?it?lcbciiti'ctcii bcr imKTiifti'rn'id)t)djt'ti iHegienUK} tiod) feljr bcbeuteiib, bie Süenualtiuuviijefdjäfte luitrbcn foft niiž)d)lie{ilid) Utiii iljncit bciorat, jcbe Strt Don ®efteueriiiui mir nii iljve iBciuilltiiuiui sdnttibi'ii, fclbi'l bic iHertljcibiijinui beš Üaubcö gdjürtc in iljrcii i-iiiciicti Sirtuuij^h'tni^.

Vllä ATnrt itn ^niljinfjr löB-t, nod) oor bcni Xobc foineä ä^iitcrä, bic

.'piilbigittitj bev il)iti ,vi0t'fnl(eitfn .'pcr^ogtljütnev etttijfrtciinaljni, )a() fv fidj in ji'brni ein.^flniMi iiaubtaijc finer iHW^rljcit won proteftniitiidjcii Üanbftäiibeit di'ijeniiliev, lueldje bie yfncrtennuiig itjrcö Mtligioiižbefcinititiffež bei biefer QJelegcnfjeit, lueiitt and) atif nirf;t felji' auffiiniije SBJeifc ^u evveidjcn fnc^itcii. (Seiner fiitfdjicbenen ^Uitetjmiiig luujiten fie jebod) feilt tuirffiimfS SUfittet entgegcnjiifk'deu, fie ljulbigtcn, tieljiftteu fid) jebod) uieitcrc Sdjritte ill 9{eIicjiLiit5fiid;eit nor. ©tjljerjog Ijingegen war )d}on ki feinem l^Kegiening^antritt eiitfdjioffeii, für bie aiBieberf;frftelInng ber ®Iantienöcinljeit int fatf;oli|d}fii Sinne olle feine Siriifte eii^nie(5eti, nnb in ber Über^eiitiiini] lum ber yiiUljuienbigfeit biefcr ^eniidjung iinivbe er ont fvaftigften uoti ber .'per^ogin ä)faria liO!i Snierii befeftigt, bie am Sß. VCugnft löTl feine (ijetiialin lunibe, nadjbens bie 3It)fid;t einer 35erliinbung ftarlö mit (iiifaOetlj lum tSnglaitb über SJfaria Stuart jcbe>5mal bnlb nadj beni !i3eginnc ber Uitterf;atib[uiigen tuieber nnfgegebeii luorbeit ntav. iSr^Ijerjogiii Ufaria, eine gvau luni eidfdjiebenem Swollen, bei oKer ©üte imb 9fadjfic^t gegen (Sitijelne ftreng in i()ren (i>efanmit(jeit, nidjt ntjne Stnflug Don ganntiSiunS, nnljm auf bie poUtifdje 9{idjtitng iljre» L^Kitten nnb fpäter i[)re^ Sofjneä ben (iKergröfjten ©inffinl; fie luar bie ^nnptftiitje ber tatl;oU)djen 3f{eat'tion in ^inu'röfterreidj. 9)tit iljr jiiigleiefj erfdjieiien bie Sefniten in Steier^ miirt nnb beijautieu in bem 157Ü in Oiraj gegriiubeten C^)»)mitafinm, luelcljem fidj luilb ein Cionüiet als (SrjieljnngSanftatt anfdjtüfi, ben SBettfampf nm bie l)eviimoad;ifenbe Sngenb mit ber iton ben pvoteftnntifd^en Stäuben (1071 bis 157,'i) erridjteten ^,©tiftžfd;nle", an UH'tdjev nanitjafte bent|d}c @eJc(jrte, wie: Xavib (Sljljtriin^i aii'i Sioftoef, ,'pieronijmuS Ofin^ atiö i'eipj^ig ntib ^frcmiaš .'pomberger an§ grijilar in .t)i-'ff™ luirften. ^'uifdjen biefeti nnb ben jefnitifdjen iieljrern nnb ^^^rebigern fcl)tte eS nidjt an literarifdjen gefjben, bie im ©tife ber meift fetjr bevb gefiitjrt luiirben; and) bie Hiinjel luiirbe uou beiben Seiten JU Singriff nub S^ertljcibigung nnprandjt, ®ei' Sr^fjerjoii^unteruaf^tu iti ber erften ^^Jfi'iobe feiner 9Jegierung teine p fel;r aufregenbeu Sdjritte gegen beu proteftantifdjen Stbcl, lueil

er ber SJtitioirfuitji bet ©taube ju ber militarifcfjen Sidjcruitg uoit SnuevoftcmMd) gegen bie füvtiuti^reiib bvut^t'tibeu Vtiigriffe ber 'Xüvteii itidjt eittvatljeu fuiiute. er liefi fid; (lüf beni Sfužidju)5[fiiibt(is]c ^u Sntrf an ber SJiiir 1578 fjer&ei, bie JfWjaltiuiq beS eoaugeliidjeu t^uttcöbiatfte^ biirdj ciiigeftente '^in-bi^er, fuwie beu Seftnub niaugelifdjer ■Sdjukn in (iirn^, Subeiittnri], ^iiiDadj uiib ftlagetifiirt jit geftatteii, übi'vljaiipt bie (iktuifjenžfreiljeit ber ijiürger im Vtltgemciueii aitjiierteunen, lucim bic ^^rabicanteii fidj rtitcr 3(ngriffe gcrtett bie fatfjolifdje ftirdje eiitfjielteu. ®eii ©tdnbeii felbft fullte t[)ve rc(ii)iöfe Üterjeugmig wie &iäf;er freifteljeit. Siutr fdjrijtlidjett ^luSfertiijuiig biefer ^uO^ftiiiibniffe oenueigerte er jebodj feine llntfvfd^rtft, bie S^enterfuitg, er Ijabe für fid; itiib feine fumnteit bie ^ngcftänbniffe getnad;t, ftrid; er tu bein i[;ni oorgetegten, Oün beti Stiinben üerfafeteu bitrc^. — ^Inffeljeu, luetc^eö bie S^cirgiiuge Büu iönuf in ber

fatljolifdjcü ÜIBelt [;erOürrit'feu, bie @iege»geiuifj()eit, lueldje bie '!|irüteftanten mid; berftlbeti uiifluger Sffieife jur 8d;au trugen, mtb bie SorfteKnugeu ber (Srjt;er3Dgiu iUinvia foiuie iljrer tiaieri)d;en ä?enuanbtfdjnft Oeranlafjteu Karl in ben traten 'jetju 3iif;re!i feiner ;){egicrutig ä" fti'ai"i"™n Sertretnug ber fat[;oIiid;eu ^ntcreffen, uautenttidj burd; beu ader 's^roteftauten auš feinem .^offtiiate iiub biiS ^JerDut für bie Bürger

iHUi Öriiä, it;te ttinber iu bie ®tift§)djule ^u fdjiden, 5)ie Oppofitiou naf;ui biif;er Oiä feisieui lobe ftctig 311 uub fü(;rte fellift ^u einigen gemittttiiitigen 9luš[iriid)eti.

Sari war ber Orgatiifator ber t^iren^e. @r ürbnete bie iöcäiel)uugeti ber innerüfterreidjtidjen ,f)tnterUinber ju berjelbeii, erridjtete eine Skilje udu ®lod[)au]eru, furgte für geiiügeube Söeja^uug in beiifeltien, erbaute bie twdj iljut benannte 5eftii"H Äl'ariftabt uiib Derftiirtte baž „.^auptfdjlofi ©nij" burd) ben San ouu ftarfeu SBaftiouen uub JIjüren. alten biefen Uiiteruefjuiungeu iinb t£iurid;tnugeu mußten bie Stiitibe uaut[;afte ißeiträgc fieiuiiligeti. i'tiifjer beti (iielbfiinimeit, meldte fie bem ÜaubeSfiirften ju Üiertljeibigungämittetn erlegten, leiftete baä £aub im galle eines feitiblid;en ?Iugriffž bie „iiaubeäriiftuiig" mit ü54 „©iiltpferben" unb mit beut Stufgebut beä breiBigften SDfunne» ober 2.00Ü iöiid))enid;ii^eti, tilfo brei ftarfeu ga(;ueu ^{eiter, meift ^Crtebufieren, uub fünf Iiis led;S gätjntein bentfdjer ilned;te. isum fejjteu 3afjr3ef;nt beä XVJ. 3üfjr= l;nubertg au lunrbeu biefe Jrnppeu nid;t mel;r lum beu nerpftidjteteu ('^üitenbefi^ern geftedt, ftinbern geinorbeu unb anš ben aitatritularbeitriigeu bejal;!!, meldje bie Satibftanbe ju entridjteu I)ütteu. gab bantalš in (Steieriuart nod} ginnHien nut fcl;r aiižgcbeljutcut ®rnubliefi(je, ]ü bafj bie fieiftiiugen einzelner für bie ßaubeäoertfjcibiguug bem Kontingente einež bentfdjeu Oieidjsfiirfteu gleidjtauien. ®ie ©tnbeiiberge ftellteii 52 ^^ferbe unb 162 Siiidjfeufdjii^en, ein Älurfürft beg fjeifigen rbniifdjeu 3{eid;e^ riicftc mit tiü 9Jiaiiu jU iHofe uub 277 jn giife auž; ber Stbt oon Slbuiont toui ben Sifd^iifen uou @pet;tT ober ijiaffan gleid;, etii 3S5iubiid;grrt^, Saurau über Jperberftein bem Siartgrafeu uoii iüaben

obt'i' tii'iti .^eVi^Uii luHi il^raimfdjUH'uj ^iiticlnirii. iUm hen Welbeni, lui'ldir bcr Sifid^štiiji für bni 5;iivtnttricii luiti bic (^Svi'n^UL'vtfjctbuiiitui ot luib ^ii outirto, tout mid} ^StcieniiavE liic^tž, i^iinbcöfiirft uiib Shiiibc [n'tlagten fidj tt)icber()o(t fcl)r bitter bnriibcr, buf? fie uom I'KiMrf^c fci nut alž üi'rlafii'ii uiib preiSgcLirbi'ii iVien.

(Silt uon bein (icuui[)rtcii üUatfje Sl\ii|ev ^^'^iiumbS unb fetiicr SiUjm', luni (Sobeiijl, l)frnUjrnibtT ^^^hiii, bcm beut)d;eu Crbcti, bt')|cu (Sonitfjiir (So[>cit^( in Äiitnid^ Kiiir, ein Öktitl au bev iuinbifd;cu nnb fvoittifdji'ti ®rcn^r (ct)Lin iinnifdja ober M'opreiitit)) lUytitrctcn, baiitit bcr Orbcn ntit einer ent|pred)cnben i'ln^aljl Uon iliitteni bariii fid) nieberlnffe unb ben i()in oblicflcuben itampf 15^011 bie lltuilauMiicn wieber beginne, ftmb bei belt ^^nUeijcii DOit ^vauteii unb nm 'iRf)citi, bie firfj in iljvetn reidjlidjen 2eben»nenu)fe tiirfjt ftiiren (tif)eit uuillteii, fetneit 9[nflnnii itnb innfjtc, obniot)! i[)n ftaiicr SJJnjintilian rtiif bem ^epntutiotiätagc luni 1577 froftii] befiinmirtetc, aufgegeben luerbeti.

Die Hriege biefev ^i-'it unirben iioti ben Xiivfen nidjt ini Stife SuIcijninnS gefiilji't, fie Untrben — bn ,?;iuifd}cit bent Jilnifer imb bem Snttan jäf}rlid) ber Saffenftillftanb cfncitert umrbe — cilž "'Isriiuitnugeleiientjeit bcr benodjbarteu betradjtet, beren

Siroatieu, ih'ain nnb Steicnunrt unuufljiirlid; bebrofjten tinb fii)t IJatjr für ^rt()r Füftipieligc ^Wiiftnngen itnb Imppeiiaufftellnni^e» iiotljwnibig indrfjten. I^ie Über' unljine be» Cberbefeljtš über baS gefattiinte (^ireu^gebict Dun ber ®r(in biä nit bie Vtbriti bnrdj ben Sr^Ijer^Oii (l.'iTS) tiernrfadjte biefeni nnb jeiuen S(inbern ,^ii)ar neue Üaften nnb Sorgen, aber nnd) bie ^üjiögtirfjfeit, in bie ^ertljeibignng enbtitf) eiit Sijftem jn bringen niib burdj v*ii[tniibf)tittung ber fcftcit ':)iliit}c, meldje ln>n ben Uuciarn tinb .Slrontcii bem iHcrfall vi't-'isjiKlT-'f"-'" tfiiri*", lucnigftcnä gegen bett erften Sltiprall ber ^einbe Sdjnti jn geuHiljreit, bi'5 bie Euntingcute nun CsuneröfterreicTj ijeraiijie()en foituten, f^fiir bie ij_^eiiiaffiiititg ber (ejjtereu Ijattc bie fteirifd^e Ünnbfdjnft befonberž aiišgiebig geforgt, inbeni fie in ifjreni ^engljanfe iu Wra,^ g»"of5e 5l5orrätl}e üun ®djuö= unb Iru^luaffen anljiinfte, uieldjc im J^i'Ic t^fi" SJiobilifirniig beä VlnfgcboteS fDfort jiir äU-nuenbnng funiiuen tonnten. 3n beu leisten ^ltegioruiig^jnt^ren ffirjljerjog ÄarlS nafjmett bie Öennrnljiguugen on ber Wren^e einigermafjcn an ^cftigteit ab, ^J'arl fonute bafjer fein ?(ugennierf luieber frieblidjen lluterueljmnngfti ^utuenben, beren bebentung§oollfte bie Stiftung ber Uniuerfitat iu ®ra,', nnir (14. Vfpril ir)8<)). Xiefe uuir ,^uuir (jödjft nnOLillfi,itnuien, ba fie nur on^ ber tljeolo gifrfjen unb ber ^.iljilofopfjifdjeu beftanb, und; mar iljr SBirlnnggfrci» eiu uon

Luirneljerein befcf;raufter, ba bie Üeitntig fuune bie Söefe^nitg aller üel^rftellen nu§fd;lief;lid) bem Sefnitenurbeu übertragen )uar, iljre Ü^ebeutung fann baljer mit ber innt (iltcreu atabeiuifdjen ^Isnftitnten nniuerfclten (Sl)aratters, meldjeit SÜMen uub ^^rag felbft uuifjrenb ber fatl)Li[ifd)en ^Kenctiüu ju beiiuiljren iniifsteu, nidjt üertjlidjen luerbeii; troljbeni umr bdburd) eine (Snltnrftiitte gef(f;affen, bie boä i-'anb iu ben ,vnei ;3nf)rf)nubcrten be^

/

2 I h

I

J

h-ßf

üoi-r)ervidjonbni vi'ticiiüfeii XriicffS unb am feliiLniftli-i-GiiiKitinfeit uiu' (in^Hnfv

a^mtnmiüii frfjülJti' iiiib i[)m bnS aicdjt niif ®micf|id)ti(iuiui in bcr .B'-'it ticu .^"»i'tMuiLi unb ■pförbeniug boä Itiiten-irfjtšUH-feuS luafjvte.

!3:t'r fvii(),icitiiic lob bcg .ShivI (10. 3nli 15^)0) füf)vtf ju ciiiev l>ov= miiiibjdjrtftlidjtni ilicfiicnnui, nn bevcit Spitu-iioi! ir)91 Iii» ir)9;i (Snift, Don

159H ITiÜf) SJJin-iuiiltnn,

fflvübev bcS toiiH'Vä Süibuff II., Ihitibni.

Siiljvciib bn-jdbcii ttaljiiicn bieftVinipü' mit bell liirfoii in Ärontit'ii unb in bcii Wrn^cti t'iiii'n i'n (u'brof) lidjcn (il)(irafk'r ati, baf; bit-Gi\^f)er^in)in iOiariii ,^U)ciina( miljc bflvnn lunv, mit iljiTV ^til)lrcid;i'n ^^nmilic baä üanb ju LH'vInfKn unb bei iijvem ^^i'ttev iii

SSafieitßcuppf i!Uü btni DaiibeJjOugljmiff i« »raj.

Äit (itdjeu. fteinirf)e ?{nfßfliDt ituiCite uou 1592 nii aüjäljvlitf) tuS gclb ritcfen, ffiiu-^JJMüütvtuiui in alk'11 bfbeuteiibeu (.^efccljteti unter bem Scfe()I tiidjticjer Ctcvfte au5 bcm fteirifctidi ?tbfl itiadjtc bev Inpfevteit iiiib Stnubftiiftijitfit bn* Söi'Uölfeniiuj foiuit' bcv Ihiifirf)! ber SaubfSüenualhiiu] olfc gljvf, Sin fteirifdjcr Sbdtiuitiii, ;UuvvL'cf;t ooit (SjUlfiibi-rsi, ber unter ^Kt-jaiibcv ^arncfi' in beti ^fjicbrrliiuben btvS Jlviff^jtjaitbiücrf i-jelevnt unb ocr)rf)iebi'ui'n §i'rrcn iiebii'iit (jfltU-, )d)luii mit faiini o.OOO Stvcitfrn i'in 20.000 'üJfrtnu ftarfes beS \m\ SoSnicii &ci Siffd (22. 3nni Ifi^H), noljni

bit' S^l^iiiHl i^ftviuia ein unb uiurbc, 1098 iu bvn ^rciljfrvnftiinb erljoboti, auf bnn uniiavifdjcii ihnc(v3jdjiiuplit^e ju midjtisieu ^'iuitfru, lute ,vmi ©fuevalfdb^jnuimciftn- unb ftununnubantcn luni Stanb bcrufeu. (£r ftart) KUl finf fciitetn Sdjluffe (S()rcn()aufni, um L'v fid) ('ill pnidjti(]L'ž 9Jfanjo(cuni cvridjtct t)(itte. Sliid) (Sfjviftuf liüu SLcuffi-nlnidj nub .^nnž Sijpnunb uoii .tuTbcrfti'in fodjtfu gliicflid) iut 5JciHjvabi'v iUmiitat unb bd Sloprnnifj, fountfu aber, ba fic [tetS in'tieti fünf» biö Üln'rmadjt ju fiimpfeu (>ittfii, ifjvc

(Srfolflc itidjt fcft()rtlk'n,

^J^cvbinanb (i]t'&ovt'u ir)78), bi'V tiüeftf @ol)u unter beu fiiufit'f)u .Siiuberu bt'§ tS-r.^IjL-rjUjiB Marl unb bcv IlJnria i'uu iSaierit, mddjev fidj &iž l'iQy an bcr .3''initL'nnuiiu'v= fitiit gn 3nLjL>lftflbt bi')i Stubieu tieuiibniet f)«ttc, gu (Snbe bež barauffofgeubeu ^aljri'ä bic iHi'ilii'mni] ber brci iiaube nntrat, war bie öSeftiljr neuer 35er(nftc on bcn ©reuten iel)r briiljeub. ^'■''"i'i'itiiiö Ifiite bcvfdlien jebodj feine grofje 23ebentuurt bd uub l)idt eö für bditfleuber, beu ilnnipf, lucldjcu feine uuuiittelbaveu i^orfafjren i^Cfleu bie ueue d)nftlid)e i^eljre mit un.^nltint-jlidjeu ÜUtittdu jiefiil)rt Ijatten, bnrd} eine rnfdje ^fjnt ju beenben. (Sr bie iiu^erfteu Sonfequeujen beS ^(niisbitriier SReligiLMiäfricbenä luni lofja unb uerlnuflte, iuid)bent er fid} auf einer SöallfnfjrtSrdfe ucidj Üüvetto nod} beu befunbereii Seilen bež ^^iavfte^ t£Ieuien-S Vill. ju feinem Uuteruefjmeu (lefjolt Ijntte, iim l.'ä, September lä98 bic ^(uflaffinui oder 'Sd)u(eu, bie ^tu^iunnberunfl her bariu

befdjäftiiiten l^eljrev unb '•4?rebi(icr binueu oierjelju Xnt^eu nub bie 3iiidfe(jr rtller Söiircier in beu laubeijfiirftlidjen StiibtfU unb 9Jiiivfteu juv alten aicÜLjiüu. 1;en Sefel)(en untvbe burdj einii^e (5ii[)u(ciu iVnedjte, bie juevft bic S^cja^ung bež ©rajev odjlofjberiie^ nerftörft [jQtteu unb banu bie uadj uerfdjiebetu'u I[)dlen be^ ßaubeä entfenbeten Sieforniationä' ciimniiffioueu betilcitden, au'^rdd^enber Sfadjbruct jiciieben. ®cr SBiberftaub lucir du fefjr (^eriiit^cr, bic Stiiiibe Iief;cu eö bei eiuijien i^orftcUuuijeu uub ^^irntcflcii int Snubtoi^e beiueuben, bie iyiiri;ev gaben bie iyibdu IjerauS, mddje [jnufeu)ueife nerbrannt luurben, uub bequemteu fidj balb juui tatljolifdjeu Cf)utteäbieuft. CJž jciijte fid}, baft bie vdigiüfc Überjeiujung beö Üäolfeä nid}t befoubctž tief bcßriinbet luar, uub bafj ber (Sntfdjluft, für beu diauadi)d}eu (Glaube» dnjuftel}en, nor beui Drude ber lueltlidjeu 9Jfad}t nid}t £tanb [jielt, Die Služmnberung aufafti^cr iieute fd}eint bauuilö nid}t liiinfig dugdrdeu ju feiu,

ba bie laubitdnbiic^en j^aunünt nocf; itidjt jiim Ü&evtritt oe^miiiigen, foukTii niif if;rat 3c[)(iifi"cru Ulit if^ven Ihitfrtfjdiieti ftni'u ricirf}eibetieii ^iiiiäijDttcäbieuft nti^ufjnlteu in bev Srtiic iLKirtMi, fiTitirlj ofjite fjii.yrfjiiufi npji trjenlpfjilcf) ije&ilbetcn ^prebi^cni f^^^nibtcaittciil,

litjijfrjui) »lil 1111.

bic jiiau — tiiu- bcn nicUnTiifciunt '^-^niifuS Cboutii^^ in SBnlbftiiii — liiä iii bii' Srfjlufi'er be5 ^tbclž iH'vfotiite.

Uutci- bcu fiiuinuanbcvU'u ^i^i-oteftniitni, wclrf^e baiitat^ ittit ifjre» (^iLnibcuž luillnt ba-o \iititb iicvlaffeit mitfUeii, ukiv ^oljaiiiic« iU'pltT luofjl bic f)cnioi-ni()L'ubftc '^^evfi.Mitidjfeit. ISr iiuu- lum ^iibiiuicit, tnit bi'ifcit Tf)eL>UHitni bie ftnvtfdjeii ■StiitibiMti mif)eii

fttiiibeii, nlä Sciji'cr bev ä)fatl;t'matif ait bie Stift^l'cfjule tientfeti luoi'beit, Ijatte bte Sttlle ciitcö iirtiibfdjaftžituitlinitatiniž tu-fleibet, bcr ^itiileid) mit bor .'pcmueiinlH' i'im'^ ÄcitoitberS (u'tnutt unir, inib fid) I5Ü7 iiiit ii^nrbnra iViiiltcr oon ^lJiiifjlert lu'vtiuioit, bm'ti ^ii'nilic

!Hiipn'(til UDii ^Jiirtfiittrii.

bas (ileidjiinutifle fiiblirlj mm ('>h'a,5 flL-Ici^i'tic ünubiiut (u'icfi. ^i'initoit (jättni iijii i]l'vih: fiiv bie Utiiuerfitiit crljottfü, bii er aber nidjt tatljolifd) uievbcii luolttc, nmfite cv bie neu (iciuoimcn« .^eimat uerfftfini.

Srfjon tSiibc ]()00 lunv bic Wqit'im'foniidiuu in Stcicriitart !ui£jt'jti btTubet, nur bcr ijvötlm' ^Kji'il be^ illbclä beiunljvte tiodj beii cminacüfdjcit (^laiitieii iiiib in i'iniiien

ofcfletffietien Jfjiiferii oon Dtiorfteiermnrf, ii(tti!cntli(^ im @miStf)nf iinb itn oberen 9Jfiir= tf)af, finiiitc bcrfcl&e nienitilS i^aii^ aulfienittct loevbcit. Jftž Gr^fjcr^Ufiin 9Jiariii, UH'fcf^c uietiific 'lofic oor bciii (Sdaffe bež SJeltgioiiScbideS ^tir Scrmatjliinn if;rcr I'orf^k'r 3Jiav(i<in'tfjc mit bi'tn JUiuig ^ßljilipp III. suiftj Spaitim iv'vnft luai, luicbct ait bni .'ni.if nnd) juriictfeljvtc, luav bitž ijrofii' SBevf, buvd) UH'ld}e3 bie ^lifiiiernitg il)rcä Soljui'S für alle Reiten (lefniiijeicfjiiet ift, gtiicfüdj ooIUiradfit; bfr ffittiulifcf^e ß(criiä, du brfft'ti ■Spi^e bie ©cnn] 'Stobiiu^ iioit Öinnuit mib Sfffartiti Sreitticr üoti tScrfaii für bic

Sifbcvcrftavfiiiifl ifjrcr faft gäii^tirf) ücieitifl^eu .^evrfcfjaft fli-ftvitteu fjnttcit, [u'iiauti mm in ij.fn-lniibini(i mit bctii iioit bcr 9i\'Cjimiit(] ficfotibcrž ti'iiDrjufltt'ii ^Ai'fiiiteiturbeti bie iHiipaffimn ber bitrrfj bcit lueltlicfjiMi ?[nn ifjrer D6forae tituTlieferten fSedcn für bic iHnforbennuieti citiež ©faiibenS, bem fie fidj ittiv biirrf) beii SRcrjicfjt auf bie .^ciuuit iiub ben fivöfUeu 1f)i;il w\\ öob uub (^iut {jiittni eutjier}eu fiinucn.

Sil bcr Sefdutpfuitij bcr Xürfeu fnut i^crbttuitib iiid^t fo Icirfjt pui ii'

biT fütifefiiüUL'Itni ^liülitif, er [jntte iut 65eiientfjeil einii^c eutpfiublirfje ®erlufte ^u erleibeu.

^efte ^niüfdja lüurbe um 20. Octük-r 1600 noiti geiube genommen, lueii man bi'u Sefetjfsr^aber ©curg ^parabcifer ju (rtuße ofjuc Utiterftiiljuiui tjcfaffen fjatte, Der Ü?ev)iid) bež ^t'i'äoilö uon aJtercocur, beii ^-ßloji S" cutfc(jeu, mifjtaufi, uub trofttiiö eubete nud) ber im bavauffo[f}eubeu Snfjre uutcrnommeue ^felb.^ui beö (Srjtjerjosi« jur SRitrfcrii&crutin luni <fla!iifd)a, otn;Hit}( bafüv bie c^aiij mu'(vu)ö()ulid)c 23.000 Wa\m ju ^lyufe

iiub 4.500 a^eiteru nuf(if6rnd)t uub l'ou Siabter'äburi] nuž iu3 J^clb fiefüfjrt tuorbeu loor. 3)ie (SiufaKc [leutehcftiflcr Sdjareu iu ©teicrtuarf tuirberljoltcii fidj bafjer iu bcii uödjfteu 3iif)i'en, Iii-i ber uom Staifer (jcfd;foffeue g-riebe ooti Säitoci'Sorof (160(5) bic ^-eiub' fctiiifeiti'u für einige uuterkadj.

Ü^üU bi'u Seibeu beS breifjigjiifjrigeu ftrie^eä Mieficu bie 'OKpetilanber lu'rfdjont, iufoferue fie loetiiiifteuä feiueti g-eiitb iut Caube faljeu, fouberu mit Sffierbuuficu uub Steiicru cilkiii Ijciuttn'iurfjt marbeu. (äiuc ^tiiffotberiiun ;;inu ^(iifrijlufft an bic bü[)tsiiid)c tfr()f6uu|i, »uelcfje (in bie proteftontifrfjen iStöube bcr Stcicriuarf geridjtct untrbe, als [icrabc SiJieu von beu l'Hetu'IIeti unter ^Ourti unb nou SBetljteu t^nlior liebriil;t iunrbc, futib lu'i beti Stcircvn feineu 2öiberlja[I, i^re 3(ufjanglid)feit nu bcu Saubeöfiirfteu [jielt fie at), bie äk'rfeiienlieit, iu inefdjer biefer biirrf) bcu 3(&fn(t aubercr 'jironin^eu i^criitfjeu mar, 3U (L^uufteu ber Uieligiuuäfi'eiljcit nuž^uuii^u-u.

^crbiiumb undj beni 'Jobc be» Snifcrž iÜJattljiaö berufen murbc, bic Leitung ber beutfd)cu Sinie beS §anfcä Öfterreidj ju übcrucl)meu uub beu gefammtcu üänberbefil.^ beöfcl&eu fammt ber Staifertrone iu feiner ,'panb ^n neueinigeu, (jörte bic politifdje Sedift^ ftätibigfeit Uüu ^Siinerofterreid) luieber auf. ®er fiaifer nub feiue fjiclteu fid; nnr

fcl)v ielteu unb auf tnr;(e ^^'it in ©tciermarf auf, fo bnft Wni,^ bcu (Sliovaftcr einer

SU-fibtiij UK'uti aitcfj aii ber Sinvtdjtuitg bi'v SBetprbcu tiicfjtž flediibi'vt iunrbc uitb bie ^^ierionnlutiiüii ba» inii^uic iHTfalfuiigžiiuifiiiie SJJiiub bi"it fiiijetiien Xfjcile» bt-r

[ja6!j[iiu'L]ifiljeu ^Jioiiardjic [tlkb.

Stege beö ilLitfevS tiiib ieiiici- ilievtiiiubeten, wetcfje mit bev 3cf)(arf}t am lueifjen SkTiie (jeciiiimcu nub t)i§ ^iim Wuftvi'teu (^uftiUi fief) fuft immitevbrncfjeu aueiiiniibov

reiljten, Ijalteii fiiv bic Steiermiirfer beii tirfufii, bafj bic Wcneureuu'iitiitioii, )uelc(je fiift ,Vuei 3!iI)V^ff)itte (jittbiivcf) 311m Stidfhinb ijebmdjt lunv, iUilfeubinui (lefiil^rt luiivbi'. Seit 1(125 tuareii (i[[e gotteSbii'siftlitfieii .'paiibfniuien iiacf; eiui!ifie[i)d;nii ilfitit^J, Idiifi'ti, Xvniiuiii]cit, untfi-fadt, biT iüeincf) aiižiuiivtiiier Uniocrfitateii ll)llv^e atnicftillt nub tini 30. ?fuijuft Hi2B Liiii'I) bent [taubiKfjfii Sibel, bcr Urf) [ii»l}ei- norfj eiucti ^Heft uoit freifjeit ijeiunOvt Ijiitte, bie 9JiutfeIjr ^tiin fotljolii'djeii ®(ati6ni ^ttr 'l^flidjt neutrtdjt, 3ei)t crft wciiibertcii übev 800 ^tiirtrfjöviiie iuua-ü|ten'm[jifd)ev ^5-outiUeii tiu», bnviintcv ancfj Ipd)' rtu|)e|e[)eue Stdver, UÜeXietridjfleiu, CSadntbevn, (^Mcižpad;, .^levlievftein, iininbevi],'jivouffj, ;)iarff)tii^, Saiinui,Sdjai-fi'!i&tT(i, ©fitlienfaevii, Xeuffenbad;, Xat!iifjattteii,Xviiiittttiii!isibuvff, 3.l^itibiidjfirä(j tiitb il^uvutDvatib. ^sielc lum i()itt'ii tsnb jittii dVLifsereu ^Ijeile ifjre i)itidjs fottimeti ffljvteu jebodj ,ytntrf, uiurbcit FiU(jolifd) utib crtjielten ifjve Witter uneber.

a^un beu SJiitnttebevti be-S fattjolifcfjen bic fid) |d)oii ot^r bev (^eiienvffLivtiintiou

bent ev^fjev^Lii^lidjeit .^luf auiiefrfjlofii'ti Ijntteu nnb fj^iitei' nou iljvctii fciiievliefjcii tijiiitiiev ttiit veidjlid;eu t^itnbentiejeitfinitiieu ncliiljitt tunrbeii, erreictjte ba^ (^ödjfte ffitjeljeit utib beii (]rt)Bten giiiftitfj otif bie ^liegievtmsi 3i.i(jnnii lUvtdj oou ßagctiberg, bev gU'idyeitig mit feinem SUettev 3{n).H-edjt in ben ^i'cifjccviiftnitb erljübett luttrbe (1598) ntib jititi 3)irecttjv btš gcljeiuien ;)uittjeä, Clierfttjufitieiftev nitb öti&crnatov üi.iti ^nitcvöftcrveidj ftieg, bau ^erjugtf^uiti il'viintau nnb bic gtivftenwiirbe cvljielt tiub umjeiüÜljiiüdjc ttjünier fommelti foiiutc. Singer SSJflItenfteiu, beffeit *ßü(iti! er lange ^^^it tidigte utib tieiiu Äcifer tiertf}cibigte, Ijat ?iiemaiib ft) gvtjBen ©eluinii uou beu tötjmifdjeu Sonfižedit)itt'n nnb noti beu jafjtvetdjen ©etbgefrfjiiften beS ÄaifevS ge^ogeit atž ^ofjnttu Ittrid), bent 'J^erbinaub Jl. |)erft.iit(iiij jtujetfjtiii toav uitb uittebiiigtc» i^evtvaueu ftljeufte. Sein ^t)!;)! ^L'Ijrtuit ?(utoit erreidjtc iiub gtitnnte itit Sh'idjöfiirftetinüfj, iH'i'iuti()Ite fid; ntit eitter [ivcitbenOuvLiiidjeii ''^'viu^effiit unb Umrbe Iu-i«i Siegiei-ungötiiitritt ^verbituiubs III. als aufjerorbentiidjer Öefatibter ttndj Sitjiu etitfcubet, inn ev mit einem felbft für bie .'pauptftnbt ber tSI)viftcit[}eit 'Jtitfieljeit evvegeitbeu ^j-^tJnipe iiuftvot, 8eiiic (leibeu 3üfjue tljeiüeii bie Ü3efi^itugeu be^ (yeiniutnt[)flujeä uub liegviiubeteit eiuc bötjutifd^e tiub eine fteivifrfje Siiitie, luelclje jebudj k'ibc jdjytt itu ?üifaitg be» XVIIl. 3a()rfjtiitbevtä ctnäftarüen. ^jn iöüliiucti mar ba» ,'gim» Sdjiuar^eulierg, in Steicnnart luuvbeu bie £e»lie utib ■'pevbcrftein bie tSrtieu.

T)er liirfentrieg madjte feit 1(34Ü beu Steievmiivfern wiebei uiel ju fdjaffeti, fie niiijiten grofje Dpfev uti @e(b unb iDiaunfdjaft bringen, luelrije unu uidjt meljr iui

etficriimit, S)

ino

ftiinbilrf}cit ?[!ifgelipti', fimbtTii itt ben fnifn-fidjcii iJtefiinu'iitfvn Ofrfiingt »uiir, hie und; betn bri'tfjic)i(iljri(n.'u Äi'riciic iiicljt mcljv aufijclöft tuiirbfti, fniibt'nt fid) iti ()i'ftimiiiteu i^tioii jusiouiicietioii iöejirfcii criiäu^ti'n. Siif)«' l('t)4 lintrbe biT ©rofiiH'^icv Sftjiucb Jlöprili nnu,^ iuif}c bcr fteivifdjeu (trenje 6ci St. @utt(}arb uoti etiicm ,^")ei've unter aihintenicaili .^uriicfiicfd^lanL'u, in bciii fidj Stvfiti'v iiiiS nlfcn d^viftli Jjcti ©tontcit bcfaiibt'n.

bcr Sh' v)djiiuiviiii[i, -111 bei' fidj nitifif aVnipintni infoIiiL- bcS unniinfttiicti ^-ricbcuS ooii S'd'SiHU' fiiiuTtfjeii lit'fion, mifjiit flurf; Örnf (5vrt§mu§ lattnitnidj, t'im'r bov vcidjfti'ii t^k-iiiibtu'fitU'r bev Steicnnart nitb ä)^it^l[!ei:l bcr iiiiu-röfti'i'md)t|djL'ii iUctiiainui, tljcil, [ic umvbi' jcbod) Dfrrattjfii iiiib laUciiIuidj biififc mit beut Jubt' (IfiTO). Siifjrctib bi'g ritljitUuiUiMi JH'riciv-itifjrcä 1()8H univbrii bic (^Jrctt^eit beä iJoubcä, ju bt'rcu ©dju^si' tiid)! bit' uütljbiivftiiiftfii ^i^Dvfctjniiigcn dctruffcn tunvni, bnvdj bic ücvfjomnbi'ii ©tiTif^iiflc biT dürfen uiib bcv mit iljiirti ix'rtninbotnt Ü)Ja(i>]avcit oicifadj ütTk|3t. Stoiki' bet fniicvlidjou Ül^affni unter bcni ^4-^rinjcn Siuicit luni ®iiuoycn fidjertcn bnž fo oft nnb Jdjiui'r fjcintßcfiidjte Hdnb für intmcv luu' iif^nlidjen @cfaf;ri'ti, 3)tc trifiit'ri)d)i'ii iififtnntint bi-r ©ti'tovniiirtcv Inlbi'ti üoti bn ob ettton Itji-tf bcr Giufdjidjte bev tat|cv(idjcii SlntuT, bereu ä^liittev Licnuii it-icuirife ifjrcr Xapfvrfeit nnb ftiiiibr^nfteii ?(nsbauer tncteii. ffi^ iji&t fninn eine nennenSuu'rtl)e uiilitarifdje Wftiuu öftcrvcidj3, tn-i nu'Idjer uid^t ein ftcirifdjeö ^Keiiinti'tit nnb ftcirifd^e Jlbel^aiuicljöriiic betljeiltflt (jemcfcti luitren.

^sni Üanfe bev fohn'iiben (Sveiijniffe sieljörte p ben r^mun-rntienberen älfonieiiteii Hon ptilitifrfjev SJ^ebeiitunii bic Jfnnatjnic bev pvatynati|d}ni Sanction Ätiifev ^hi v IS VI., uieldje fd)oti fint K), ^vniii 1720 itu Siitiibtnije imSfiejpvodjen u'uvbcj 1728 luitjin bev Ainifev, begleitet imti feinev ßicnudiii Slifa&ettj (^fjriftine mib bev eifiiitjviücn 9)(ariii Kievefiti, bic ®vtifjnlbij)ini() in ©viy fclbft ciitnei^en, bei lueldjev Öielecjenfjeit bie Staube bev ©teievniflvf ^uiii (ejjtenuuit bnvdj eine Deputatiini lioii bein ÜonbcSfiirftcn bcn ®ib nuf i(jre äserfiiffuni] cntiietienuid^meu nub in (it(iu,^enbcti J^-eftlidjteiten ben övtiili für ben atfnntiel uiivtlid;ev politifdjcr S^ebcntun^ bieten furfjten. ?(n bcr ^ikTUnithinn beö Siaubeä iuif)tnen fie uiiv inetjv fe(jv (levtiiiieti Jfiitljeil; buvd) bic 9luf[)etniu(] bev innevLifterreid)iid)eu ^liei^icvniu^, bereu Jluffldtu'u iiar( VI. bev ueu (lefdjuffeneu ,^)oftiin^Iei bev üftevveidjilcfjcn (£rli[;iubev übcrlvui], fiitu bev Sdjmevpuuft bev flfeiiicrunü nad) SBieu nnb ocvWi.el) bafellift, (ind) unter 9Jfarirt 3:tjcrefiii ba§ fteievtnävfifdje ©ubevninni alä Uiitev6e()övbe evvidjtet mnrbe. Sie rcutvaliftifdje Stvömunii iti bev ^ietjicvnitivSfovm ber buvdj bie vra|iniatiid)c Sauftiun dö nntreniibnr evflävten bftcvveidjifdjen ©tortten crveidjte i[)ven (^Jipfetpunft nutev Sofef II., bcv fojiav bnä Slnit beš iianbcöfjaiiptnmnnS uidjt ineljv befctjte inib bcn ftcivifdjeu .^nerj^DiiSfjut, bev budj fd^on laniie unv meljv ein Sdjauftiicf iicutefen umr, neidj Syicn ()rini]cn lief}. ®ie ftiiubifdje Sieiietiüit, uu'ldje feinem ^i)frtdjfi,dnev iieapolb II. bic ilk'feftitpinu bcv i){ei5ieviins5 fo feljv evfd^iuevte, faui audj in Steievmarf jum Vtiižlivudj nub

füfjrtc ÄU fini(]L'u errffitcii ^(uSciiitiubcrfe^nitgiMi iitib mcfjrfiKf^fin SifjriftiucJjfrf, nibctc jebocfj mit bnu nodftiiubiijen Sictic ber ^Kcgtcntiui, bte mi bic ftcinidjcu Stäube iiidjt baš iieriiififtc jciifr ffJccfjtc atitvat, bie fic it;iifii n[(iuii(ii] ciit^uijen (;atte.

vdiciiüff SciDegmu], luclrfjL- in ber giueitcit §ti[fte bež XVII. 3af)ff)unbn-tä ftift cvftiiv&eii fffjicii, crijiolt biirdfj bie Sntjöiii'gei: Smiijvcitioii neue 9frt()ruug utib onuocfjtc Hin- 'i'lllciu im (Snužtljfll, mo fidj pliit^tiftj linnet' ®cuifiubcu OlinutBiiu) nmiuiclifcfj cvnävtfu. 9Jf(iu fucljte bii'H'Ibc babiirrf) -(u initfrbinirfni, bafi umu bfu auö bcui „iHcirl^c" fummnibi'ii ^tiptiitocni Mrtrfjftt'IItc unb bifii'iiiiicii ^Jicrfoucii, luddjc ju feiuer V(rt bcr ?[ut'i'fniuun(i bt-^ fiitljLilijdjen ®(autien3 jii beiortieti luiircu, pv Xvou»nüi]vatiuu (jiuaugiuciit'ii Ü6evficb(uitii) unrfj Sictu-iitiinii'n iHTiu-tf)i'itte, luo [ie eine HJeifje eit^ener Oeutcitiben tiilbcten. ?fudj unter 9Jfana ^(jerefin Ijalien u»iebev(jL>It foldje 4?ev|djietinu(ien ftutttiefunben. (5vft ba^ lolevauj' piiteut ^ül'ef^ II. {1781) eubi'te ben ^lycifjunbcitiiifjviijen J^antpf, iubeut bie ^^voteftnuteu bnbnvd) biv3 ^}fed)t evtjietten, ^5f(irnieini'iubi'n jii Betiniubcti unb bariii iljre "sHetiaiun niu^i'ljiubert anžjniiben.

Ta» XVIII. Safjrfjunbevt Ijatte — nbiiefefjen ihhi bcin .tnni^enciufalU' bf§ !3ti[)rež 1704, ber burdj ben »i(ifi5cjt;=3fuf)tiinb in llui^rtrn ocvautafjt niar — ber (gtcievunirf tciuni ünub (letvodjt, liiä fuvj; oov ber SKeubc be^jctDcti bie gvnu^ofenfinfiiite

beni Uiuiie bniKitjvten (jtfufiidjen griebenž^uftaubc ein jtiljeS (Snbc bereiteten.

,§cer, mit iueld}em 9inpuleuu iüünaparte 1796 biž 1797 ganj Oberitolien erplHTt nub bie öftevretrfji)dje Vtrinee in einer 9{eif)c non ®d)lad)ten unb t^ejedjteu jnriid^ (le)djlrtiieu fjatte, übevfrfjvitt auf ber alten Si'iiifevi'traf;e uou Slänitcu nuä bie (iJvcujen be§ ÜLiubeg. Vtm 4. ?lpri[ 1797 ftaub ^ona)jarte in ©djeifting auf ftetrifdjeni Söoben unb fnnbte ein Govpä unter ©enenü 33on imd; SJJuvan, uiu fidj beim Sovmar|d)e ben ^JJiirfeii äu bedfen, dti jtueitež iinter 2)faffeuii bal SJiiirtfjnf Ijinab bisS Äiiittelfdb unb gur Söefejjnut] bev Strafje über ben 9Jotteumanuer 3;auera. Stm 7. 3{prit trug er üon Subcuburg nn§ ben öfterveidjifdjcn ©eueraten ®eflegnrbe unb SDJerüetbt einen 2ß äffen ft i fl ftaub nn, ncid}beui er fdjou nortier lum ftlngenfnrt beu foi^euiiunten „i^fjilotopljifdjeu" Sörief on (Srjljev^og .ftiirl geridjtet [jiitte, in imldjeni ev feine iHereituulligfcit ;;uui 3riebenä)djlufie Horn 3tanb= (juufte biT .'puuuinitiit nuS begriinben luofltc. Sljatfiidjlidj luurbe eö iljm aber fpdjft bebeutlidj, mit einer ?tnnee non tautu 40,000 SUhvuu iu baS ber ?([penUinber ULir,yibriugeu, bereu SikuuVfjuer ben !!Huf ber lopferfeit ui;b SEBaffengeuuiubttjeit nie innloreu Ijatteu. Sdjun [jntten bie Jiruler beufelben gtäu,5enb geredjtfertigt unb bie in iljr i?aub eiugebrungeneu im ©tfdjtljal nub int ,viriidgebriiiujt. SQJieti

riiftete fidj jnr Ü^erttjeibigung ber Stabt unb ^fnffti'üung runt ^reiluilligencürpJ^, iu Uugfirn nuir bie Jšufnrreetiuu bereite aufgeboten unb iu Märuten unb Steiermarf iruueu bie ijinueru bereit, fofort bein SUeifpiete lirols ^n fdgen unb Sd}ii|}eneoutpaguieu ^u

bilbnt, UH'Icfjc bfin ^I'iiibe ji'bc iHTcii^cttc UnhTiierjiunui-; auf iRi-ru'inuci^rn imb in bi'it Sciteiitljiilevn uiniunilirlj (jniuidjt (liitteii, ©vjIji'v^lui .Stnvl, tii'v bie l.'ä.OOO ajfoitu, uiclcljc cr auf bnn I'Kuif^iiijc lion Cštalicu [tcifainutim [n'ljaltcit, tti tuvjcni auf 30,000 fv^iiu^t

„Tic ffitiitjtt ?trttnfr imb tic IVraiitoii itiii bfr .jinii;)liuii(Iic ffiroB im «ptU tTüT."

riatte, TOOT (lefounen, nov SlMen due Srf)lncf)t ju liefcni. ^Jinijofeoit miivbc firf) ji'bodj, luft!!! ]u<in in Steia'tmirt ber SBibcvftnnbsfrnft ber aküölteruiii] negdii'u f)ättc,

fanui ID »ücit iiüv(it'iuni]t Ijnbcu uiib H'fjr tuilb ,^um ^Kitcf.yuic (]nii3t(jin tii'UH'fni fciu, menu glnrfjäthiö atidj bcc i'lufftnnb ber ä^euctiatu'i' bet Dfteneid) Uutevftii|3iinii (lefiiuben f^iitte.

Öaieii tie lUHT<^i'Uf|iiiui bi'ö a.UiuiftiT-j Xljiu^iit iinb bcä ööcfjftfLMiimniibiiYubcii ©r.^tjiT.HisV^ Si'dvl iDiivbi'it jf'bod) bic ?lncrt)ictiui(ieii iikiitnpnvtcS aiuinunuiitni, .ytitiidjft ciit Soffen ftillftiutb tiiif fcctjS 3:rt(iL' (iefcf;(tif|0!i, bnitu (Sonfi'rniji'ii im filoftiT ®öfj nliiitljaltcu iiitb t'liblidj nil ^^^viiliiiiiimvfricbc nm 18. ?(prtl im Oiavtmifjiiiifc ber .'pcrKii oou SiiiicnUHilb in ycotu'ii uiittTjciditict, ^nin^ufeit tinu'cit iii,^uiifri)t'ii nii bic luTcintuirtc ^E^ctmircntiotiž' liiiic, meldjc auf ftcirifr^ftii ^kibeii 3Bt;ibtKtj=^^iMf(vi(i, 9Ji\n'(nivii, @vtt,v Scoticu,

Irofniiid), ^lUittciimauii uiib Oii'buiiui lu'viiljilf uiib ocm bort nncf) ^Ifabftiibt fovU^fc^t luuvbc, lun-!icvii(ft iinb Ijnttcu bit- Sasibc^tjaiiptfhibt [n-folU, in iiu'Icf;ev fiitf pnnn|Ln-ifcI)e liaiibcStLimmiffion iioclj Stfijiui nlfcv fnifnlidjeu iV'Ijovben bic Seitiiiui bi'v ticitfjiucubiunt (^cfdjiiftc iifu'viiottimeii f)(itte. Sfapult'cm foltift Ijii'lt fid) ^tiu'i Jncn' iit ©vn^ auf iinb ließ buvdj fi'tunt GSnun-rtlabiutauteu Sk'numout bie im üaubtjnuff ucvfauimclti- iiaiibelauuuiiffiou, Li(S bm-u Spmfjcv bfv ^iivfttiifrfjnf oon ©ccfdii, ('^3vof ?(vai, auftrat, ^tblcginui bcž UntmoCrfiiU(vJdbt"§ auffovbcru. VIB bie tSLiiutiiiffioii bicfc i^uiuutljuufl mit beut .'piuiucifc auf bi'u (Sib, ben fie i()mu rcd)tnuiHisieu üaiibesljovru golciftct, t'lUfdjieben juviicfnne§, luurbe fie aufi^eliift. Stabt uub üaiib (jnttcii mnnuel)v tu5 ^uui fvau^üfifrfjeu ,§eere^,

UH'Irfjev Htifoufiä beenbi't imir, buvel) nuiiuifjifie 9{equifitiüueii unb (Xoiitvitmtioueu li'ibeu, bie eutfd^lolffiie ,'pnltinui bev S^iiviierfdjnft lutu QJraj uttb iieiUu'u, i!)re Ituilidjt uub (^5i'uauirtfett iu bev ."pevheifcfjtiffuuii ber ULitljiueubi^fu Sek'uöiuittet nedjiuberte jebiuf) evufte Eouftiete, u>ddje feMift ln-i bev ervciiteu 8tiiuniuu!^ bev öiuibtieoLÜterunii fuuui uevuu'ibeu i^emefeu U)(ivi'u.

3ui SUJiir^ 17',)!) nuufdjivte Sumyvuff luit 2S-0(X) '^Kuffeu biicef) Ck'vfteievnunf und) Stalii'u, ber Ah-ieji bcä bdvauffolßeubeu Jš^if)!"^'" beu ^'i'^ii'ÄLifen aDevnuiI-J beu üpieji

luidj 8teieviuai-t. ®ieäuiat taiucu ftc i>ou iJfovbeu. Weuevnl 9JJontrid)nvb Hont iieeourte, uu'Mjeä beu verfjteu ^yliiiiet bev beutfdjeu ^'(vutee uutev 'JJfoveau bilbeti-, vüetlc imu Snl^buvi] In^i yenljeu imv, metdjeS evft aui 1!). aJKivj 1801 und) ?[[ifet)luf) beä t^viebcuž imti iiuueinlle geräumt muvbe, Sm ^iJooeuitiev lf505 fiefeii Daitüuft, bi-v beu Oivufeu SJ^'ntelbt imu SJ^civin ^eU lUer beu Seeberi] iindj Seeuuefei! ^uvitffu'urf, uub ffiavuuuit tu ©teifvuirtvf eiu uub (jielteu bie ^auptftabt buvdj fiebcu HBodjeu lH'fej}t, ®ev gotb^uli be§ ^aljveS 18Ü'J oIht fiifjvte ju ^icmlid) undjtitien tuilitiivifdjeu Cpcvatioueu iut Üaube uub ^u bcv fefjv liefduut iietneivbnieu evfteu uub fetiteti ^^eloiievutui bev ^^eftuu;! iiiif beul fövn^er Sdjtofitu'vijc, ^tVulj bt'iu iHiid^itße bev Sitbnvuu-e uitlev (£v;i()ev;\[irt ^otjauu Iiefe^ile bcv ii^ieetüuiti uon Stalien Gu^eu S^eaufjdvutii-S ÄIävuteu, um vmu bort auä eiuevfoitö beut Äiiifev 9Ia|u)Ie(.i!i tu'i SBieu uub aubei-feitö beui uou Sübeii oiiuuirfdjireubeu iWunuüut bie A>iub ,yt veidjen. !;?;o(jauu fej^te — imdjbeu) 'i^illadj vertoreu uub bev 4iefe[)(,

fid) utit beut t^üvps itulenuvat bei iiiii,^ ^u ucreiuiijeu, fpät iiefüutuieit iiuiv — beit aiiid^uq luiu iMuiieiiftivt übev a)fal)eeuliev!i uub beu 3iabl tuid) (Mva,^ fort, tiv I)atte beu

Xiciä auf oleum In «i'(fmi

13(j

Sdilofitu'vii inarf)ru Utl'ji'u »nb dehiicljtc fiel) bt\ ©vaj fo hwuy nl5

iniitilirlj ^u Ijiilteit, um iiii (H'ciiincü'it ^liu^cuDlid niifber ^iini ^liinriff fikrnoljni fiiinien. iUiv ^(llnit otifr U)(ir c3 iljm baniiit 311 ÜjUit, biiž &ct 10.()(.)(.) SJfauii [tark tSuvps bcS J-dbnuivirijaniit'iitruaiitg ScKarfjidj nn firf; 311 ^iolieii, oom ©imätfjtil iiu i?liiiuar)cl)e iH'dviffcu umr.

3rIIndf)iff) [tieft iit ber Ävcu.yiitii bcä 2icfiiui= iiiib aJfiirtfjiitc« bei ©t. ®td)rtd diit 25. SJJai utit brr ^fiiciiitiiarbc bož Ü^iccfüniiis: jiiifaimncti, bie luiii ^itbciibuvji foiii; cr iimr ill bcv iJii(]c, iiorf; vcrfjt^eitiii luirfj i^i'obcti tihpfffiiucuteii niib bitrd) fine fjiiif)ntteitbe Sl5frtl)fibi(iinui bev 9Jiiirntfic ^luijdjni St, 9Jficf|acI iinb Seobcu fcincii Sfficitcniuuid} üEu'v Hvucf ober über ben ^tiebäuinj imdj giür;nfeitcti 311 becfen. Statt befjeii itaf^m er Stelliniij iiiib fjavrte in bcrfelbcu nifjiii nnä, tiiö il^n bic ^mn^ofou mit gvofjt'v Übevinadjt ]uittrt(]3 inii fünf llfjv aiißviffeu itnb fein fdjiiitež^ (Sin'pä bernvtiii ^erfpvennteii, bofj cr tniv iiiiiljfiiut. mit ;-J.0{)0 a)fnini über ijcoben oiitfniit. ®ie öfterreidjtr ncvloren iit biofem iiiuiliidlidjeu ©cfcdjt, luetdjeä niif bie .^"»nltiitui bc» AjceveM Iton ^niteroftcrvcidj mnfv fiebeiibett ©iiiffiifj iiciunumen tjiit, 42(1 9J!aim nii ^ubteii, 1.137 an S^erimnibeten nub 4.t)7;{ ©eftin^cnc. ffir^tjcrjoa Sofjanu iiaft nun, ba er bicfer uu'fentlidjeu 2.U'vftiivfnuii bernnlit UHiv, feine ©tefriinn bei öva,; auf uub viidte uadj llngavu ab, um fidj mit bev bpvt im (Sntftefjen begviffcnfu Snfurrectiünäarmfe ju ücreinigcti. ?[m 30. ®fli crfdjien ®encrat SDfncbonatb nor @roj, iiarjni im ©djioffc ©gjienberii Dncirticr, jog jebod) fdjüu nni f), ^nr ^^evftiii-funti ber .^lau^itarmee imdj SBien 06, inbcm er ben ©eucrol 93roiiffier mit einem ftcineu Gorp» jur SelageniUii beS (Sd;ilLif36eri3c» juriidliefj. .^ier foinmnnbirte SJtrtjor ^van^ ,'pncff)er ju .'gart bie auS lljcifen licm t)erfd;iebeueu 9?eaimentern grbilbetc Jöefnjjunii, bev <iud) einige Gouipapten oon ^Ifummer 27 unb 120 SJJnnu fteirifdjer ürtubu'efjr angeijörten, ?fm 13. !5ntii begann bie Sefdjiefinut], bie ficben Xiige Ijiubiird) Dljne beu geringfteu ©rfoli] furtgefejjt luurbe. 3)ic lioriibcrgc(jenbc ?rnuaf;ernng be§ (?)euemr§ ©iiitnlj iiötfjigte ®ri>uffier fniinr jur ^hiftiebung ber ®el(igen;.tg uub ,yint tuid) ^LUiit^berg, mo er fidj mit ajfarmont nereinigte. Vfm 2(i. 3uni fnm nun Smifcfjen ben öfterreirfjeru nuter Güntot), lueldjc bic Öielfange im Often uou ©ra^ uub bie CSiirteu ber Isorftfibte upu ber i'fnbvi^j (mö gegen ®t. 'il'cter befe(3t f^atteu, uub beut Sorpl iUfiirniont, baä lion Sl^eften tjer nugriff, p eitu-m jienilidj blutigen Wefedjte, bivS mit beut yCbjugc @iulalj§ in ber ^liidjtung mid) g-evnil; eubcte, oljne bafj er jebod) befonbevc 5)tad)= tfjeilc erlitten tjätte. ?luf eine uoefjnuilige i^eliigerung be» Sdjtofd'erge^ lief? fidj ilJfarmout nidjt ein, bie 9-Sefii(5nug, nie(d)e ntfe ßrgebungäanffuiberungen un&erürffid)tigt getaffen Ijatte, blieb nnbcljetligt. ?{adj bcm ^riebcnSfdjluffc lum ®d)i.iubrunn nuifjte ber Sd)(of)bei'g geriiitnit unb beu gmu^üfen jiur Sdjleifiing übergeben merbeu. Xie iWürger luMi retteten burd) eine S'tl)!""!! 2.840 ©utbeu beu fd)üueu tjo[)en (MtocEentljurui,

iffapofeiin Ufrfnncjte no» bcm ßanbe Stdermavt eine SoiitritintiDii uoii 44 iS)fi[tioiu-ii ^•rniK-ä iiub lief}, (ilž biefe ttionue ©uuüiie utrfjt niif(]eliradjt uu-vbni fiMnite, eine ^'(ii^^aljf fieniLUTUijeuhtT (Sbdfaite uiib ©iir;]«' imii Wrn^ afž C%ifc(ii ffftiicljiitnt. '.'(nt 4. ^iimuT 1810 iH-rliciV'ii bie J^vaiijü)cii ©nt^, iiitb jcitljcr f)at fein gciub iuf()( [tdriirfjeti ®l)bcn (u'tvcteii, ^^a® |jüliti|clje iii'ben luifjtii fdt ji'iicv ii&erfjaupt diii-ii ie()r viiljiiicn 4>L'vlaitf.

Stiirmjoljr 1848 tjinterlief) neben bcm Stnbeitfcn nii bte tapferen :j[;aten bev ftdvifdjeu ;){eflimeiiter unter gelbinnridjiillS 9{nbet^fi) ^ufjvunn in ^Jtalien iinr (Srinuennuien au bie

Sd)(i){j ISdfifilirrn tci ffitnj.

unfrfjdblicljen nub erljcitcmben 3:f)yr[jdtcii ber @ra,icr ^Ccmntriiten. ®ie (ätitiuiiffnuß ber Steievniavf niif iieiftiiieni iinb öfnnLinnffficm C^iebietc Unirbe in ber erfteii §iUfte btefeS ;?nfjr(jniibertö uiefeiitlirfj bnvrf) ben ßr.^Ijer^Pi] ^soljiinn atiiiemit, ber ini i'anbc feinen bancnibeii aSiotjnfif^ naljin iinb ficfj bnrrtj bie 03riinbnu<i sinifier ^efjr^ niib 21ilbiiiui»= auftdtcu (^^oiiinieniit), ber Saiibmirtfjfcfjnftä», ber iÖraubfdjabeulievfirfjevinu^S'CMefellfrljaft unb Older iii!ffejifd)aft(id)eti inib woIjIt(jiitti-;en 4Un-eine beu nud) Ijentc tu ttefiiet)cnbev y(nf)an(ilid}fcit ftd) iiuBernbeii liiuif bes naučen ikilfeä eru)(irO.

i'ttä bnrd) baž Oetoßerbiplemi luni ]8()() unb baž '^etn-narpatent luni ISBl bte iUUfer Öfterreidj'j juv DJiitiOtrtuiig itu ber ®efelj(-|e(tntui beö Stante-J beritfeit lyiivbeii luib biiž ^Jirincip ber iSelbftDenuidtuiiii in (^Seineinbe, nub iionb uiieber ,^nr t^idtnnii

iielniiijte, fnuDen ftdj in Steierninrf äJJtinner uon iüeijdtitiui] iiub patricitifdjcr l^kftiuiuiifj,

lut'frijc nn bem SBi'rte bi'r ftantlirf;en ^Jnigi'fhiltiuif] lefifjnftefteit 9(iit(}tnl ttaf)iitni; iii bein im Stif)!"!' 1885 iH'rftLirbi'ticii Sniibi'äfiutiptiiiaiiu SJfovi^ lunt itnifci-fclb lucrbeii bic ©tcifr» uutrfvv ftotä bon iheaU'U SJ^a'tvctev diu-r piiütijcfji'u Siufjtiuu] evt)[ic£ni, !uelctjc biL- brtiuTsibc 4?L-vfuiipfuuf( biT iiatiomilni ^^nti'veffi'ti bvv J^nitfcfjni mit- bcit c-jvofini VlufüO&cu biT ii[tcrvndjifcf)=u]u]aviirf}cii "iUiiitunTrjit' nB IjüifjftcS cvftvc&tc. ®af) bie Slcicnitiii-f, mit bnt ßi'iljeqoiitljümi'ru Ofturvcicf) 06 iiitb unter ba" Giui§ bnž iilti'ftc ^tmumlatib bcS .Ciauicž .^pn&žhirg, ftcfj bcv Stcttiiiui lut)[)I k'Uiiifit ift, iuelrfje in bem (^Si'iammUu'rbaube aller iiiitibur bcr iirofu'n SJiciuardjti' ciimiiniiit, baf^ fie bak'i )L)i.i()[ i-iiiijcbcnf ift, unter Uielrfjeii ^öcrljäUüiffrn fid) bie innigen ®qie()nni5cn ^mifrfjen bcin treuen ^llpctitnube ntib beni ev(aud)tcn ^yiirfteufjiuife iieftaltet uitb ticfcftißt Ijalieit, iinb bafj fie im 2?evtraiie!i auf biefe 41e^ic[^nn(]en ndt ^linlje ber iji'fin'f entfiegi'Mfietjt, 6eune3 bie jiroluirtige J^^'itv bev fedj^^ljnnbertjidjriiiL'u ategicnnu] beS öanfeä Aja&sbnn] in Steterinaif, loeldje 1883 tiei yfniuefenljeit ©einer äJfiijeftat bež Ä'aiferä im ganzen 2anbe frciibii]

6ei]anf|eu umrbc.

Tpr Srtilufibfrii in Öia^.

I?uv Bulhöhuulit Stincnaarhö.

Poffilobcn, Sittoti imti Sai3eti PaitfdxMj.

tt bi'tti [ii'bcutuugäliolleu ^luštpructjc: „Stcicvmnvf ift bivJ Üaiib bcr .SjfV^lirijtcit uiib t^cmütfjIidjfcU" fetm.^drfjndc uieitfliib tSr^ljcrsoii 3of)niiii bie (aubeätljiimlirfjni (Siijt'iticfjnfU'ii, bcä bii-bfn' Sl'cfcu inib bni fblcii Wvunbd)tirattcr beä ftdriicf)cii ^Ikilfež. Scfjlidjt imb (lutiuütljici, cjnib imb üffcti bringt bcr Stdvev 3i-'bcin ein uiuievbi:>rtii'iu'ä, tl]cilual}mä= Aperj cuttjcacn; luafjvtioftin utib aufvicijttd iiciitctnt ift )>in SBovt imb ijentbciifr .§(i!ibfrfj(ati ifjm fjdliii. äUnt Sftituv atiä t]cinittfj(!dj mib friebfcrHi], f;iifit ci nicfjt^ iitc!;r fllž ,s)nbcv, iiaut uub Streit; er ift frei neu Sfiitiuiuilitiitctif^nf; iiiib fi'ine '^riimnniifcit iinb ^)ietiiiiiifitiit, loi'iiugleicl) mit ^tk-r^Ifiiiticu uub ä?ürurt(jci[ gepnart, hiffeu ilju nudj mit ?fubcrž(i(iiufncn.'u frieblid) uub tolcrout jufaiumculetien. 'Ofuv wcuii bcr Stcircr iu foitn'u p(itriotifrf)eu ober luitiiumk'u @cfü[)[en ncruiu^fiinpft ober iH'r{ct3t luirb, l'iiuiut fid) iu iijut ber Stüij, baž ©elbftOfiuufttfeiu auf, uub er mivb bnun aud) uid}t fctteu fjiiubfjreiflid;, uut beu ©eguev eiucž Seffern ju bekfjreu. Waftfreuubfd;tift bietet uub übt ber Steirer ftetž (leruc. SCufiiufllidj etiuaä jnrttct[)alteiib iu feiueiu ®cuel]men, lucifs er, menu mau eiumat feiu Säertraueu iiemiMineu, fid) um befto l)eV(^(id)er oje&eu uub fettift feine mitunter berbe llmflaun^lueife burd) eine iinfpredjenbe Wemüt[)[id)feit nnS^mileidjeu; bds^esni ift er aber um fo fdjiuerer mieber ju gemiuueu, meiin einmal feiu ^utraneu mifjtinindjt luorbeu, SK?of)t Ijat andj ber Steirer feine Sdjrtttenfeiteu, bod} finb biefelbeii nieift unr inbiuibnelt, luie j. ber Öauii ,^ur llnijebunbeuljeit, bie fd)Uier ^u [hv^iifjuieube

Üiift jiiiti SlMtbcru, uu'Mjt'r jebürf) mir in fiti,^dueii ^iilkn eiit lutbercä il'iotio 511 (^iviiiibL-tH'lcnt movbi'ii barf nU citi fef)tt)iiff)tirtt''® iierlniuicit uacfj bcit bcv 3iuib. ^(lier btcfe

iitib tiocf) iitibevc, uieift aitcf) beii iUinjici! Oktuni^oOLilfcru (Hiljiiftcubi'n J^-elitcr uicvbi'it luicbt'r biivff) iiiclc fliitf unb tvefflirfjc ©iijfiiirrjaftot iiietf(]cmnrfjt. Sl5ou ilitibljcit 01t ^^itr 5(r[)cit= faitifi'it unb ^um (iit("|cl)nlteu, flagt bcv ©tcivcv iiicfjt über ba§ i[)m IiefrfjU'bcnc, oft f;<irtL' cvluirt't er ficfj im Scfjlucific bc» ?fiiiitfcf)tä feilt Smb; rteuiiiifnm unb ^itfricbcu iiiiiimt er mit biefciu innliefi, nudj lueitii eS ifjtii nirfjt im iUierfliifj ^iifljcil acivorbeii, unb tfjeilt feI6ft biiitit uodj mit beut i'fniieii.

®ie sieiftiijeii ffiisienfrfjufteii bcž beiitfcfjen Steirerä ßfeicfjcti fo ,yeiii(icfj bciieii ber iitivifieii ?((pcii&euui(]iier. ,^eii]t ber Otievftcirer, ber ,jutiieift auf ficf) feil'ft beirfjvautt unb be:S()at[> iiitcrj iitelji niif bic tSv[}a(tuiui feiner ©iifteii^ kbrtrfjt ift, eine etUKvS iiiinber r(ifcf)c i,'liiffafiinuiffiin(ie nl^j ber in niefer .^liufirijt tu'lior^^iuitere finbiiie iiiib miffellige Üljfittelfteirer, bodj iiimiiit er uinieriuüfjnteu 'Siiineš alfe tSiiibriiefe auf iiiib ^ei^t für bie ä^ebürfiiiffe be§ prnftifdjeit üeteiiä einen i]efuiibeit .'pimSüerftfinb, SiMitjrenb ber Sieuiütjner beS aJittteltniibeä fidj bein ^urtfdjvitt lucniner üevfdjtiefjt, tjiilt bet Dterfteirer ,vif]c inib IieI)iuT(idj am V((t()i'Viiekrtd)ten uitb ©eftctjenben, 2)iefer fefte ©iiin ^ciL^t ftrfj inijliefonbere in ben noni betrtiteren Ik'rtefjr atiijereiieurn 63ei]enbfu redjt beiitlid), iiui ber v'ÜpIer liou ber iiiDbevnen Sitte imb (Sultur nod) ftt ^iemlid) mitieriitjrt siettieDen ift.

^I'snuiii iiiib tief ift beS ©teirerä Üiet'C jnr frfjiiuen i^riinen .^einuit uub Jfdcm, umä biefelt^e rfjarafterifirt unb lH'rf;errnd)t. 9{tid) beu fdjlucvcti SJJiiljeit IjiU'ter ^tr&eit jieljt es tf)u ()tnauf bcn hiftirtcu gclfeuljii[jeu, um ficf) Ijier iit ber ftiUen siruf;avtiijcu 9iatur 511 fii(;(en d^ ein edjtcr freier ©otju feiner Serae. Unb luenu baž Sdjidfnl itju uon feiner fjeinuitlidjeu ©djolfe fjiniueg, fjindiiä in eine ferne grembe (jefiifjrt, bann tlingt auS bfr ileljle fo redjt initii^ nitb ergreifenb fein ftidež ßeib, fciu „|)LUimiiiefj":

„ffiJami tbciif an bt, met .^lonmntlaiib, ba H)uatä nia I)alt isii .t»crjett tocfi, ®ciin ba tniiit'5 ittn Ijnlt im öcift fo für, lüia'^ ftSucft bortst tiüv uiib ctj."

SBütjl bie (;ervlid)fte unb fdjönfte ^Iiiiienb bc» Steircrš ift feine nnL^efinmntte Sirene 011 ^iirft nub i^nterluiib iu gntcii »nie in fdjlimmen IntiL'u, unb freubii] ftut^ ertönt auä feiner tinicfeni Jüfaiiiier&rnft:

„6ü fcft, luie ifji'c Söevn bid in b' i;iut((c jjcit, ©0 ftcl)ti für ifjiTtt Slrttfcr fcft bic ffcirifcljcu Ücut!"

©erabe^n fpridjiuörtlidj rjciuorben ift bic ^Iinifevfeit, mctdjc bie eifeiifefteii, fieii-» nomofjiiten ©öljiie ber grünen ®fart fdiün nn^iiljlisie 5Jhi[e tinf bcu i3d)Irtdjtfetbcrn crprL>Iit (jatien, ^^fjre fdjöiiftr i'tuerfeununi^ Hei^t in ber bebeiitnns^SüüKeu, lum Seiner SJinjeftnt nn bie „'i^eljiier^' i^eridjtcten Vtiifprad^e: podjt mir baS .iperi im üeiDe, ein fo (trauet nnb trtpferc'S aieijiment nui mid) ,yi feljen!" (Sbenfo be^cidjiteiib ftub bie ifiJovte bei öer.^onä

lion 33Jiivttciti6cr(i luirlj bcv Scljlnd)t bei Cuevici-, „bafj ež auf ber SlWlt feine beffereii Sülbateit i^ibt alw bic ebfen nnb brauen Steirer", llnb ijembeju eiii,^i(] in if)rer 'i'lrt ift bte ,§nlbi(iunn, Uietcfjc ber „cifcnie" (55etieral iHnrun b'Wfpre 1848 beti tapferen „fiiiiäfljasiern" bnrbrcid^te, a(ö er nacl) bent Sicjic uon iilier baä Sdjinrfitfelb ivrnifitc mib nit

ber S'vuiit biefeä iUcflitiiente^i, beffen beittfdje luie floiiciiifdjc Solbatcn „baö lltiiilaub-(idjfte" i]deiftet, mit nbi^'.^u genein .r-)nte uoriiberritt.

®anf(iarfeit ift beni Steirerteiii lecreöäüort.äyer fidi tf)tn einntal ^iint Tinnfe oerpflidjtet tjat, ber fatut be»ft'[6cn attd) fteta tiemif! feilt; bic (Srintteritttfl (in enuiefetie GSnttfjnten bleilit lct)oiiš(an<) tief tin.^Jeviien oiu= Sicflraben, wirb nnf Ätinber nnb tSnfel iitiertratien nnb banert fo felbft tiiž über-J Wrab t)itiatiS,C5^ar ritljreub ift bie iit ben fdjlirfjteit nnb bud) fü tief einpfittibeneii äJoItö» lieberti fLU'tle&eubc baufbare örinnerittii^) an ben tjclictiteti ^^ülianti, bcti (jiidjfinitinon JBoljttfjiiter nnb

IJräijttäoo 3=>6a>,K. (u^tj^-^H

niarf; ^luar ift tum fcfjuit eine SReifje liou !3afjrcu ücifluffett, feitbeni ber ebfe Sdju^geitiiiS beS 3ltpeidüubcö fein fee[ent)ollcž tlnrcä Plutje für inttner gefdjlüffcn, aber:

„Sil fein ©tcivei-ßiurtut) luif ber Sctfcniiuiiib, «cfjrtutä, (Stjl^crjog ^i^tiaini ffet)' »odj bort.

'ž I)nflt, er lunv )c!)üu tobt; o bti ItaCm tijoft, pc luiä Steiccv (cbt er füct mib fort!

Sßum bentfd;eii Steirer ntijertreitiilidje fdjä!3cn§luert[jc (Sigetifdjafteii finb fein finit, feitie Üebensfreubiiiteit nnb fein urnjiidjfiger §ninLir, nuintit erfol&ft fein nidjt immer" tieljaijlidjež ®a(ein üertlürt utib fidj eng au bie oft Sdjiuierigftcn SiSerljültnifie fcffett. iiiuv

SllTcm lictJt er bii§ fjoimifdjc £ifb, iiiib mit 3U'd}t, bctin in beniii'lbfti tcbt jciti fciu Sinit, fciiii' Sitte. Jiii' 5Jfnfif ift tf)m ein S^ebiirfitifi (^i'vnbt'3n iitiž

<]CU)(idjKn atfv ift ifjm bcr Xati^, ^it bcin er ftetö aiifi-|cli'rtt fdjcint, fel&ft lucnti er uon Iniilicr frf}U>frcr ?frkit firfj criniibct fiifjit. OSrnfjer ^klicttljoit erfreut fidj ber „fteirifdjc tiidjt nur im iinnbe fclüft, foubcrn audj nnßcrtjaU) be^fdlmi ift er lu'fanut. ®r ifl andj djaratteril'tiidj für beii beiitfdjnt Steicrituirfer, oriiiincd iinb (Joetifd), ein i)jLitiinui[' ton,^; in i[)nt oerhinbet fid) mitiirlidje Gira^^ie mit itnurcidjnn SBed)id, in if;ni iprid)t fidj eine Sbee auS, bic einer fiifjeit Üicfu'ätiinbeli't, — in ebler ©infiidjfjcit bnnjffteKt bnrdj iniinifdje ?fii^briic£e f)cr,^Iidjer, initntiitt)i(ier J5rö(jIid;fL'it.

9Jfon lH'h'ad)te fie nnr, bie tiiublidj i^efleibeten ^^jimre, nne fie fid; nnf bem ^Janjbübeti einfinben, fid; ^unt ^Xanje „ftnfdjitfeu"! üaniifoni nnb einer nadj bem anbern treten bic Üait^er run-; erft fdjleifen fie fnd)te bie fjesitMueii fie jn ftampfen, flotfdjen mit

ben ^iinben auf bic Ctierfrfjcnfef, fdjnol^eti mit ben ^iuiicrn nnb ber Bunne nnb breiten fidj Inftifl im Streife, babei frf;elniti'dj iiad) ben „troHntn' SiiJeiliertent" tiliii.^ctiib. ^([istnilb Ijat I^Acbcr bie „aiidjtiije" Ijernnžgefniibeti, mit ber er nni lietiften, tim leidjteften tanjt, — ein fflint unb bic Xiiiijerin ift au feiner ©eite. 3fiin siefjt eä ®rft tauicu fie ?frm in 9frm fdjLhi laiuifnm fjernm, bnnn (cflt fie i[jr Äii))frijen iin feine Slh-nft, er mieber feinen i'trm um ifjren 3!ncfcu nnb Ijefit mit ber anberen ,^iaub bie ifjre tjud; auf, fo lueit eä cieljt, bnrdj boS Sodj, baž baburd) entfteljt, fdjliipfen nun in fiefrfjmeibifleu SBeubnuiien atMiied)felnb liinjerin unb Xiiujer [jinbnrdj; biirauf flattert fie, immer uorf) bie §nnb l)Lirfjiie[)cilten, öfter im Sh-eife rafd; nnb fünf fid) bref)enb, um ben Xiinjer ()ernm, nnb |d)liefi(id) „midelu" ober jlinin^en fie fid) eieiieufettiii in fd)altljafter ?liunutt) nuter bie iMrme Ijiubnrdj. ^ternnf hiffen bie Jon^^er iljre Oienoffinnen einä ber .^laub, flutfdjen mit ben .S^iänben unb ftnmpfeu mit ben gi'fit'ii bf" ^ntt jnr 3JJufif; jum Srf)fnffe jobelt einer ben leisten „®d)leifer" ber (Subenj narf), maf)reub atibere loieber all ir)r (Sut^iiefen i^ir in einem [)e[(en 3nnd),^er anžfdjreien. Siarf) einer fuum ntorHiaren ^45(iufe in ber ii!nfif foffen ftdj mieber Üiinjer nnb Xiinjerinueu, nnb ofiermolž beiiiunen bie gefiiüisien Tre^uniien, UBenbuniien unb Syerfdjliniiiin<ien, anfd)einenb ben friiljeren sileid) nnb bud; fn nerfctjieben UHU einanber für ben ftenner. i'tlicr bamit ift'ä nod) ind)t iienuii; lunS etu edjter Stetrer ift, mnfi and) mit mcljreren ^^-raitenjimmern jui^Icid; tätigen tonnen! ®a gi&t e§ bann i5erfd)[ius5iuuien, bafj man fid) idjier nimmer anžjuteunen üermeiut, nnb bod) flel)t iiKeä fjunü „ipnad)la" ooni "^kd, löfeu fict) bie fdjioierigften ^UP'fcn unb Seubnnt^en Ieid)t unb nniie,^mun()en. Unb ba^n nod) biefcr leüenbiiie 9(nsbruct im ijefd)uu'ibtiien ®ref)en unb aiVnben, im sirfl^iofen ^InfdjmieLien nnb iltcrfdjlinden, in biefem necfifdjen i^oSlnffen nnb • f|.n-üben tfntferiu'n, im freubißeu !B3ieberftuben nub ftillvn ®al)inmieiien! 9([>er nod) immer

I tii'tiiii uitb iitil iiiiiittftfr l'auiif bfnaH.

®ft SielHttattj.

ift ber Stin^ iiidjt gnitj loie or fdit foil, c§ fefjlt itorfj etumž, ba§ iitif[e[ien" itnb bog „<2teufcu". ift ju ciue (Siiiciiart bcž bentffr;cu ©tcircrS, feinem .^evjeu, )i'i eä nitn im C^JcfiUjIi- ber Üii'Iu', bež Sföofjlüeljitßeu^, bev (Siferfiidf^t ober ber gcfteiijei'k'ii griifjlicf;fcit iiiift 511 iitdcljett. Uub fo impnnnfivt bcitit iiud) Inilb etiicrber länger ein „@d)itiibcrr)iivfl" iitib „i^ifit benenn,; an", inborn ev beti !JJhiftfautcu bie iljfclobic lun'fiiuit, bie fie luiit onf= (greifen uiib utcift abiuecfjfelitb in uevfdjiebenen Xoittulcu biivcfjfittjfcn. ©olrfje iniprooifivh'n üii'blt'iu fitib oft nemiitfjlicfj, finnii^ ober nnin, oft a&er nncfj bert nitb nn.yinlicf). 3iii fel3tcreii ^'alle bici&t fetten bie ricfjtiiic ?fntn)uvt nnS; eä finbeti fidj immer einijie nntev ben !iflii,^ern, uu-klje ben im fin'ten abjiefnujicnen „^iiierjeKiijeu" entfjnltencii 5)ieim für bie criunvtetc (Sntnt'ipintu'; anfi^rcifeii nnb frfjl a infertil] ertuibevn. So entftetjt ein iiieberfampf, ein lebfjafter SaSecf^ietnefanii, „Stenfcn" iienannt, lueMjeS rein nur in bcr bentfcfjen Steier= nuirE nuintreffen ift; berjeniiK Meifit Sieker, ber feine ©cßner jum Sdjiueigen bvinot,

®er fteirifdje SuitiLUinltanj iti feiner tian^en Oriiiimititiit ift nantentlirfj in Ctierfteier bei Lideti ^an,^iinterl)iiltnniien oorfjevrfcfjetib. Sit 9JfiHelfteier, juntnl in ben iiorbbftlirfjeii ®e(]enben finb aucfj ber „^^folfterltan,^" nnb ber belicOt, iüei lefstcrem

tanken bie ^jjtiare erft recljt Innfifani im Xiifte, bann flefjt bie iUhifif in einen „©teirifcfjeii" über, nuin tan3t einen SJnnbtan^, „trönn,idt" Ijierauf juieinial int Xnfte nüt beti g-iifjtni; nnii brof)fn fid) Jünger nnb ^iin,gerinnen fdjelutifd) nub iärtlicf), erft mit bem i^t'ilKfit'll^'r ber redeten, bann mit bent bcr linten .*panb, verbeugen fid) fiet^enfeitiii nub luetibeti fid) uneber mit eiiter 3Jäenc ber ?lbneisiunc( non einnnbcv nb, aUeS ftreng nadj bem lafte ber 9JJnfif. §ieraiif luirb ber flhinbtan^ im fdjtieUeren Xempo fortijefejit. ®icfe ^ii^nren tiiicbcrr)üten fid), luobei ber ^nn^ immer fd)nener imrb, fu baß eä äute(jt gnn^ nnmögtiff) ift, beni ^Sem^JD 3n fotgen nnb be^fjalb S^ätijer nnb jtiinjerinnen etibtid) unter nllgemeinem Subd unb @efäd)tet auäeiurtuberftäitben.

Steirerž (jemiitr)tidjc Seite nub 5röf)Iid)feit tiiifjern fid) and) in feinen Spielen nnb ißelnftitjnuflen, bie uid)t feiten bcä ?l(penfi>rjue§ (S}eid)idlid)feit nnb ftörpercieliuinbtf)eit erft-nnen fafien. Obenan fte()t ba§ Sd)ei[)enfd)ief}en in fd)üuer Srtr)reä= jeit, Rie[d)CB im SBiiiter bnrdj baä 'i3L'i(jfd)iefH'n erfeljt mirb. Sef)r beliebt im SBinter ift in Cberfteier baö (Si^fdjiefjeii; bem Sd)(ittfd)n[)Ianfen >uirb meljr lion ben ftabti)d)cti SI^emti()neni (iel)it[bii5t, ebenfn bem „(5)afjtfnljren", brtßCfleu ift biiä „'i)?nmpelfaf)ren" mit fleincn Sd)litten nnf fd)neebebcdteti 93erfi(eljncn eine ©eliiftiipiuf; für bie liebe Snt^enb.

Siinflcre SDuridjeliebcti eä, iI)rcSlräfte im „i)iinnen" nnb „^ingertjnfetn" jn erprotuni ober if)re Wftuaubtf)eit im „SBanmfrafcIii", „Sadrenuen" unb ber9leid)en ju jeii^en. GEine cjnifje ©efjeubijifeit ntib gefd)irfte 9fnmenbnn(i ber Öliebmafien Ufrlnuijcii ba§ „Statigeu= reiteit", tind)„iHitterfpiel" oouantit, nub baä^.^üI^auSuierfen". Si^ei erfterem fomtnt cä l)aupttiid)lidj barfluf an, feft nnb fid)er anf meljrere a)fcter Imtijeti glatten Stangen, bie üüu

je juu'i S^urfrf)cii auf beu ?[cfj)elu i^eti'fiiion lucrbcii, j(u fitu'u obov jii ri'itcu mib batici bini Oii'ipiL'v „auž beut Siittd ju lic&cit", luiiS iibt'r iticrjt iiniiu'v geüncjcn luill, iiibeiii bii'if „iHitter" iiu'ift )efjr rtcwniibt fiiib unb, lucini fie aiidj bnä (.^iL'icOni'ti'idjt ncrlicrcn iiub noti bt-r ©tiüuie ()t'i'alu]fbre[)t UH'vben, bücC) utct)t ("(an,:; jii 3kibcii fnllcii, l'oubi'vu fidj au bci-ft'I&eti lutebn- faiuii'u unb mit grofjei' Sdjtielliiifcit auf i[)reu „(^Saui" rjiiiaun'djuiiunni.

^otjVnižiufrfcu ift fin Spid ber .^laE^ifnedjte, unb luav oljcmatä Iteioiibei-g iiu Cbtr' (aiibc fcljr tu'tiebt. Sßicr ^itedjte ftcKen fid) ba&ei nadj Uoriuävtö geluicft mit bcm ^tiicteu

ffci« Srtjiiticaaoflii.

feft anciunuber iiub fnfbni oiue ^liidji', üIht sytldjc (eborue Sliodc obi'v ba'ijlcidjcn tjelireitct lucrbi'u. Oiqien bit'fe Öruppc laufen uun bii- iilirigeii, iu cincv iievabeii ižiiiic aueinauber iieveiljteu Spicli'v auf fiii tieiifk'iiL'iJ ^t'idjeu, uuidjcii einen „'^iur^et&aiim" unb iDci'fen fidj i'lberfdjUMUneitb mit Slapf iinb ,'pditbeu in bie ilJiitto bov nebndjteu (Gruppe, uutbei bie ^i'ifje eine ^eitlanfi gleidj ben ^^[nc;eln einer Si?inbmii(jlc in ber l'nft jappcln, 2)iefeä ijrofje öetenfifjteit erforbernbe 8piei foil eine !i^erfinn(id)nns] bes „3(uäiui'vfeuä" bev Ä^ol^ftiiuune fein, luddje, menu fie ^uc äBinterä^eit in ben langen beeilten .'pLil;,neieu fidj „tüdjtig fpiefjen", am (Snbe bevfelten i]i ii(jnlid)ec !®eife fidj iUievftiir^on.

SKIfiemcin im ižanbc beliebt ift baö „Äefletfdji'iben"; bem vcifjen fidj jioct anbeve iit Dbei-fteier befannte Sfegelfpitle au, baS „SdjmirttasJtl"" ÖaS „aJieitenfpiel",

Stfii'rmart. 10

Uf)

Set I'rfterciu ©pifli-, lUtcfj „ Srfjiitiivafisjclu" (jciuiiint, wivb ooit bcn tii jlwi ''l^artioit (ictljfilkii Spielern luni Hier Sfitcn, öercu jebc citi „il^it" (it'imnnt unvh, mit einer eüun fovfrtrofu'n ihiiicl auf eine Siftnnj lunt inel^vcven S)fcterii nodj ben in sitcicrjev Crbnniu-; mie Iieini JfeiieljctieiGcu aufgffteltten ftY(]eIu [(emorfejt. „SÖfcKcnfpiet" i[t nur in ben nn .Uanitfii flrenjenbeti ©eflenbeti COerfteter-S üMid). ®ie Spieler finb 9fcicf)fii!ig iti Sinei i^in-ticn ni'tf^eiU, beren jebe eine flrof^L-^i'nriel tu'fi^f, bie nbmecfjiefiib nnf bev Sti-nf^' uieiter rteiuorfen luivb, tii§ ba§ oft ein 6i5 jiuei ©tunben entfernte ^^iel crveirfjt ift; bicjenii^e ''^artie, njetd;e lueiiiijer 3Büvfe geniacTjt, Ijat ba§ ©piet gmunnen, bie

.Uiifiel nur mit einem '^^viiget ober benifeicfjen iicfcfjtngeit ober fovtgt'ftofjen, i» wddfjnu S'ulte b(inu baä ©piet „Ahit-jclidjlaiien" genannt luirb.

ajon beti in ©teievmart üti(icf;eu ©eiellfcf^oftSfpkteu feien tjier nur genannt bnä „^opfs" utib „©tocffcfjlageu" unb baž „2Bei6ertaufc^en". 3)Jand)c ©piele, tüte baä „Driiclftimnien", „ßennftocffprenfleu", „Sifdfjofcimueifjcn", „©terngncEeu" n. f. in. ftnb iüe);iripiele, bei bcnen Uneingeiueiljteu iitif ntefjr ober inetiiger unzarte Söeife oft jiemlid) ari] initgefpidt luivb; anbere luieber, lüie bog „aJoPefcfjtngen", „SSaiterunb 33aber" unb bergleidjen firiugen einjeltien ©täuben getäufige §aiitiernngeii in pantoiuimifdjcv SBcife SarftdUuig. ?ludj bie fröljücfje iii'inbenoclt fjot i()vo ©piele, luie j. „^^-vnu Sonne", „®nggal)ei-(", „öiolbtie ®rucfen faf;rcn" unb nodj oiele oubevc, lueldje jebodj ciud) in ben übrigen 9[lpenltinberu metjr ober lueuiger befaunt finb.

Süenben luir nnž nun beut fteirifdjen Sanertifjaufe jn. ift luentger gefdjloffen nub lireitlicfjäbig nfö bnö Hrolifcfie nnb typifdjer bnä fiintttiifdje; e§ ift tiirfjtig in ber inneren (Sint()ei(uug nnb crnft liou Stu^fetjen.

®ie älteren länblidjcuÄHiljnljLinfer finb mitütiiiffidjt nnf bie Ijerrfdjcnben tümatifdjen ilun-Ijiiltniffe ineift lUtö .s^ol,^ erfxint nnb rnfjen auf einem fteineruen llutertuui. ©ie teftefjen in ber ^Uegel an« Hier mit ffeiucn ^enfteru oerfcijeuen SJäutnen, tin-o bem iJ?oi'()oufe ober ber „üiiuben" in bev Witte, mit beut 'Jlufgange jum 5)iidj&oben, tiuä ber „3iandjftntu'", bem gegcuiiOertifgeuben „©tit&el" nnb einer „^^■ltnImer" nebemin, iuc(d)e S^'flt^irf) Steifer beniitit mirb. 3Jfiuid)e biefer .'pänfer inurbeu bnrd) fpätere ^itbanten eriueitert, lueldjc illeidjfaHä ^insuierrtinme nub bei etioii^i abbitdjiger i.'iige nuterljalb einen Äeticr entljniteu. 'Sie „^{audJftu^le^ U)e(d)c ^tüdje nnb 20orjn=, oft nndj ©djtnfjimmer a^ill^f) ift ben offenen ilodjijerb, neben biefeni beii ii3ticEofcn, unter bem fidj mieber ber §it()uerfta(I befinbct, nub ben „©onfeffetofeu". ®eni jfodjtjcrb gegenüber in ber ©de fte(;t ber maffioe Efjtifd) unb über benifelbcn ein fdilidjtcs ^nuSaftärdjeu; nuBerbeni befinbeu fid; Ijier nudj aynnbliänfe mit üaben, Snnbgeftelte, eine ©cfjUHiVäloälberufjr nnb enb(id) oft audj brt§ breite ^iett, tueldjeä tagäübor mittetft einer .^tul^becEc jugebeeft wirb, nut als irüd)entifdj beuii^t werben föuneit, ®tt' an« .'pol^pfofteu beftcf^enbe 1)erfe toifb oou einem bid'eit

®uvrfj^iuvJt>iiinuc Libor „2:mnt" ge= ti-miL'u. ^'ev ^fitil&obcu ober „i^Iö^j" lu'fti'ljt rtciuütjnlicfj miö birfen S^rcttcni iiiib Ulli' um bou .^H-rb fji'vum ift bev' )dln' ituä Stein obn- üc()ui, l)^- liom -'perbc cinponoirtieliibc ^){aucfj lünmit iciiicit biti'ri) ein in bi-n iiu'i)tni

^if-iiKen oIh'v bcv Kjiir tiefiiiblirfjC'S

5ciiftenf)cti in bcii im SJüvfjinife nif

ilf(irnrf)tcu rjot^enini ';){nitcf)fnit(V in

bellen ilJalje niicf) eine )inieiuimite

,/jiiou" ^nv IVLicfouIciituui bc3

®rennliLil,^co lunljftübcit ift, Ta bev

Steircv meuiner ot» tiet|>ic[äit,u'tfc bei- ©nl^bitvgev liebodjt ift, ben ©ietu'l beg ^nuieS

ber Strafte äiiäuterjrcii, fo erfcfjeiiit berfel&e in ber 9iege[ aurfj eiufnrfjev iitib frijntuff[ofer

a[ž in anbereu ?[Ipcuranbei-u. ffir ift mit fenfredjteu ^ürettevn micTjalt, jeigt ein eiu^

gcicI}uitteueS SBobeiu über Äciimuerfciiftercfieu uub nimmt iieiuüfjntid) vmm ®ae[)e einen

breiectigeti uorfrfjatteuben ^ipfet iit ?[iitvviirij; lold)e im uberften drittel iljccr .^utje

10*

feitlicfj a[)iii'|cr)vii(ito "jpultbiidjev finb tu ber ^icuilid) ftcil iinb fjpcf). Sm olievni

©imätijiiU', bie öauavt id}ou iiteljr ber fn(j6un]iid)i'u iit^nlid) if(, fiubet iitan ^intilicr) flrtclje, mit Steinen tiefd^iucrti' S)iid)i'v, bie (jaiifig mit eiunii Jdjmndni Dndjvntfrcfjen, bo» ein ^'Hiifsilöi'flnti (unit (ie,yt'rt fiiib. Souft touimfii ffiirfje Xiidjev and) am 2ücd)|ti oor, mo ituui nod) iiltevc .s^änfer mit fiiiev an bev ©iekiftiite onadinidjteu ?([tane finbi't.

äBofteii aJJitti'lfteierS tvifft man an ber ©icOdfeiti' älterer .^-joI^Onntcu mitiintn- ^vi^ei iibereiiuinber ftcljcnbe (4Siiiiiie, beren unterer firfj aiulj an ber Üamn'eite beö fttiniež fortfet^t; [jänfiß )~inb ober foldje ©iinsie ftott on ber ©djmalfeite nu ciuer ber beibeti ^oiiiiieiten bf-s .s^anfež oniiebrodjt uitb (icftefjen ifjre t^elonber mitunter nuejierlid) (.inifilirteii SBrcttern. I^iir CEinberfung ber 'Jiidjer merbeu nod) tjiiiifiii Sdjiubefn ober, nomrntlid^ im Olu'rlaube, Fretter venuenbet; Striiljbiidjer finbet mon in 3Jfitte([tfter nielfadj, bnfelbft finb aud) Hjiiren mit ©trofjdeflcdjten nidjt feiten, ßn ben SÜinben ftart nn^ijefe^ten ©eiienbeii,

im ®flljfatujner(]ntc, .^cigen bie ®i)(jtif)iinfer eine eii^eue äh'etterUfrfdjalnnii. on niandjen Öieqenbcu, Itejouberž im ^forbiucften, fiubet mau and) einen tleiiieu iliürbaii ober eilte il5ur(aiilu-, iienonnt baž „^riidel". tt)pifdj für ben alteren ftetrifdjeti §o(jI>au fünnen bie foiieitaittiten „^'nappeufjiitteti" in Sdjlobminfl igelten, ;iifinlid) ftilveine SKoIjn^ Ijiinfer tnjit möfsiiieni Unifoniie. Seit einiiieii Satjrjeljnteu nerfdjiuinbcii jebod) bie fpe,^ififd) fteiriftljen ,'piiljlnmten immer meljr nnb nieljr, iinb lueiin fie nuflj nidjt immer injllftönbiii (lemiuierten nnb 'Jt'eu&anten '^l^lo^ ntiid;ien, fo erfoljrt bodj bie „iKondjfttilie"

eine bnrdjsireifenbe iU'rtiubernni^ nnb unrb meuiciftenö bie ifiidje (]emoiiert, bie bann oft oiidj bie (jiutere ^iominer ober boiS „Oberftilbel" umfafjt.

Xer oöerfteirifdje Ü-^ouer l;at ülUifjnljouä nnb 3öirt[jfd)aft'J}]eboube fietrennt, uienn andj tua|.)p tienndjbort; (]etiiü!j]ilidj ftefjeii biefe :i^auteit ju einattber im vedjteu SfiJinfel, oft riitfen fie and) in eine ^liicfjf ^Hir. So ein SSirtljfdjoftSciebonbe Ijnt im (Srbiiefdjofi bie Stollnni]eit mit betn (i-ini]ani^e an ber ©djuiatfeite, barübcr beljiten fidj bie 2d}ei!neii= rönine anö mit einem itn Oterftodmerf aniiebradjten "Xftor, jn luelrf^eni uom Srbfioben aii^ eine !i3riide (lefdjlniieit ift, fo bajj ber Ijodjfletljiirmte tfrnteioni^eu über biefelbe Ijiitan (lleid) iit bie Sdjeuer foljren foitn. ®ie leime liei]t fleiuöljiilid) im riidmiirtii]eu I!)eile ber Sdjeiier, mit einer eigeite)! K)itr ober mit einem OT^^fw CberUdjt an ber (jinteren Srfjntalfeite. ®ie ®talhnu]en für boS SÖorftt'tiriiefj (nlben niebere feitlidje ^{ntionten.

SSefeutlirf) auberi iieftoUet fid} bie ®0)uirt ber iilonernflclpfte im oftlidjen Iljeile SDdttelfteierö, im fogeuatintci! „A)eaujeutiiub". 3)q Ijat baö öatt^e eine centrale ^tillage, ift itn iliedjtetf niifdetuiut tnit eitient großen ,§of iit ber SDfitte. ben tieiben Srfjtnalfeiten finb baS ®in= nnb i'fiiš>faljrtStf)or. ®er uorbere Srtnnt,ract ift baš iföofinfjaiig, iie)iuiljnlid) mit einent ©itißiDtße für fid); biefe Xl}ür tjot meift eiittge ^Inftrittäftiifen, oft oud) eiueit ,^ierlidjeit Vlnfftieg ober dur eine tn[)!e iüorliuibc, 3ni riidnuirtiijeu Üont^troete finb bie

Stflnuiij^en mit Stu^gonqen in ben .^of, in lüfldjem ftcfj her Dihtfierfjnufcn &reit inacfjt. Um bt'n .^of ^icfjt ficf) ein t'rf)Df)tcv, Don bnn ivdt üLU-Hiri"!l™bfii T'ndjr (lebcrftcr lueii pljuc Ödiiiibev, bie „@räbn" ober „©vciibii" flctnuint. Ajinter ben Stnffnucit'ii tiefinbil ficf) ber lioti ciuent „©pältenjnnn" eini;efcf)luf|ene „Sanangev"; in biiieni ftcljt cjmtiljnlid) aiirl) bie „2iniat)tampfen".' SBo ^u einem foldjeii ©efjöftc aucf) ein Söeiniinvtni üdjövt, [lefinbet [irfj i^etuöfjnlidj bem Stuäfaljrtstfjurc fiegenüDer ein frctfleljcuber ÄcIIer mit ber SiSein« ober Obftprefje im biititBerliegenben Stocfiuerte. 2öo[)t biefelbe centrale 9tn[age,

lliitcL-ftcitif(f)t8 a)aiiiTu(]ciiiS (tSdifrnffvftcm).

iitu'r etnuiS afimcicfienb (jitifi(f)tücf] ber iint^e beä SBofjntrnctc^j ftnb bie „einicfjirfjtideii", au „Ciiftctten" ^ (ieiienbcii C^eljofte in bev lun'büftUrljcn gteicrmnrt, inbem bai'eKift bie ^Iniljn ("lebtinbe riicfiuiirt-; iiu bev nnffteiiicnben, bic StatUini^en alier iiurne nit bev nlifoüenbcu Seite fid) befinben. Öine mibcre (Sii^cnart ati biefen (^cljiiftcn ift iind), bafi fid) bie mit beit ,ycl)eiibc „Okenbn" [^c(icniiliev bcm ,V)tuižt()Lire ^ii einem äkn'fpnuni enueitevt, UHiffltift Xild)e iinb SilUirttifc amie&rad)t finb nitb in fdjuncr 3al)reši,^fit bic aJ{a()l,H'iteii einjieiiomnten roei'ben.

Oin bi'ii irieftlid)L'n 2;ljeileii bi'ä ^Jiittcdanbeiž trifft iiiiin I)icr iiiib ba eine unbere ^(luirbitnnij; eä eittljält ber ljü()e fteiiievne Untcrlum bie Stutlinnjen nnb berijleidjcn, bu^

' Ueiiibtftciiiipff. — ' Sernlfljiic.

[jöfjiTiie CtuTftLKfuicrf bilbi't bcii SJBorjiitract Saubnmmtä. S» bcu fübltrfjcn ©cflcnbcu ber öftfid)cti Stcierinavt, i»Liit Sfiibfevetnivi^ nnfiuart'i, luacfjt fidj ait ättcceu S3iititcu bie in Cbi'i-ftdev üMicfjf i'lulfliit lu'tiicrftur, mir bnjj bie 2Bivt[jid)nf>ji]ctiäitbc ineift pnrallrf mit beut SlHtr^iifjaujc laitfi'n, ^citcui'r fid) im SBiuM an biefeš fcfjlicfecu.

L'iitcm cii]ftitlicrjcii fteirifdjoit il^aitfnif;auff jicfji'i'cii 'nufj ber „^clbfaftcu" itüb bnä „?IiiSmi(jm§fj(iužl" ober „Störfl". L-rftevcin, eiiieiit ein)ain fteljmben ,§i)tj(nut nuf gemauerter lluterlnsie mit fjufjcm (^Jicbelbadje, timnif;vt bev Siinbmiinn feilten (Snitefetjen.

Iej5tt'rc ift meift ein feljr eitifiidjeS .S)auscrjeti; iti 3Jtittclftcier finbet mau folcljc mit auStabeiibcm OtH'vftLHhiu'vf unb meift um fo inel l)öf)t'r, lüS fie ins ®eiiievt nllju fcfjnuil fiemeffen finb. ilfeicfjere ©nuibfiefit^er fjitben nnclj noefj if)ve Eiei beuen ba§ luofjnlidje

(Mti^ für ben „SJioflr" iinb bnä t^cfinbe mit ben ^tiiffpeidjernnijžrrtinnen fmniidj in Sing jufiimmengeioiieu ift. Snualjnunc^ nerbiencn luid) bie „SüHIjünfer" ober „Setter", ftcine, oft tjnnä nette ,riul,;ruiuten, in meldjen Defi^Iüfe bi'irftiiie i?eutc, Xai^Iofjner, A^anbinerter iinb berijlctdjeti, tu'qnniie nnb tiitlitie Unterfnnft fiuben. Gnbtidj flctjürt ju jebem flröfjcrcu eiiifdjidjtisien S^nnerntjufe and) bie „^ikb^" ober „23ved)elftii6e", nnb maä ein cd)ter fteirifd)er Sauer ift, ber für nflcž, uuis er tmiudjt, feine JJfittet Beim §nufe Ijat unb arbeitcti entiueber feUift iiuäiitit ober burd) onf bie „©tür" Iieriifene .^attbtwrfer üerridjten tä^t, fo tiefi^t ein fotd)er für feiue Süebiirfuiffe ourf; uod) feine eigene TOidjtc, ^eugfdjmiebe uub |]imuicrt;iitte.

SlMe bor ©teircr fiet) fein .'pnnä ben flinuitifdjen nnb örtlidjen SSerfjältniffen entfpredjenb getuint t)nt, fu I)at er benfelben nurf; feine ffileibtiug atuiepnfit. ©emctniiifidj lytt bnS „Steirerivunitb" jugleid) (lud) tilä ba§ Sl'teib beS .sJodjijetiirtiSiiigevg; bie iittcve Xrodjt beä tifier luar einft audj bie ber tieiiorjni]tereti @ffeltfd;nft, nur bafi fie au§ bereu .Streifen Don ber iDfobe Derbrüiii^t lunrbe, utäljreub fie fidj auf beni Satibe, unb ^iimr itn ©ebivfle, bei beni jiitjeu unb lietjarrtidjen Sinne ber SelHitfernuii oiel läuj-jere |]eit erljiifteu (jirt,

iS^ietit^utiige fceftetjt bie iKeibtiut] beä ©teirer^ nnö ettunn bunfetiiriincu §ut nüt Breitem, oft tjclffirüneut Satibe, ciefdjiniidt mit einem ®(im§tnu1, Srfjilb^ ober ?[iterr)a()ti= ftoH über eiiunii ©eierflnnm, in fcfjoiier 3af)rc§^eit mof;t nudj mit einem Strmifu'fjen „feltifitu'Lidter" furlu'itpriidjtiiiev Vttpenbliimleiit ije^iert; ferner nuä einer flrnnen, iiriiu ou^defdjliigeneu Surfe, unter uieldjev ber rottje „Sniftliij}" unb btiritber bie ip-iinen ,^i>fen= triiiiev Ijenuu'fdjiuien; biinn iii!§ ber „irdjeneti", ,ytti)eiteu ^ierlid) nu^-geuiiljten Kuietjufe uiit bem Befotiberen Seiteutöfdjdjen für baS „@fj6efteif"; enblid) auö ben i]eioöf}ttlidj ("iriineu über sirnuen SSobenftrünipfen unb beti (jotjen, mit bevben ^JJasielu tiefdjtnneueii „Snnb-frfjutjeu". Um bell .ipatS ift ein tofe geBimbenež, meift gri-'ttfiivt'ifteÄ gcfdjtunijfu;

t)ier uub ba finbet niou and} nnrfi ben früfjer Ijnufitier nlä je(3t iibtidjcu £eberi]urt um bie

iiciibni mit ben fiiiitvnlni 9.U'r,vevuiuini aitä 9JJL-t(iUiufU'n, foltnicv mt^ bitnfU'r, dufavliiocr (geibcnftiifiTci. ©cflfn bie Itubilbcti imffiT S^iltentiui frljiitit ein au§ (irLilicn bicfjtfii Üobcn Itcrfcrtijih-r, Tüit einer ,^ia('3Ljffjnnt(] ocricfjcuer SBcttcrimintoI. ®!c iü brii ciiijiltien ©oi^i'nbeii iiltlkfjni Untcrirf)tcb(irf)tcitrn ht bicfcv ^rarfjt fitib mm feinem u<c|eiit[irfjcu SJelnnne uiib iitacfjci! firf) mir rjiiifidjtficf) eiii^^ctner Zfjeilc be^ ^[iijufieS [lemerflnir. Su j. jeicfjitet [icf] ber 9(iifl>ei' bnrrfj einen (lefaKiijcreu .ftleiberirfjiiitt nnb feine l^ierlirfjfeit im bež

etwflä t;öljtreu -öittel cin§; int uticrcn (SniižtOnte finbet ninn luctfie ober bitine Striimpfe; int mittleren tSnnStfjnfe fjaten bie ,§iite eine etmaž breitere Srämpe, bmicni-'" f'nt) fte Ulieber f)i3f)ev iinb Untrer int Xfjnle ber ©a(jn, int .*pocIjJcf)iL'rtliriet)iete nnb im okreii 9JJitrj= tljnle; in biefen ©eflenben finb anctj bie yobenrikEe (iiiuicr nnb umtjt ancfj uienii^er jierticf), biifiir ntier fefter frfjliefienb nitb märmer.

9tnft(itt ber f(nineii l'übenjiitfe unirbei! friiljer fofrfje oon cii'üi'i-'i' tV^rbe jietrnfien; Jsiiiier inäliefonbere lie&ten anrlj (i{eid)fiU'bi(ie, nn ben ©rfjöfjen frnctnrtici aitäiiei'cfjnitteite poppen. ler a(te Steirer aber fteibete ficlj i^erne, luie mnu eä mitunter iiocf; Ijent,yitai^e feigen tonn, iit lnnf(e flriine ober ancf) lu'tnine, ftatt ber .tnöpfe mit „•'gnfttn" uetjeljenc iiobenrörfe mit iintietfjeiUeit (2ri)iiften, I)of)er Xnilte nnb ntef^r ober menidcv ntertlmr Ijotjem Äniijen. !3m ü&ereii SnnStljale fa(} man Irtniie finine, Kljumrj ougi-5e)d}Ia(iene 9iiiffe mit tjotjen Steiffnu-ien, itn oberen 9Jfttrt[)nlc finute, uriitt nii»iieid)la(]ene, r.id)t (lati,^ tnž ^n ben Wnien reicTjenbe offene aSiimmfer nnb iileirljfarfiiije .'poi'en; in ber :;>itbeit; bnrfler GSenenb untren rotlje Sffieften mit ©itüerfnüpfen nnb blaue Strümpfe nidjt leiten; bei äJinrtU! trittjen bie SJnnent weifjc ober (]rnitc Striimpfi', oft nnef) (2cf)nnlfci!fcl]ii(je nnb nm bie 9Jfitte ein rotljeS ImineS 2:urfj (ofe ^luifcljen ben .'ptifentriiaent bitrcfjsicfrljtnniien nub snr 6eite f^ernrifjtingenb, O^m SBinter imtrbeit ancf) '^5e(äiin'fen netrniien nnb ftntt ber Ai'niefjüfen ^^3antafon§ anä grauem Soben nnb an beti ?[nficnfcitcn tum oben tn§ unten ntit ftniipfen oevfefjen, SBaS enbticl) bie früf)even .^ntfornten (inbelaitiit, fo tritt; muti nocf) ^n ^tnfnni] biefe§ ;>iif}rl)nnbertž tljeilä frfpar^e [)ot)e Spi^ljüte, t[)eil3 ni'i'"'^ fcfjii'iii-.^e treilfrümpiflc mit nieberem rnnben Wnpfe, nidjt fetten mit Scfjniiren nnb

. ^nibbeln anfi^epnljt; fpnter bcbicnte man ftrlj Ijotjer, fteifer nintjaariner Ajiite Oon iiriiiier ^•nrlie. Sine ei(]enartii]e ÄUipffiebecfiint] mar im Snlmtfjal fiitben, niimlicl) ,vtcfer[)nt= fortniije fdjiuar^c Apiite jnit breitem Sirtübe nnb ti6i]eri!nbetem önpfe.

Unter ber ^Jüpfbebecfunc) tuirb nidjt feiten ein iiriine^ ©nmmtfiippd^en ober bie befaitnte rteiuirfte „^^ipfelljanbe" fidjtöar. ©nentljiintlidj mar bie S(rt, lyie ber Dberfteirer in früherer ^J^eit fein .{iiiar trni;, nomlirf) ruinie fnr,^ flcfdjnitten, ntn bie Otjrcu aber nnb genen ben 9!arfen (anfi, oft in nntiirlirfjeit Üoden (jerabfjtittgenb.

ii?om nnteren 9)iür,^tfjale an nnb bie iJJtiir aOmiirtä tritt bie Unibežttjiimlidje Irndjt, bie in ifjren frütjereti loefenttidjen (Siöenfjeiteu einft in ber fjait.^en beittfdjen Steiermart

luirt)civf(f)ciib war, iiitmiT lucljr žiiu-iicf iiub }cl6ft iin bcr ftfeibunti beS Siinbmaitiia j^ciflt fictj je|3t (cfjnii ber C5tiifliif5 bfr ftiibti|d)cn 3)fobc. bfti Stiibfcn iiiib ffliivftni, bcii beut)rf]nt Spviid)inH'(ii im floiteinfcfjcu lIiitiTlaitbc ift bic fti'irii'cfji' Irflrfjt aii"-*''^) iHTfrfjtuiüibi'ii, nur ati imb p bqiqiiu't umit einem Iräficr beS iivüiicn imb bov

iirniicn ^acft' mit bem iirüiicu Stdjtniiii-n.

©ii^ciun-tiii uiib ti-abitiiiiu'II ift bie „ituii-iuiiliauiidjf" 2:nu{)t bir Miinv^U'ii iim tSrj^tuTtic, lu'fttljciib in ciitnii [niincu lueifseti @vu6ciifittcl mit fitter .RiHUi.Jii', beut Würtcl mit bfiii „Scfienitfclt" itttb bcr „Scfjacr^tiitiitH*", ditci' iiriiiicii ]nit „S'inftL'f "iib ©ikti" [IfKljntürftcii 'J^'il^tnpvc "Ijuc Scfjirm. ^'iffi' Jfarfjt itjirb Dim bett ©ert^Icittcti 6ei fcftfidjcit Wclt'iicit[)i-itcii, beiiit ^arluinifefte, lieim 33friv »nb Mreti^fcfte auf beut ©r.^ficriif, bei bev i'(ufei-ftc[)uuiv?pi''-H'effiLiu iit Sifeuer^, k-i ßeicl^ctibegäuiiuiffeu tieruugtücftcr Äauicnibeii H'. jietrorteii. .'piertu-i iiutcrjdffeibeti firfj bie iUirbcvuben^er ^liutip^d' „3iiin'vl^ieri]eru"

bürc!) bou ri.it()eu Tecfcl bcv Srfjm'Ijttuiilu'it. 2)iefe§ iBfn]iui:uu^[;alnt» bebietiteu fid) djetttrtig (iiid) bie i^eifberulieviiei' Suibuieifter, uitv trufleu fie eiueit siriiuett .^lut, beffeu In-eite Airäutpe oiif ber litifeii ©eitc tiufiiefunjcti uitb mit einem ©eierftauut dqiert )uiir. ÜV-rtiüfficim, ba§ VluffidjtSperfotiiiU' tiub bie iDhififer erfdjciueu im ütilidjeu fcrjumr^ett il^ovcpunuu^neibc, S^ic .s^iittetileute, beueii fid) iu friifjereu Reiten bei ^(u^ritrfuuneit bic „,ViüI)lfad)tcr" Ulit iljreu luiiffilicu 'jltedjeu aiifd)U>f|fti, tniiieii lueifu' Siuuettröcfe, lauijeu i.'ebfridjiiv^ uub eine iirüue iiiit eiuer (^rnuatc dfjierte

Sn® bie ifleibuiti] ber luei&lidjeu syeiuitteruiii] aiilietaunt, fei tniiieii bie ^jruueu lueift btiune, fnttifie, bie ÜJfiibdjeu uieljr (id)te uub uidjt nd^^u Itiuije ^Jüde, utiter lueldjeit bie oft uieblidieu Sdjittjo uub bie lueifjeu Striiiitpfe tjerluirlufli'u, Tic grelle, oft Utcific <£d)iir,^f bilbct bei beu lelUcrcu nur eiucit fdjutaleu Streifeti, luafjreub fie bei beit li?cv()cimtetcti iienuifittlid) bunte! unb fu breit ift, bnfj fie riittuiirta ^tiitiiumeulrtuflt. Über bie ^^nift uiölbt fid; citi .^iemiirl) weit flU'oi]e)d)uitteiie§ farbige^ „i^aibl" ober ein fdjuunv^e^, ,^itUH'ileit mit (^nilbborteu befetUeS ÜUfieber. i'iUcre ^rnucit pfli'iieii biirübcr uocf) ein btinflež, mit „^-iilberlit" befelUeS Gorfet utit [)od) nuvUmttirten 'j(rmelt) nn^n^^ietjen; bie 9j;äbdjou Utieber ^eifieu fid; (leriie in il)reu meifjcn, bnlb läuteren, balb !iir,;ereu Apembiirmetu unb jicfjeu iiud) fiinft bie fleibfauic ^oppc beui dtmobifdjcu „Spcttfer" lun-, ®iu tntnteiS, f;äiifi!i feibeneS, lofe um beu .^"xilä iiefcjiteä nub ,vidjti(i über bie ilh'uft ()era()rcid)enbeä il^iifentnd) uttb ein uteift fdjtvar.^feibenc^ ober brnuue» ilopftud), iue(d}e^ riitfuuirtS i^ufnmmeniiebnubeu, oft (luot) uiidj Siilsbitrsier V(rt in eitieu Jitnotcn mit jmci breiten ^^Hißeln rtcfd)(tinrten lutrb, nottetiben beu i'lujiiii ber Steireriu.

Viltere uinl^lljabetibe i^L-iu ©üroerftnube tniiieti uod) ab nub bei

befoiibeveu Vtuliiffeti bie bcfiiunteu „Wolbliatibeu", leiieu fid; aud; fünft uod; nitcš, oft uterÜ;0Li((e>5 (5iefdjntfibe IUI. il^eliebt moven bie eaštinetnvtigeu „3-lLn-I;iui(ien"; iJcibtrafieube

iitri) lint ipiiiifiilfutt' aus ii^ortfciljord mit) tsiifiu'r;.

tu'bii'ütcti fid) ancfj iilcicfjncftaltftcr icljiufrer .'pauOeu nii-S Kr)UKn-(j;eu ^^U'vleii siefticft. i^Ieiffjcn cvfvciitfti ficfj mid) btc Kfjuiarj)amnttcnfit, oft iplbtiLn-tivtcii „^^iiiibljiiiitK'u", iitf()i' imdj aticv bic Ijocr)(ieftil(pteii, fniinut^ mib ßolbiiobräintcti „XratOolIjiiubfu" ciiicv (inificu SBurltvcituiin, SaljfinitnimyLtc finbct innii uocf) attc iüiutcrsfvauni mit ciitcv im SBiutcr, fünft ober mit filtern f)oI)en, brfitfviiuiviiit'ii uieifjcit ^^"f t)™ )iUipfe.

^iniidcf) nlfactiteiii k'tifbt, tii'fuubcvS im Cticrfaitbc, uun-L-u c[)oimi(^ |cl)r brcitraiibinf, uii bell .rtriiiiipeii nufieii mit )d]miir,^ei!i, faltige», iitncii mit rotljeiii Scibt'iiftL'ffc Odeiite (^-rmieii» Ijiite mit uiebevcm fladjcii ©ii^tf aiiž uieifu'iii git;;. ßiii obcrftcirifdjfii a)fiirtljitle trasien bie ^^rdiieu^iminer iiciclj jet^t i-ieriic fdjiimv,^e SJfiiiutcvIjiifc lUiä feiitent, (aiuifjnaviden ^yil^^, bic oft fofett (infijcft't^t uierben utib iiirljt it&d 311 ©efirfjte ftcfjcii; in einigen ©eneiibcii, iuil)i' ber fiirntnijdjeu ©reiijc finbet man foldjc §ütc mitniitev fucinv mit OSoIhtimiften [li'.^iert. ©fiuürjiilirfj mnrbfii friilji-v bie ^iite ii&er eine ßübeuT^iiilje i^etrcujeii, fjeutptnne Ijünfii] iitiev baS fdjUiavjfeibctie ilopftnd), im Sal^fninmeriiiit aber lu'berfen bie JJJiibdjeit (]enie if)r Mofscä oetocfteS ober in i^öpfeit rteftodjteiic» .§anptf)niiv mit einem gvüneu Steirevtjut. öeviifjmt luareu bic Snliittljaler gninenfjiite, flndje, rielk aiiä Strof) (leffcidjtene Souneidjiite mit itiebriiiein ^itpf, bnvnii jiuci feibciie ®d)tingeii praiirtteii iinb üOerbieS eine breite ®aiib)djteife unter beni ,S^iiite unb bil über bcii (jnltieii Üeili fjcrnbljiitfl; foldje ,'püte [leffevrr Gimlitiit Ijiefjen „S)iaiiibl()üte", unif)renb bie minberev ©iittiiiu] „(:_^ku](]en" ober „ SJtoiblfjiite" i^ciininit unirbeii. (Sä flfit' nnd) fcfjmar^e, felbft flriine @ümieii()iite, iyeM)f jiiineift in ber Stain,^er nitb Üiilifter ®t'fletib getraneu miirbcn.

Raffen mir baS, luaS übev bie 5tleibitini be» beiitfcfjen ©teiverä n^l'^fl' mnrbe, iiüdj= mats fnr^ juioinuien, fu ftitben tinr, bafj biefe Zvadjt beni SJtnnne bn§ ?(iife[;eii luni Krnft iinb giitle, «ereiut mit einer fleiuiffeii 2eidjtir|fcit unb Weuianbtf)ctt nerlftfjt, in ber beS meititidjen ÜJt'fd)Icd)teä ficfiiltige ®infad)t)cit, anmiitljeitbe Sittfdiiifeit fid) aiišbriicft.

(V'i'itilit'iitcben im fteiriiefjeit Sulfe ift, mic in ben ?([pcnlänbern iibcrfjanpt, ein bitrd)mei-(§ patriardjnlifdje^ unb iiufjert fid) tiamentlid) im (leiienfeitinen ^Bevljiiftniffe ber (Sttern iinb i^itiber ju einiuiber unb in bein ber ®ieitftbüten ,yt beit ^ienftiiefiern. eine frfjöiie Sitte ift ber „.'geiiniianii", niimlid) biif) afleii ©efdjmiftcni bnž a.?aterl)niiä, )Ln'ldjeS ein ijhntber ober eine Sdjmefter itbernommcii Ijat, im Jitltc ber Diitcffefjr offen ftetjt. St^efonbcre ©reigniffc im gmiiKienlebeit (jc&en immer 3[nlnf5 jur Gntfaltntui einetitljiiinlid)er, oft uralter ©etiriiudje.

tummt in einer gamitie ein Siinblein jur 3öelt, fu luirb e» atžtuilb luid) bem erflen Selbe ,yir ilirdje fietrafieu, bnmit eö um nKU]Iidj „iiiidjtern" iiod) bie ()eili(-|e ^Iflnfc empfaiuie, ®ei ber ©ebnrt felhft luie und) und; berfelOeu gibt cä eine 'iUfeiuie attcr ^ierföminlid)teiten jn (ieoDad)ten, atleilei i^ovfefjrunijen jn treffen, auf bafj ber neue SÖeltbiinicr f|ebeif)c utib load(fe, luie e§ iii äf)ufid)er, ^jnnt 1f)eifc fefbft iileid)er SBeife nurf)

Miv(f)nnii|l 'H rücrflricr.

ill ben &ftiadjtiarteu ?l(peit(äubiTii bcr gati i|t. „ÖfUattcvtittt'ii" bebiiiiit in ber ^^Hi'lli'l nur brt'3 crftc 9JfflI bic ISrfiiilnnti (inuiffcr ^iii't'uilitiiteu, iubcni t-y ^iimcift Si(tc ift, bdfj ftct^ bioKUH'u '^^atljeu fiiniintUrfje ft'iiibev einer ^^-amilie nifä ber Xnufe fjek'n. Xer „(^öb" nub bit' „@übl" troiieu bte .ftufteu bcr ^aufc unb beö ba,5u (icliinii^en „(liiiben" bent Jiinfliuj^ bnä „ilröleudelb" ein, erfreuen bie „ftiubbetteriii" mit einem fcfjuieren „ayniftidj", tuofu-i baS „Sl'iiib&ettftritjd" ober ba§ „Oin&brob", (e(3terc^ auä a?Jei^ennicf;I unb oerfcfjiebeneti Öieluürjeu bereitet, niemnlž fe^tt, tefdjenfeu ifjre ':)J(itI)cu= finbcc Bei vtifff'ibcn ©etegeufjciten, jnnt 93ei|'piel an SJtameuätflgen mit ©clbgefcfjenfeit, SBiifcfje unb .ftleibuniiSFtücfeu, unb bebenfen fie nncf; )onft mit adertei Waben, ;\uni Ü^eij'i.nef ju 2Bfif}nari)teu mit „Mlet^entn-Lib", im ^afcfjinti mit Ära(.)Feu, Dfteru mit rntljen Gieru unb „Dfterf(crfeu" ober „Cfterffiiben" u. ]. m. öiit baä ^4?atf)enfinb ein nemi)"|e§ iHlter erreicfjt, crfjiilt ež feine „yibfertiiinng", (leftefjeub iu einem Cvit'Ibnefcfjenfc unb eineut ULiIfftiinbiiieu Stujiuie. S^ocf) erteibct baburrfj bfl3 oenuanbticfjaftlidje Si>er(jältnif) einanber feine ^tuberuufl, iubeni bie ^}^ntf}cu mit ifjren '»^^attjdjeu für bic 2ebeng,^eit iu filier SBeriil}runiT Wcitieu nnb jirf) recfjtfrfjoffen um biiS SBuf)! unb 2Bel)e berfedieu fiimmern. yiljnlid) iHTljiift eS fidj audj juiifdjcii beu girtuliufleu nub ifjren „Öiiben".

"Seu (^[rtu^ininft beä gamiitenlebeng unb uft oud) einen flufjerLirbeiitliefjen (^efttiiji für einen rtau;;cn Ort bilben bie .^üdj^eiten. ®ie fjierbet iiblidjen ©ebriiudje finb feljr jafjh-eid), im Giu.^eiueu feljr tuiiunii^fiiftiii, tniiicti jebudj int jirofjeu 0Jan,^eu fo ,^iemlid) beufeUieu Sfjarnfter mie in ben übrigen ?(Ipeuiiiubern, biif)er beun nud) fjier nur ciuiiie uiefeuttidje unb d)arftfterifti)d)c Sitten ®ead)tunn fiuben fotleu. .'piit ber „SBittelmatiu" feine Srtdje nut fieutnrfjt nnb nirfjt, une ntau in einiflcn C^ei^enben SJittetfteierl fafjeu pftei^t, firij einen „Sdjolpnjj"' dcfjult, fo unrb auf bie „iöefdjau" getiani^en nnb etiblidj, iLteuu ?(Ueö in Crbnnuii, jur .^odj^eit nelnbeu. ^ieš bcfori^t ber „Üabner", Ijiiufiii lumi SBrnntidrtui begleitet, nnb briuiieu fie iljr Shiüeiieu ftetä mit einer beftimmtcn, oft (lereimteu 5^Lirme[ »or; in ben ärmeren ßlnffeu iieljen ,yin>ei(en ber Sräutitifim nnb bie iJ^rnnt ,^nr ,'porf),^eit (rtben nnb fiimntefu (jierbei Wefdjente für bie ?lu:Sftcuer ein. Xie Sitte, biifj bie ü^nint Auerft ni'lnbeu unrb, fid) aber Herfterft nnb erft flefudjt uierbeu muf}, fonimt inälu'fiiubere in bcr norbüfttiofjeu Steiernuirt oor. tjbeufo fiubet fjier nnb bort ber afte Ü-(r(iud) uDcf) ftatt, bafi nuin bem Söriintigam, loenn er mit ben Wiiften bic iörnul ^u Ijoten fommt, biiS loeiblidje J^tenftperfonate unb juletU erft bic fflrant felbft oorfnfjrt. (£inc nnbere iitte Sitte ()errfd)te noc^ jn ?(nfaui] biefeä 3ni)r()unbert§ iu ben ftSeiicnben beS aJinvbobensS; eä Untrbe unnilicfj ber oorneljmfte ."godjjeitSiiaft in ba« jnufifriinlidje ©tnDd)en ?iu ber im tiefen 'Jteiiline befinblidjeu iih'nnt flcfübrt unb mit biefer fo loutie alfeiu belflffcu, biä fie mit ifjrer .'podj,^eitötin(ette fertig mav, inornnf fie banu, nadjbem auf iljr

' iHiinti Stiol).

bie injiüifcfjen iierfdjIofKii geiueieuc Xljiir geöffiiet luovbt'ii, baš ©mndj Dtviiefi; her biivd) joldje^ ®tTtvnuen feiteii» bt'v 93rniitclterii nitgiiqeiiijiiete ®iift aber uuivbe nun Hi'&eteit, itocf) t)cdi(tnkit uitb bnrin baS ^■i'tt[)ftücf alletit inib niifiL-ftüft fiiif^iiieljtneii.

tSitnžtljnle Kt^t man ber ii^rnnt (umiii nL-uictti^iimcu ^vütjftiicf in'vne tiue bev iiiiitiic uad) mit Xvaljt biu'c(),^i.Hieiic SBiirft ülh', bnfi fie bii'ic burdjidjncibf; bii i()r (it»iT jold^fä fd^tüi'V fällt, fu tnidjti't fie, fid} imii biefcr iu'rpflidjtiiuii burd} eilt tli'iufo JvinfiH'Ib

„^^-ür.ydjen" ober 'Jlbipfvreu be^i luefdjeii bi-r iV |)iil|ivi'ii

f}iit, ba3 i^crtiovritabircu bc» ,pod),*iL'it§ljaufi'Mr i^'it' midj baS „®niiitftf()lcn" uuifjvi'ub bc§ Jitv ober Ulhi bcr 5iird;e luirb uod] Ijäufirt fieii(tt; k'titoveS ijüt eine bein Ü^niidiflatn eruiiefene urojic uiib junleirfj alž eine i^orbebeiitniK] für beit fihiftisien (žljeftanb, Ter Sitte beö nn ben (ilt|]eriu(iniidjen 9Jiiniietrnnt frinneniben „l^oljanni'isfejifn" suirb ftet-5 iinb nderortž ßeljulbitit. i'tndj ber ^^rtuid) be-S iUertljeilftiS fleiner iJnH'ff" burd) bie „^3niiitnintter" on bie ^ufdjnner ift in TOittelfteier tjier nub bd tiod] üblid), elu'iifo Hin üfiiedjfel biiS ,,il[lfLmien|djnfibeii", luutu'i bie iJU'imt Don einem Üroblai&e ein ©tiid nad; bent nnbeni dbfrfjneibet niib und) riidiuiirtä nuter bie nutftefjenben üeiite luirft; babnrdj fol[ inuiebentet inerbeii, biijj ei ber niinnu'l)ri;ieu jinuieii i^rtui in tljrein ,{ian|e niemals an ^H'ob fe!)len utLifle. ^'^ienilid) oerOreitet ift und) bie Sitte be» „.ft'Toutfat^euä".

Vln bei- ,§Lid)^eitžlnfe[ erljiilt bie iHnuit iljren geuiöfiulid) ,^H)ifdjen ^h'aut-mutter utib ilranjelinugfmnj fic barf nid)t felbft in bie Sdjiiffeln laufen, foubern innfj fidj aUe S<.H'ifen uon ber crftcrcii auf it^reii Xeder Dorleiien laffen, (^iiie eii]entl)iiui(idje Sitte Ijcrrfdjt iu eiiiiijeti ©enenben beä 9J£iirtiobcnl, tuo bev Sgriintiiiani evft udd) bem läljretittinje an ber Seite ber S.'Sraut 'l^liijs nelimen borf, ncidjbent er ^iioor nm foc^ienanuteu „2)rnefrttiätifcfj" ' Gcfcfieii. 3n äffittelftcicr crfdjeitit f)äiifi}5, lueu» bie .^podj^eitätjäfte fidj 3;afel fffei-'n tuolten, eine ,,fntfdjc Sürnut" unb fndjt beii nn ber Seite beä

ilh-iintigamä ^u bel^nupten, mnfi ifjn nOer fdjliefjlid) bod) riiinneii.

Sluf feiner ^ocfi^eitstafel barf ber bofannte „ÖLU]d[)upf" feljknt. Sn ber Sdjüdel= rtctienb, bei St. ^liiibeijuub, Ijabeti einige Stücfe biefeS (^ebdcfeis bie ^urin einer TOiifje nub werben mit brennenben Äer^djen rin^žnin beftecft; bie M'riui^eljinu^frituen fe(}en fidj biefelOen nuf ben Hopf nub tanken bann, jutneift fteirifd), fü laude Ijernnt, lüS bie fter^teiu nieberiie&nttint fiiib, inoranf bann bie ÖU(]eÜjnpfe luieber alujeuoutuieu, uuni !il>irtf)e ■^ertleinert nub bie einzelnen Stüde ben ^üdj^eit»L]dfteu nurgelejit luerbeu. (Sin anberer, bem „Wuiielt)upftaiij^" üeriuaiibter Öraiidj ift ber Xuuj ber Speifeniiuftcaijcrinneii. üi werben uämlidj mäljrenb be>S .'podj^eitsmoljleis alte üid)ter ausdelofdjt unb eü tau^t nun

' 'JtflifiitifcIidjL'ii.

Hitter ben Ätnnijen ciuež „©jitvnumvfdjeo" bie Sdjiu' bev Vfufwiirterhiiieii fjereiit ^imiuer, ji'be due mit fcreinieiibeu Sirfjtteiu ge,gierte Spcife tnifjeiib, bie eine ein (^e&iiif, bie (inbeve ein „Slmnferfel", eine bvitte ein „Ojcfliifjet" ober foiift einen 'öniteit; feifift in ber 2Beinffa)cf)e fteoEt fü ein Siicfjttcin. giitc nndj ber nnbern näfjern fie [irf; bent Ü3vrint' potire uiib fejjen biefetii nnter ^tnfinsinnfi eineg Spvndfjeä bie Spetfen nor, .s)icrauf merben an bieien bvennenbeu bie übrigen Sidjter antje^ünbet ntib bnS ä)inl}l nimmt (einen

UH'iieven i^evlaiif, 3n beibeii C^etiriiitdjeit erWicfett mir ilfiervcfte bcä altaevmiinifdjen ^-veija^ tSitlttiž, ber einft biefer Üiet)eö= unb (Svbenijöttin biu-gebradjteti ^etier» ntib ^rndjtupfev.

®a bie 6ei bcn .^cidj^eitätafefn iinfgetifdjtcti ©peifeu feljv j^ctf;Ireidj finb, fo niinntt fid) jebcr @a[t ["ein „ij^djuabcifcn" mit uacfj ^nnfe, Iii)lt and) fünft fid) oon citieni meift jiinijereti ©liebe feiner g-oinilie für bie eine ober onbere Speife af»(i)fen. 2Bie in nnberit ßiinbern gerjeit aiid) in ©teiermarf bie Äörfjin, bie fflhififaiiten unb ber SSirtf) „lueifern", letzterer, luenn bie in feinem §anfe a6ae()nttcne iJodjjeit eine foi^ennmite ift. 33e)t)nberö in ber oberen Steierimirf ift esS iBrandj, bfife er [jiei',;n eilten ÜJennittter uuiljlt, geuiürjnlidj ben „Sittelmnnn" über „,*pod)5eitSlaber", ber oljnefjiit „'^ I'ren^tüpfl (Ulf fjat !inb ber Sodj ein^unti ijelien fniin". ®iefer fjiilt nnn bie „Tanfftianng", barin er tu lantiii]er Söeife boS ^riiliegen be» „SpeiumoafterS" üurbrintit nnb enblid) beit Slk'trnii nennt, bcn jeber .Sjodj^eitžsinft ^yi cntrid)ten f)nt, öiernitf tnirb „atuiefiimmelt"; mir «n ben beiben ®rantlenten eilt ber SBirtfj mit feinem 3;cllcr fÜirfjtiti norübcr, benn beren

ift bereite bei ben 9tubevH fdjun nüt eiiigcrčdjnet loorben.

'Jfadj ber 5:'nnf|ii(-iiinn finbet ber „Ef)rcnta!i3" ftatt, luenn biefer iiid)t fd)iin nur ber ,f>iid)3eit5tflfe( ab(ie()a(ten inorben. 5fn beu ^fbrnonter (^Seijenb mnr eg frit[)er il3rtmd), bdji ber 3Birt() über „öod)jeitöoater" nm SJfitternndjt, nad)bem noitjer ntle i.'id)tev im "Jnn.^' (oeole (in®sieUi)d)t luorben, mit ber Sirnut nadj einer eigenen, non itjm aniiei^ebenett ÜEeife einen „Steirifdjeii", foijeniiiiiiten „?lnäpatidjer", tnii^te; bie übrigen „gclnbeiten" Wiifte tankten benfeCben pnnrmeifc luuf). Sabei luedjfclten bie Xiinjcr ifjre STän^erntnen, inbetn biefc jebežmut auf ein, mittclft itlatfdjen ntU ben .sjnnben gegebene-S norginqen.

föetiingte bann enbUdj bic Üh'iint ^nm SBräntignin, nield)er ^tt Öeginu beS 3:nn^eS ber Ie(jtc nnir, fo mttrben bie £irf)ter mieber' angejiinbet, bnrnnf ber iörant baä „Mrnnjel" abgennntnten nitb ifjr bnfür eine §anbe rtufgefe^jt, nitb nun tflnjte fie nlä „!?}nneritt" ober „grau "lUteifterin" fort, ütinger ol^ biefer fjat fid; im tSnnätf)a(e ein nnberer nid)t ntiitber eisient(;ümlid)er !nittern(icf)tiger „Srnnttiinj" crljnlten. ,hierbei bilbcn alle miinnlid)en (^iifte, fidj bei ben .^iittben fjottenb, einen teiš, inner[)nlb beffen bie ii^rant fte()t. ®er „33r(iutfii[jver" ruft bie rttigcfefjeueven liin^ev nad) einnnber in ben Ürei^^, bie unit mit ber ä5rnnt eine lonr mndjen; babei beluegt fidj ber Mreiö im langfnmen 3;empu nm baä tnn^enbe 5paar. ®ieg geljt fo fort big bie Sliittenuidjtftnnbe fd)Iägt, nnb nun ruft ber

Ü3!-fi!!tfi!(jrer ntS U'j5teit XätiaiT bfii ©niittii]ii!ii in bcii ftreiS. SBiifjrnib biefer mit letnem jiiitflcu SBeiMjcit taiijt, oer(iifrf)™ ntfe üirfjtcr im laiijCanif, jcbnrl; bauert bie giti^teviiifi iinv fu Iniißc, baH bcr S9riiuti[]am ber aiiMiit bnS Sbiinjteiu uufiei'efjeii (ituiefjmcn tonn, uiLinuif bann bie Sitdjtci: )iiieber ont]e,viiibi't merben. Sie in Stieberöfterrcicf) iUilitf^e ©ittc beš „??niutfebeni^" fontmt lUidj in ber tuu-böftficTifti Stoierntorf nor; eä Roi^t bie Ü^rnnt nnf bni lijcf) inib „fficiit" mm biei'em in bic i'tnue bcž Sriuitfüf)rei-g, ber bann mit if)r bcn (5l)venlnnä fteciinnt; ber yh'iuitfiitjvev lüöt itjv nndj beim „Stran^elnliton^en" bcn 4^rnnt= tran^ auS ben paaren nnb iUiergibt if^u bem Srnntignni. Scfjül&ing gefcfjieljt bieS nnf bie SrfjfufijeiU'n cinež Sicbež f;iu, Inutenb:

„Sicanjerl lucß imö \ičiiibetl tjcv, Söift feilt ^ungfcau nimiuei'tnel)c!" —

Don ®eite ber „SBraiitnuitter", bie ben ßrauj für eine titr^e ""f S'i'n ®räntiflamä ftecft, bann nOcr luieber [jeraönimmt unb forttviiijt.

Sft bie §Dcf)jett jn CSnbe, (utvb bcn iörauticnten nnb nornetjmftcn Ajüfrj,^eitä()ä)'ten „fjeimcjeWrtfcn", in einjetnen Orten ben lörautlentcn bei bem ?tnfbrnd}e nud) ba§ „SBieiicnlieb" tjeipielt. ®er Ii3ranrfj bCiJ „SSiegenfjütjfiitjrenä" finbet fcefonberä in ben iiorbüfilidjen Piegenben 9Jfittel[teier'3 in eiiienortiiicr SBeije [tatt, ®in .^pdt'iuafien über Sdjlitten luirb mit einem Innfseu Seile iierfctjen, (in meldjem Ünerl^üt^er ongetmidjt finb, nn benen jämmtlidje jüngere .Sjod^seitSgiifte ji»-'!)™- Wnter 3(iitd)jen, (^Jefanr;, 'üJJnfif unb ^^iftotenfdjüll'eu entfernt ftdj bnä fünberftarc, non iiermnmmten unb uui^firten CMaften mit fantjeu ©trü()peit)d)cn gelenfte ©efpann. man einen pftffenben Sllanni fiefunben, fo inirb er rafdj i^efitllt, anf baž (^kfiiljrte iielei^t, unb im toUen Su&el fielet ež bann ^nut .'piidjieitäljanfe ^nriicf, toü bie iSrnnt nberrebet wirb, fidj bng S^ietjenljot^ anjufefjen. Sn Ctierfteier mirb btefer il^raudj (leuuitjnlid) einfadjer iieiUit, uäutlidj ein „nrüner" iöaum ans bem SSalbe geljatt, mit iJ3änbern nnb Striinfjdjcn oejiert nnb üor baä .s^nni bež inni^on ©Ijepnareä geleimt, fo bafj baburdj bti§ .§auSt(jor „nerrammelt" luirb.

®ie ÜDcrfüfjrunn ber §eini(®anSftattnnß (.-[eidjieljt in me(;r ober menitjer feftlidjer SBeife. ^n ber l'Kabterötnnier (^kflcnb (jerrfdjt tunf) bie Sitte, ben Si?aiien ber an§ bem ©Itern^fiuie id)cibenben Sraut mit „'Spinurob nnb Sötege", ben beiben finnigen ?(ttri[)uten ber .^aniJfraiteuwitvbe, ^u fri)nen.

SBie in bcn OSdjiniMtinbern nberljnupt [inb and) in ©teiennart fefjr ^fit}trcidj bie 9Jteinnuf|en, ^orbebentnuflen unb Spridjiuörter, lueldje fid) auf bie i^iebe, .§od)3eit nnb bie ®f)e tie5iel)en. i);id)t minber dž in biefcn iiufiert fid) beä ii^olte^ Sieipnij jnm SKuubertniren nnb {-janticrljafteii and) in feinen ATfrantljeitžoufdjannnsien nnb feinem §eil' mefen. 'J)em ÜSnlfe iplt bie ftranfljcit nid)t alö eine Stürunii ber gunetiLinen be§ ÄürperS, iiid)t at'3 btiS patl)oku]ifd)e ^^robuct reijctmibriger SJorgänge im OvgouiömnS, fonbern niž

ftiuiiž Seticii §iii,;miefümim'm'g, jn oft al-3 ctiung Jyt'inblicfjeä, etiunš ^Tiinioiiijrfjc^, luti' bell II iilievf^nupt nltc-i Unfleiiuidj bt'm iH'meinnt Wnnii entiucbcr iifu eine ,^eiiii|ucljuitii t^iottL-S ohtx iii^i ein StuSfliifj bcž iUnlwoKcitS tikfiirfjcv CiJi'iftiT eridjeiiit. biejem Siittu' fjat fidj öcini and) baS i^olf feinc cineiicit AjcKini'tfjobi'it intb .Heilmittel ,^uvcd)t(ielfiit. gä liiib tijeilg iiiUiirtidje ©oiiaiftiiubc aii§ bent ber 'Jtotur, tlKÜ» luvftifrfjev ober

)»nipatljetilrf)ev ?(rt, fiifsenb auf iiet)eimiutU'LiI[ei[ SRjinleii nub .^aitblinuicu. ^liertu'i nveift ba-S i!id)t leiten ju ^i)Jfttte(n, luddje, ftrttt bte ©asnmufi 51t lu'Viiuttelu, baä Ü6c[ ocnirLifjerii iiub enblidj inifjeilliav ticftiiUeii. „ÜbfegÜbct nuifniuiinnit Üblcnuiertreibeit", lautet eilt nllsienifitier ©niubtn^, mtb boel^illi fucfit ntoit bie porioitificirte Äniiittjeit, je norljbem fic einen Ütenidjcn „bffalleti, n^piicft, niebevijeiutji-fcti ober biifjiufleftveeft, ftcf) Ijin^nrti'fdjlai^en ober juritifiiefdjlogcn" l)at ober „tjerau^ijctrften" ift, btircfj ber nnaniictietjniftcn tJinbriicte jiuit SPJeidjen jn firiuiicti. SfiSo iiatiirtid)c SUfittcI iiidjt nnSrcidjcM, merbcti (leljeintc, ntijftifilje ober fijnipatljetiidjc al3 [e!}tc>J atettiini^štivett Oeiin Sdjifflivnefjc bev (SJcluubfjcit anjienjetibet, bodj ie|3t tljr öeh'ond) iutmer beti lufiljren Wlnubcn an bie Sivtiamtcit bt'v "'^^ri.H'cbiir üüranä.

tyteidj bcr Stninftjrit perfunificirt bnö SiBuIf and} ben Üob. ®iefev „fi^t bem 3Jten)djen iinf ber über „fdjaul itjni tei ben ?[niien fjcrnii^" unb berfllcidjen. (Sr ift I'iir beti

nenieineit Waitit ein tiiffifcfjer DiiinDii, bcr ftetž erfrfjeint, wenn er flernfcu luirb. ®eä[;fil[t I}iitct man ficf) aiid), iljn nnr ^n nennen, lua» jti tnidj bcnt iUilt^ijlnnben bem Shtfen illeidjtonimt, nub e» bentet bcr Cterfteirei' bcifpiet^lueife bnS .giitfdjeibeit eincä ®ieitft= luiten nnb bie lobežiirfadje jinileidj biirdj bie llmidjreibnng „bte Unfdjladjten fjolni 'ä Wen)d} flftüdjn"' atiž.

bie crfte ^eFanntiiabc Lum einem eini]etreteneit Xobe^fall i^ilt ba^^ iUefbreiineti be» iiiettftrorjež, attf bein bcr Sücrftin-ücnc gclcfien. 3ft loiiljrenb beš ä5erid)eibenö eine Uljr fteljen iiefitieten, )uirb fie ft^nleirf; lyieber nnfcicjinieti, bantit bie Seele be§ i^crftLirbenen fid) leidjter anfu>artž id^iuinflc. Um bie Stredting cincä Üeidjmimv ^n erleidjteni, luirb in eitiii^cn ®egeiibcn beö uberfteirilMjcti SJJnrtfjale» über benfel&en ber rtan,;en Siiniie nad) ein bünttcr gaben i^eipannt; bieä nevfjinbcrt andj bnä Steljleii be3 Üeidjuami^. Xie VlnfDaljntitt| Sici'djieljt iti bei- [leiULiljnlidjen SBeifc. ^©aä „Üeid)l)üten" unb „Urlaiituteljmen" i|t nüd) uielfadj in iUntnij. ®ei bent üeid)enliec]iitu]iiiiic fdjrcitet Ijaufirt bent Sanie balb nouin, balb tjinten nad) eiti SUeifi itiit einer ßaterne in bcr Ajaiib, geiuu[)ti(id) baäfelbe, iiield)ey ben l?eri'turktteti 9ema)d)eii nitb i[)ni ba^S „(£tcvM)cntb" ange^ogett l)(it. ^n tSiieiter^ war e» Sitte, bafi bei bent £cid)en3ittie eiit Stiiif iieinuuinb feiner gats^eit iiatti^e ttad) über beit Sarg gefpannt nnb eitt 2[)eil oorcinä, ber anbere aber nad)nctrogen iiuirbe; ba^^felbe fiel bann ber ilfird)e jji.

I Xk' Wiiiiib ift 011 etil '4äD(ti'n jcftürtni.

„Sftathiiuiscfjen" finbct lunfj iit nioU'u CiJefioiibcii [tott. Stiu iUhivl'Dticit, iii belli tiuiortcitb luiii Muittelfclb, Ijcvfjiijt bic 'Sittf, bafj luiv bei" 2:t)iiv bc-5 uun-iii baž „Ü^ftnttnugSmaljt" abijtljnUcu utirb, ein iSjLiidj&ccti'ii nub ein ,'panbtiirlj 6crnt |ioIj(i(tf!i iiH'i'beu, bnmit jcbev „(^icfrtbctte" üoii bom (^JvoUe, bra er utLiiiliffjcnuciie dctien beti a^evfiovlHMicn fji'^tc, ficij retitine, iljii iileicfifaiii „dnunjdje", lieuor n- fidj ^iiut iiddjeii» ^ri)lltlnI» I'etJt.

Sciitcti Sdjüicfjj iilu'i" citicii lun-Ionifii lljciu-f» iiitfjiTt bt'f ftciritdjc üditbiitdiiit itidjt U'id)t in faiitcv, UMlbfhuicubcv aSicift', [icßViibt if)ii l>iclmelji' iii ftdj jclbft, liL'Uui[;i-t alu'c bafiiv beit .peinun'uniun'iu'ii bcftü liiiuier iinb iiufridjtinfr im jViteu üfiuicbcntcii. ttUnu ift aiidj bic bev lfl)lid)ton ©raMrt'ii^o, bie ciitfii Xuvffvicbfjof sifvcn. iiidjt

iititiKT luivb tjiucm brt ein 'l^etittiuit get'etjt, loo ev ficrtrnbeti liciit; bdiiefien liebt man v^, an jenen Stätten, m ein ÜUätuicnfd) mitten in feiner Üebenä- uiib Sdjiiffeuätvaft oon cieiimttfomem Xube pliifjlidj ereilt inorbeit, eilt einfadješ ©cbiidjtnifjtnot, eine fußennniitc „^Jcartertiifet" jii letzen, bie üft mit rii[)reuber OJninctät buvdj älUm unb ^-Silb Uon bciu (leid^'ljcura Unc|liid itunbe nibt iinb ben l^ubteit beut fvuiittneti öetiete bev ÜUn'iitjeriietjeitbeii empfiel)tt.

3?er ajiciiiiinficn nitb @ii(]eit, iuefdje fid; an ben Sob titiipfeii, U-beii im ^^olfe nnr Diete, lltifjeiiitlidj flinneit bie Snneii innti „lob" nitb lum ber „lobin" ober bem niaiibt" imb bem „'iieftiueit)!", lueldje oft, erfti'vev ftetä mit bev Senfe, letjteveS mit bem ^Kedjen unb bem ileljvbefeu i^eft'fjen uuu'bcn finb, menu bie ^i^eft im üanbc miittjete. |]iimcilen jeisite andj ein filiitjetibeä biefeii ^üviieußet an, l^it ^Kabferäbuvii rollte eine fdjUHU\^c iitii^ef, bie „iKag", nlvS ilUivlmte fdjiuerer (Sveiitniffe beS yfadjt» luinfelub bnvdj bie lanne Waffe. Ü^ieteö ev^ätjlt ber 3.kilf^(itfln6en andj lion betii „Vtnntetben" ber "Xobteii, lunn „,s>eviuntieiftevn" fi.ildjev, bie iti cinev fdjiueven 8iitibe in-eftorln-n, inm bev nefpenftifdjeit „Wittevnad)t>jmefie" unb lum bev „Sd)ioitv='' ober „|]H»in(-|meffe".

üeben beä Steircrä ift eilt niiiljenolteiž, eiu iietieii luitler yirbeit, nnb bod) ift eö !eiii fveiibetifcereiS, betni ež ift biircOftudjteii von eiitetn itvnn^e alter finniijev Webnind)!'. üüivb an eiitem ^imfe ober au ayirt[)fdji-ift»iiebänbeu eitu' nrüfiere iUepavatiir iionienoiumeu ober i^av eiu 'Jfeuban aufnefiiljrt, fo fiubeu firfj ba^n bie 9!ad)bavit eiu unb Icflen euifiii ."pnub au, fo bafi alfubie Vtrbeit nur ,^uni (gerinnenKjeile luui eii^entlidjen tu\vil}!ten''.]jrofeifiLMiiften nub gad)teitten befornt mirb. !föer üerijinbcvt ift, fetbft niitjutljnn, fdjirtt fiteirijfam ,^um C'iitiidiuunfdje Sdjuuil^ unb iöutter, ■tuiuetleu and) iiod) aiibere ®ietnalien, auf bafi bie ^trk'iter leidjter uerfiiftiiit uuivbeti. ®er Überbriniierin biefer Öiibeu fommeu bie ä:)ftuteute frenbi;! lärineub eutgeiien; nad) einirteii lafeti fi'Iflt baž ®eiieniiefd)euf, uielefje« meift tu eineut Äorb beftetjt. 3ft baun ber il^uti iiliirf(id) beeubet, fo uürb nuter allerlei

g-ornuititiiteu baä bebäubertc „Jii'ftbäumdjeit" rtiifi]efe(5t nnb l)icranf ^yt tSfjreu ber unutereu

etricriticirl- n

fvnmbuacfjbiu-liffjeii ©eliilfni trn» „^^irftiiutf)!" n&flefjoftni, bnä ieiiten ?l()id)(uf; iiciuSfjitfiri) t!i einem luftiiicii Inii^djen fiiibet.

^■rii'dj iinb iitinitcv ki bev ^frOeit, aber iiurij luftiii iiiib fviUjttrij mid) hevfeltifii, bn§ ift beS ©tcim'ä (fiiiemivt. Olit Sticuer,^ untrbe iindj lun' itirfjt Viet nu't)v aJy v5aI)Vi'it, UH'UU baä !gm uiib (}3niinmct (.^Utctlid) eiuficOvadjt luovbcn, bev „.'geuf(erjiuV' abgeljaltcn, ein bei luehljem bie üicr 3iil)i-e'%MtC!i rtdeiitirifdj bnrgeftedt iiitb ndedei ^^robiicte,

Wevot[))cf)aftcii nub ^'Ittvifaiitc bev ßanbunrtf^fdjnft tfjeils f)cntituietvniien, tf}eil§ I;eni]n= iicfii()vt untvben; mit SMnnien, ^iljreiitiiintieln, gidjtetu-eifift nitb benileidjen geirfjnüiefte Weftiüteu I'lifjeu auf beu Söoiieii, ultevtljiimtirf] cuftiintivte SieiSev einf nub bojn

ipielte btf iyfiifif (iinblirfje aSeifen, bie fetbft nnf bev ©trafK ein,;e[t!e ^^^eriLincn ^n einem Snn.^djfn niiiniirten. ^Htjiifid) (-(ing ei niidj bei ben Griitefeften 3:1, bei luelrlieit luidj altem il-tvaiirf) bvei Kovitgacbeit lievüninnt linivben. 3^ie)e övntcfefte lunvben iinn muf)I fdjint jcltciunv tibev bev Svntefdinuutä ij't fieblieben. iuei'tlid;en Sfjeile bev mittleven Steievnmvf finbef berfdbe um evften (Sonuhirt itadj bent älfovtin^tiinc ftntt nub luivb „'üJJavtinilubfti" ßenannt, 3u bev iKabfeväbnri^t'V ©eiieub uuivbe bd» ,yiv Sdjtnfjfeiev nad; ben i'djuieveti ^etbdvbciteu ftattfinbenbe „2)(ivteiumi(j[" alljä()vlidj alnued)te(nb uon ben ein,feinen ?^anern eine« Crtcs (ie;ieben, bie ba einen „.^lalkn" SSJein beiftellteu, uuifjvenb bie iibvijien fidj mit Don ^h'iiten ntib beviiteidjen bettjeili^ten. Sinft lueit unb bveit

beriitjuit univ ba§ „ SKeinlefefeftIjat aber im Sanfc bev |]cit jdjon oict von feinen befonbeven (iiiifiifjeitcn uevfoven unb iiti'idjt im iibviiien fo jintdid} beut im Utitevfniibe.

^f^nm i'lbid)Iii]')e beö ö>etveibebvu]dje§ erljottcii bie S^vefdjer nod) (jiinfiii beu „Tvcfdjer-" obev „'Stablf)nf)u", cine veidjiirfje ^Jinfjl^eit mit niH-I) veidjlicfjevem ^lviiiife. ^evielDen jiefjt in ajtittetfteiev ba^l „Ärapfenf)L>[jtvageu" uuvanž. luirb niimlidj ein (ilteiä Si^rett ubei' bevi^leid^en mit beii ^i-cfdjfteiieln iu fleine Späne aei'djlatie", b'i-' bann mit Stvolj in ein „syiinbeC' (le&nubcn nnb Uon bem finbii^ften bev ®vefdjev bev Sünnevin iibevbvadjt luevben, un>bei bevfeUie einen ©pvncf) rtiif^njaiieit Ijnt, j. Üi (anteut:

„S'Vmi iHiiitviii, 's? Mratifi'iiljolj iu'jit nfit .^lei'b, Tie Xi-c((l)i'r imi mi Skiblfjnljn lui-vtljl

;)kMlct i)ol( Aivapfen, VI l^ciniimipii' gvüfj ted;üln;rl, *43f[|invnbl nrofjec 3irtl))iiftvnbl,

91 SJiüfjlftortii flvofjcv Wufllljiipf,

@trcnfof[i i)o(( ilratiiitiueiitinitifl, Tii^urt 11 IjrtiLü Sau mib fl (fiiiicr l^rtiJ foil fitv tote 3;ucjil;i;r bev Stnblljnlju [fiii!"

Shif biefcn „Ävapfenl}ol,^tr(ii]ev" Itinevu nun al(e SBcib^pevionen im Ajeinie, nm iljn lu>u fttu'm iU-rfted anž mit SKaffcv -^n 6eivef?en, ukiž, )nenn cä iietitiiit, fiiv bie Xvefdjcv ben ifevtnft be-3 Sfufpviidjcž niif bie «vapfen ^nv gü'sH' but; rttibevfeit-; incnbet aber und) bev Ä'vapfen()i)l^tvä(]er alle i'ift nn, nm ntujidjinbert fu bie Stiidje iielanjicti, nnb uiu[)l

' ^tipiirnlorti.

ill belt nu-iften ^iillt'ii jii"!)cit bit SBi'ibfr ben fiir-ierni. OfiiTfaiibc ift ftott bi'ffcii bic „MTflpfnuinvü" iUiliri}, 'J^a frfjlcicfjt firf^ bcv „SiSfibtufi" iit bic Äürf^e, ,yi'I)t fin ifliildjclrfjen ©iirbeii f)ciiiuv Mub irfjfiiijt bniiiit iiitf nUc Siipfe inib ■®if)iita(^pf(iniicii foiS, biifi bie Äönifeiii j^tri()eit. üiefc bereu nur bcm iiub iu bcn (^ctd^ivrcu nffn'ibcn UH'vbctt, jo Uicle ,Sh-apft>ii iniificii banu beiut „■£tab[[)cil]u" auf bt'u Xil'rfj tauiuieu; bamit cž iibfv ifjircr uirfjt ufir ju üicle Utcrbcn, fitcljcu S^iiiteriii itnb Äürfjeuiuafib bcui ®uttcu fo raftf) dä mößlid) bus öiu-lic!ibn)cr}et p eutreifjni.

„Skccf)fII;üttfu" luerbcu uou beu 9Jfiinneru unb fctbft oou ben Söurfdjni bcö iitu'v si^vuc nmgaiu^cn, bi'uu bie ber g^ni^iif^pevioiuMi uel)utcu ba lu'i bev

^(rbeit iljrcn freien Srfjiuuui]. Xafür aber fletjt eä ?t6eubä, utenn ba^j „®recfje(uuilj[" nuf bou "lifcf) tuuimt, bcfto luftiger f)ev, wirb luocfer fietau,5t, lucrbeu !Spic(e auf(iefii(;rt nub jellift Jsurprebigten iif(;nlteu. 3u ^Jiittelfteier tifdjt utau Ijier nub ba uuter anbercn Speifen itnrf^ eine „S^rccfjetljenue'' tinf. 3ut OScrCaube ev]c()eiut uadj ber iJJJitfjI^eit ciue ucrbecfte ©rf^iiffel auf bem Xiicfj, gefüllt utit Stpfcln, ^Jiiffeu, S^üiuien uub S^reuueffclu; UH'r bie lueifteu yt};fel unb Jtüffe erfjafcf^t, ift ber ober „^Jhifjfonii^' in'b f)iit bag

iUirredjt bež tSljreutan^cs tuit ber „ÖredjelOrant", t^ciuöljulidj eiue locljter be^ A^aufež. 2:ie „SI?red)Ieriuneu" erfjiiften ancf) üoiu „©redjel&anern" eiu Siifrfjet feinen S'f'irfj», baä foi^enanutc „aJeiftenuefdjenf".

^)ie „©piuniiBenbe" bieten bem jnugeu 3^o(fe nielfadje Weleiieuljeit iiefedifieu unb tniulirfjeu beSi^Ieidjen iut SJfitteKnnbe ba:S „^f^erfdjleificu" unb

„föat3fd)alcn".hierbei überiyadjeu unilj[ bie Söfiuersfeute baž Ireibeu beä tnffijieu iiUiltleinä, jumnt menu fie feltft cnunrfjfcne lüdjter fjalieu, atier fte uetjtuen unr (leriniieu uber iinr teiueu Slutfjeif au ben Öelnftignufleu ber jnu^eu üeutc. Snfiir aber lie&t eä ber üiiubuuinu an ©trnu nub ^^eiertflgen iu ben „,§cinigarteu" ^u geljeu, baä (leifjt er l'e)ucf)t eiueu 5)!rtrfj(mrn, bei bent er ulu-I) nnbere feinežf^teidjeu fiubet unb mit bcneu er einii^e 8tunbeu plauberub Herbringt; felbftoerftanblid) rtcf)cu aurf) bie .^lausifraueu ncru „(jonmgafdjtlu", *uie e§ ber (SunStljafer uenut.

Pirof^c ©orgfaft mirb in beu Webirgggegeubeu ber i;'[lpeuuiirtljfd)nft ^ugeweubet unb gift alles, uuiS (hierüber bejiiglid) ber oberiifterreid^ifcfjen Süuu'u gefugt untrbe, und) für bie iSteieruuu'f. 3iu obcreu tSunätljale gel)ürt bie „^^otfutifd)", uieldje aut Inge ber i'luf» unb Slbfoljrt geuiolfen uiirb, ben ^Iruieu — b(iä bringt ber ,,®d)U)oagrin" ®liirf. ßiiieu rei^enben ?[utilid geiuärjrt im ©oljfiiuimergut, beffen Jtlpenljiitten fid) burd; befnubere ©nnberteit anSjeirfjueu, bie^^nfjrt ber frfjmucfeu „?llmerinueii" über ben ®rnnbel= fee, >iieun fie im .perbft au ©nutftageu Dou beu „!Jtieberalmcti" (jerabfounuen, um i(jre tSr^enguiffe, SSutter uub „Sdjotten", beut ^^ieuftljerru jn überbringen uub log^S bnranf

' tfiiftjüHcn tipc "iDiiii^rofbeii.

belt! ©Litti-šhimn im ?J(iutte (ici.^uiDoIjücu; bic ^Itiii'ffaljvl crfohjt om Süiitihtn'Jtiicfjtiuttniil foum' hie .s^imniefaljvt in noti juiii^cii fvoftiiieit ffliivKfieii fli-lfnftcii ^afjr^eiun'ii, bcti ®ie JUifnfji't lum bcr iH'fcfjii'fjt, luntu firf) fein Uitfllürf crciiiiift (jattc, ftrtg fcft(icf). ä^it'li' „©rfjuiunrttTiuiK'ii" ubcv „SSn'iitU'riiineu" ^ifU'ticii fiiei'tu'i mitiTtiieiiä bic ifjncii [ifiii'ipicübcii ©efauutcii mit „©iiticriiiuicn" über „^Utniipfliinbclii" 311 t)ftf)d(fu. .^iiufiil i|"t iiitd) ein ©pnfiiuuicl bnbci, ber bnž S^ovftenoirfj lu'sifcitct uiib bcäfjal6 bcr „■Snutvnkv" iifunnnt unvb; ffin ©cfictjt ift tieidjunivjt, feine SHcibniig initniitev mit „®rnf)" OKctliii) mtb bevf(lfictjen Oeftecft, unb mit beni Cfetivujj, beu er in ciiinu Siicfffji'ii an bi'v Seite Dei [icf) tviirtt, inncljt er ji'ben, bev i(jnt nntfi'fomnit, fcfjlyiir^. (Sin cirteit = t()ntn(idji'v 93nii!cr} ift mictj ber, bafl, Uu-nu luiiljixiib bcS Sumniei» 3em«nb an§ ber ^-tiniilic hi'ä ^dpcntefij^Hn-ž fieftin'&eti i[t, bic „©Incfcutnl)" beim §fimtrieric ^iisn ^^eicfjcn bcr 3:rniier einen idjtLHnyn ^-loi: anf ber ©tirne traut.

baž ä^ietj non ber Vdpo fjcrat; unb in beit StuKniiiien cisninnrtirt, in iiti(iei5t bem OJeliirnSlmucr bic ©oriie für bog niele, bcn Inngen Sinter Ijinbnrri) erfürbcdicfjt' „©trcn"; bo I)eif;t e3 iinn „iinifiidjnntten", eine frf}iiiieri()e Sfrtcit iinb nic()t niinber (leföfn-Iirrj Iiis baS „®Ierf)c[)neibrn" ber ©djnnmneritincn. 9)fit bem „©tcijicifcn^' an beit ^■iifjeii flcttern bie ftinfcn Slnrfdjc leidjt nnb tiefjenbe tuie bic eifrj[)ürnd)eti bie fd)lrtiifei( gidjtcnftömnie fjnd) (jinnn nnb Ijadcn bic tnngfidjen i'lftc fjernntcr, bie bnnii auf ^?arren (■(dabeu unb fjcinijiefüfirt merben, iuo fie Iiiä ^u ifjrcr 45eniicubntui in .'piinfen anfcjefdjiefjtet bleifien. Sen ®d)lufi bicfc^ ntütjcUoUcn ^Jaiiluevte» tnibct bnnn baä ^.fflrafifdjnattennnfjl".

Tiic 'Jtngiifninti Mterer ?fiedjtgt5c&rtind)c ift, iiifofcrnc fic mit ben gnftitntianeii bev ®e(ienuiiu-t nod} im (5inf(rtuiic ftefjcn, ftetS eine feftlirfje, fü j. bie Ci^reii^cvucnerunii ober „^Hitiuiinfi" bcr Wnncinbcliefiljnnfien, u>c(d)e iti nnterfdjicblirfjeu '^•rifteu, iieiLiüIjnlirfj alle ficljn Safjrc ftottfinbet. '3)ie nnnefefjenften SJiiinncr ber ©cuicinbc ticfjcti mit iljreu ©öfinen länflä ber Ö)reujeu bcr (^emciubciiriinbe nub fnrberti bic ©öfjnc nnf, bic Wrcnj= fteiue fudjcii. ^cber ®nrfd)e, Uielrfjer einen fold^eu iicfnnbcn, crljätt nnu ooni Viftcften bcr t^ienieinbc ober lunn ©emciubcüLn'ftefjcr eine OOrfei^c nub ein ©clbftiicf; jniileid) uiirb ber fu iiH'badjte unb mit i[)m audj jebev ber iibricieu nnf baS „^IJoanftaniundjeii" yfu'jtie^oiieneu crnftHd; crmafjnt, an bem SJfartfteine ja uid}t ^u rüttelu, baS Ijcifjt i(ju nidjt ocrfebcn, iiub biefe nlteror&te Sitte bcr Später ftetä in (Sijrcn uitb and) ifi ;^nfuuft imfrerfjt erfjalteu. Soldjc ^^erdinnni^Mt finb ftctä ein undjtitier unb feierlidjer (^iebenftaj] fi'ir bic miiuulidjen ^^ciuüfjncr bcž OrteS. Sk-foufccr^ feftlidj mnrbeu bic S^nriifiiebä^ ricrninunfien in l'ljnbferätnirn unb bic SBalbEicriiitinuiicit ber Seobener il^iinieridjiift Ocrtauiicn. Scr iileieljc i^ornaun uhc bei beu öffeutlidjen Ci^ren^bedefjnurteu wicbefljolt fidj nuelj im eunereu Wreife bcr eiu^elncn ltiublid)eu il^efi^er. Ä^en'n ein Sl^ancr feinem Soljn .C^inö nnb .■Oof iilieriiibt, fü fiif^rt er iljn jubor um (eine iian,^e iBefilJunß f)ernm, uennt bei jcbem

3Jfavffti'tiu' ben Jfoiucn bcS niir;vf!ijeubru SefitJi'v? utib DcvftBt ifjin fjievaiif cine berOe SJiaiilfdjcKe, auf biifi er ficfj bie Wreii.^e ja iint itievfe uiib fie fiiufti;] iiirfjt licn'iirfe, iim ctiua nuf folffj um-ccfjtiiuifjii^c Slk-ifc fein iüefiljttjiiui jn iieriirüfuTu unb fidj [leveirfjevn. i'fiidj iinteviiifit c3 btiBci ber öoner iiid^t, feinem ©ofjne ben iiUcti, in ber ftveniicn ;){ecfjt§= imfdjoitniii] beä i^olfež Iienvünbcten, tief einiieunivjettcti Wtanlien ein^npriii^eti, biiH, uht einen OJreti^ftein oevniift, nad) feinem lube fü (ani^e feine ^■Kntje im Wratie fiiiben fonn niib aB rntjefofev ©eift in ® eftalt eine» topftofen ober fenvifteii SJiannež, ei it fiHieniinuteä „^iidjteli»ätind)en" niid^tlidjev Steile Ijerinni^efpeiifteni innfj, bi» ber Stciti luieber auf feinen redjtntiifjiiieii gefe^jt wirb.

ollen biefen Vinf^niin^en beš 45ü(f»ii(ait&etiä iiei]t ein tiefer etfjifdjcr Sinn, fpieiiett fid) bie ©enuitf)»» nnb ®ebanteniuelt beä ii^ulFe-j. 9Jfe[)r nodj aüer i]i(t bies LKni ben an bie tivdjUdjen 'Jcfle fidj fniipfenben finnif;en t^iebrandjen nnb Sitten, dtfjcr= ftnninienben JJieinunfien nnb ©aiien; ba jeiqi fid; nibi baž SlSolfšte&cn fo vedjt in feiner fdjiidjten iieiftiijcn iilfiitc, in feinent 3icidjtl)nni an aiiffafteubeit tirfd^eiiinn^en nnb intereffnnten

ift iHir ^([{ent baS Saeiljnadjtäf^^ft, bie fjeljre S^'iL'r ber Ketmrt tSIjrifli. (£iit= fleteitet tuirb ber Sß5ei(jnad)töCljf(n§ bnrdj ben Vtboeiit, .yt weldjer |]eit el im CDertanbc nielfadj üctirandjlid) ift, öitbuu'rfc ber fjeitiiicn i)Jtaria nnb besj fjcififien ^šofef Don .s^ianS ,'pan» tnijien, bnbei ,vt beten nnb unifjrenb ber SJodjt ein brennenbev Ünntpefjen baLHir jn fteKen.

®ie 1f)üntoä^ t£()rift', ©ijlnefter' ntib ^reiföniiiänndjt finb „ßöfihuidjte", (elstere brei nndj „9ianrijnödjte" [genannt. äUni ben ,^atj(reid)en Sofihirten fei Ijier nnv bn§ am afnrliüben fleübte „.^lacfbnufenfdjitii'n" eriuiitjnt. ®ie „.'pttdbnirfen" ift ein ber üöuiie nadj bnref)fä()tcr A)o(,5fjadftürf, mit ber rnnben Seite nadj a6uuirt§ nnb nnf pier ^iifjen rn^enb, nnb bient atS Unterlage beim Warfen üun nnb beriiteidjcn; anf ber oberen

ebenen glčidjc nun fnnn mau in ber (£[jri)tnndjt ^im)ri)eu beni erflcn nnb le^jten Sdjiaiic ber j^iuülften Stnnbe bie ^iifnitft int flüdjtiijen il^ilbe fdjnitcn. i'tßerfjanpt übt bie t£Ijriftnad)t i()ren ncfjeiitinifjiiollen Räuber auf jebermann ansS; innu fatni ba bieXIjiere reben fjöreu, in ber „3)Jetten" bie .'pejeti erfetttieit, @d)ä(5e tjebeit, ben Teufel [iefd)it)i.ircit n. f. w. i^aljlreidj finb bie Sngen, bie bariibec im SJinnbe bei ä^olfeä (ebcti, fu bie nunt „i]u[beiten anf bent SnnSfonel bei Sifener^, Dom „ftinb im t^^aitsftein" n. f. lu. Sm 3{artl>tfja(e tenut man eine befoubere 5frt be^ä lenfefäbefdjtuörenä, rtettannt baä „'f^oniidjfamborfen".

?fm Stefaiiihtije finbet bie firdjlidjc SBeitje beS SSafferä nnb Saljeg ftatt; beibeä (litt als nnerfannteä ^^raferpatiumittel oe^cn ."peixrei nnb tcuftifd)c ii'iinfte, ük-fonbere luunberfräftige Sffiirfnit;] befiyt and) ber nni baraitffolflenben Xaiie ni-'lueiljte „Jšuf)anniS= luein". JSiu oberen (Snuätljale ift an biefent Xaiie ba§ „®d)iuartiiniifd)ne!bcn" üblid). I^a

lucvbcu ^^ctniiiite ciiuiclabcii, [idj uotn „Älo^en"' liii Sdja-^el, )Oiifiitinntt'it „8ifjiuavt(iiuV' rt[),5uicfjtu'itiL'ii. 9Jftibd)cn iii§lic)üubeiT ftnb bamit fef^r frcii^cbitj mtb jcber iüiii-icfje, bcin fii' iuo!)[H)u(ten, fflitn firij lici if^ncii fu citicit Scfjiuinlling Ijolen. 3n bci' ©cficub »m orbniiui trmicn bie Siirfrfje biofc Xvopljcicit al^ „©djunieit" ^ offen ^ui- ©djtiu, luimlicfj ciu SdjuiiiTii ficfcftuit luib iikv bii' Sfdjiel ni'lULH-fcu, — fo jiefini fie im (niuicn 3uric biivrij beii Ovt iiiib luev bic meifteit „.UlofjeiifdjtuavtliiiLi" (jot, [lilt (itö ber X'On ^^iinii im Sovfi'. i'lti bnit (iltni akniidji' beS „?(uftiiibcIiiS" nm Uuidjiilbiiien itiuber=3:a(i fjiilt bie fti-iviidjc ,vcmltdj fcft iitib Itifet fid) bie ®cleiieuf)t'tt nidjt cutiictjcii, ditf bic ticfaiiiite Ijovuilofe SBcifc bi'ä „füfd) uiib (Vfiiitb!" nllerkt ©cfdjenfc jii cvjaiien,

^vii Ijofjciit ?(i!)eljeit ftc[)t bic Sotucftcviiadjt, boutt fie turist bcr ©eljeimtdffc lu-foiibev» uide. ?([fc friUjcveii iiiiutucvfiidje mcvbcti iit ber Stiiiibe ber ^afjvfSmcnbe lyiebcrfjolt, iini bie f^iifutift ciitfdjleierit. Sin feltfameä Orofel lunt bcfoitbcrcr iüebeufiitui für bie li^cmor)iier ooit .^Jartticni nitb Itmaefninci tiv^t ber faflcurcidjc JJfiitflber;]. founte nuni a[k fiebei! Sntjrc iit ber SijUieftcrmidjt auf ber |ubli)eftlid}eit Seite ber älfancr, lueldjc ritui^ itm beit Sik-rt-; fidj ^icfit, iit ber iiei^fii ba3 fnicljtliare ^eiftvil)= iiub 3ofcutt)al (leridjteteii Seite eine Cfftnntti Iiemerteii, a\i% mcldjer Sdjlnii suiölf Uljr citi ®d)U)eiit Ifeniorfaui, tuilb biirr iiub rndtier, itiit Stoppcllji-ilmen tiii äJfiiul, hrib miebcr „fünft" mib mit (-(olbeitcii ^((jreii im ^Hadjeji, ^sm crftcreii 'J^nde liefj bd'? (]efpenftifd)e 3:i)ier ftetu eiit jommerlid)cž (^)rtiii,icii Ijöreii utib fef;rtc ii£eid) luicbcr iii baS innere bcž iOen^c-j ^iiriid; malt Ijiittc bmtti fiebcii fdjled^te Oti^rc jit erlunrteit. ^[m lejjtcrett J^-ade atier finntte iiiait eiiter fei)eit-Sreid)en euti'iegeutdicfen; ba>3 Sdjmciit (ief bittm i]etrii'(jtilid) (äiu]^ ber äJfaiier ittn beu Scvii Ijenttn, uitb iiitr luenit einem ein,feinen Cvte irneitb citi lltuiemiid) bvoljte, liefj eä bic 3{idjtitnii, tn uielrfjer bevfelt'e fieiit, nnpaffirt nnb tefjrte Uiicber in bie

i'hif bie erftc ®caeiiimn(i

iim 'Jt eti jir Ijr» taiie Icflt bnS®olf grofie-S ®eii)irf)t. äfiel-fadj iiLidj ii&licf) ift iiiid) haž „9fcitial)rnntnfd)cii" ntib „9h'itja()rfin(ien". ®er le^te 2a(i iiit tStjflug ber Sfijeiljmid^t^tagc ift ber fjeili^e ®rcit'i)niiv3tiiii. luerben nin 4?m-abenb bic ;^nitideii ber brei Sl^cifeit nnS betn ä)iornenhinbc nnb bie ^idjrc^jaf)! an ben 1[)itreti nnb an beti iöettcti ber „®ntbcttfnf!" tnit ijeiueiljter 5?reibe ertieiicrt, ^^ti ber ©caenb §ittter6cni int Saljfmnnteriiiit geljeit iiu biefeni ^Uiciib bie ?[rmeti „fdöcfeln" nnb tjDle.n fid) in (iröfjeren Soiicrnljöfcii @cfd)ente, nnntonHid) ftrapfen. "Sie 3::reiföni('iSnad)t ()eifU im Dberkitbe and) bie „'^^erdjdiiadjt". fel)i1 bn bie ncfiird)tete „i^crrf)t(" ober „^^crd)d' nidia" mit ben Seetcn ber nttijctnnft uerftürbetien iVinbcrii iti ben A^inferii ein iinb nippt non ber für fie in S3ercitfd)aft f]el)altctieii „^]ßcrd)tlmild)"; bod) bnrf ntan fie bahei nid)t tu>ruii{5incr SiJeife 6elnnfd)en, ba ntan fotift noii il)r uiit !iilinb[)eit iicid)((iiieti loirb. äBcitn

' MlfOfiitirnb. ■' tfiiif 3ici[)t ii!(!i[i)or(i|]fr Tiiiaf. ' fflt.

1()7

tium bev ./i^cvrfjtl" lUitevuieiVj nnf ifjnnit ^^luie tu'sii'iiiu't, luitf} iiuiii bn5 ftiiib

iitii}3vecf}cii imb il)iii ctiii'ii iJtaiiieii iii'tuni; bmiit uurb beffnt erloft iiiib bte baiift für bic (^iittljnt. 3" bi'v 'jTrifiiiiisi^itarfit iiiiifi auri) jcbev Atnrfjä l>oiu »Unfeii iciti iiGnt'ipLitincti ieiii, foiift uiftet bit' „^l^ei-djtl" fjiunu. bcr ULn'büfttirfjni Stnt'vinni'f rtc'[)t ^n 'Jteiiialji- imb aiii 'Jveifi.iiiiiV^nbfiib bic „'•^Jubbdmiitk'v" über „^-lublinuflbn" iim, L-iiie (^tir unlbc Wcftalt, uub bcjdjeiift bie braocn ftinbcr mit C&ft nub beriileiffjni. 2;rcitL>iti(VSiuic[)t Ocifjt iiud) iii bii'feit (^kiii'iibi-n bit- „^Hciljiiialjltuicljt"; um '^^öllaii uub iifornii Ijt'rum [)fi)lt biT fi. ^üitiifr bor „SifbiMb" iibfi' „^Jteimrirfjteltaii", locit ba ilfiuSIjiiltrlj fii'&t'u ober iiciiti Spnfi'ii aiifsH'til'djt luerbcu.

^^u ber i?eit i^aiifdjcu SlBcil^iiiu'fjti'u utib ®rcifüutti uu'rbeu ,vimci(i'u iiod) relic^iöie Spiele (iuf(iefi[(jrt, nnd) ^tefjcu bie „©tiTiifiiunT" Ijmim. bfr iiurbüftlidjcii SU'ii'riiuirf flibt rtiu- „.§eiÜ(iL' ®rcifi)uiLi®iotiiitTiuucu"; brci 9Jf(ibdjcu, cincä tucifj, bnö ,^uu'itc rotl) utib bii§ brittc fd)Uinr^ iii'flfibct iickii fid) nlž bii' [ji-ilificu ^Srciföuiflc iiihž bojii „ajforncit^", „3Jfitti't=" utib „?(&cubla!ibL'" nu§, fiiuifu ciu „3)r('iföiniiSlifb" uiib nfljiiicu biitin bie iljncu (icreidjteu ('"^cidjcnfi' bmiteub eutiicficu. 3nt SBül^ertl^dc (^cvrfdjt bcr Wlaufu', bafi, UH'uti ,vuci fD(d)cr „Stcrnfiudcr" iiu ^^-reieti [lei gcunffeu 3ä}c(ifrou,;cu unb au

lunTufcucii Stcllfii fidj [)fi]frtui'u, brittcr, aiiss IjiUlifd^cn 05cuoffeu [icftcljcjiber

^^Ufl Ijcrbcitiiiuc utib fobaim iicrduft lüürbc, bnf? bii» iHlut nur iu Strünicii riiiiic.

3u SJiiivia Sid)tutc6 geiucifjtc Slcrjeu ^^iiubct tiimi &ci C^icmittcrti nii, auf bnf) bcr „lotmcrfeil" iiidjt iug .^uttg fa()rc. ?(m barauffufiicnbcu iü(afiu#tniic pfli'Ht ()iiufi[i bcr ciuiiimc (^Jcturii^^taucv ntidj bcii SBinb itiit SJfcIjI uub (^ictrcibcföriicru fiittcrti; iu ÜJfiUdftcicr f)iuf(c(icu if^t nioii nu bicfcui ^itfic itriHifcu, ouf biifi bcr ffitnb uidjt bic 2;'ad)cr fjevobrcific. ®cr 22. februar, Stidjffcicr, dilt olö ein ÖoStasi. 3u bcr '^•vDl)u(eiteufr (Sicticnb nlaubt lunii, ba|i, lucuti nu bicfcnt Irtüc bcr !jjclicl Ijodj nit bcti fflcriicu ftc(}t, iui |"c(6cu ^idjrc luclc SlUu'iic[)utc flcrbcu; [tc()t er nicbcr, sii'O^'" "H'ljr mitibcrc Sicute ntit betu^Iobc nli; ift eä id'cr oii bicfcnt Tniic iibcrfjaupt )o ftcrtcn

nuä nllcu Strtubcu Cjltidjriicl Ücutc.

S" ciuiflcu tiürblidjcti ©cjicubcu ^JtittclftcicriS fiibt c» auftcr bcu t^cntctubclun-ftctjcrn aud) „^i^icrtelrid)tcr", bercti ^tiutötl^att^tcit jcbodj eine bcidji'iiuttc ift, ®ieüBal)l bcrlellicu iicidjidjt ftctä am ®ic!iftnii nor beut ■^^aldjitiiijuuutaii iiub luirb ba§ „;){id)tcr)cljcn" cicuauut. 3ti bcr Crtfdjaft ^3auttif5nrtcit fiubet biefer alte 9iedjt§tiraud) iu füldcuber fflJeit'e ftatt: itii .§aufc be» „attcu" Sfidjtcrž, beffcn ^(lut^^tljiitiafcit cticu nlni«(aiifeu, ocrfaitimelti fid) bic ii^iitcr ber ©cuiciiibc, luu itjiteii JKcdjitutuj gefcijt wirb. SBtiljrcub bcö bariitif= füUjcuben ä)iii[)le3 Meibt bcr iilte Siidjter uor ber 1()iir nub tritt crft, uacfjbctti bic brittc Speifc, „©cldificifdj mit Souci-friiiit", aiifs^ctctiijeu Itjorbcti ift, luicber in ba§ einer ,^xinb trädt er ciucn XcKer, onf lucidjeui fein id)onftCtf, uitt iüluntcu ncfdjntiidtcS

fti'fjt, bariinu'ii eiti ))?o§iiuiriiijiui'i[] in frifcfjem SBaffei', in ber niibercii §niib (jiitt cr ben Söcfi(;bLi(H'U bcr „Öiiuüoufiviinb", 'jiadjtoertriiijc imb StC!n;vbiid)ev. C^Jmoitiitiid) inib mürbaiüll ftcKt cr fid) nor ben ^ifri) nub l}alt bnii „iiencit" 9{it[)tL'r, bcr auf bcni GIji'cn|.i[a(5 in bt'v Sifc uutev bem §anžnltav fifct, eine ^(nvebc, fniui()itt i()u juv ©md^tiiifeit nub ;iieb(irf)fi'it luib ii&a-iii&t Hjiti fobtinn ben Idler fimimt C^laS iiiib Snfji^ft ntib bie iKecfjt-ä-nrfnnbt'n. SBiilfveiib btcfeS Sfctc^ ftefjcn itKc «itf, nit ba .'panštfjiir rt&ev cvbvofjneii bri'i iiinrfjtiiic Stiifie; juiiUf ii^iifu'ii [tufK'U an bie X()[U- mit ciitciii brei lUctev {tiiuicn, on lu'ibcii Sdtni mit je fcdj® „©proffnt" ober Apunbfjn&en ncvfeljenen Stocfc nn-3 Xrtiincn(jo(^, bem 8i)nit)iil ber rirfjterlirfjen SfiJiirbe nnb ^eicf^cn bcf Wiiteni&tretitni], luiebedjoten Ijiernnf fulctje-š an ben ^Xljiiren ber iibric^eu 33eft(3ev im ®orfe nub iinle(jt beim ,s3tin)c beä nenen ^liidjter^, luo bann ber StoeE in ben §L)f fjiiicimjODorfen nnb bnfeUift für ein aiiflu'UHifjvt iLiivb. ®ie SJfiUjl^eit nkv uinimt in^iuifrfji'ti itjren uniiefteirtcu ^^yvtiintni.

®ev gafdjinsi ift für ben frofjfinniflen, lelien-Jluttiiieti Steirer bie ^t^it bergvenbe, I'iiie Ciuik Ijeitcvfter ^^eviiMÜiiuiuicu nnb iöetnftiijniuien. Sev (jeifit in

ber iiftlidjeii etdcrmnvt ber „4^nv)cfjcuii)nutaii" unb bev baraiifiLiInenbe Xoli ber „fonfti 9J(iintrt(i"; ini otieren 9)iiirtf)(ile uiirb ev and} ber „baiiii|el)c" ÜJloutan, iienieininlirf) nber ber „^vrLifdjinontii;!" nenanut, ludl, tucnu on biejcni Icifie siei).Hiiuu'u luirb, bie ben nad)[tfof(ii'nben ^^•^llrpnu[nln fiWicifien. lUierfjnupt full on beti legten brei ^^-afeljiiuv toiieii )o uienii] nl-S niöfitid) t^corbeitet tuerben, ba fünft „boä ilJiub bimitfrlj" Unvb; bafiir aber uiirb veeljt flfifjifi iietaiijt, benn;

„aSnmi bit! ^Bama-ii nt'ni tsii.^cit, lo rtcitci (jimti C!;n()v,

syivb ho .'pLibii fcljtinii jottat iiiib's Min-ii fd^'ait jrl^tuav."

eel)otiertui(f, ^IJfunnncnfcfjanj nub ajia^fnijii^e finb iu biefer ^cit feljr üe(ie&t. ^(lä ftercLitljpe C^ieftnlten ertdjeiueti in ?(uf)ee ber „^-afrfjini]" nub boS „^ofdjitn^lueibl" in itjren mit nub Silberflitter bebccften Softmnen; in ben ®dtt'nt(j<i(eru ber otunxn äJfur ift baS „(^-ofdjiußrennet!" üblidj, njobei ludHgefteibete äliastcn uerfcfjiebeiie Sdjmeufnntien iinb Sdjnctfi-nUMubnuiieu, ''^Joffeu nnb Sdjer^^iete aiiffiiljren, une j. ba3 Syefdjliiiieu cineS gdjttnmriä unb beri^feidjeu nietjr. lisn bev uiittlevcu Steierumrf fennt mail bio „^-ofer^iticipLil-^ierl"; bo luerben niiiitnlirfje nub ludblirfje Stroljfipreu auf dufni nn bie ^^fhuibeidjfd lu'fcftiiiton ^uieiriibriLicii ÄTarreu luni mac'firtcn Snrfdjen bnrdj biiä ®ürf flefüljrt, mitunter oudj tjetroiien. 3n St. ßoren^eii um ilöedjfff, Siüfjrtiarij, SJiöuutdi^ firdjen ift bnuii uub manu nodj baö „6>aljLirljet[)eltreilieu", andj „ijk'tljloftedien" iienannt, üblidj. Ež luirb auf einet» freien ^^la^e eine Stande auff(erid)tet unb an biefer ein 'jpovfiuj, ber „('^^obin- Ä^etljel", aunelntubcu, on bem nnu bic vrunidjffne Siuienb im füatifemorfdj luirluniiiuft unb nerfiufjt, bic ^^iippe mit Spiefjen uou ber ©tunfie fuS^ubriniieu; biefelDe

wirb bniiii im I^ntlp bc» ""tff Icii'iueiiben |]iinift'n bev |]iiKrjrtuermctt|]c in ba$

Sl^rtffcv nt')uoTfen, tUmiiß ift mirf^ nii niricti Crkn bnž „S^cqvatien bc« ^aidjituvž" iiiib bei nm ^^-nicfjtiuibiciiflniie. IJm Safeii» iiitb iidfiü^tfiate iiuivfrfjivi'u 9JiittL'r=

iinrfjt%'it ber SSivtfj nnb bie Wiifte, jeb«- ein ©loödjcn utib eine ^pielfarte tnifieitb, in bcn ik'lltT, lULi bie (^Xiifcr (lefüHt unb ijetecrt, bie itavten initte(ft Irtfcfjnimeiier an ba^ ^^af) ficljoftet UH'vbcn nnb bann baS S?icf)t nnSiielöfdjt nnb bev .ftcHcr iH'rlafien luirb; bn® ^^-afj [ileiüt berai'titi „lunpetidjirt" bid jiini (ifjavfnmftaii, un) eä bann nad) ber ^(itfov[U'l)nnrt-3 = feicr luiebev weiter ner^apft luirb.

In« SiiiiflctfcBcit.

(Sin eirtenartiiiev, jpecifil'd} fteirifrijev iÜrandj im ift ba» „®(yif,5ief)en",

luefdjc» lieiotibi'vä in ben Öeijcnben beä eljennatigen öra^ev StreifeiS ftattfinbet. Slk'nn in einent 3fll)ve fein DJiiibrfjen auä einem Orte fidj ueretjclidjt Ijnt, fo luivb ein neeiiineter (leraber ^^anni <iefäüt nnb auf einen Sdjlitten ober .^albiuaijen fietcijt, beffen Jjeidjfel bni'd} ntit Onevljot.^ern yeiiefjetie Letten unb ©triife bebentenb oerfäniiert unirbe; biefcr „iülLU'f" luirb bann nn einem ber beibcn leljfen ^^a|cfjiniita(]c uon bcn ÜÜiiibdjeii btirdjö ®ovf rte^^üficn, lüLibci iind; bie jniuien iiinrfdjcii fldfsiti nntetien. „Sföer bleidjietjt, l)eiviitet Odlb", Ijeifit ež im iUilfžiniinbc, bn()er fid) benn and) nnr lucnifle ftrünben, bavnn tl^eil» äinicl)nien. (Sin Ürnvp ÜDhtfifnnten i^eljt bem l^orau nnb .^aijlveidje üDJa^fen

iunfd)iiuinnen baä feltiome 0eiä()rte; oft Wirb ju ein SÜUnf mit tteinen Ötiunidjcu fcftlid) anfijepntjt, ja ielbft ein 5äijd;cn ißJein an bemfctbcti üiiae6vüd;t. Um ©rn^ [jenim «'öffnete

efjeiiirttS ben c iit ^^ofttÜDU, t'ž luuvbiüi rtllerlet v[cfov[)cviit()c iiiitijefiiljvt uiib ctu in Strofj i^efjiilltcv ®uricfjc mit .pöritent utib Scfji'flcn mti Kopfe biivd)fiird}te mit ciiieiit '^iflufie bie ©tvailen, uuif^venb eiu^efne bavuiitcv aiicfj ciii ^oiiSiinivft, fcfjev^fjafte

^Keiiiilpriidje bcdnmirteu unb aitclj fiinft t.ii'v|cf)iebeiieti (gcfjabcrnarf trieOcii. ^^'ev i^iiii tH'UH'nt ficf) ftetž jii einem SBirtfjžfjaufe, mu bcr Sölncf öffentlirf) uerfteiiiert iinb bcr grlö^ I'obaint jiemeinimii oerjubelt luirb,

3Jeicf) tut @el)rnmf)en i[t bie Öfterjeit. über ben 'l^almicimitmi, iificv bnä „'Isafiiitraiifii" unb iibev bie .^iril» iiitb 3Bii]ibevfviifte bev fieTOcitjtt'ii „^a(mfa()rf)eii" firfj baß in ben anflreujenben \'llpeulüubt'nt crjiifjU, gilt im grofieii ®nn^en nnrf) für Steientiavf; eine jiemticfi aüiiemein fietanntc (Siii-rjeiniiud finb iinri) bie „'ilJatlc^cnfinben". ?(nt „^tntlrtfipfiniifttasi" cvfjalt bie gan,^e 9{atur if^ve SBeilje. 'Jtitc Sente pfleni-'" "^'i'!'-'"' 2ai]c boä „ä^dninktcn" luib ben „C^JniiimrtKia^aiki", ba^ f;eifjt, fie nen'tcfjteii iintev einem iJ3iuiitie fnienb if;vc ?(iibflcf)t unb r;e()cu yttienbä iiui(;reiib bev „1obc»nniiftjcit" Imrfüf^iii uiu' baä ,'pnnž nuf einen pünen 3{a|enbpbeu nnb beten bafeUift. 2)er ßljiuireitiifl ifi llleidfjfallä uon fjufjcv Ü3ebeutitiiii, ev gilt nt^ ein SO'Jtasi, nub junu' l)eif}t eiS: „SSeuu'ä inn (5f)ovfreitiit] rciinet, fo fy(c|t ein biivre» ^sfifjv; menu nfirv ;3{eif nuf ben gelbem (te(]t, [o ift'ij ein [lefcfluctö otifji'." i'lm (Sfjarinmftiirt nimmt uuiu fid) einen „®rnnb" Dim bem lunti 2;obtenf|vtiber nnS iievnun'lcf)ten Soviiln-ftteru unb .'pol^fvenien rtitf(enincfjteu unb vom ''^iviefter (idueiljteu treuer mit uiicfj fxinfe; oerlü|d)t bev)elüe untenucivS, fu ftirbt Si'uuiub rtuäi bem .ßiauie innerljalfi bc» ^snfjveu, ®iu 3:[)eil bev if?Pt)len ooti biefeni „Sei(;fenev" luirb ,yim .^evbfeuev (lefcf^iittet, bev anbrve akv nad) bem i^ev(ö^rf)en a(» ein uninbertl)iiti(ieS ^^räfentatiomittel unf&eturtljvt.

Tie ?(ufevftel)uuii luivb miuilirfjft feierlid) tiejidUsien; in (Sijenevj finbet fie iu fpiitev yibenbftunbe ftdtt unb ,^eid)uet fid) bnvdj i()ven beviimanniidjen t5:()(ivnttev anö. Oftev fdjiefH'u uub bie „Cfterfeuei'", bie eiiift Tftiivd, bev Wi^ttin beS nnffteigeubeu öirf)te§, bev äJ^DVfienvötfje unb beg JyviiljliuijS (leiiu'ifjten Cfifevflnnnnet!, finb nüd; nu nielrn Ovteu iiiilid); iu ben ©ciienbeu out 3?3ed)fe( luevbru fie ftet^J aui Staube bev annebanteu SBintev^» fovnfvud)t atiiiejüubet, bamit bie 3aaten nor .{lafielidjltiii ljeuui[)vt fcteibeu,

?lnt Cftevjunutiu] fdjirtt jebe vedjtfdjaffeue ,{')aiiöfrnit eiueu Miu'b ooll Üebeuämittel in bie Äirdje, bamit biefelben bie 3iU'il)e evljalten, i^u nnb um iHabtevSlnivii. finbet ein aBettvenuen, fotiav ein iSjettfnljveii ntit ben „3öeiljför0en" ftatt; me(d)ev SieitfttKite jnevft mit feinem „fjorf;iinfiiel)tidten" Müvb l)eiiufüMiutt, [lilt bev fleiBigfte fiivž flnn^e 3n[jv. yim ai'ed)|e( I)evvjd)t nut Dftevfinintag bie and) iu ben autjveii^eubeu Öeijeubeu i)iiebev= i)ftevveid)ä ü&lidje Sitte bež „(^voaiineljejt^", mobei nad) beut i[ltitta!]ömar)te uoit beit [yamiüeniiliebevn bie .*pev&ft|flatfelber Iietenb bnvdjßanflen nub velifliöje (Sevemonien iH'vfdjiebenev 3(vt novcjetionnitcn uu'vben. ^(lu Dftevmontaf; finbet im ptierfteivifd^eii 9JJuv

iiiib Üiefiiifitljale baiS „öüiie^lasifeit" ftatt, eilt üolBttiiiniliffjeö iföetUYtuieii; o6iut)I)I biilin ba- teinicnbe ©va^Stiitrf)» iiiebenietrcteti lutrb, ficfjt bieg bie Skft^er bodj iiidjt on, beim bdž (^ouffjlctufnt füll jn bie^ttbcr uitb SBiefen fnidjibar ituufji'it.

®in ^nrubeutni] ift ber 1. ä)fnt. ®ie Sitte beä „äliai&ainnfebt'nä" trifft nmu itorf) in uicli'n (^kneubcu. Dbevlanbe n^f)*^" btcjem 'Xnfle tncte Ücnte iit bcti Sdb nub [leiui'rfeu jid) Ijiev mit t^irfjtenjuvfen; luev baluni ßctriiffcn tuirb, Mcit't ba« fjinbtivrf) (lefnnb. SefotibcrS luirtfnin ift bcv „9Jtnitl)an". Wäbdjcn luafrfjen fid) "»'t belli nin 1. Ttai lum cinein SJei5tn= ober ^/Küiißciifclbe (jefaininelten Jljan baS Öcfidjt, brtniit bie Somntevipvofft'n ncvgeljen. ^fud) luerbeit, uienit ntaii beti lliitcvleit ber Sliiiber, luetrf^L' „englifdje" ©lieber I)af»eii, red)t uft in ein üuin „a)iaitfjan" bciuifitcS Xnd) „eiii= fd)lät]t", bie frninnieit ^iifje (lernbe nnb ftnrt. 5fin „tSIjrifti ^tnffaljrtžtai]" wirb in ©rötining bic ,^iinmelfnl}rt beS .{leilniibö finutnlblid) barijeftcKt; Don jener Seite, iindj iueld)er firl) ber „finffafjrenbe" ötjriftnä ^nle^t mit bem Wcfid^t luoiibet, fommt bann bai erfte ©cluittcv.

i)3fini]ftfeft tuirb nn Dielen Crten iim iUmibenb mit beut „-^ejciifdjnal^^cn" eingeleitet, '^^nimnte 4^tnierö(ente fletjen in ber '^^sfinnftiuidjt nin bie SJfitteriinrfjtžftiinbe Hilf ifjre ^^elber (jinatiä itnb nni „Sionn" entlnnii, nin fll(enfii([>i bie riiljefufe Seele eine§ Wreii.^fteiiiüerfej^ev'j erlüfen ober für baä ®cbei(;en ber ^^elbfviidjte .yi t'ften. üeinii-^ fdjUifcr luevben mit ^^fiiiijftioniitiifltnonien atö „'']?fiinifttüni!]", „''^^fiinjFttncfen" über „■ißfiiuiftniiber' Deiinmiet nnb mit iJ3[nmen= ober Strüfjfrai^en bebndjt. ^sn Strnbeii, äJhtred nnb anbereii Cften ertjütt fel&ft bie iü'iifj, lueldje «Iž bie (etjte auf ber t^emeinbe-uieibe «nUtniit, einen .Urnii^. ^vii ber mittteren Steieniiarf lunr etjenint^? beu „^^finiiftritt" fefjr üülidj. ^n Sniienburf 8t. ü^eit et. i'. fanb om ^|>finiift|L)niita|5 ber „^.fifin<ift= Inrfenritt" ftatt. raiiiiirten fid) bie „.falter" je nadjbeni fic fviifjer ober f^iitev be§ itlfornenä mit il)vem ^isiel) auf ber ©emeiiibeiceibe niifainen, nlS „^trütteii^

ftedjer", „Attantiaiif" ii. f. tu. ^tadjmittanž ritten fie bann im iiefd;loffencn i]ni]e bnrrfj§ ®ürf, üDvati ber „J\-af)nlfit(jver" tnib nfä ber lefjte bie mit 33irfenreifern iimfIorf;tenc nnb Oetriin^te „^JJfiniiftitirfen", ^5)er ^ng lenfte nad) bem nafjen St. ÜSeit nnb iniirbeii ba bie ait-o ber ilirdjc foninienben iiente mit Jtröteit, tSrbe n, f. in. Gemorfen, luocanf bann bie ^^fiiififtreiter luieber nnd) SSafienborf iiiiriidritteii. ,^;)ier fiinb beS ?[benbä ber taii^' ftfltt, eine Jaitijnnterfjaitiiiui, luetdjer bie aJJittet bitrd) baž „'i'fnfd)aiien[affen" eine« le&eiiben g-nd^ieö anfijelirad)t lunrbeii. Öin atiberer ^:|ifin(iftritt luav bie iuei()e" in 9hibfet:»()nrg. (Sine ilfn^afjt ii^rtnernföfjne ber Drtfd)aften iieiteržburf iinb ®enlfd) = 3{aberäborf ritten am ^ßfiniiftinontaii ^fadjinittafl^ ntiter ^liifiiljranii eineä in Strol) ijeljiillteii, anf einem niuiefattelteii bliiiben ^.)^ferbe fitenben 'sUnrfdjcii burd) bie

' ilüi'ljtjivhii.

Stiibt imb tTf)if[ti'n ihmi bni S^itnimt SiabttTStmniš SB^eiu, bcii imiit if)tieit foiinr iii „Sd)affcl" nor bic XljiiiTH fjiiimi-iftclltc; btuioti euiiictc firi) ber ©tvDl^iuatin bnt Üoiucii iiiitfjcil ^it, (0 biift cv )d^lit'f)(icf) Oetnnifni lunrbc iinb ^u iitcijren-n ÜÜialni noi» ■^^^fcrbi' fiel. 'Eiq'c „^ifiiuiftuu'iljL'" faiib banu tmrf) bei" '3{iicfti.'()r biT ;)ii'itcr mit ctiicv IdU^iintal^rtltiiUi] i[}rcit ^ttjd^hif;. ^Uuuctcljcub mit! biejni Ü3viiitcf)cn )uar bcr Um^^iui bev ,/ljfttui|lIiu'tenln-nut" in €licv-2i'(tHTCibm-f. ^Inf ciiu-iu mit iüaitnidjen luib ßriiii^^fii iieKljmiicttcu Sä^iii^en, bev uoii iüiificfjiMi tif.^LH-sfii iuuvbf, fdfjeu bie ,,^^fiiuift[iicfenlimut" imb tfjrc jiot'i ,Sh-atVH'(jnii<ifraufti. ajfaii lULivf tfjiicn „Süvautträtuc", aus Ömuu'ffi'lu uiib benjtcidjen (icftod^te!!, ^ii iinb fufjr fiir^ uor bi'in ÜÜi'ittaiieffcii 311 bcin -'pniii'e bcš XorfrirfjteviS, ber an bii')ciit Siiiie beii SüaiuTiitiicu baž „iliicfjtcvinolili" c](i[). 9iarfjbcm bie öuvfdjcii mit @pt'i)V iinb Ivrtiit ticbrtdjt uuivbi'n, i'ß »i'if g'flb fjiimuö unb bntiu luicbcv .ytriid iiiä ^Tovf, luo ein eigener ^-i'ftidjmauä fl(n]efj(ilten umrbe.

beu (^k'ijt'iibi'ti be§ olievon 9Jfurt[)atci; [ie|udjt bnä ilSolt spevne bie fugonanuteii „^l^fiitfift^ obcr.j.^eiüiieniieifttiniiibl", iiemifieQuelfeu im SBalbe, unb tvinft bii niüsiüdjft inel „>)eili(icuflcifttljiin". ®ei einem foldjen „'il^fiiijifttivünbC' auf bev ^uiitvatten bei O&er^lJBuf^ iH'vfflntmelt fid) baS jntuie um bafclbft jn „o|.ifevn"; bie Söurfdjc rinfieu miteinonbev, trinteu tinS bcr Cuctle, fdjueibeu fid) lunti naljen ©ebiifd) Stütuljeu, fi>vmeti an» biefeu itveu^e unb ftecfcit fie baun italje bei ber Clnetle iu ben iüoben. 3" «den biefen ^].<fiu(ift lu'iindjen cvfennen unv beutlidji' S^uivcu jcnev ^eftlidjfeitcu, lueldje unfeve SUtuovbevn tSljveu SSobnnS nevouftaftcten, um beu ®C[it'ii biefev (lütii^eu ^liatuvnottljeit für baä Olebeiljen bev Saat= unb ^^-elbfviidjte ^n evftef^cu.

Vluö bcr gvancu i^ov^eit iificrfomnicuc Sövündje (jcrvfdjcu aud) juv ^^eit bev Sonuetiuieube. i'lm Wfd^umnbed im iliubtljalgvatieu fiifjvte bie jnuiie SJiiiinicnucIt (lerne an biefem laiie iipnnuiftifdjc ftantpffpietc auf. ältiibdjen jöljlen bie ^^otjauuiö^ ubev „Suuauieiibfener", benn fiub cö if^rev sicvabe nenn, fu fjeiraten fie nod) iuner()a(& be3 ^IJaljrrž; andj baä Ül'cvfcu ouu iiMumfu iu bie »prini^eu iUu'r nub ba§

Xflu.icn nni biffeflicn ift Ijit'v nub bn uodj übtid). „l;Ktibevid)Iini]en" finbet iu (^rülunini-i in iian^ befonberer üiJeife ftatt. ®a )LHvb im (Spitatiivaben an:ä Üanli, Sieifii) unb benileidjen eine ^^iijvamibc evvidjtet unb au bcr Spilje eiue mit alteu ilteibern (infle,^Liiiruc ^Jiuppe onfsiepffau^t. ük'i ©itibnid} ber 'Dhidjt bann, lueuu auf beu illen^en riiuiäum bie Siinu-uieubfeuer flleid) viefiijeu Opfcrflduimen .yim .^immel etnporlobevu, jieljt ^((t nub ;?uuii in bcn (^ennunteu ©vatien nub tljeiU fid) iu ^^Javtieu, ioeld)c cinanbev tiefleuiiber V(nf' fteünui] ncf)utcn, liegiunt ciu förnilid)et iilk'ttfanipf, ein (ictienfeititieö „Sd)(iniien" un,vil)li(]er gliiljcub rtcuirtd)ter 3{iibcr, ,'poI^frf)eil)en nub ©tabviuflc, nnb i'(e»L)äl)ven bie bnž uiid)t(id)e ®unfe( burd;(jlit}cubeu feuviiien ©treifeu inib tffini^lein eiuen pvad)tiiien ?[n(ilict. .^ticv unb ba ti'evbcn bie ^itlrf)^!»"' ober „(Sdjliniier" feltift balum fletvüffen, maž jebeSmal

mit fflutem ticnriifjt luirb, bcv ficf) a(icr tiorfj iiiefjr ftcirtcrt, luetin burd) )o ein

cjtiif^ciibeS 9itibcr}cn bit' ^]sl)vamibt: tu ®vaiib i^efterft luirb iiiib nun bie fjcKc gtniumcufnufe Ijodj ciiiflobert, fniviiic ©nrOcii Ijevuovicfjiefjcn imb bie -^iuppc erfmieit. i^cvbveiiticu nun ^l^uppen toav fvüfjev aucf) in ntiberct! Cvtcn bov Steicniuivf üMicf); fo j. ii luiivbt' in ©ra^ bcr „STofterinoitu", t'iii riefint'v 'i^opauj, tnif ciiUT Iniu]cn Statute aiu ii;omboub bcS SüfiLitineätagcw om SouitiüeiibfcutT tu bev ftiirtati niii'se.yiiibet iiiib bann in bic 9Jfitr douorfeit. ®eli«Ot ift am ©oninucnbtnne bcr ®cuit)l bi'v bcfniiuten „ .'pancvftvnnbcii nieleit Lificrftcivifriieii Oi'tfcfjaftnt fttibet ait bielcm Sajic bev „ä)iftt)E)aittcI" ftrttt,

Miiiinon lu'im ^L'fiiUlftt'rliHlJl-

eine 'Jnii^nntei-ljattiinfl, bei iueId)or i.uinie()tnlirf; 3JietIj itnb Siebfndjeit (leittiJieii mevben, ^iemtidj nltiinnein übfid) ift bos „iV-rmad^eii" ber 1()iti'ctt nitb ^^enftcr ber ®icf)ftii[(e mit ©idjenfant) ober bevijlcidjcit iinb bnž S^itibeii fleiner StninfKfjen iinö „:;>u[janiicžfrant", ^.'J^fititcnfjitav" luib iinbcrcu getbbtumen, bic bnnu „frai^^ioeiä" imr bcn ^citftcvn befcftisit ober iiti ber ^Jerfe in bcn Üiurt^nnfern I^cnibl^nnficnb ntincbriidjt Uterben; bieg jdjiijit i^ei^en biiä (äiiiidjlaiieti be« SJ^titje«. Ülierl)at!pt befiljt baö 3ol)anue»fntitt üiele ifönuberfriifte. So 33. fniiit ttuin firlj JiulidjttHiv ttuirfjen, U'enii man ben Samen biefev '^l^flnn^e (im SoitniueubiuLiri^cn famrnelt iinb in bie Sdjntje tfjiit; beži^leidjen faun man an ben SBnrjcIit ciitcä |oIdjeti ^u i'irfjtii^er .;jeit fiefunbeneii iWintleinä bie i^eiuiffcn „.Sfüljler^' fel)eit, UK'Idjc ijav ijdjcintniüDoüe iRriifte befi|5eit nub ,yt aderUn jn iieOvaudjeii finb. ^n

St, üorfit.^ni oll ßibiöiuiilb vfli-'i^t ""i" ^tuf »^te erftc „.^»ifl" e'iu'ii Söiifcf;cn „St. trniit", bavin e in livi'11,5 uoii „SäJcifjpdlut" ftcrtt, (iiiju&iitbcii; nurfj ffecfcti bic SJfäljci" btcfc^ JU'nnt gcnii' p tt)ren „5Jinbfr[nii[f)fti" auf bic .spüte, bamit fie bei iljrer Stv6nt tciti „ftreiijiuel)" tu-funittini.

Sil Stcimitarf cin^iij ba[tff)ciib i[t bfr ®amioitum,;ug in ilmfauborf. (5r finbft lim „Oäwfllbiionutag" im Jtiu^nft ftatt, äljnlid; )i)if bieä im Saf^tnirfliidjcn ber J^aK, iinv tviiflt fjicr bcr „Samfon" ftatt bež eid^fimibacteuž in bei' (inteu ,^iinb dtie JR'enh', rtudj fdjlcü bic än^tfiiöfftalte» an feiner Seite, gr luirb oon ,/;pran<ifcf)iif3en" Iiedleitet, tiinjt bcii ÜMäniien bev SWJufit einen ßcmiittjUd^en „Steii'ifrfjcn" unb macfjt ben i^eiftlidjeit iLtib loeltlidjeit Bürbentviigerii feine 3ieüerenjeu,

ßiti (inberer llm^uri, baž „?(iištragen ber greiuuii", lueldje» einft und) anbmnovtS iibtid} toav, finbet in 'OJiebe^SBüfA am crfteii 9Jtouta[i nndj bem 9JJaj:imt[ia!ijS= tatie im Dctotiei- ftatt. ^Jfacf) Söeeubiijniui beä @otte®bienftež, weldjcr bem an biefem Xage iibi]e[jaltencn „a?JitjL-Uin=3)farfte" uonuiSiiefjt, luirb bn^ 2ü.if}r^eid^eit ber iUhivtt» (leredjtiijteit unb einftiijeii Öiendjtöbavfeit bie foiienannte „^^i'ciinuj", ein anäneftrecftev ajianttäüvm mit bem Sdjiuertc auf einer mit Äränjeti iimwunbenen Stange, in iH-gteitutin eines InippS SUinfifnuten unb cineS Autueifcn pfjnntaftifd) <ief(eibeteu ÖJaffenfeljrevg im ^:;ürfe Ijevumgetraaen. i^or ben ftn&itcii ftonflaben nnb ©aftljiiufeni wirb .fialt gemadjt; bie ajfufitei- blafen einen SüJtdifdj, luofiir fie einen erfnfdjenben Irniif err)aftcn, unb fdjtiefelidj Uiirb bie „^reinng" auf bem „SD'ni'ftf" nnfgeftedt unb mit einer SKadje oeriefjen, lueldje baranf ^u fetjen Ijat, bafj fie ja nid}t euttuenbet merbe; benu ba§ SBult filantit, baft, loenu fie flcujaftfamev ober liftiger !©eife gevauttt wirb, ber SJtarft mit allen feiuen !iUirred)tcu an jenen Cvt lierfegt luerbe, luoljin ntau bie „gveiung" getiradjt tjat.

Sit'S „§etligenftvi^elfammelu" ift nad) iu nielen ®eßeubeu ü&lid), ®uvd; btefe frfjihie, beu ?(rmeu jupte fümineube Sitte ijiaubt man bic "»ti auberc t)öfe llnljolbe imm ,'paufe ferne fjatten. S^mge SDfiibdjen (offen iljv ,,,§ctligenftriljl" non Dem fflnrfdjeu, ber i[)r ßiebfter werben folt, anfdjneiben unb foften. Sdjneibet nun fo ein (SrluäljIter fid} ein „tiidjtigeä Sdjuuirtl" fjeruuter, fo gi(t bie SiefieSerFIärnug dg angenommen, nub fommt btiun ein fpiitcrer SeiuerOer, fo Iicbciitet it)it baS 9Jtiibdjcn, baß „if;r Strita-t frf;on nng'fdjuittcn" fei.

®er (jciligc SIfartin inirb Sd)u(3patrou ber gelber uielfadj ncrcfjrt. „3m iWirtumount iö' guat 4-(om fcb'n", fngt bev i-'iinbutaun. (SIjcntnB iimr eS Sitte, auf beu ^^elberu nub felbft auf iücriicn „3)cartiuufeuer" au^n^ünbeu; nud; jogen am 4?oraticub bcä ÜUfavtiusfefteg bic Minber mit farbigen ijid)tern jittelnb nmljer nub fammelten 0(jft, itudjcu uub bevgleidjen ein. Tsu beu Öegeubcu ber fteirifdj:farutnifdjeu GSreu^e Ijerrfdjt ber (S)Ian[>e, bnfj in ber iWnrtiuinndjt um bie 9Jfttferuad)t^ftuube ber „^Jti&erer" ober

XaS 'JdiätrafirlL bfr ,>rriiiitn.

„?ümer", ein (ii'fürdjteter ?[Ipcn= obrr iBiTgrieift, buvcfj bie üiift fnljvc, iit ben ftilkn, Dcdafi'cnen 9((penljiitten cinfcfjve unb bort bie ©efdjiiftc bcr „@crjuuuißriii" Dcvricfite.

bie Öerg(ente ift ber 4. 3)ecent&er ein ^^'^ff^ill- ''J^''-''-' ©rfjuljpdtrünin,

ber (jcitirtcti Ü^urbtira, ®ie Ä'iiapven ant (gribevge feiern beufetbeu bnrrfj fteifsiiicn äBirtfj§(jauäbcfiK[}, beim ein alter Sienjmannsf^jrndj fiijit: „Senu mnn am ®ar6arataii ffeifjii^ (L^ienfer' lunfdjt, fu bridjtä befto fieffcr."

3füdj Dielfiidj, metin and; iiidjt niefjr in (ddjeiti Uinfaniie luie in friitjercii Reiten ift ba'3 „9fiffLirief/n" am SSovaOeiib bež St. 9JifotanStagež (lefcriindjlidj. Ginft Ijatten ntid) bic ©rofH'n ifjrei! „^tiflu'^, ()ent,yttaoe Eomntt er mit ober uljne „3^artt" ittir inetjr ^n beit ilieineit. C^itie naii^ eii^enin-tiije Sitte an biefetn ^t&eub ift ba» in a)Earia='3i-'ll üöüdje „Srfjifffe^cu". 2}a pfleacti bsc STiiibcr ait§ ^papier gefaltete Sdjifflein bcn (SItern, 35cnt)nnbteti, '-^atljcit nub anberen uniiernicrtt ^tijnftccfeu; ja bie ftieitieit ber iirnierett 33ciuiffcrnttii unifdjleidjeti fogar bie .'pünfer bcr luofjtrjabcnben iieiite, um in biefcKieii ifjrc t^afjr^^cuge fjineiit^moerfeit. Sülcfjc Sdjifftein finb [tctS mit beni "JEanten be^J „Sd}iffžf)erru" nnb mit einem mitunter red)t fdjniirvigen ©priidjlein fiefrfjriclieit. ,*picnuMi einige 'il<rotien:

„teiiT Sfl)ifflfiii fi'tH'ii fjnlt' irtj liir tciti' Süub', SiMiti id) [lilt nod) ein tlcincj .Miitb; •■ynh'si iuc()t niiflu'ndjt, aStiiifi'x^ nnd) niifjt nb, ®tii fKi",iU(:l) sufricbcii fflit diiov flciiicii Wnli',"

„D Ijeilin« St. yjifofnsi-;! 5d) fnljc' luit mciiK-Mi Sduffleiii au-i, J^rl) faljrr Ijiii isiib faljvf l)ei' Hub UH'ifi litii- iiirijt rntljcit tiicljv; iTa ctiblid) fadti^ iiiiv ctn, ^'nfi id) in bii'iem .^nitijc jut! frljmi ciii."

fjoff imtr a SJicni- ^nda imb .'pciii-'', 8nr[)ii, ba loivh iiici .^lerj Indjn, Ja tinrh fi .«pctj frcuii, luaiui h' SdjiHIn» ic'ul"

3n ben A^aitfcrn inerbcii biefc Sdjifficin gejamuieit nnb ntit !Jtiifrijereieu, Cbft, S;jielj5cug, fellift oft ©elbftiiden gefüüt. ?(m 9Jforgcu beS fommenben XngeS t)uleu fidj bie jungen „Scfjiff^fjerru" iljre 55n()i'jeugc ncBft „iöalfaft" mit einem „fdji.in luieber ab. ?[ud) nuter ben (Srmfldjfcneu ift biefer iih-aud) mitunter nod; itblidj. od; fomntcn bie Sdjifffcjjer in ber Stide unb Iiefeftiijeu Ijeimlidj iljre oft ,iiientlidj grtifjeu, redjt Ijiibid; gebauten Sctjiffe mittelft Sdjitiiren an ben lljiirtlititen, unb ekufo niigcfctjen Ijoteu fic fid) ifjrc 5nI)V(^eiigc uneber ab. hierbei mntfjcn jniueiten nugeuannte id;alft}aftc llfäbdjen in ,5ierlidjett ^-iU-rfcti beut einen ober aubereu iUeprnfetitantcn beä ftarfen ®efdj(edjteö ,51t, baS Ajer^ atg „S^adnft" in^J Sdjifflein ,vt tegeu. l:ic l'trt nub Sß5eifc, luie einer fu(d;cti uumÖg(id)en ^orbernng eidipniffjcu luirb, gibt bann uft ^n grofjem (i^ScIärliter unb ,vi fpiiteren 3Jcdereint i'tufafj, uamentiirfj uienu fo ein Sd)iff(eiu nun aubereu .'päuben gefeilt mnrbe, al^ mait oermntfjete,

' Soli^, IniibtS Wcjltiii. -'•Bh-itat. .tianifl.

gnbltc^ fei [jicr, nm ©diliiffe bev ©d)ilbcnin<j ber Sitten ittib JöfiiiiJje in ©teiev= nuirf iiocf) „Sitdnt6vLibeu" gcbarfjt, flctiicc biiiinfv SaiMjen uiun'fitnertcii S^vobeö ait§ SJiaigmeljt, njclrljc^ ültece Söduotjncv be® ©iilmtfjnlfž, iü. um (yii'tiifKittcii unb nubcrcti Cvtcit, am ©t. Sudeutniic Secfiuter) [»creitou unb iienicHou juv tSviuneniiif; on bii'fc bic ola !üticfjii^erin t]ciicii luüttjciibc .^unbc ocvcfjrt inivb niib fidj nur luni fulcljciii uiiiie|üiii'rteu „.ftutnvu^örobi'" (iciuiljvt Ijatien foK.

Uitilteirf) ^flljlvi'icrjev iitiS bic Sitten niib iövnndje finb bit' ä)fijt()«u unb Sniicn bt'r bt'iit)cr}i'ti Süciuüfjnei' ©teicnuflvf», ein iunevlidjev, tieflieiienber Sdfjajj bcS ©fuiiitfjSletu'iiä bež S^LilteS, iiiclrf;ea in ifjneti nirfjt iiitv mefjr obev lueiiiiier bnitfle (Sviiincrnniien an bic ÖJÜttev feiner S.!üvfiifjven iinb eine tuiio poctifdjc i)!iitur(iMid;aimt!ii, iotiberit iiiiclj feine ticfftimii]en ajfciitutißni iinb ilici^riffc übev ŽJJcdjt luib iDbval niebcriiclent niib fid) [leluafiit liat,

Si3ic in beii ©ebirij^taiibern iibcrfjaupt U'M aiidj in 3tt'ievituu'f bie Sliiic uon bein cinftiiicit gülbeiicii ^eitdtev in beti Vli^icu unb bcven iU-vliutbevnuii, fo j. luni bev „oevfrijnieOcueu l'ltui" msf bein Xndjfteiu, imm „SUif?!" in ben ^sofjusbndjci' ©e&iri^en, Düut „':)^[efrf;tiun-|e" bei i'lbnumt nub uitic aubcve. Vtu biefe utib äfjnliffjc Saiicu, U'eMje nde bii» urdtc, eluine Xfjcuta ooui iicv(oveucu ^jjarabiež uiib ben äJfenfrf^en, bie cS Derfcfjer^teu, oariiven, tuiipfeu fid) ^tif)(veirfjc ntibere Don ©LitteSiiericfjteii, Iii oou bcu „iicrftciucvten Spielern" unb bcv „(Spiuiu-riu um Wum^ijebirije" bei üoui

„.^ufjufteiu" bei Slbuntut, ünn bev „treulLifeti Sdjlcifjijervin" auf Stverfjau, bereu Sifbuife mit bent lobteutopf anftntt beS (jolbeu "i'lui^eficfjteä uodj auf ^■Hötijelftciu .yi fetjeu, uoti beul „j^erfturten Silberbevipuerf" in fjeiriug, baviti 1.400 ^htappeii ben Job in ben nutev= ivbifctjen t^k'tuiiffern iiefuubeti, utib »ietc aubere.

IVifjCvttd) ftub bic ©ni^eu odu beu bic Klemcutareveiauiffe pevfouifieircnbcu ^Daniuueii. ©o fniipft fidj nu bic (Sutfteljnuij beä ©rjbeviiež bei (Sifcuer^ eiue bev tfjcofiouifdjen 9)hjtfje ouni ©ii^autcufumpfe bev .'pedencu iitjnlidje fliiefenfaiie; onf beiu ®d)üdd licvfj.itiitc bev 'Sicfe iiiufülb, melrfjev über bic SBiubc gebot, bie .^ci'eii unb neveitette bie böäliuHiiien 9[bftdjteu biefev Unfjolbiuneu; nnf beut aBilbouerbevijc Ijunftcu jtjilbc ^üiänuev", bereu ?[nbcufeti ftc() tiiä jur Stunbe iu bent 'Jinuteu luic int Stfiuvftujuppeu üß^itbouö crf)iiltcit Ijnt; au beiu Sdjloffe ^JcnOcvg unb berÄivrfje SJJoria-Üebiui] im Öc^irfe .^avtkru fotfeu ^mei ouö ^(fien ciniieuniubevtc SUcfen nebant Ijaku, bic üeibc niiteinnitber unr eiiieu .'paiitiner (jatteii uitb beu fie ftrfj iicgeiifcititi i'ou beit eiue Stuitbc eutfentteu SBauftiitten jumarfeu ; aud) bie auä tiljaiiiiffo'a püctifdjcr 43earbeitiuti] liefanute ®ai]e udu ber ®urti ^Jiieberf itn tSlfnfj fetjvt iu 'Steiermnrt luieber nnb ftiiipft fidj au baä „SRiefeuiueib", metdjc» im Suucnt bcr fleineu „Sii)(]eltt" bei Strabeti (tiSeuteittbc ,pof) fjaufte, unb au ba§ „SHiefcttfriinfein", baž mit fciuein ®atci" bie Wrüfifjdbevfjöfjle itn ®e^ivfe ^Püftau beumfjute.

Sttiftiiiiuf. la

ÜUH'viic fjaltcu firf) geiiuifjuficrj in (Scf^tit^rjuf^rcn fiuf, fo iiit „ftciiu-rncn J.f)Ln'" nut (Jirimmiitii, iii tn'ii Iiei Giniitž iinb (inbcvoii Crtni, nu fic crintuTt atiffj bit-„3ii'fnii''i=

Illicit'" 6ei Äricsifarfj. ::;*f}uai ncriuanbt ift ber „ajcrgrtoift" uiib bie ifjiit uiitfvfti'fjciibe gdjav bn- „iöcvrtuuiniHfjni" ober „Söei'gtuQubl", (iitd) „iRiin^io" (jenaniit — ffeiiie, tjiifto (JkftnltL'u mit langem qvaiieit ®iirte, birfciit 93iiinf)e imb h'iitnmen syoiiicii, nniictfian mit lueifjcm über biiiiflem önitjenfittet mit lE'iipu^^c, je tuirljbem fie ijut ober tiöfe fi^'flt'" bie SÜfeiijdjen fiefiiutt fiitb, Sit adeti ältereit ^ergluerf^orteit Icfit her 051au()t' nii biefc, bfti äk'rgtmit tieljüictibfii imtei'irbiirrjfti SfiJefeti, iiiž&efonbere fcfjrcitieu bic Si'iiappeit mit ©rjlievt^e tille tljiteit imerniirlicrjoti ©vfrljeiiiittigi'u biei'eii O^iiomen ^u, Uielcfje in ben fi(()ev= lcf)immenibeii 9fm(ionitt[iiften bc3 ©ifeitberncä fjaitjeit iinb in ifjver ßefjeimnifu'oftcn Syevtftätte bnS novi^rlje (Sv,^ forfjen. ,§ieran frfjliclleu ficfj bnitii bie Saflcit nom „(iraiten Sßiilbimitibl" mit ber eifertien in beu Intuicu .^fvoKen, Dom sottti]Cii ai)a[bi]cift

„Sefjratt", yoiit „Wooämmnirfjeii", „^fJedj^" ober „Sik-thnaitbC, „Wberfntliiiäniidjeii" itub ULim „Sytutiiiiuibl", einem an§ bnn Üitnte ber .^liiiijei-irfjtctcn Ijevrtu^limdjfenbfn (Svbticift.

ajfandje Seen fovbcrti alljiifjrlidj iljre Opfer; in itjncii fjiinft ber ff ermann", Dom ?fn§ief)en ftfuuifjnlid) ()atb 93Jiiiiii, IjiilD 9t|dj. ^\f)m fcfjreiftt bic äUilf^fai^c nntcr anbercm bic ?fnffitibitni-| bc§ Sat^^OcrcjUierfe» tei ^(nffeo tuib ber reidjen tSi)eufteiiiIaiier bei Eijciier,; anf bctn .'pitrtenief Iici StDiänialb fjatifte ein „Seenutiibl", nkT fatnint feinem luiffen tSfement toeiijog nnb fid) jetifeit« ber l)rou onf bctn öadjcrt^ebivi^e nttficbcfte, nnb bct bem Sdjloffe SBafcii iind)ft SStlboii untrbc ein SÜnffcrinunti (jefaiiiicti, meldjer rtcntc fjcimlidjer Söcifc betit Süctiie int bortiflen SdjloBfelfer jnfprndj. I)en in bcti ^•[ntfti beä fieopulbfteincu Sceä sietiatinten iä^nfferinann fdjilbert bic SoIF#fage als eiti iin(}cfd)litcf)tcä Ül'efeit ntit 9iitn[itfjierfo|.if nnb fenrineti ^Imicln, tiefem Unßetf)iim Seite fteKt fic!; bnä in ben Seen bc« SntjfamnteVjVite« fjati)enbe „?Ba|fcm'ei[)", melcfjeö a(§ (jintiiteffaniier tvaSiiriiiti'i' „Seelintrm" mit (ifän^enbcii Sifticrftreifeu iik'r ben Sce= fpieiict friecf)t. Vtuber» iieftiittet Jjiniiesieit finb bte „SBtifictfnuieu" ober „iüJafferjnn(i= fratien" ttt ben Öiidjcn, S'i'f^" fptenetnben Sik'riifccn, tiebrcijenbc SSefen, bie mit ifjrent öe^nutiernben ©efaniic aviilofe Süitfllinge nn ba3 Itfer iocfen, fie biiiin ntit iljren ftfjuiefieitben 9lrmen umfansien nnb p fidj fjinrtt^vefjen in bte naffe liefe, nni mit ifjitett im i]Ii(3erttbcti ftrl]fta(tpdaft uniicftort tofcn jit füittten.

Stt tiefen äl^dbfdjlitdjten nnb am ^itfjc ber o&crftctrtfdjeti ^([Sfletiiri^e, iiOer meldje bic ä^erivinellen I)era&ftiir^cn tinb loo bev aSiifferftanb itt ber Sottne fititu-rt, ,^ci(ien ficr^ bie licfilidjett „ißJafb'" über „aBifbfrancti" itnb „^erijfranfit", ftväf)(eit fidj tifiU'iif^'itin baS (lolbijie, tifier beii ann^eii Sictb tiiebernjaKenbe ,§aar ntit einem Aiamns an3 !;lU'iien= tuuiett nnb finiien baDei iiar lonttberfdjon. ^Um iljnclt bericfjtct bte Sn(]e oiel, mie fie ben SUictti'djeti C^intCB fletfjan, Uiie fie ntier nndj fnrd)t[)ar bettjeniijeti ^ti ftrofcti tintfjteit, ber

i[)v ©rinit übcrtrot obcv [ic k'fcibigtc. ?luf bcm „TOerjt[tiitit" iui a^Jiiv^tfjak luofjiiteti bie luiutbevLiDllcu „SJfctjtjiingfnuicn" utib 6cbnd)teu bie nnncti ,rTotj(ivt»citi'r mit ®()ei)c unb Sniiif; onf bciit Üeticnifclbc fnü tirrfjfu-rii a. ^ciijtcit fidj bte „Wücrfräiitii"; iiti grilsciifin^d ki .^ifitiiicufveit^ Ijaitfteit bie „uutcvirbii'i-r^cti 20fitištii(bcv" iiub niif bem SfiSnlbvnfteiu bei Stvabeii bie iiiilbtfjiitiiiiMt „Uitifvaueii"; int ber Sffiiiibfr aber

rjiifcfjcii „SlHitbtuciOdjen" unb „,^iil,^uieifit" uinljer uub ludjcii niif beii mit bvei (^e^eicfjtiotet! ij^ditiiiftfiiittiint ©djitb luir bfm tiifcii gfintie'.

Ser „ijiercfjtr' obev „'■^evrfjtl" untvbe Kfjou nit niiberer SteKc s^ebncrjt. Sfjve (Üütter= fH'[talt tvitt miž am-r^ iit bet: „meifu'n gnitt" ents]Ctieii, tueldje d« SÜor&otiii eiittreteiibev lübeSfrtdr in ben ©djliifievii ©vofi i^obmiitt], Tf^nn, iJBilbon iiitb meljreren anbereii fief; ntitittibi[]t; im Scfjtüii'e ISgiientievi^ cvfcfjten fie „fiviuic ^nittjfev". Sine ifjr Deduiitibtc ®rtf;etievfcr}eiiiiiit|i ift ba§ ill beti (Sei^ciibeii be» Sit'itiiijjei'fetbeS &efa!inte „Safjsima&evt" iit rtltevttjiimlidjer Ivorljt mit einem Sefjliijielbiiiibe am ©uvt; e§ fndjt iiiiiietaitfte ^^iti^el■ erl)rtirfjcii uttb fiifjrt mit tfjneii iitš 35Jnffev, erfdjeiut j^itiueiten beg ^faefjt-o atž maiibettibeS £ic[)t uub fiifjrt aucf} bic milbe ^nQb an. Sitte anbeve im 9Jiittef(atibe fiefnittitc Sngen® iieftrtU ift bag „9frtrfjtafj!il", nncfj „ffJarrjtfrati" genaiiitt, Dim ittu^emein fiefu'eiM'nbeni yiiifjertt, Ijat after eine „eifente" .^attb, mit bcv fie ©pöttern „gtin(}eit"' ati^Jtfjeilt, baf) bafiei bie ^nnfeit fliegeti; fie reinißt bie SSiifrfje ber fdjmu[Mii ®eiiraficiieit tiiib trarfnet fie im 9J{oiibciiiiijetiie, luežfjolfi fie anctj bie „Sajcfifran" (jcnannt unrb. D&erfteier bnnetien feitnt ntan bie „'lljoritt", eine fcfjltinte, Uteifjiiefleibcte ^^ratieitgeftalt mit (irofjeit ffiiriiiett Hitfieit nnb tiatfj riieEiüiirtä iiericfjteten Sifjdtifdfiificit; fie t)iift fidj am lieDfteit bei (_yenitiffi'vti atif, luu fie fief) bic 9fadjt Ijiitbtirrfj mit Sffiafrfjeit befdjiiftidt. SitMidj feien nod) flcnannt ba§ in ber üftlidjeit Steiermavf befannte „£titfd)crl" ober „i-'iiticf)!" mit ben ÖSiitifefüfjen, mefdjeä beu fdjiiuimeii ilitibent bic gerfcii atišfd)iteibet, ba^ neipcnftifdje „®ad)fteinmeib(" unb bie in beit ?(Ipen affiieineitt befatinte „Xrtib" ober „Dntb".

Übernnä jafjtreidj fittb bie Xeufcläfngen. t^enjöfjitfid) erfdjcitit ber Üettfef a(ä (iriincr ^siii^er, jitiLH'ifeit oitd) als ^öettfer, (Sittfiebler, attdj fdjiuar.^ev ober feitri(]er iKitter auf einent Scfjintmet ober fenriaeii iliappeii. finer ©ittiStfjaler Sacie fiifjvt ei' ftl§ f(eiiteS SOtiiitutfjeit mit griintielb fuiifefubcii ?liuien in fenrirtem, lunt cittern I)rarf)en iic^^oiicueti SBosiett uub fjolt eilten Sd)i!tieb, ber iljut feine Sfüfilein, bnä fittb feid^tfcrtiiie Seibäbifber, auf beu Knien befefjfaaen iniifjte, auf baf) fie bie fteitcii @djeidjenfpij}e f)iuaitviitfdjeti fonnten, ii^oit befouberer tnt)tf)ifdjer 33ebeutttu(i ftub jene @a(-|eti, lueldje ooit ber S^er-uiaubtiind bcr ältenfdjen in Stein bttrefj beu Jeufef fjanbdti, fo bie iHiiu „^^ifaffeiifteitt" bei (Sifcuer,^, uou! „bncftidjteu Sdjiteiber" om ^ofjttäbarfjcv ^v>-'flcutf;or nitb mefjrere attbeve.

teufet als Ü3aunieiftei- eriütjten bie Sntieit ooit ber (5ittftef)uttii beS „leitfefftciue»"

' Eljrffiisnt.

in tieii J^-iidjlHuljcr liotn @ra,^er SdjIu^V iiiib .ftaliun-ieiifien] u. lu.; bniait fiiüpfcti

fidj Sitiieii uoit „liMifdSln-iicfcn", „li'iifffötiiiiljleti", „leufciäfirrfjcii", „Ifiifel-Sin'äk'u", „Tcnfctödvottni" utib fol&ft noti einer „^cufcfgbabcfhitH'", bnuiuu-it Tciifft, bt-v

ficlj iilicrtiftcii ließ, Ijaubdti niff)t lueniiic Sngcit, baviiiitcr bie lunti „?fui!inaitii§fla[iii'u" in ber ^oljnäfindji'i' Sdjlnrfjt ats bie djLirattcriftifrfjfte gelten faiiii. (Snuäfjnitiui uerbitnicn itud) bic Saiifii Horn „3;obtfu6rt()Vitdji'n", „IciifdSbunncn", wn bni „^nifcl^ljnfafni" u. f. lu.

Scnfef tidit eä nud), in i.K>vid)ifben(n Xi)icviicftflltcn jii cvi'd)oiiicu, otž

irfjiiuiv^m'v OifiiišttLid, ii(ö iUabf ober fotift l'djUMV,; Scficbcvtev ä^inict, al^ž fdjiuar.^fr .^innb iibfv fciiviiier nB (oldjcr [ifluacf)t vr gi-nie lUTbortjcne (2d)ä{5c. ?IIS „Sdjvattol"

tfifti't fr bell 3J^fllidJl'll alte gcforberten ^^icnftc, jcii^t fidj and) finift al^ „.^iebl&iui" ober „(^fliuini" ober gci>ftiftevt «B „9iadjhuaitn", „(g).Hi()maubt", „-giafcric^tinmrl" ober „Wrtliieiirnfi", iitS „.^nberflat^", „Cfiucau'iijl", „$iien(]eift", „Scf^abtiüct" nnb bernteidjeii uiiiljer. -.Jiievl)« t]el}iji'eti ferner bie „ÜäJcruuilfe" unb „Slriiifjulbcn", eubltdj niid) bie „.^ejeii", qIž bereu tieriicf^tiiiteftev 3.k'r|aiiinttuiiflžcirt ber „^ocfjfh-abnerfoflct" befouut iff.

3Jiit bcm lenfcl in iVrbinbuitii tiriiifjt ber SBült'5c][iiutie bn» „luitbe ©juab". biefei; «ufliiu^enb ift bie am Gidjfelb befoiiiite ®atic iHnt ben „iuid)tlid)eii .^leibeiireitern", lueld)e in ber ;)Jiipevtiiuid)t in frenibcv ldj(Uirii]ev Xrrtdjt unb mit Dlftiilirfj flumineubni Üau,^en niif fd)Uinr,^eii '(Küffeu bnrd) bie Üiiftc loufeii nub auf (Sljriften ;5aijb inndjen. ?(nbere Siisieii luin jiefpeufiifdjen ßrfdjeinniuieu finb bie uun beu „©elftem ber n(teit 9!orifer", lueldje in fceii uiiterivbifdjeii gctfen beä „SHinigrcidje-ž" I^iufeit unb, lueiiii betti üiiube JlfeinbeSijefüIjren broljeii, nB SiVbelfieftnlten ^nr Otienuelt einpDrftei(]eii, iinljeiinlidje „Mreubfeuer" nu^yinbeii unb bie Sleiooljner «nfforbmi, firij ^iir ©egeuinefjr ^n rüften; ferner Hütu „aefpeiiftifdjen ©djurfridjter" im grcinuinnglürf) tinf ber Staugdlpe, l<om „Sdjfofji'ogt" ju Stein unb viele onbere.

Sefjr finb nurf) bie ©iigen «du ueri^raDenen unb im Suneni bev (5>Set)irfie

iinfgcfpeidjerten S(n fie tuiipfeu fid) bie linibititnien luni beu „iU'nebinev

ntiinndjen", bie mit .§ilfe be^ at(e§ offentiareiiben „ik'rgfpiegclä" bie reidjen Sr.^tiberu in ben Ü^ergen, ben foftbiiren t^utbfanb in beu ^^(üffeit unb ®een auffiiitben, iljve Sdjiitu' (inf (letjeimnifjiuide SBeife betäuben unb bnmit veid; lieUiben in bic „luülfdje" .'peiiiuit ■^nviidfefjrten, Sfnbrre ©flgeu luicber crjä()ten ooii feitfaineu (£d)ciid;iiterinnen/oon ber „SdjUiniifntönigiu" mit beni golbeneu @d;liiffe[ im ;h'iid)en, nun „'S)r(id)cn" nub „yiiib-uuirmern"; in ben Ääntpfen mit biefen finben fidj ?(nflänge an bic beiitfrfje Siegfriebfnge, fo bic Sagen Don ber ßntfte()ung ber Süappeu ULm Ütottenuuinii nnb Slnttte[fc(b, lum ber „Triidjetifjöl^Ie" bei 3{üt[)clftein, Uüiii SBilbfec am Ajotjeniuart u. f. lu.

9iidjt niinber reidj atä bie mi)t[)ifdje ift and; bie (^iftnrifdje nnb religiöfe Sage anžgebilbet, bud) teljreu iii mand)en berfelben, luie iu bcnen luni Atari bein 05ro|jcn, Doii

'äJtaviUivctl^ci ajfait(tairf) iiiib ciubcreii, i]iijtl;i)rfje micbcr. 'äUin sjeicr^idjtlidji'ii Sagi'ii fiiib muaf;iiciiSU)ci-t() jene Doii bcr 9JiiiVLieIa'š burcf) bie .sjhihh-ii, lum bciti

.S^idbftitaiit^ifc bev )d)ünen ddu '!}ifnitti(ii'n] mtb t(jrcr (betreuen gedi'tt bie Sölbittr

ftöiiii] Cttofavž JI., 1*011 bfii ja(}lrcirf)cu CSiiifiidett ber Ziirfi'u in bnS Sntib uiib inm bell Stvcifii'u^eii bev Uiiiiavii unb ,«iivii{5cit. ®t'Hiiibere§ ^ntcveffe evreneit bic nielen öeic[)(ec()tä= unb üüappeiil'aiit'n, mcirijc firf; ini 6criif)iiitc [jfimifdji' ?fbelefamilieM titiipfei!, )Li bie 'Snficii non bcu ©uifen dlhi Ciilli, luiii bcit bvei im Sl^nppen ber ©lüieu

Iieriicr iiiib iumii evfteii £id)tcnfteiu, ntni bcm ^^inij^rfiit^c uitb beu luntieveu bev Sdjiirfeiilu'VLii'v, luiiii ^iufifaiiipfe diif bnii Ufeimfelbe iiiib bem Sdjatie ber Stit&cntierfic, beveii ydjiiljevv iit^ vüiiüjdjev .^-Kiiiptinnitn t)ci beut ^treuje Et)ri|ti !iBiid)c iieftniibeii, lunt bent [mvtiiien iiniicllofcti SJiaiiiic a(§ .'pefm.^ier beö SBappniS ber ^eiiffciitndjer itiib lunt bell SSilbonient mit beu ©eetilatterit im Sdjitbc, luelrfjeS iiHnppcii nitd) .'penuic], bev IjeviiLH-vtiiieube ber Öiibriiuinsic, fiiljrte. Sitieit eirteutljiimlidjen ^^luj weift bic iiieljvfndj U'iebevfetji'etibc Saue noti beu feiiibltrfjeii SUvüberu auf, lueldje beii heften ^l'liiiifeiifteiu, ^Ikirljeiituvt^, !?)iie(icvš;[)iirrt, Sdjielleiteii unb aubeveii flidjoftet. Hub luie bev (fpljeu biefer mib luid) niefev niibevcn Sagen )"idj um bic Xvümnici bev olteii IJiuiuiiIuiviieii viiiift, fiiitpfeu fidj andj lie&lirfje ßeijenben «u beu Ihipvnuü bev älteftcn ©otteštjiiufcv iiiib Stifte, ev^tiljlen foviifam c)el)ütete Ivdbitioueu Dou ber Uvtmrmadjuni^ beä Üoiibcö buvrij bentidjc Vtiifieblcv uub nun ber Sntfteljniisi ^nfjlveidj t)lüf;fnbev Cvtidjafteii,

So iifeidjen beun bie 9Jhjtfjeit unb ©iifieu beu jartcn, ftulieuprärfjtii]eit yilpeu= [ilüiiileiii, wie biefc nuž ftnrfcnb luit i()vev belebeubeu ^^rifdje uub ifjvem (ieblidjeu Dufte iiihS Iiilioub; CŠ fiub biefe A^ülfgii&crfiefevuiuien foftluire ^^erleii iiu reidjen Sdjnl?e be-S t^eiiilitljtelieiiž ber tiebereu Selutilpicr beä fdjüiicn Steirertanbež — dLtlbeiie Siuit^ förulein immerf]vüner ^^-teiuinttiebc.

Pas PolFsIic^ un^ Dolfsfdiaiifpicl I^iMitfdx'ii.

SlMe ein frifrf;ev, fprubelnbev 2i?iilbqnel( ift baä ®o(f^licb, cittfpviiugen lUiij bein Weiuütf) ber einfodjesi SJieufdjeufcele, bie initu'vüfjrt siebliebeii ift non jebev füiiftlidji'u ^^evfeiiierintij, uub btirniu ertünt aud) bivS iiieb beS i^otfea iu eiufarfjeit, uvfpriiniilid)en l'anteu, nidjtsbeftmueiiinev abev flov, fiiiuifi mib ^u ,'perlen fpred^enb, moi^ eä bie .^leitevfeit uub Scliiitcit bev See(e iu Ie(jenšfnif;eu lüiteii (jiiinuöjntietu, lUdd eä tlrtfienb uub fefjneiib ertliniieu. Unb U)ic ber Cluell ben Cltjovnftev ber ü(iub)djaft, bie feiu Scoffer bnvdjftromt, UMebevfpiciielt, fi) M'Hlt fid) nudj im Oefniifie beš ikUfeä bie S!tiubfd;(ift, lueldje eä [»euioljnt, unb loeit biiš üaitb uub ber iiloben, auf beiu bie ÜUieufdjeu umiibelii, iljv iiebeii uub Treilieii luib baiiiit ondj iljrSiuuen iiiib Siu^eu (leeinfluffen, fu erljiilt baä üieb feineu uiedjfelubeu tStjaraftev uub jeigt iiiiuerfälfd;! unb uiigetrülU bic i?olt#feele.

ßö tiinu (iKcrbiiui» an tiii')iT Stfllc nur lum bcii SEÖovtcii bei- Siit-ba' hie 3{cbc fein itub lun-luicticnb nur imu jenen üicbfnt, bie fiel) iil» ijnit^e uitb alii^'frfjfnffene evfjdteii Ija6eu. ^tlkrbinns fnt)pnrfjt beut tSIjanifter uiiferež ?t[peiilanbc5 Düv ?nieni bie fitr^e, Vraaurtittegonu be» ©rfjiuibevIjiipfdS utit ^lufi ,'pcbitni5cn uitb jwei Seiifuiigeu, lueirfje in fo iiucublicf}cv ajfaniiitsfnltigfcit baä Ücticu nnb 3:reit)en beš .'pirteii unb be§ S^iiievS, bež tmnevg unb be» .^tol^hied^teš miebevijitit; lueil nber biefc ^nljtvcicljeu iiicbcfjen iiužjdjUefjlid) iu bev ajfimbart i]eiiiu|]cu uu'vben uub ber STarfteduiiii bež SDiiüectä Ijicv eiu ciftenei-Vl6)cfjnitt iiemibtnet ift, ]u fei iiu biefcv Stelle nur auf biejelben Ijinaeiinefcii. S'^'^'f'ffJ 'ft bie Scfjeibuuij uid)t leidjt, benu luituuter frfrfjeineii luetjrerc Stropljen lunt Sf()nabcr= [jiipfeln 5U einem öanjen ^nfatnmeuiiefflfjt nub nur iijre uietrifdje gin-nt ehua beutet iiuf brtS fviifjere cin^efne ^eflefjeu berjeHien.

®ic ueridjiebi'uen ßiuttungeit bc:S 5-?ülMiebeS in Steiennnrt erijeku firfj lum )ell))'t, )m'un unr bie öelnete, in beiieu [ic norfumuieu, ins Sfniie faffeti, auberfcitä fjaüeu aucfj fieniiffe, inSbcfuiibere feftlicfje ^i-Hteii auf ifjveu (Sfjnratter Iieftiuttneub (leiuirtt. S)ie urntten SlH'i()U(irf)täIieber fiub nnf beut iian^eti bcutfdjcn ©ebiete uertu'eitet, 1;ydj ift finuut)! bei biefer iiiebi'rjirtttiuii], fotyie audj bei beu ii(irif|eu ©eftiinjen eine [treui] füCiile i'lliip'Citijniig fü UHMiii] niiiijlidj, a(ö eine feildjc iu ^^c^uji nnf bic gavbuuij be§ ^Jialcetö in jeuen ©ei^enbeu benUmr erfdjeiut, lueldje an bev Öireujc onberer Ühidjlmrfiiubcr ließen. ®ie erlLiäfjnteu SlHMfjnadjt-oliebev finben fidj überfjnupt int n'itijeu 9npeukube be§ bnievifrfjeu £tnntuie§, fie umrben iioetj luir ;S>a[;rjefji!teu iit ber ilirdje ijefuiitjeii, fte ertihieu fjente »infj, etwa i»ou Ijeruntjieljeubeu ®ui'fd)cu noriietraaeu, iui 2^orfe. 3n feineut Üiebe offenbart fidj baS luüue iHolfšijentiitf) unb bev (iiublidje .^itiitur fi) au^bruiläond iilä in biefeu „ftrippellieberu" uber „,'pirteti(iebeni", fei ež, bafj bev über beu plö(}lidjeu Üärut itnb ben iiirfjtfdjeiit iu ber Gfjriftnadjt erfdjrecftc if^auer 3nerft nenuiinbert ift nub fiibanii nn^Sruft:

■iHli« VL't; Iniijciib, i'v fn[lt iicir (ctjou otti, 3 luillii bavaUjcit, t'^ flilt a ^ifi ai'i'iii, i luiK lycttcii luuljt ijni' a Stud C^elb, i\4iil)rla lici moiitft Iioii, Tall iff aiJcffia-J foi M'üiiimcit nnf b'ÜBdt!

jf^it tuollii mil' «Ilr l)iii(mifcii jiini Stull Unb Ijdit bai^ fleiiic Jliiib niiticU'ii nil, Hub nmiiH I)nll uiitt'i a tyidjt'iilimft iiiitiinljiii, Soitft moiljti kitiö luci'bcn toll, S'iiiücljt il)ii Oerbricfi'ii luofjl, &Sortii'J nidjt'J tiffnin!

Uber bafj ber juv Sl'vippe Ijerpeiteube ,S)ivte baä (iljrifttiubtein finbet nub ntit ben älkn-teu teflviifit;

."{.XTt iiitb Wolt, ift biu^ rt Slid)

liiitL'u till' fi) (ri)U'd)tcii Xrtd),

^^■iiiboit fid) fp fctjiinf SiJuiiberbilni, £i.-l|t bo licflcii btvj flriiic iUnb.

O 6d)ajja'I mein, i'liji iiüc() bcin frill, iiyi>llt i tiuit bi tiiit tiiit trnneii, i bi vi'tl)t licti funt Ijuhni.

©g liei-jt etiuaž überaus XitiifjfVjiijeS in ben jnljtveitfjuu SUiuintiuiieu biefež 5:f)cntaS. 9Jiit iiirfcfjcv ©t'l'djiiftigfeil nub vitfjveubL-u Siniiafcit bieten bie Ajirteti if)i'C [lefcfjeibeiu'u l(iiib(icf;cu ©arieu, Süfftc, lunä fic tcfitjeii, bcii! iienfletonieii itiiibe an:

j; iiiiitiit rt ü^iittfi'flrijjt Hub ci foflftt'ä iiitu-T,

cb(c ^oiiffcitt ^U'ii'I iiiiij ait SSitiu llitli Qii Ji-kuiticii ^iniif!

i n n lucuifl, 3» a 'i'iticfjcvl iüfiC'i rtitljcii 3Sfiit!

^Eii iiiniinft Si't tin Kcibcl liiib n Sd)inal,^ itit Srijet'üol,

Situctuii a Üünbl Ällr^oiiürüb, ^Jninit brt^ tkiiic üa(JVB(,

Hub biyiueik'u n nii I)at!

3n äljnticfjev SBeife {lefintjen bie „^reifoiiiiiStieber" ben 3kfuifj ber Ki3nuie Dei bei" ^i'vippe uiib iljve (^atien. aJinudjc biefev C^kjiiiuic fiub luenit] biulectifcf; gefiivbt, initimier nucf) nur btivd) ifjven cvftcn ^inf^eirfjnev, bev luoljt ein Sliifter über Scljuiineifter iieiiu'fen fein null].

2)iefe(6e Ih'iuiidifiiiffit nnb Sfniuetät finbeii )uir in ben üiebern, bie ^n nubereü weiten ilKicfj [inb iinb lunven, in ben .'pod),^eitS(]e)äti[ii'» fi'lt'ft lobtenttaiien. (S3 fteeft fu inrtticrjeä Stiitf ecfjtev SBciŠljcit in ben iii filnftlei'ifd)cr Sejicfjiutj] luoljl nuinjjnuil uiii]c(eufcn Strupfjen, bie atev bennorfj tief jn .'perlen bringen. So ntandjer (ilte Song ift feit 3oIjv()nnbcrten nuf fLxjennnnten flicfienbeit iüliittern iT-'bructt im ä?ülte Dciln-citet, — fein SJienfdj lueifi, luer itjn gebidjtet, luer iljn jncrft iiefumjeu.

C'Berlaubc, in ben iBcvgcit unb 2;fjiileni, nuf bctt Sdtiien iinb in ben SBiilberii erfrljonen bie iibcriuütljirteti befände ber „Vlfnilieber", ber „.'goljfneifjt'", „3ii(]ei=" nnb „^üilbfdjiiljentiebci-". Senn jebev SJienfd) feine ,§einiat lielit, fu Ijäunt jn ber SKven» [leluüfjiiev Steierniavfa iiisbefonbere mit ijiutjeni .^erjen au fdueu S3cv(jeu, au bcm Üebeu auf bev Vdni, baä er fü priirfjtifl im Siiebe jn pveifen lueifj.

V(itf bfi- Wltitfl, ba iš! Iffllt

Si ^rriib' unb n S.'cl»t,

■Ja tl)iit'^ bic jdjüiiftcii Siljtuonnfriiiiifu

11 lib jcl^oiic .<iafiiiii ji^'bi!.

3 iBiiitfrfjct jft nil jcbii

®ic ^'vriib iiiib ba>J

■Jt lohlicv, bi'i- bii>5 '■'(bfUn'bti fjnf,

Xcv litmifi 11 (i'iffij ^-Uliidt fvii'fiCii.

yincfj bie „SdjiULiafleiin", bie Seituerin in il^ver .'piitte fiin^t uon ben Sdjöul)eiU'ii ber Jüüur auf ber liifti^eii ."TiöOo niib fetjieft einen fdjalleiibeu „^udje^er" ber ©onne entiieilt'u:

Sit aUcr ^ifniftt), luriiii b'Sitiiit nitfrtcl)t, ^üü t-J jn Wüljl n '■4>vmtt, Eo tuiiiibi-' i Mit a (iitiiti äÜL'tf, Wütt jü irijiitt Ijnt

®(.'ll ^((itU'll Ultb 'it ,'j)Of()lldHL-|l

WitU b'Siiim il;v eifti- ttijr iittb ;ltcr, l'liii Vniib unb itt bfiit tii'fcti Hjnl,

Wibt-J Sii'lH'l iU>a-all, ^lutii-!

3([)it lUicfj imtcii im 'S^orfc iTtliuiirit bie Ütc^l•l■ iiitb fdjoii ijar iti bor „S(iiiiftofj= und)t", bic ill )ü iuui)]cn ii^c^icljittigtni jiim Cii'bi-Slclu'ii ftcfjt, brum fiiuit nucfj bcv iHiiviriji.': J!; frcii mtrf) <tuf h'Sniiiftanuad^t, bn ncl) i mnit 'JJtatil, Stürtiiftfiriif!) trtu,^L'ri tijiui mn ia, fic biM[)t )i n>iin' n Siabl!

Slitrlj crtiiiit inaitdjež „ÖSafffllicb" utib nrtct uiuljt (inv i;'"" „ÖnfKfftvcit" aii^S, in iiu'Irf)L'm ji'bfv S^iU'lcfje ftiu ®tnibl ^u'cift. 'Eii'fcä aticv frfjiiiiicft fidj 311 fuirfjvv piilU ficfj, U'L'iiti bcit iiicbffcu fruuu'ti't, (lefonbiTž (lermiS:

Ul ^Sliiaiuovt iiii ilUitba, iiUiianifrl nm .^iiuit, SI it 1)111 biT i^im ftVflt, Inf] i!)tii tifcinet fo üimt.

3Jn Ijeiit luivb it frijmiii, I)(il> i'^ (irnb (iiimt, lliib n buiitclflvfrtii^ l^ftiibl, Tn-j ftcijt iuo!)f brt,',iia.

bcr Siiticr, )uftni cv boii Stii^eti oiif bom SUtrfen unb bi'u iilcri-iftDct iit bcr ,s)(iiib inä WeWrgi- fteiiit iiber beit SKalb biircljftrcift-, ctu-iifnKS fciii iiiob fiit(]t unb fciuf SübliT ov)cr)nlliMt (iifit, i[t uuif)! fcl&fti'crftiiublid), k-futibi-rž ber „Wiimäjagfr", lucldjcv (itiö bcr 9{c(]iott bež .Sjücfjßefiiviieä |V(teu fjcniiiSfotiuttt:

ÄHinitft liüllft rtiti ÖQni'Jücvfl ftc()n, a'hmn iciiiSöettfv idiüii,

jiiiflft nf bovt mib ba, 51 Scl)ülifil Wanticrlii ftof}ii;

iiiimfit bi ,;tilLnifl)lci(l)rt, £aii in (lav ii'i'it tuen, ^Ift faunft c-^ oiunifliintVii

Hub jebev ^viincr greift fciu üBciibwevf, iiuij] btc« bnt „©amicrlu" oba* bnti „i-ivot^ii" ober „fU'iiti'ii A^nf;!!" (Stucrljatjn itiib Scljilbfjaljii), bftn "Sii'l;! oba- bnn .^islcl) sicltcii.

Sl'ilblcfjüi?, „ayübpnitfdjüt;", fiitiit ufritc uoii fcittiMit ^itfauitiicittroffni tiiit bnii ^Aütuiv, luotiei bi'i' Icfitcri' ftcB IrfjU'cfit luei^fommt, itiib proift fdit ,s)atibu)i'vt „bcr uutbcu ^siigovi'i";

ÄijiKft Ü^ua in ©niiiLUici'fl ftetflu, 2ic Wamiortn aiun ^'l(l)iii|'j(ii, £0 munfjt bri (2cl)iitib licuiatjrn, bi iiit i.irtbi-tafjii,

Ittib bci'fft foaii 3niin jd)™rf)it, £rf)infi iiuv tiidjti jiia,

^■fiflt füa IJlnlBcr i^jnni, ÜUici lialiHi

8u iiinfjnt bi'r „äüilb^jrcttfdjiit^" bcti jitUiUMi Vliifiiniier,

^fi'V 33autT ttii 5Dorfc bain'sjeu, iiiäficfiiiibcvc im SJiitteUniibc, luü bic rcidji'ii .SUu'ti» fvtbcr uioi^cu uiib bfv iil§ ^infjnmii^mittel int Üaiibc ft.i li)icf)Htie Si^iidjiui'ijett ni-'bi'iljt, licfiit;]! bcti ij^niti'vttfttuib ititb feilte greitbcti, attdj uu.i()t fduL' Üeibi'ii. 'S^ic ariitett ^nfj^ tticd)tc int Slnilb fiiib iibfcr b'ron als bfv uuifjlf^fltciibi' Saiibtiiattii, alu'r iitidj ifjr ütcb crfliitijt (Vu- frifdj:

Unb bk' ■'yol.^fm'djtbiirtiii ntiiÜL'ii fnilj iiiifftolin, ^Jiit)irii .'pftrfc! iu'l)itni iMtb in .'vjiil,',irtilafl (ii'Iiii, Sycüii bie Smiti filiöii (difiiit itiib bii'3 ,s>()ffot irljueibt, .Cmitt bii- .<:iü(,ifiia-l)tliiiniiiii l)alt bic nvijfiti; ^■vi'tib.

SöaS aBiinbev, bafi iclbft

bcf Jüi'fivttatiit tief im tSrfjiicfjt ©cfmui cvtöiini riif}t, ba' fvci(id) uiitnutcv in tnua-ißfit Mläiuu'it l^ßii bou (£cf)iffin[ fin'icfjtct, bog bcit ftimp^^ni in bi-r liefe ereilen fcinii. ^afür biti'rf]^iet)t ancf) bcv ytnSbvutf tiefer J^i'Otniniiifeit biefc ßiebi'v. Süniijf Sfnljiiiu^ücfjfeit nii fein Snterfiiiib iinb au fein Äaiferfjnug fjat bev Steirer ftetö tie unefeii unb trene Sietu' beni tviten „^^Jriu^eu ^Süfjniin" cntiiföfnijelivadit, bev nod) fu frifrij in beä iBotfeä (Srinneniitri ftetjt. ^.^ie[c Sieber (icBen btefen (SJefiifjfeu i'(uSbru(f iiiib ufnuot^t au» ber neueren ^jeit fhinuneiib, inuft Tjier ba§ Solbiiteiüieb ber ftcirifcljeu

„'i)U'uner=3oner" Ijmuiriieljii&en luerben, Slk-fcfje Straft bcž }jatriotifcf}eu 0)efLi[)(ä, uu-iiu ber junenbfrifdjc Solbrtt feinen Stol,^, beS SloiferS ^ioct ^n traiieu, hinbflibt:

afiitfod jirrtii inib (iriiti, 3111 Jiiip^jf (I ^tlcinii! hviti, i?(m .^■nuit 11)01111 ^^-cbi'i-n (du, So &n ^iislii feil'-iöiu iJüii tiL'v Stoircv .fialb'ii, SiJp'ij b'icltoiu'ii ^^iinimi iiljnlt'ii, ®iii a ^vuiia fein, ilnni SfiiKiiiin- Siemi!

^ miiiif} ji'iit [ort imii .V.'önM^, il'iillchlniiti lueit Ijiiinii-s, SJiiv luni" išS .ÖL'v,^ fo irijim'v, yid^t nu'rt niiirim'i' iiH'liv; 33iit ja 11 iriidia 'i^im, VI Jlrtrt'i rt bn.Miß, fi'irijn ülu'ubiTiii iH'ii Siiintmer yjcun!

IHfi

Jöi'lLHikrä iutercfinnt i[t biiž 33orfomiiten nltcr i^olfž^ &affaticu,luc(d;o mtcfj in aubm» ©c^eiibeti bi'ö bciitjffjcnOJdiiftcS nB Sütilfältcbfr bcTiitnit imb tfjcifS mit tH'sncr)iicliboii^-I!(ivi(iit tiMi, tl;cit» iiiimbnrdicf) OcovOcilet iffjim jcit 3rtf;rIjiuibi'vU'n im i.'an= bcüt'vtivcitct[iiib;folcfje SJliilliiiifit fiiihcii firfj fclbftalsCviiiimiU' laxfj nor imb lufifni auf bcii tii'fpLH'tii'cfjnt 'Siiiit, bfv im Sültf fifjüit fiiiuie U'tit utib fid) erfjadcu fjnt. Siqe Siebcv

[)nitbelti entwcbev bcu ini SKalbc fjaufi'tibcii eitificbfcr ober baS t£v(etiiii[3 ciiK'S SÜilb-fc[)ii|.u'n; eSefiiiu^t' uoni „iilten .'gaUcv utib bctit Älinb", Don ber SUiiiüa'^tudjtfv, liom iivutcu Tiftifiiiiiifibli'in Dcridjtt'n vmii biifti-vfiii Üi'tu'ii inib trasiifdjfm ©i-fcfjiil ^u ben äVilfabiMi, lui'ldjL' fid) nu biL' syolBlii'bff nitbcvi'v ^ebicti; luddjucti, iit'ljürt bnS i^ii'b lioit bfi' „i^i-LHitOfftTln-Licfcriit", Doiit „9iitti'v itub bev aji'aib", baS „^l^feifcrlieb", bnS Üifb; „tSž nmr fill Sdjfofj ill Dfti'iTcirfj". Oinn,^ incvfiuiivbiiic SeU'iic dti'v ä'o(f!?poefic Iiilbcii bic (^fiiiiiic luiiii „SCocUu- ^ifriuft" iiiib nom „Inuitljiiitfer". (S^ fn jidcbt lunf; nitf bic nii'tcn Sdjcv^^ lii'bci- uiib Spottijcfiiiiijc fjiitacuneft'ti, bic lmuc g-iillc Dun oft rcdjt bt'vkut |)iimLn' I'litljaltcii iitib itn ivnt.^eit bciitfdKti (\)diii'tc bcS Sniib^S Ijnitc ttodi iTtiiiunt.

Sinufnöe Wertiiieit,

(Srfcfjeiiit bamit btr Gljaraftcr bež btutfrfjcn 3?orfS(icbc§ niif fteirifcfjcm 53obeu in Uitiritftu iMitluorfcit, fo Wim ^iilc^t iioJ) einer ©ottutui uoItžtf;uiiiticf)cr 'ipocfic ju dcbentint, bereu Söcrfe, luenii^ 6ctiiiuit, bodj aucf; itjr ci(icutt)iimltrf)fž Öevritge (jaticn. (S^ fiub bks bie attc» 35Lilf'3id;an[picli' unb Söaucriitoutübieii, luclcfjc, au bic iifjulicfjeii ©pičle tu ®aieru, Xtrol nub iu bcu 9iadj£)(ir(äuberu eriuuerub, iiorfj iu fleuiiffeu ©oijcnbcti 8tcti'nu(ivtä t)uu 3eit ä" 5[uffii(jruug tomuien. Gä fjnubelt firfj nu biefer Stelle ebeufado nur um

tSiiit Scftic aus bfm „'^JntnbciSIvifl"

bic S^ej'te uub beu ^ufjnlt berfel&eu, ha jn bic 3frt ber ©iirfteHuun, bie (Siufnd;)f;eit ber ^ujccuiruuii unb bic grfiilberuuii bcr sinujcn ?fii[füf)vuii|] ntcljr für bie iyoroiiii(ic im iKulfs-leben be^eicljueub erfdjeincu. äBa» bteie Dft nrtilten 3;ej;te jebuct) tiftrifft, ftecft in iljucu ein iiut Stiid 'lioefie, ©'S fitib eiutge iici)'tlid;e Spiele, iinn ll^'il in ber ^JJinubnvt ntuiefafit, biinititcr, lueldji' bie ©iiuuirfuiu] ber nciftlidjcu (iicleijenljcit^ipicle be:s

XV. uiib XV!. Sfiljvtjunbertež bcntlidj niidjuieiieu uub bauiit auf iljr Ijulje» Hilter beuten. ©0 bietet biig ,/]?iivabei§fptet", U)cldjc^3 bic Üsertceilinuii ^(bnui^ unb (SuaS au>5 beut '•^iarrtbiefe jitm ©eiicnftanbe Ijat, ^iicrfe null Wriift unb Uriv'iüualirijfctt uub eine prmvuinte Gljuniftcriftit bcr ^^crfoiieu, <yt beueti aufjcr i'tbom uub Guu, Ok'lt iiinter, Wutt SpIju uub

iiu'f;rtTL' ptTionificirtc nnciiurtfcfjc ©cfhiCtfti, 2u,vfiT uub bie Srfjlatijje ^djorcti. ^n iitjitlicf;i'r föfifc ftiib buS ®piel OLHt bcr GJelnirt Sfjvifti, bnž linicimiiuti' inib bn^ „(gdjiiffrfpu't", luclcfjcS hic „Sk'ttmu^ bež ucvlonicn SdjafleiihS biivcl) bint ipitcii ,S)u1fu" bflijtcflt, ticibe (lani in ®cv)Vu ftbgefafjt. ^aSfcIIu' (lilt noit bcm ^^aliiuiiSHiirli': üi'ibci! Cifjvifti", bellen ^tiiffiif^vinui nodj uuv loeniflrii Stiljr^efjitten im ''4?iiltciitf>i[e lim ©rüitboinierfhiii ftattfaub. Warn foimte, mu eilt (iujd)itu(iffjcö ^lilb r;e[)vaiirfjeu, bie in biefeii Stücfeii nuftveteuben 'i^^erfotien mit beu iilteu .^■)y(jirfjittttfii]i[rfii iiiiä ber ^Jeit a^unifiiKUjrS, !JBii[j([ieinntljS iiub JrUjverljt Siivcvg oeviiteidjeu, bic (£pnirf}C fliiuit oiclfncf; im Sndjä iiiib feine ^eitiieuoffeti iin, jn foijav S^evfc itnb ^lU'iiiie eriitnevn IUI biefe ^-i^ovtnlbev. ^^u bcvfeUieu Sajeifc ift ein ®f. 9fifo(auöfpiel ocvfnfjt, bas in ßic^t'n 3n[)ve Ijinbnvrf) ni^irt würbe nnb bie Weftolt bcg Xobeä nnftreten läfet, iüe(d)e fjulje

bmnuitifcrjc Sivfiiiu^ on^iifit.

■ (Sin Stoff, bev nielfnd) [ieiivtiettet tu bfti .fiomübien ^u Siibe besS 9)fittetii(tci'š liovfontmt, ift bie (<3efdjid)te ber Sitfniinn nnd) bev tubliftfjeu iieneube. i'ftid) fie (ieiit in einem ilUilf^ftiief aii§ Steieimm-f, bnä iieveinit ift ntib tu bev ©eiieiib uon ©ifeitevj sue S^nrftelinuii netiiniite, luir. Spvadje uub iU-v^fovm tueifen biefet&en enuiilititen Siiieufjeiteii nuf uub luiv (jrtkn fLimit iiud) bavin ein ®djnufptef nor nitž, beffeit ^(bfaffnui^ ^eiuifj iu§ XV. 3ii(;r[junbert fällt.

yjeneren Dntuuiä, umfjvfdjeinlidj ^iu ?(ufanii ober im i3iiiife be-j HDrii)en 3af;r= t^imbert^ iiBiiefafit, finb jene bvfluintifdjeit Stüife bev i^olf^rnnfc, melrf;e ftetž lutdj beit ^iiiuäU'iivft (iJjt tiiftiiie '^^evfint niiftretcu fnffen, ütuileid} bie ^^'"itnl be§ Spieles eDeufadä bev obev ^e^eubc entnomnten evfdjeiut. 5Jfnn evfiel^t bnvanä, bnfj fid) bie toiuifdje ,s;;)iin^tinivftft|iuv vnfdj iui 'isolfe einijefnivflcrt Ijat uub feUift ber unbefiinitte l?evfaffev bev cvnft (leljiiHeueu ilnmübie in eiujelueu Scencn ben i^nftii]uuiri)ev, bev fo ijerue gefctjcit luirb, mit SLHnliebe eiufiifjrt.

Tev ,^iau§un!vft ift in ben tiefaunten Stiiifen im lu'vffoffencn Sa()i'I)uubevt, lueldje if;u nnf bic ^liil^ne bev 3iefibeu,5 nnb bev Stnbt ntevfjnnpt bvndjten, eutiwber ein 'iDieuev, ©utbiit ober fünft eine nutenieovbuetc ^j^erfötilidifeit, lueldje ftet-ž in bev 9)Jnnbnvt fpvidjt uub fid) bevbe Sdjer^e iiitb i>ft (jiiitvftviiubeube ilnnlfpiele evlnnbt. 2)ie nevbveitetften ^sulfšftitrfe, lueldje fll(crbtns]ö uidjt in ©tcievmavf entftanben fiub, im.il)l aber fiiv bn^ IlhmIc Ü^ebürftüfi untnenvOeitet unirben, [lefjonbelti ^ubitlj nub §ü(ofevueä, bic Wefd)idjtc bev (i^euoDefn, bev (leiliflen ^.^nvBova nub meljverc aubeve 0)eftalten bcr fjeilii^eti i^eiieube. Vfnd) bev Snijiilt beS ^i'olE^SlntdjciS; „,'pirlnuba" evfdjeint in btefev einfndjcii bnutiattfdjeu iBeiivIieititnfl. Tii^ „S^arliavnfpiet", meldje'S bic Sdjn|j[jci(ii;c ber illeriilcnte in ben il^üvbev^ Sirnub bev Sr>iivftel(uitii bvitiiit, ift tH'fouberö in beu ÖSeDicteu nun (SifctuT^ utib iUirberutcrii oft (inf(iefiil)rf uuivbcu.

Pialoit uii^ DialcctNcbtuiuj PciUiVK'ti.

ä)irt!uf)cii ,\5orf)Inub»fteivcr mn(i cS SBuitbcr iic^iiifu ^u [jorcn, bafi fditc Sniibžlnite bciitl'rfjfr Uuiuie tin bic adjterlei „®prnrf)cn'' fprcdjen luib baf} fä md)v (Siiioii 4üinfd Hibt, hl )oeId)cm ber ,^iii]i'rcifte bcit rtiiiii)|ii]cn Shimme^ucnuaiibton tmmi uerftcfjeii učnimi^, greilid) fiiib uutcv bicKit Spnirfjeii nur ocrfcfjioDi'iu' SUhmbnrtcit cjemcint, aticr iniiiu'vljiit [jiilt bicfeCk'n ttt^iiefammt uittcr beii (Sitten [lajiaun-ifcfjt'it ,'pnt

tn-iiifjcu. (]f(iciiiitQVtiiic SviTdjiui'ifc ^eftuttct bn niib bort iiurf) Üaiitcii etncr nnbcn'ii friUjcrcn Oin',yiidj[ai]i'n, ii()ii(id) wie ein ^t^citinipifft nn oeifrfjicbencn ©teilen bie iiripninf|= (idjc, jonft uiertuftittitc Sdjvift biird))djiininent liifjt. C^nt ei<ieiit(id)eti ,'pucf](iinb i[t ber uürf; ein^cit(id)er nnb nuSßcnlirfjeiiev, iiu^geijen im lueftlid)!-» nnb i)|"t(id)cii .'piirtrU Iiinb, bn um bic ünnbfarte bcit tivüfjeu Sitiüiu] Ijat, bic niuiibartüdjc fl)iufterfavte (inffalkub vfid; unb Imiit ift. tjünn' offctit'av mit bev iik'fiebclung^flejdjidjti' beä iimtbe>3 ^ii)amincii; im iiettivijiijeii Sf^ciCc fitib bic ^enti'djcti fviiljcr niib in gvi^fjer, bem (gtiintnte nnd; iiefdjlolffuev fJioffc nnf einmol l'ffiljaft geiuorben, luafjvenb in ber mittleren ^^ne baä bentfdje (iiniminberntu]Sj]cidjiet)c dS jütiijor, nlg rndiueife iKirficfdjritten nnb, ber A^erfnnft lind), n(S jiemifdjter fidj enueift. X'ic üiefen 'Srfjfüfier — einft ^^nn^en nisb uu'itnebietenbe .\)errenfi|ie —, lucldje luni! .§orf)(nitb ()evii6 bi-S ^ur Ijcutißci! ©prird)iircit,\e ficf) ftnffchueije nn einnuber rt'ifjcn, finb bnfiir im SBcfteu eine cbenfu benlfamc tSrfdjeiniini] als üftlid; in nüd; (iiniierer Stnebefjniinii bie StnfeitinitbevfLiliie üon ein[t befeftiiitcu ©reim't'ibten luie grieb&ei-f|, .'partberij, IJvürftenfelb nnb ^Kabfevä&nnv Wndj finb nirfjt ,'peiTen baierii'djfit Stninmeä, fembern nndj SdjiunBcn, ^vnnfen nnb felbft yficberbeut|d;e in« ^onb tie,^oiien, nnb bic friciicrifdjcti OJc&ietcr brndjten fidjerlidj (^cfiUne unb C^5e)'inbc je if;uH- cnt^ercn iinnbžninnnfdjnft mit, baS fid) nu^rircitete, liiš cö nn bio @rfn;,en einer anberen feften Öerrfdjrtft ftief}. 'Jtnf einem ,^imlid) cnci unijdjricbeneii ^-ledc bei UH'fttidjcu -tiiuiedunbe^ cilnnbt man nicberbeiitfdjeti ^Jtnttiinnen i^n begenncn; ber iUiefleräbnrrter im Often luid fidj nud) feiner fdjiuäbifdjen §erfitnft erinnern; an ^-riinfifdje^ uurb nuiti bicwfeitö ber i'afniy c^emnljnt nnb bie nn» Uni^arii fjeritbernitienbcn .ttenn.^en finb iljrem (lentrncren l(ripritni]e undj nodj immer ein iHntljfel,

.'pntten mir nnii Ober= nnb ^JJittelftciermart in mntibnrtlid)er ficijen

einnnber, fo un(I nuo nliä bnrdjijreifenbe unb aitiiemeinfte Si5erfd)ieben(jeit bebünten, bofj ber .'pudjläuber bie einfad)eit luo er üon itjnen ©ebrdud) nuidjt, rein fin^jpridjt,

mnljrenb fein iiftlidjer uub fübtidjer i.'nnbämann biefelben bnrd) Ük>rfdj(a(] ober ^{adjflnnci in Toppel' nnb felbft bretfndje ijnnte nenunnbelt. 9Jfan brandet nur m.im 3Jiiir,^tfj<if duä über bie '^■ifdjbndjer SUpen über uon färntnifrf;er Seite über bie ilDrn[pe feljeu, nm nnf biefe eigentfjiimlidje ©djiuellnnii ber Selbftlante [tofjen. ?(m entfrfjiebenften ift fie im

SiUmtfjatf (iuSf|fi.)r(iiit, a&ev mit mnitcfjL-vtd ?[[iuicid)niu]cit imb ®rf)iuiufjiin<icit pflanzt fie fid) troj} SJiiiv iiub tvnb n" t't'" i^'barfjtciT itLirbiucftticf) ftveidjctibrti

furt mib fcltift u>cit ji'n)dtä bi'r SDfiiv,^, uin SlJnvia ^cft imb ©iictnTj fjonim luivb lunn biirrf) luToiii^eltcS „fou", „uiüiniti" unb bonileirfjcn nodj an fie crinitcvt. 45oii bcr Stub'' tnib (.^li'ttialpf fjcr crfjiift ficfj bie vciiicrc äUn-afiptioii Oiä ü&i-r baS Ökiycr g^'t^' Ijimiu^; ntttT fn-ilij), ,viiifff)fii biT '•^luf, bem 3hi|'cnfo(id uitb brr iitinbi-žl^uiptftnbt (if(]t bafiiv du Ulli fo dtieutfiiimnffjerfä muiibnvttirfjcS ©efiict, niif ludctjciit ba-3 [Hiiiii)ariff()c triifco 11, oiicf) Xfjcil bcffnt c uitb o mit beut f^edcu ci eine» nubmii bcut)rrjni StniuincB inii bit' Clici'Ijnnb viluit, um .^litifiiborf [jonmi mit mcfjr, auf bnn Stain^tr äHibcu mit mt'itiiiev Grfotfl,

Ivitt iiiiu ba§ 9Jfuiibavtlicf)c in Dt'erltcici' aiirr^ ^''Iffjl^fiL'"^'' fi-' '«ftt H^f) bocf; uirf)t iH'vtfuncu, brtü d firfj gcticu C&evoftervcicf), uuil)t bcr altcu iiicr&iubutKi mit bcu aBK-S^iliinttuifrjcvn, bcu XraiinnauiTii uitb iljrcr ©tabt Stira ditdcbcuf, in'vit fdjmcibiiit. ®ciu C&iTftdiTV biC'JfdtS bor ®uit§ fommt baS ÖftmTirfjiirfjc allcrbiufi» iicfrfjiiftii] mit' bit- Sprarlje dtiCu ftriimcrž nor mib bflö ikiftotifb bcg Stoirer^ ift h)rifcf;, lL)iil)rcnb baä bca CberiHtcrrddjer» mit iUirfick er,^(ilj(nib iinb frfjmanffjtift oiiftritt; flubcrfcilž ift duT bud; fiurfj uiii'bi'r bqeirijueitb für bii- (lutc 9trtd)t)arfdjaft, baf; baš für erfjt ftririjrfj (Ulti'ubc „.^•toduiUH-r)"; „2Bü i iji'f/ uub ftclj', tljuat uiir'ä )ci mcf/ um mci Steicr= marf u, f. m." uiint Cbmiflcrrciiijcr i'fiitou ©rfioficr (1801 En-3 18+9) fjcrriifjrt, bcffi'u a)ht)L' ri'djt .^Unfdjeit bcr CStinä uub bcr Jraitti bafjdm U)ar. — '^■ür bcu Uuiftaub, bafj Äüriih'u cinft tief iuS Dficrftcirifcfjc fjitu'iu raßto unb bic ®rcu,^f .^mifcrjcu Ocibcii Siiubcni fid} fy fpiit (1().'55) crft cubniltifi fcftlc|Uc, ift cž niiffdilcub, bafj bic muiibartlirf)e a.'crinifcfjtutii ,vi'ilrf)cu [^iirtcu uub briUicu iiidjt gröficr ift- ®djou auf bcm Clibactjcv Snttcf uerficmt fidj boä ücrflciucruben „4au", bic ajicfjr.vifjlctibuniicu „ uau"

uub bic fdjuuicfjcit „iffndju"„?tft" ober „aftu" ftcirifdj uub

„uacljcc" fiirnttiifd] trcnut ftclfcuuicifc auffoKcub, too uicf^t bic ücrmittclubc tautotüipfdjc ^ortucl „oft uncfjcr" auftritt. '•Jlui cjcbadjtcn ©aftcl uub aiu ginöbpofi ftcifte ficfj ciu alter Xniiriöfcrreft (jciicit bie fpätercu @reu,^far<iutaucu. 3J^clJr ftürntuifd;cä bratif; it&cr bic 'jjad iiiö olierc iTaiuad)tf)aI, bcuii bic „Miinujcifiu bic „tu'iuuroatti SSJaiiafa", bic

„liiu&Ia" uub „Staufa" tjafieu uidjt mdt auf bic „ ijnljulau", „SUauiiIan" ai. f. ui. im Üaiiauttl)atc, uub lueitu bcifpielSu'cifc bcr Soit^Jticriier auf bie ^raijo bcö ('•Jiitöfjerrit tuidj ^■Het)()iil)ucrn bittnmpfiffiijer Steife iiutnun'tct: „9fa, un(b) fdjamici! Daü äkinutlau feiib iniK IUI fc(u)", fü fiiib luir mit bicfcui 3)fc[)r,vil)lbatiu noti „fo" nati;, cütfdjicbcu auf farutiiifrfjeut Dinlccttuibcu. — Saljfiurrttfcfjciä braug ii(ier Xaiu-äUica uub bcu l'liabftabter Saiicrii iuS Üaub, fidcrte a&er tauui fiifjt&ar burd> bcn 9J(atibiingpaf{ iu-3 ®utiStfja(, bag

' Ql'lüdjt.

fief) fjnit^utafic fnft etienio ii^röbe nod} iicijcit tja^ ^fad^tmrfniib ucrljiift luie bunutts, ba c» dii )elbftiiiibtß<'r ®iiii uuir. Über ctlicfjepiijitiir 9{cbciuciibiiiu5cit, luic: cTj vcdjt!" — unit ®uig!" — „Öppn fcfjoii" (jiiirtuä biivfte fi^J ^ie Jfitciiiitunci liOfrrjnit^it uirfjt crftmfL'it. SDer altf äJh'Timt tn-mcrft, bafi man in Oberfteifr „etnmä fnttikT"' bent)d) robi- als tin Sflfjlnsvtiifrfjeti imb Snimfrfjt'n. ©iefcS ßoti ift tiicfjt rerf)t (ircif&nr, benn bn§ OtHTfteiviidjc flinilt ckit nidjt fi'in, tliuiit [KnipiotSiueife (antie nirfjt fo kittfclit] nnb ptrotilirf; alž ba§ ftirntiiifdje Xeiitfd); eä t[t efjcr niortfniil, ffobiti, f)oI,^idjnitttivtifi ini .^innior nnb Hon iMiior 9lad)bviu-flirfjffit iin Itntfad, bic jdiift in fllt'tdjc|i(tis^iMt ^nden fid) oft inti' iik'Kannifi, nteiftcvnb itnb poftfrnb anšiiintint. bicfein obcrftcivifdjcn Sdjtaii ift inu'unrtitntb fttfinr bie (mtbfSfjanptftiibtifdjc Sfcbetufife.

ii&cr nnb ^Ifpiiui) iucr)t Hun oltcržfjer lüel iiftcmidjifdjev aHiiib inž iiiinb.

Sit'öffitä bcS SÜ'cdjfKä fnnti innn ^){obcti nnfffingnt, luit; „®ii flcntjft ja fdjon uolli mit nn Stcrfa" — ,/ä SSJcii^crl fjnti t Orodjit" — „i gel) STmw über .ft'ivdju" — „SSiodjn" tinb ,,2yötta". 3n ben üDnnav^fid)cii ^ftcjni !cintite fiofj bie S)inU'cifimft eineä ßaftcdi, ft[cä()fim Itnb Siii'rtfl in örti;; al§ fteivifd) niiffpii'fen, uuißcjjcti fid) nKcrbinii^ balb

baS ^i^cnbüvfev'i'djc afž „nvftcinfd)" anfffl)nte. Sfiictin ntfo Ijier 'JfiobcviiftfiTcid) tief eiiifdjnfibct, fo ift anbevfeitS nidjt ju (engnt'n, biifj tint ben Sdjiteelu'vi] ntib bie ^■Krti'atpe bie ftcin)d)c «L'rfütujt.

SKir fjiibeii atfo ^nnadjft bie Kjeiluiifl unfevfj ©pi'ad}gc[ncte§ in bie (ii'iben inniib= nrtlidjen ,§nnptiinippen uiib ftntiirf) eine citiäi'i'idjenbe üanbf»iiveit,^[ieneliiiitci Lun-iiennntnten, gjiinntefjr liuiUcti mir nitö bii unb bort, nnf ficfuiibcrS eliiffifdjeni Stoben bic @pred}njeiie be» äUiItc® iievnetjinlidjer nitž D[)v tliniien (offen, ©iiblidj reid^t bie beutfdje ©pradje, tmbiirdjfeld, t)iö an ben ^^oSrnct nnb bie SBinbifdjen SBitfjd, Ijqieljnuti^iueife Diö nit bie ©van nnb bie ntitere 9Jhtr.

Uiiterfteier betrifft, fo ift, loie fdjon nur ^iueifjnnbert 3nt)ven ncidjrie&fti nntrbe, „biefc§ ^it inevrfeit, bdf? man inetjrertfieilS 5;ftitfdj in ben ©tiibten, onff beni üanb atier SBinbifd) ober Sefaoonifd) rebet, mieiuul Dur (^Jeridjt in Xentfdjer Sprad; nel^inbett iLiirb, find) bie iianbesfiirft(id)e Sefeld) in felBii^cr onäi]eI)en".

SBenn nur nntt uum ^požntd an§ ijeijen baS ,^iid)fcjnb «orriid'en — bie bent)d)e a^cfiebliini] f)at ben ent(iei]en;')efe(3ten aBei] einflcfd)IaLicn —, ft» ftofjen luiv ,vtinid)|t atif ben UH'idjcn, jinneift tnit ©Dppeltanten gefdjnuiniiertctt ©ninier l^'inteft. Wleidj|]iUii^, ob luii ifjit in „öilmfdjnionl", „©(eiftötten" ober fonftmo bi® „üiin)d)t)er" über

„i^einiiij" {mic bev „Urftetrer" bie Ortännntcn fprid)t nnb fd)rci[)t), ob luiv if)n ttii ,U'ni(], aitf bent 9Ji(rrftp(a(}, in ber ®erid}t§ftnbc, an ber Älcgclpitbel ober im „SdjUiLHiiiiunlb"

' S(ad) ::iiil). (Jliaä Wcidiäncr ir>:)7 lififel „liiMilfc" tfbfii fouicl dlü „mit riiiacvfr Slctfit iiF!l>(frt)pit".

bftauirf^en: I't iUuTmlrfjt iiuž ii6eva(I afg ciit uuivtucio, faft icfjiuiUeä 'Joiuicmatbo uoii f;cOvocf)eueii ^-avDcii, bavin nicljt eiumal baž u burdjmetiä einfitrfj itnb tief icfjattet. Utib bei' SrfiiueUiMtii bev 8eltifÜaitte iic|>llt ftrfj iiDrfj eine tiiifiiie i^erlueubiiug ber 9Jiit(aute. ®rft ndmäfiii fi^} i'fr öeiit Oterlaub počit ,^urt'rfjt, ba(i cr bem

^KebefliiB cntiteljiiion fanti. „®int Siji^vC" — ■'pi-'i'^ — „ä'in'ft tii(ilnnf|Li^n?

fvin'ft o 3iiidjtci1." —3ni jo! Uub ber fo ben !i3uben fjevOeirief, „id)t'il>t" Italb alle "Jieim, [lemevft ntev teicfjeiben, beti Üleifalf bev Jinfertt" aMcIjnetib; „Gja, oi(eum( [jini i'ä nötta ipui^ n." ®Ieid;i,^eitii3 miifj bcr (Sine „<}iiin Siiivdjn" tttib mad;! fief; ein ?(tibcrcr iilier ieiu „ßill'n" ()fv. tSin Trittcv öettjoilifit fidj bc|"jf}al[i nid)t atii Spiel, liteil cr nidjt „SSeit" Ijiit, citt agierter tvintt feiit „Siiair" ein giinftev fiiibet ben iiabeti tun citie „KijUniftcr" ah (iitui, eilt Secfjfter )d}cibet mit bein t^nifie: „®on, pfiint eannn ©unt!", luiifjrenb eiit Sicfientci', uüeluütjt „gad) a UtöignU'nifdjt niabac^cat", abfaljreu uull tinb ben Äellnei'jntirteu fii-tgt: „Sran.^I, f)ii)u iž benii ber .'paiiž=iln0idjt?" aiicfjtžbeftoiucniiiev jai u»n( (inf iitib iinf biiitidj" bi^ „D du bi", tuo iierabe eine ^^fei'beid;ait anberaiiint ift niib ber ''^ila^^ lüivtt) feine „Tiodjter" »erijeivntet. J'afi mati ittž „la'uimlj" i^eljt, feinen „D'ftiinvteu" bcftellt, bic ÜL-ft, beim „Sd)ntie"' feiu '■^ifevb befdjtaijen UifU uub fid) fletviiftet,

baf? tiuin nefniib „imtitei'", iievfte()t fid) inni feltift. ^^^stm Steirevfiln-nb fosnnit niasi „f)iifd) Itn(5 in ba 0('ifor()n Xratf)t ober itt fteirifd)!! Šiiifll, uüaä liabev inif(''S '"; beti SBeiDerlentni ift eitt t^efdienf ,^iuiebarf)t, „uiaS lau ta bož i^", loirb aber nin-1) uid)t i>erratr)en. „Cfat" fiiibet fid) für „1^^'^■en", .pof.viefafj; „^šslet" für Me()rid)t, tinb fo luiiri' be3 ®ulmtl)aleriid)en nad) laitfle fein (Stibe.

„^Btiii out bil ^liftjdjt tl)itat ^liui»,

Jafi (ilaüt'i\ >10(1 tiiiiafifiS liani■,i'iiiu,

Vlft bcitft'ä) iirtv nil ba? £tl)ililHitl)äl l.'iiii|'t iiiib tt-iliifrfjtunl."

^^iimitten biefeö trüftlid)en 5d)iId)erl(inbe-J tieiit bcr 31 ain,^ er bab en mit bem. uiof)UH'fiebclten 9{ o f e u f a n e (. (Siti fräftiiie», f}ad))ieiL)od)ff!ieä tyefd)ted)t liema()nt bie t^Sciii'nb; bie banner .^eiiieti )id} iu-i ber ?Irbcit l)äuftf[ biu-fn)! ober iii'()eii ini „3o(r)rtl ief)tiad)" finljer ntib tranen bie „rtipfani ^^ifaab", bie „blobbrurftn Aocutfn" unb ba§ ittierlaBlidje „^^iiridjti"-. bem l^uflerciftcti fi.ifort in ber 3prerf)uieife ber (iinsieluirncn auffüllt, ift ba'3 utigel)rod)ene f)fllc n, luo für falct)eä im 9^iijtuiovifd)cii fein redjter ?(nlja(t^4mntt ift, unb baž l)ifr on ber 3d)mellc be3 >)od)lanbeB ,yierft maffcnfjnft anf= trctenbe rfef). ^){eaIitatoti(H'fi{5er älSoIfOnner in Stain,^ f)at ben „Stanu,vitniam" trefflid) befutiiieii, inib a(S l)inleetpro[ie feien [)ier einige Stropljen biefe^^ iiL'lfutf)iiinIid)en

möijtä. ' ,>f[rlii(f).

©cfiui^« nuä ticm ajtouufcnpt mitiietfjciÜ, ?(uf btc auSfdjlrtflacbciibcn (jcflcn ä ^ei tcfoubors attfmcvffdiu ijfuuufjt:

„Qiiii nn B-nintjfti (grii()ftiirt) a tiulrtjot^ Slod) —

9irt, fiini SBiittn tljnt'ä iiorfj.

'S $roftf)ii ncrtt fraUi icfjnun'i),

'S luiti bn gjtofin ä'lcljiicl ln(c).

Sliiiit olift ba ftodat (£ta(r)j-,

aUäiii, bü Tüd)t tnrt 'ä

?(ti itninn Unit Sifjilifjnmaiu ~

«If ba SBcft fnu ' nij tcffei: faiii!

5(ti £c()i[cf)tt trinft 'r cjtra gä(v)uS,

g-raili mill LT tiimmct mljt H)ii(i')iiC;

Gt beifit 'lj!i iiod) fcft jum",

3i'ou n bif ®iu-|ii lucnt; {()oii,

SöüU n tote .'ponfc) nf ij'.^icacfj ftiiiib Uitb bi ?tiigit [rfjea H)ii))ari niiinb*^; lliifcr .'p;irr!i(tt^ bcitft er fi1o||ii, .^■»nt'u iict I'cffcv lurtdjiii lofi". 3'©nnt(!§ in bi Sircl;» ts;o(l)tii,

innt ati vidjtnž ©orijn; ^tn ni&t^ foo öHtJüt, füa l'üctjii, (Jtr tl)imt Sllf'i nitblt 11 mori)ii. Gr iuorfct)tfttncbiithi irfjeo, ai^it iant iiöt VÖoildjt nü Steal;', SffiDit b'Idiuifti Seit a fllei n\a unbitaitbt ig b'Snfenftei."

©tnnii^nlnia" flojit bcö SBcitcrctt ütii'v bie „tmfuadjti lucit fie ju

„fLHiV(\^t", uiL'tiu er ju fniicv ®cl)üu[tcii uiilt, bie du Ö5c[id)tcf)eii (jnt „una ^-tifiifcfji voiiKj". „^iJUi(i)""' H^U er nudj iiirfjt ^u jcmov ^Jhql? tSr ift ein fniiticver JMrl"", „Kljiiif' in^ä 9(&eittoiicf iiiib uu'tfj borfj gefcljidt beit „fdjiuänt" SBerbacfjt öon ftd} iiEi^ulctifcit. — 3.UM1 bi'M S)Uui)iifü(]Icniit!L'u [jeij3t'§:

„,*pifd)i ©caitbU mit vuatfji SBiiuflli Uiib jo f(i)taii auiSf|iuiI)ti .^nufllii",

finnn fit) fo Iitfti bnUjn, I'afi f oaii 'ii Stiuib tu b'Stiifiii fnnti,"

lliib bie ©iirfrfjc tanken, „biifi'ä im bi Srfjmicr;=^©ti)rni biun'fjii ijflijnt (mic guiifeu fjcvuovfpviiljt)". SÜL'ein faUeti ba itidjt audj bie uielcii ®d)Iiif}=i niif?

3Jii()ei- tiei ©raj^ f^nfieit bic ,§it)etibiirfcr ifjr ^Inlue^eit, 8it' fiub uiittn tniiibev biatectluTÜIjiiit atS bie Stnin^cf, betieii fie oiidj iti iiuitidjcii Stikfeit iiljiiefti. Vtndj fie l)a[n'ti iljven „§dmjäb" [ic fiitb feine „.'gflvvcu'"'", fonbevti ^3tuieni; fic kluüfjtieii feine Stdbt, fuiibeni du „®avf"; fie (efien al(e iu>rfj, )t)etin fie nidjt „fj'ftnvbti" fiub, iiitb itjvcr iiieljv afö Silier ift ü6er if^ron „iJirdjtitbii" rjiiuiuSgelDiidjioii. Süic tjier biT Ifjurn ober 5;ijnnu biiä t verliert iinb bafiir eiit b fdfjt, fo fngt iitaii f^iiu'iiburferifdj oudj lieber ©tebit, ilebi!, uu'bii, ä^ibii (il§ ©terii, Äent, luerbeii, ®irii. ®er tercitä enuiitjiitc Urftdrer ift du ,r-)!tH'uborfer, ift bic§ gerbiiuiiib ^Jiiiff, ber getreue SÜcitiirbeitev beä „@teirer=SeppI". Olnuufjl Uiiuift in SlMcu luLdjidjaft iiitb berdtä tidjtuitbfieliäigjiiljrin, lüfjt .Sperr iiudj

j II l)Htt

laicb. = Elcrj. '-Ciftj. > tniiii. nctii. ''Hht^cii. ' äsiinuinion, " iMrtcii. JtiftcauH- "ift. " ocbfiittirti. 'Muactut. " Dftöihibef, uet([l)n[t. Ifjiic in bit ^Miijflut. iufF!l|ii!l)- " ftcti. i» atrfifflftfnc, .(lettnort. ™Jt>fTrfii.

lüf)

itmiii'c ituutcf) (rtinui;)cä Sliittrfjai u[ö ciiuni 03mfi ait bic .^^'i'iwt aii'Jflian'ii. 1852 i>cr= i3ffnitlitt)tc n iit (^raj tin :öiUi)(cin „Stcivijdjc Süiuuu'u^Hjpoaf}" (T'Vauiotdä imb Sqiitjliinjicu) iiiib bcn baviii iiitiicfffjfaijctieii lou fjnlt cv in ffctutTcn Scoiicu ui[b05ci).ivacfjcii tuirf) Qi'trculid) fcft So I'll^rcitt cv:

„Stiiccfjt St'ppl: ®aur, ii i^obctu' fnat^ i bii motiicljm, uiünii i bo fui ba fiuftmt 9Jücf]t af SiDnlrfjiuoat foant inuafi. Cvoft ®aiir: iiöt lUMbP, bei VLHitf)= !)Ovabi ©rfjcbf loicfjttit cn fituia,"

'Ecv Ajiijftibovfct iLtivb fi'irljt „fcfjicfjti"; bcv fnure GrfjilrfjiT tcifjt i[jiu „frei 'ä ÖrfCt'' u"; U)U er ctunig fjiitftoltt, bti (jat fä fi'htni „SJhinit'"'', iiiib lueiiii cv ouv bciii fteljt, fü ift ev „nf ba Ö!ri'«u". „ajfciiiij'" iiirfjt rtitrfj?

®ie ©rajcv ®k>(fäimmbtivt orfvciit firlj feiiicS fuiibcvtid) iiiitcii SJitfeä, tuiv fiiibni fic nDiT lucbcv niel iH-rfcfjicbni iiotfj erfjcfilirfj „Ijavtu'i" ot-S bic auf niniifrjcii iBiena-„Örüiibeit". iH'Unffc ^iitibftricfjc luiiucit non bcv ,S)aiiptftabt — iLtir ticiiiicti [u'ifpii'lö^ lucifc ufjnc iiiitjcmi .^itüuciS bot öftlirfjcit it^e^ivf g^-'Ii^'jrtrfj — oiißclmt^t, )li fatni frcilidj fi'Uift bor irfjvimMibftc iirttibžmanit uicf)t iti 'Jlbvcbe ftctfeii, biifj bic ilciitc, iDcim fic in bic .'pi^ic «levatfjeii, — 6cl(eu. 1)cr loiifan ift uiiiutirfj bcv auSiicpräiitcftc uiib fcfjrtvffte ^iiKcu mctjrcrc Silben auf bic Scnfiiiiij, fti )v)crben fic !icfiiv,it inib iH'rfffjliifft, uub bcr Unti'vticfer neviitfj bubci iti ciitc frfjtcr frampfl^iftc Sifjucdiiiu], Tic urtdjftcf^citbe WcfcfjuTjle iHin lliitvL'iic uub ?(&tcfjr ftamint piir niiä bcm ^piUfaiiifdjeti, ucrviitfj nlicv ijlcicrjfrtlls iiidjtž uicni<]cv atä eine [cidfjtc i^uiujc; man Icfc üb<'V finge;

„lliib 'ä XcaitM

.^mt a fnlfcf) Wmiintf) ii'(}rtbt

— .txit 'r g'fnnt fl't^nt't —, Äia' fatfrlj n'miibii (mu .iifrj. Ulli) luia(i-) cr'ä nf bit Jalifljljdt •■ycit ertappt iV[)(i&t

— .'gnt 'r (i'[nnt fl''}"^ —,

'cä ttcnnia (icrii fl'ljnDt, tutci j'ei-fdjt."

S[ii beut üfffirfjeii (.^jrcn^fivnm tübc(t^5 nnb eS nibclt aticf; ftcÜcniucifc ticfev im üanb, utü man bie ,'genn^en lueitiflcr fcfjOnft luiifjtit. 5Dcr „^JJnt" )uic bcv SpoHiicrg

(jcfjt, bie „STnl tnit'n .^itiit, bnfj SU(ä flöftfjn t()nit". Xer ffiititrctciibc nriifjl: bic SiJivtfjiti: „fönibtt Slfitrviitfl, 9Jitiiba" — nitb Ocfotnnit bie Sinfabitnip „Wviiafj öiUt! Scljtä enii nieba, fcf}neitä ciiii o iüvub". „©vnifvaut"** liifit ficf) bcv Söliviijanfcr fcfjmctfcit nttb inä „tnifc" Uiitiiivn sie£jt er nnf Wv&eit. Tie ^lepctir-^can.^iti ift fpvid}tuüvt(irfj, tiiib fic i^ibt Don ifjrcv o&ftrcicfjcn .*peinuü ^(n^ifiutft; bcr SKicfeu fania, a fo fnina, bnfj

I Viilccii. ; ii);ii', ' bas ift. ' Iiülliig. •■ iliiiim'. ililub, ' Wiuuiii. » Wtiilii'iittaiit.

IS*

iiui'ä [au". Sificutfjiimlicf) fiitb aSovtftclIuitficn luic „^ (lefj lucikr itöt — i miiii bi mcljv

iiüt", iinb .^iiKir fiiib biefc SrtjluemaHcr iiodj bicöfcifä ber im jtctrifrfjcn g-riil)^

fjüpfciihiubt' boljciiii. ©ut fji'Liiv^ilcfj flinijt:

„Tmi fdjuectußifi 1iiu£in( 3"li!iilii iU'oi iiiahi

iiiiiU^ t^' tinl'tein, Srtfi mt iimi iyiti iiiiim mo'-'.

S)te Gute ()cif}t biT „Vluff"; nel;t iitnn Iirocfen; bitä Ü^ielj tnitit man auf bit

„^firfj"; baš ^iuvn ift „dveifi" ober „reift" gut, nub lucv mit Ccfjfen fiifjvt, imif} fie „mein" ob I'I' „iuc!ien"^

aüo bev auftjiivt luib bev SSilSlI^'i" nufiitiiit, ift frfjiuer ju fiiijcu. Gitcicfj^

uiüljt gilt bag :;Aaii!i(Iaitb, fo (leuauiit tum St. ^^ntuti im SBalbe, für eiiie eii^eue Xialed^^ botutiue. iRi'bfelig tft ber Snswlcr ijteidfj betu ^eati^en, ©ibt eä etmaž ItmftnuMiefjerež uub jUji(eirf) bem ^ebncfjt l^utriifllicfjcrcS nlä bic brci jagiiterifdjeu Skjaf)uuflšformdu, luic fic UUÖ SUifeußer mitiietfjcilt IjatV I. „©egi mivb aft fif't muf fein jä." II. tyirb Iitb' öppii luttula Ijifcf} maufjr ä() fein" iiub III. „©egi mirb aft fift (ab üp^ia nnmla fjifdj um! fruanbia tuofjr äfj fein, ja!" — 5)em ^^'feinaett aubenulS cutftividjt fjicr ein ffieuifl^^eK uub bie au§ aBdlblmcT;, ScfjÜb&adj, yiiffenmef) toerben ^u Süalb^ Sf[ji[b= utib i'üffel„()äcfevu". iiyaljvcnb bcu Sijffu, ^lumanevu, ^)}iertcrS6itviieru uiib Vtubceeu baä p oft iiäfjcr Iie(}t a(» baž Ii („SBaS i fdjulbi piu, miar i pe^oln," — „9Jfei olaliapfta 'ißruiba!" — fuf b'r a rpfeurob '^Jautib"), madjt bcu Susll]!«'» fP über pfjonctifrf) ricfjtiiier fdjp gdjiincriiv feiteu, bciljevfie „Sdjmeif"*' fdjueibcu, „Sdjma"'flie&cü utib „feriUHTcž"" Äürf] „eiffen". Sie tjrtbeu ferner teinc Saufe, foubevu ati bereu Stelle eiu „.SjalOautienbmauf)!" nub bie „SHatfd)fti" fitib bei iljueu uujiefäfjrltrfj, beuti fo fji'ifjt eiue Belie&te !))fel)lfveifc,

Seilt fdjreu lüir aber bem bipr^tfjinujircnbcn A)itL]eI(rttib beu ^liiicfeu uub fteiijeu Dun Siatteu au>o beu letzten 0e£nn]öfftttel Ijimiu, ber iiuž üom 9JMir^tljat fdjeibet. Sir Betreten oiif biefeut lilievgnusi ba§ 'Jttpel, beu .^cimatDubcn be^jeittneit Sdjriftfteflevž, bev uidjt uur feiiieu aiujeftamuiteu ®ialect, fotibcni bie fteirifdje SJJunbnrt üBerljaupt ^u Ijofjcti literavifrfjeu Eljreu i^ebradjt I)at. ift bie^ it. 9{üfcgi?cr. SiJir mcrbeii feiner fpiiter uodj (jebeufen. Sttier (jier fd^ou ift ber §iumciß fleredjtfertiijt, btifj cv mit feiner empfäui]^ Iid;en SitiFub ebeiifü tief tu betti Sagtjlerifdjett alä in ber 3Jtiir,;tfja(ev Hiunbavt untr^elt, bfifi rttfü fettt litevfirifdjeä Söefeu Ol'u .s^nuž «uä nirfjt meuiger btirdj beu ftiblidjen dö btird) ben eiiieutfidjeu .^tüd;lnitb§bialect 6efvud}tct morbeit ift. Seibe Ci'temeute (jat er beuti lutdj ^^u feiner reidjen Gii]ettnrt üerfd;uiüf,;;eti nub fjdj fo ^^u hutftlerifdjeiu @e£u'ondje eiue uuiljrfjaft üotf^tljiiitilidje Sprndje s)efdjuffeu,

' Tnrfi. ' liiiin. ^ «Ijoriilanb. Meilen, fiiljn'ii. »Icirljt. "Spod. " Spfiiif. »Ipiirti^s ttnttüij.

.^üri)taiibfti'iri)d) ift, »nie tcreitä t'rn>iif}nt, ciiif;cit[icfjcr dtä baä beä .'püiV'Uaubeä. ö}(eicl}nni(jt füiibcvt fictj utert(id) nadj bcu bvci .^auptt()äli'nt, bcm "iDhiv», beut uub belli (änirötljnl; bic bcibeii iT|'t(]eutiiiittcu fiitb ficfj fpvad)ücfj ikiIjit umiKinbt nig bnö brittc bi'ti ;iiucicn. Seine fcfjöufte ^iliite, feine uioljlflinsjeiibfte ßtitfaltuiiLi ()nt iinfev ^^orf)' lanbbentfd) iiiif beui ÜDfiivDobeti bei Mnittelfclb, tiž ift bicž btc 9Jieiimuti beö feiufiiljliiieit, iHitföfimbiiieu !3. ®iiu'ciiä ©ountaii (s^eftuvOcit 1847 in SertLiti alä (^}cnrf;t»aetnav; 9iVfruIiiLi it[ ber „Stiria" beš (^enanntfi! Csaljre»; fein .^ituptmevf „T;ic 8teienuarfev iintimietveii iiefdjilbeil" Ijatibfrfjviftiidj im ümtbeänrcf^iii), unb biefe feine ?tnftrfjt ift Oiffjev nuauiiefocfjteii fleDHeben. I^ev ®ia(ect (jätt fiel) im ^Jdlsiemeiiten aiiffailenb rein non nevfleiuentben lyLU-meii, iJiebefiiflfeln unb ^licfiuiivtern. ®r ift fcfjlirfjt, uiortfni'si iiitb ,yeU (■[evabe miä; ait alten SßJovtftiitnnten ititb SBenbimneu ift er reirf). Xod) fieffer atä jebeiiteit^ liiufisie ®efrf;rei6niui ftedt iljn iinrf^ftefjenbeö £ieb „af'n Ü)fL>ii(b)" inž üidjt, ein Stropfjt'U' lieb Don filjönev (Sompofition, tjerUDmigenb buvdj 9(iiäbnid unb üßJoljlflanti niib nenibe.yi tieluiuibevnšuicrttj bev ftdjei'en ÜkTiueubnuii non (Soubititinalfonuen; eS lautet:

„^cnf i, C'j rosv a Scljeiiint bn SJiüii Unb i fuiiat tiüt i(l)Iiifi[: äl!rt>S ytctflt i üii? Wniijiat pii 3-cit)tn, tl)at Sdjfliiii iiiib tljat jdjiiuii, Unb f()rtt flictii unb uiiljn ' — Uub bocl) lüolt'ei um not ^'filjlaiiu-. Siiiflat in b'J!iu1)tiiinl, bie

Unb c^ fataf» bn .^iinib ^u 'u IMtoit nüwcil. S'cuf i, f'^ lortv Ii fo, ■SUiiunt iiici iüua Unb 'S Soiifta tuav affn: Wtnbt'Ä, U!ac[)(it ^im ?

i, iS lunr rt — u'ill til) iiiH tt)Ortii, ®niu i l)rtu in foa

üin Uü rttoan! gtl)ai! luül fliin ^■ciiftrt — Scl)ant ein« bn Unb er lri)nut: in mein lik'tl ■iiJHl) (rtU|]U)rtli Oll; Söi'iudt itui fem iliinlil mit, ünfit (ilortu, Uub tuci tljunt iVleni, SJh'i 'jiuficvt tl)iuit luonu, Sulft bilj luül jdjrtutnii, ''JJfut, gnrftniin SJiou!

lenubl fo nuHUiinii"' — JÖn^ Ijnft bont baüouV"

®iefeä Siieb finbet fid) aud] in biptjtfjunsiircubev ^^nffnmi; bnniodj lautet bie evftc ©tropine:

„3;ciul i, C'J iinn- a foil, Sdjcinnb bn TOnuu

:oim üüeven 5ÜJnvtf)al, m „bev" £uft fctjnvf, ift bie SlnäbnufSuieife ntitiniter fefjv flolurt, (Sin S^ienftntäbdjen foil nidjt „(jinterpvo^en", fonft (änft'ä öieftiljv, „«'bvofdjen^' ju

Uub t fuunb ni;b ftljlSfit, aönS Itüiürtb i aunV"

' Wiiljni. - (ri)lrNiUii Hon £lü!t[ii fifljrn. ' ci tvärijjti' tiif liiile. ■■ liflltf. Träiirfii,

UH'i'bni; inib luniit'^ „fjLifjIncat""', fiitbt-t t-ä „fjin^tn" niibemnirty fciiu'ii ?fiiiiiortO, ,vntia(, lueiui f'S norfj rill mit.yivrt'^l iHd bcit iitifu'rfh'ii „.'H'nicfn&crit" fjeijjt'^ „(jiiffi"''

lu'Iifitcii; c3 bU'iüt iiidjt Iniin „uni(v)iit" uuh c» fjnt „fonti Cy'fdjicf^', idciiii mu „(Sv(i)tni" h(Vj „M'o(r)ti" uicTjt niu]cfii[jrt i[t. Giu diitcr äi3irtl))cljaftcr fjut „'^j @clb iiöt auiji^ltfjcitfu" iiiib (K'im 45icfj[)rtitbf[ i[t iljin „bi- Srfjitljiitsi not n&fv 'ž 'Jhicfjfaftt'ti — fi'j]i unil". Tov ^l^ülä'Sl^übcit ■ „fjni't '[)u (VfmdjnV" — i[t juin n jdjeitS i-i tjt „a (.^Miifl"

ba le[)cn uiib nun' c^iit tl;nt, tauii nurf; ii&crdll lcid)t „biivrfjifnti". 'iHbcv ber ^öfliUT „fiiltt luit (dd)t iitia, fo laiiii I'nfjtii b'Vtiuini offoii [tcnb", nub fo loiu] iff niid) ber SntuK r-fliiti^^ ikh-Ija&t"; bcuu bor S((tc auf Crbnniui uiif dn „uhkI)bavcv" ,'pimb.

Slit CSiiuštfjaf i^i'Ijt bit' fprübi' .Oodjfanb'J^iiLMic iiicrflidj in bcii rcbjclicicrcit ij)'tcr= rcidjifdjni Xuit iiOcr, bem „^i^uiim" luirb ciii „SBudi", citi „33Ltti6a[" uub Wüfjt titu" ein „vaiibi(i'3 nuui fidqt auf bie „Ü^i'viui]" uitb iuä „'iMfi" iinb bo§ fn&dfjaftc K^ior

„3.iiriftu(3ii" „,^crid;uitibbi'rt", luciin iittiu tl;iit lucif; Xiindjat" inn-fjiitt, am ©tdnfolfru; oihS bem 2t[if;iui(]d uiivb ctii „Stofjev"; bnS fnv,je uioqcilißc SUoffsfieb iiiiittnt fjter ben litet „"Sdjtuibbafjiipfd" an, uiib lueuu (Siunti diuaö „j'lueri'^" gcfjt, fo ()at ntau tjiev efu'iifo Ulic im 3J{iir,5tfjnI bcivau du „.S^abaluevt"®ic fiinfefnbcu „in§", „itifer", „iiiteu" fiiv luh?, luifit, uiiteit itnb bcrii(eid;fit ftub jfufeitž brr ®nn» luio, aiig iilddjev llvfad;e, dm fldn)d}fu WcIjÜngo be§ SKedji'd« f)iiiifti]; fie ^irfjcu fidj and) belt Sdjöcfd entfaiiij.

Ser 'Jlnffeer „'iJadjiiiivttj" 3of>inu ihiiu nuterljiitt feine t^äfle mit conpletaftifleu tmlfltrjiimlidjeu Ok'tiinijeti uadj cii]fiien SfiJeifen unter ÖJuitarre&eiildtnni] („i2iebcr iinö i'tiiffee" ai'iieii 1884) iinb bev niu 187^2 üerfturbcne (Sut]dlievt Slüiuttev feiert in dnem ■Jfddjlafiflebidjt '?(nf|ee, feine „.'oeinmnt", iiirfjt ofjnc Sü^iti mtb SB^irme. Sü ev,^ii[jlt er, biif{ auf beut ®adjfti'iu eiiift ein ü&oniuitt;i3eä Sciuieriiinenuolt (lefjoiift fjafie;

„'Jniiit Ijiiin f rcil^t juii ilutniii iiiib Sil)ottuvii()ra g'fifjniit Hub üüu bell tjiiiii j' Ii Sttiuiii bhi iu'3 Xfjäl ol)ii loiit."

S^iefe Slnttevftiesie umr jebud) oon feiner foniien 2?nnei-, beitn (leHLir i[}r nodj bie Suniie Aiif^t^i'ti fi'nnte, fnm eiit [tvnfetibeä Unmettcr iinb ii&erfdjiittetc bie mifjtrandjte töotteyiioti' nnb

„Seit bfm lilcibt bii Sr(;i!Ci' bö flan,) (I'luifoit (ii'sj'tt".

Uilb fo finb luir tiereit^ au bie miinbartfidjni ;;)!atnr= uub Mniiftbid)ter ()eraii= liefoinnieu, otnniifj! mir nod^ ntandjeä Xfjat tuib mnndjen (^iMOeu auf bie SBolt'-jjnniie ^n uerljoren fjiifteu. SSJir Ijn&eti 2)id)ter[liniinen (H'i^tibrinßen uub biefe »uerben eiuiiier^ mnjjeti beu SluisfaH berfeu, inborn fie lu>u beti fprndjlidjen (Siaeutljümlidjteiteti je i(|ver

' Tiivl1jui'1)(, ^fll Xifufl ui'vliillt. "('iii Hi"b mit ii'i •timii Iriiißt. ' frfjtti-ll, eifrig. Mril. Wfumlbi'. tiiirc. ■tmtii'nüi'i'I.

UiunlifajL'iu,'

,'peintat|efjo(U' ^iuuinifj tie&ni. Um bii' afk'vcu ftnri)iljcii ^iatiTtbicfjtcr — itiib luir füiuicit fit tnuiM ü6it due Wcnenitiou fjimui» 5iiriUfiHTfi.il(H'n — umv c^S tcinc'juiciv^ tV"" 6c[tfti tH'fti'Ut. SOJati afl)ti'tc iljvc Minift fiiv iniifjiii, fiiv uitUK'vtf) cinor litcrarifrfjeu iik'ndjtituii-SüiVj Don ifjreu iSrfjü^i^muit'it einer fnicf^tiijeii ©clqictiljeit bieiitc, fiiiib itLU'Ij nm eljcfkii 33eifa(I, iiiiiji liber nurfj mit ifjr uiitcv, SJiaii tclimljrte uiib fnimiielte biunni mniifl imb iRid) Uieiiii^cr unirbe jiim Xriicf beförbert. ^nr ^fi'itlj fenueii mit iiiiž beut „?tufmei'f)aiiieii" ^^rnii,^ rftfcller iiiib niiä bev „Stivirt 1844" beti talentimllereii <3. ^vvibl. 2:er Wni^er :j^m-ljl}äiibler ^nfi^i Srnnj Xirtiböef (ISOt) [liö 18(;i) le&t in feinem pm i^olfdieb rteUHU'beiifit ©efnnji „."poilj noin Xndjftein titi n. f. ui." fürt nnb Xr. ^tntüu ScfjlLiffar fjnt iljm iti l'eineit „ünltnr nitb Sittentnlbern" ein biLiflrdptjildjcö Xetifiuiil [ji'H'i^t, bnrdj mit-(letljcilte ^^rulu-n audj fiiv beffcti mnnbiivtlidje Slfnfc ?(uertcnnunii luertienb. ^ürbi-fluiui be^J iinniLtl)nnl(en ^Ibmimter ^^I'LiftflLn-sS 'iJJ. Ifjaffitü 35Jci)m«ijcr (iic&iirett in tieftorben 1874) tüiinen fiift nnv beffen „Inftii^er Steirer" nnb „V- Sömiferl" iu ^^v. Stüitl'sS „Steiverliebern" IierauiiejOflcn merbcn. ^rnnj ©om mcranev ftiirti lH8o ill Üeuben atä iianjlift iinb fein ^hidjtafj frfjeint je(jt fdjon biž tiuf aUcnißcS, ba» fid) iu heu A^iiiuben fciueö Soljiieö Sufef in SJiiir^^ufdiliiii befiubet, iH'fiettrft jn feiu. )U(ir, norfj feinem geftiinifj (in bie 3tabt Heubcn jn bereu fedjšrjnubertiafjrii^cr Jubelfeier ^u urttjeileii, ein ftarfeä 3;aleut; er faurt bii iintcr i'tnberetn :

Srt)i'ii'3 trtitii (filter ^iilH'ltoft Sil äöntoi'u iiolj bt'tioiitcii: \>1 jcbei- linht fei Sioft, Uub jo io n bi'i'n üciiten.

l)iU jci .^>i.ißiiiat no'it, ä^nmi j' a iit tiiif [liiitoii; Jion Wjrijciötcv fniui bü l^inb ci'tlärii ~ ®fv Steivor tl)natciintfiiibcii."

iKtifeilSier («leboren ,'J1. Juli 1S4;-^) erliiudj'3 nnž beut Äietnen unb (Sunen flrofjer nlliiemeinci" literiirifdjer i^ebeututui nnb bn« fommt nuunieljr uuferer iiefamuiteu 3)inU'ctpoe[ie ^n otutteii, ©treuii iienumuu'u (leljiu't SUifeiicier biefem Webiete nur mi*- beu bveU^iicfjeru „ä'tljer unb .ipacfbrett", „^iinnctifjuri unb Jirflteunabeln" uub „Stiuifteirifd;" tin, nber ci ift im erftcii biefev iöüdjer faum ein ^u^enblieb, biiä nirfjt üiulf^iiefdnrt, fein Sprndj, bcr nidjt i^olfiäan^s tjeiuurbeu luiire, unb mit beu munbartlirfjen ^Jirüfaftiicfen ber legieren ©amudunaen I^at ber ®id)ter beg Sleirerä Sinu ntib OSmütl), foluie feinen eigenen fientjrtfteu .^umor nun fdjou faft in iilten beutfcfjeu (^nucu ^uv (Sicltmtj] ijebnidjt. ®it tieffte hjri|d)=cpi]rf)e ©efiinii ^)lofefliierö ift „ÜOtei S^oba" iu „©tonfteirifd;''; berfelbe (jnnbelt im Sonfatl beö .^lei'timeterä in erijreifcuber SBeifc Don ber 3JJntter ©terbeu nub beä iButer^ ftill rinacnber ©otteracbeufjeit. 3iiifciiiierž .'podjbentfdj in feinen 8dji(beruu(icn bcž lebend unb bcr Vllpenluelt, in ben vriiiijt'aL'u „@d)riften bcž-SUdbfdjulmeifterž", tu jafjl= reidji'u (Sr^iil^luniien nnb ,'pnuun'eöfeu (;rtt ba§ 9Jfnubartlidje oielfad; ©infdjlnii unb faft iilhueg ^um [lulbiaeu §iutenjrnub. ift feine Sdjriftfprudje mit beui ^I^inleet

ücrumdjfeit ittib fjut ficfj niiä biejeiti aiif^ i]tiirflicf;(tc biTcicfjert; ein iitiLie&ovtieä uiu^ciuöfjth (icfjt'ä Spracrjcjffiifjf tnui iiocfj biiž ®ciiu' fu'i, iiitb fu bnvf utiä bcS LUtnnit[)t<H!

fpradjlirfje Sübanbiinlitat uiib bm'ii uiib SBcvtlj für beit fi'enncr nidjt Süitnber iiffjun'iT, ^Hoi'eijtifvS 9Jhiiuiticf)rift „2)cr ^ciiiuinrtcn" crfcf)eint (eit 1870 iinb Ijnt fidj atl bicfe Tjcr als $ürt für iimnbartlidjcž SUefcii erlinefcit.

ii'ar[ 9Jiorri' ((]ct)LU'«ii H. 9iD«nittier 18;i2 in .Ufiiijciifiirt) biirfnt fid) bie Äi'äviitiUT .yt^iiljlcit utib fic UH'rbcii c» aiidj faum iiiitcrtaffcii, ?l&cr in ©tfii'rniarf Uuir älforrc fictiuitot, in Üfitmi^ fjat er fid; (lufiifjifi i;icnindjt, in bcn ftdrifdjni üiuibtnii ift er iifluäljlt utorben unb imu ©rn.^ au^ Ijnt fnit „'DJndnl" bic ficiifjnftc ^^nfjrt nniictrctfn. Sdjarfc Ök'fkftünü, ^sniprouifatioiiSf iinb @ituattLiii®u»iii, eine U'id^ti' ^''iljvnng, bie bcii ^^uf^Örcr mit (Sebant« lidjcni nid;t iiberBiirbft, ntib int .^intm^rnnbe citi reb(irf}cr (Sifcr filr fociale S?cr6eflfrnniieii, iiirflcubž uovlnnt ober boetriniir, ^fidjnet nHeiBulfoftliifc ÜJforre^ au§. SocinfeSDJifjffanbe (iJotericIeibetifdjQft,- ©pieliuntfj, @inlef[t'retenb, 3?ereinätneierei, .^leirat^lierinittlntinen) nnb .'pi'vjen^confHcte (]el)en alfo iiöeralt in .§nnb. !Daf) bieS nuifllidj ift, bafi bie beiben (Slonteiite einanber nidjt frenibiu-tii-i nnb nimermittrft aetienii&erfterjcn, fci'iuirft bie tueift (infpredjeube ^nfcel nnb btc ^liidlidje Öieftaltnnptrnft, lueldje Sdjetnen alä Xrtii]ci' luni :3been nid^t ,^n((ifit, T'em „9hi[ferl" bie „^^-amilie ©cfjiiecf'^ ntib bie

>1Jtit-f;in" iHiroiig; nrnfjoefulut finb bie „Shihiteit ber tS'Ije", ber „OVliiiffeltije" nnb iieneftfiiä ber „^Uesiinient^dVjt". I^aö üUhtnbinilidje niiiintt in biefeti Stiiifen ba§ (i^Hliifti-' Ciülocit, bie (jeljürisie Üacotfark nn, niadjt ficfj Siin(eid) nfcev für nfle ?tfpenaeiieiiben Iddjt jiiniien;]ererfjt.

(Sin Ijoffitniui^UtiUer ^fufat^ ift and] you ^-riebrid) ytufluft itteuaft (fletoreu 185,'} in ajfelf, ^|ifjavniocent, Sd^riftftettei- in ileotu'ti) üer.^eidjnen, geiii S.Ui(t^iftilcE „^I^efiejitc i^oriirt(jeile" ift anfpredjenb in ber (i^vfinbntuj, frfj(id)t in ber ^^iiOriniii: eine Sdjanfpielerin iH'rbiitßt fidj nl» ©tnbenniiibdjen tun ber ä)fi!tter ifjresS ©eliebteii, um biefelbe uon beu iWoriirtf^eilen ne(]eti tfjreu Staub unb baS üiterntenttjnui ab.yitrinjien. SUin ben niunbiirt= tidjeu GJebidjten Ätienaft^S ift niefeS treffeub nnb rei,\oo[I, "nf il'd due ^^srobe: „(•y'fd^iuinb nuuifi'ä d^J»!"

Wriinfi tiil) Wütt, Gtljluoiuinrht!

— Wriiafi bl() Wütt n! yjtüdft iiöt iiici iHirfitti utcruV

— SiSrtfj učt, luirt"^ Uin(t). Xfjnt bü) n I)cii'fitu , . .

— Söini, bii btft ffiii.

(£i1)ii()CVl, inüvc]ti Ijül i bif^,

— Wiuit, i )d)(afl ein.

Wib mar n 9.iiif|cvf I)tat*t;

— Ciiit'J, iiiciutistuiirtii-Wctisirtii Ml" i^frtvvcv aft. .

— ,'i;in& iiijc bniiüfiii.

IMIv DrttÜil&tU tilci,

— sHim, biiä luiiv va(i')! .^liajt bl)iint btl) Wott balual!

— ^Jfiint &il} Wotl n!

' Stljiin, «fUfbic.

i)fuv any bnu „,'pi-ittuinvtctt" (^iinifjoft 1880 f.) foiiitcii mir i't'u Spniiii] iit ©vos, tiitb ^UKir niž lUici'Ht^fv 33nvn3')d)a- i^icbct ®t('trifc()c. ^^icfc llbcvfcijnitij birfjtct n&cr iiirfjt mir bcii ßnicknim ^snfjiilt nad), füubcni ift S'ljitciffi eine füvitifidje iUicvtvdiiiiUii beäfflfu'it ill bic cntipvcrfjeitbc ftdn)rfjc 3u|tiiublidjfcit. 'loit unb i){fj)jtfnmi» beä Dviniiialä fiiib it(K'n-(ilcf)otib <]iit i]etfoffeu uiib bic ^trtioit iH'rvdtfj cir.cii iiav feittni Svnitljfinii. „Slic is a winsome wee tiling" nerftoirifcfjt Spninji:

„Sie isi a fniilii;t>3 ^iiiflcvl, Sit! i'i rt I)ntih(iiiiiS I'ijtflfvt, Sic i'^ n Tinncrl,

iVfi ai'iMbci'l Sii, nu-i iitrtfi'S.

foiiti riirtii [rfjiiiicvž Gucd;

33ini ■'viL'v,; nä luie a

i)h!i: tinf) ilj'ä lüt Ucrlic>i it. ). tu."

ciitivi'i'rf)eiibe ,'i)udjbi'ut)(.f) Hon hi. 3?iH'tlcrj Inntet:

„9ic ifl ein iiteli(irf) Sic tft ciii (jiit'frijc^ Sic ift rill iii-tti:'? .'polbrtjcii, fiifie äiJfiti.-ljcit iiidti.

£g[) iitc ein fdiöitvoi Sfljiil^'firii, SlH'if! ittiv fciii IlohrC'? MiHifl)fi<; 'Jlitt .'CiftVifii ift iciii lJlälid)cn, atfeiii .'^lüvt, iiifiit ütielfU'iit!"

^rati^ X. ^vcit^eim in Wvn,^ Ijat Ului fdm'u 7() S^ifjveu an 42 im ÜJiciifte be3 Stautet Siiiiebmdjt uitb jiunr alä Ü^iinbift, .^^iiitboift, ^Uiuviiift, VtmtSbiiMierSrtctjilfc imb SimiutiT (Cffii'int). tS'in nliitflirfja- ,r-miin.ii" Ijicit if))! in oKcn iifkiiSloiieii aiifmfjt. Seilt i^ii'b ift Ijeiter, rtefediii nub eiUlietjvt iueber bež Xafte» luu'O bc^S äßiifjltlaitijä. .s^iev eiit ^^Miar feiner „2olbaten'®cr)i!aber[jiii,ifl":

^piiluer ncni vtad)t Itiib a iliifiel iict fcljcitt,

t}nt, uifliiii'?' ivtfjt fintljeii tljnat, iJKliiu-il fet 5mih; SJJa iititnfj iinv boiifcu: ifiincl i(S blinb,

iiS a bie Itrfcuf), httfj f Cait net gtci fitibt.

Can (Wott iiisb onn Mnifcv llnb on i^LibiTliiiib: Sü i^ bell Sülbatcn £fi OMniili'ii fiir,^ tciiuiiib; ^Svci Strücttl) auf ba Irnniiin-t,

i'j fill- cniii n'itisa, Ifa !iuul)t 'r finii,] (joniiili Sei 'Saibadjt bojiia."

Sdž ^i^aiievtifiiib IHM iiekuTit, innt cinev Iiiu-c]evtirfjeii liipfevfaniilie in SBei^^ aiiF= fieiiLMiitnen niib nvofiae^ogeit, niiifitc y^aiirjotomiinä i etiler feltift andj löpfer merben, trutibeni Ijeifiev SilbiuuiS-bvnnn ifjni flnbeiv 2^iiljneii umc». i'lntobibnet fjat firfj ^n qeiftiiier (ivlji'tnnit) iiiib Siltirnug bitrcfjgernnoen; nn» beni, loaS ei" DcreitS i]eiinuicii unb niebevijOdjrie&en, lii'fje fid) nnfifjiuer ein nufpredjenbe^ iüud; ^iiiannueiifteKeit, ^itn aJiunb^ ovttidjeu (]evät() ifjm meuiger bn3 fljrifdj (3tiiitmnuf(5ln,ilte nlS ba§ Gv/jiKjleiibe, baä

„Scci Strcic^' auf bet Irommd.'

Srf)iiiiiiif()(ifti' iiitb bti^i !ief)afti.Hi((t' (^k'ffin'iif)citvcicbicfjt. (>)t'fiil)flio(I fiiib alicr bu' und;i= fteljeitbcu, „SiriiiiS" iituTidjvii'lu'iu'ii StvL>pl)cit:

(itoi^'ii nnb fiiifcvlii uitiitii^In nie! Sti'i'ii, 3f tourf)t'it imS ®ti'nitl)eii luiil nolijiib iiiib ft'rii; lliib onim bovt, finrljft'ii, ^^miV rtlott^t bcr nit (fin V ■Ji't'ii'f tiiifit votli'n iinb iii-iuiiUnbii SlIumm? iiUct !)iiitbci't inof f)ob il) ben 2ti'ni luul [u'truiljf, aiuHiti il; bro fltiii^^itirljt [la beiii ifituii-rl bjnTi|UWi-l)t.

bit jiiKft, |ü lift bn'ii firti1)ft, bi'itt'ü auf luiS) Uiib fcS)iifii iiii Soiif.vi Vimiiifl jiu' mil).

9Jffi Wüfllfil i'i fl'iciiu ill Olvofwhulftitljl; aiisS ^älortjt tulrb, bo tljuat it)v nä Siuftu jfl)ii tm!()(, Uiib loiifi ifljniit'«? af'Ä ^HMiftii, ojt [ont fii- iioii,; Hub; of) iininfi ba luo'^ lufl'«, nolj l^'t, iuci lin&ü iliiiS. Siiulifl bort fliif'ii fiiittoliib'ii l)iiiimlifd)Cii |ldt, 9l!ü l)iri bii lirtö .^n'lTdoU- (U"ob SfiU fcii! oltfi Ok'fb, Xoi't, iuo cr Ijnt iiuffl'vi(l)t' feiii rtiilbniirtii XI}voii Hub aiiffi.iolii luirb iitiiol yiidb'n [ein üoliii;

äl'ov luonu, üb il)'ii Ijniiit in-t ,viii Itt.^t'iitiiol n'fciiiil — Utib vid)ti, toiv? brniif ii j' nm üub'it fd)n cV^t-'!!»! ©ti'i'ii (]ot lOJtl ii'fiinru n (ii"ob fo luirt rl/r, 'JJfiinta^^tiin übn, bü>3 fiiirljfii nit iiu'tjr."

ti-rffnib imb fcfjin'ibiii finb bit' yit'bcf)t'ii, UH'(rf)i' Amu,^ £t'jiuuirt[) fciiilfilo^^ nil'tiid)i'ii SdjilbcnntjU'u bcö .Stinljtaiitvcikii^, bt'-i ii^miiiinuitleln'ii^, bcS fitcln-idjiifiTii-S iinb bt-vdlridint risi.^iiiH-vIcilicit lu'vftolit. £fiiiinirt(), IKIil in iiiilbLMi (IcIilhtii, ift ^liriifibial-faii,^(ift tu'i bci- f, t. gini"! in inib ^ftcnt unto 'Ouid)luniff)aft mit

^JJinviY; „Xn )d)Ln-fi .V)nub" iiKuio fi'inc iScijo bavtljiin:

„SpiTiijit itn'i' MnjtLH' au oun'id'ofi'iinst ^loj'ii in 'üoclj, Cbn b' Sl'fliib' lunr'ii fnii: ,Vflrtdj uub b'vuiu su'lit cr'ii ui^t iiodt; äUo'? bleibt nm bo iibi-tji, ol>i jülba nti ybinji'u, 2d)i.iii oilvfirf)ti|i, Umtiu i boiš iHnitl tuil! fvinn'u.

So tuin i mi iiieba, bn ,§uiib lu-b'n uiir, ^Ter i^n■ill!lt uub bcv jrfja uiic Inuta äk'^iov. .^wfci't, bös t)ot fi in SBoffffii tinljiiuiit, a fdjn ricljti bn b'Uöffl brtji'Ifi!(it.

5 tiinnii iiui au CiiMiib, fo, l)iat,U Ijoti i' t)ii fi'ft; Ta Haftor ii' el) i'djn rciu,^ unvrtftl) foft n'loi'it — iliflßt 'r nuf lui frfjn fo [iftncifi-f) on: ioll eiiii ill S-^od) unb bn -'giO'j fd)iuiiunit baDon!"

(Sin tiffed Wniiiitf), ein feine? fl)ritd}eiS laleiit (u'fnubcn bie munbavtficfjeu (^kbiffjte bev ^^fiin iluivic .Uartfd), flduiven in ^cl^Onvii IK48, iLU'fjtt'v bc5 X'id^tcrö bcv o[»ftx öftervoidjildjen „^■db[)lcoinln",(Snfclin be'? l^eCLirationg'- unb iianbfdjaft^inalorS '^s. .Uiiüler, in Miiiblievii nuiljnfinft feit 18(>9. Tidjtevifdje nnb fiiiiftlerifdje iBeiiotniiui finb betui nnd) in biefev inevfuiiivbiiien ^-nin lH'veinii]t nnb ^n frfjoiUT SliUc (lebicfien, ^Jfavie Ahivtfdj ift cine 331itmennideviti Dim ^'Knf, nub alö 5^idjteriii, alö tSv^iiljlcviii, im ilJiimbartlidjen luie

„Sri- idjiitff .SuDiti".

im Srijviftbi'iitfcfjni, [)at fic ftd) )cI)oii niclfntiiie ^(ncvfciiitinui it= uiL>vt)ni. onf- ()at

mic ^liofi'ntier'ldje, fu aitcl) lüdf Üicbn- bcv ^^-niu Wartiff) in HflVjjt: „yniüfvicbiMt", „Csailfiliiib", (gtcircr (i'ivoiit", „yiti]d)ti'b nou her ^llüi", „'^jitav uiib '•^iaar", Iljol liiib Hilf öcr ?(liit" mib imbi'vc iiirl)r. iUni bi'u „Vlüu^ roierlit" (f|t'ti mir;

„.■[Hill) bniim in tiii' ^i'fliih iMüaljt b" '■JUmräfetlftnubii, ä^al^b n a^lünS) lüillft baiilcMinii, SJiiHifit bifi niifi,^'(teiiiit tnum! tly UKllllfl! Ii b' Siiift'fl" on Xljnl bntitt, iivuh nimn' Hm H i'lfittl>Iii(il; lüiidfU t'fti'a VI Sdjiinh l)(Uiii, mfi '-lUin! '3 t^ lUHä! CndiiiS iitib luii^ SrljüuiS Um bic lüjci'lnt 'JJSiinl), tliib n yilitibiniihl Sd}iHU mot Ainnim bü SJHmf). Siinftt 3(ü[i;ilu in bei' .tiiittu, Siotl^i 3Ui(cdii nitf bct ÜÖoub Snii iiül) l)(üifti fliuirt ^'fiiibii ^5,11 fcljöii (2toim-iiiiih."

lliit) „uuiö bfV 3toivi'i1nui bciift", (liM iiuä bif 'Xirfjtevtn fLilnoiibcr iiuificii hl lib:

fteivifdji (.Vlimuhl Sfüt (ilü^cit

iš ft feilt iJaiibl, Seid .tHHütuit luH ioortl)! Uiib luci' 'ä ftcivijdjL' CiVjniijI Hub n Tmi.U nöt liubt,

bleibt n iM-cibPVtJfltm' 'lUnn-, ÜHsi er ftivbt."

ü,)füi\^t()alcr Siiiiiicv unb 2nit)il'^fvoiiiib ift oiid) Tr. liljviftiaii iUlhmiiicti'u (llL'ftoi'tti'it im -t^crlift 1888) (»efmutt; er fiitut lieiiVioI^uu-ife vuuit ^ümbaiiitil:

„SSüiiii i fd)cttiit tl)i!a,

3iu(tft's! ittft ttytttiil jitrt;

S^iia, lupmiSb Pitting foiuift, timi balb ^it mir!

Ulli) mci .^itrjl irfjlüflt bei" SSntft iiitb fü^t; SiSo i'^ litimi ll)iit, i t'linb biM bii'!"

3n jiiiiiiftcr f"rf) "lit fininntlicfjnii .Siliutn imb Saug i^riiu[cin ?(uiiii

SB f I rlj 111 Ii, 1851! rtcliorcti in il'aiiL'rtoIim^, uitb ücfji'cr .^iiinä ^miiniiniDcr, IHüJJ HcCun-iMi in O&crÄborf, [n'iiifvf&iir iictmirfjt. ©tibltrf) barf fid) Scfjvfi&ci' bicfc» mit brcini fi'iiiev a^üdjlciu („|]ait DJiitiicfjm", für iiunitet" iiub „'•^^iLibiTfniii") iyol)l fcllift aiirf) H'iiu'u fiiiiit'iibi'ii iiiiiib'Stcitteu bt'i!]c)t'[ffn, lueim biiviit aiicf) Oid .Sliinituifcfjc'j uuttliiidt. l'ieK ®iid)li'iii fiiib tuiiii(icf) UH'fcutücIj itorfj bfit (Siiibnirfi'ii flcnvtct, iLie(ct)e ber ^(iitLir nlö Miiib in Kiiu-m ^nrnntyinic Cfibnrfj, (Soiilnctift im 9.^ntL'biftiiuTi'tifk' St. iiaiiiticedjt uiib als Stilbeut in AHnjVufuvt (icfautuu'lt I;at. ^tuSJJoriou i)t diie-J „fiitibfv&in'ou" cr.u'f Wiiatuic-ä ubcv „S^eviimjcue" (Svunif)uiuui iictljnii, „)o jimio 1588 iniu SisiiSutuub OJsiufdiudt i^oimidjl uun'bnt ift", 2iiL')L"ä niutljiuafilicf; nolfiJtljiintlid)»; Staiibi^J-^ uub iHrlu'iti'lii'b ift U)ü()l imuiicbcvtn'iiuilidj Oerttircu siciidUiU'it. "JK^S iitteftO'j Sd}Uftbcr!)iipfi'I ift bi'Jlji'i- iu ^uljti'j Jtncrmiivtifd;ni WL'fcf)idjtj<[>Iötta-u" biT Spottvoitn auf ba§ iU'tU'V^ l)ämmcrli'in 5vfi()L'vi- Uüit ^l^aar umu !3iil)vc KHK) undjuemicffu Win-beu; er (nutet:

„Tci' -ticvr Hüll 'i|4(iar, TnJ iä a Sfmir

Unb loa^ et ivbt, Tnä iS net iuiif)i-."

3u eiui'tu ?(bMiDUter [ateiuifcOni Sdjulbratiui: ,Isaac . . uoii 1767 fpiicfjt uub fiußt bic luftijie'^^t'rfi.ni, bcr^Umu'elfiiljrcr, bcutfdj in bcvälinubavt, unb .^lunv unter nuberem:

„^Hcbeccii bift bo'?

ayifl biii i fü fvül)!

Tu bviiiiifiutc 2ccl, Stnifl Ii' üüii ihimecft

Mnmcff, Mnmci't . . . jo fji'I, jo fjcl, 6ü fcl)ttcl, (o [rljiii;!. . , MamccT, Siniiia'l! Sdjciut iiit bin- SJioiib fo (jct, Stciltj itit bcv fü (djiiol?-"

I^er (ateinijdje »l'ltuiiix..," tum 1775 c&eitba Ijiit im ytidninii cluicie mutibnrilid^e üicber, uub .^inu- Siirdjeti .'oiafevt, 1». ^kinern iKatt), t. ber IijvuÜer ^i^bl uub il. ber ^Libl fommt II on St. WdKcu ,yirüil Stvoplie 7 iu kutet:

„(ftf i-? fdjoii iiioiii i'iuifiljcii^, cS ii^ fdjLiii ein tSifl;t, S^ü a froiiiüin Wciflln nici .Uiidjeil t)nt d'luctdjt, 3t-,^t fiiiut jdjoit (loli) Mirij^i iiifi" Slii'djcclSLK'tbTbit, ^iibt'ii t'3 bt'i- i'i^vert Vlcoliitfjuii (i'iuöfi."

'Jat alten unb iföeitjimrl)t»s bni iinb Xvcifüiiipipicfni fcOlmit

biT Xiali'Ct wciüiifk'tiS iu>3 Wciiuf; iti bi'ii iliiiicviilpiilcu luib ilUilfiJfomübioii ift [icfji'v bic fufti(ie ^vi(■(m■ niuiibiivtlid) iiiiSücftiitti't; uniä in iotiftirtcu Spicicit nitb 'iyolfC'(K'Ii!ftt|iuii<n'n fcciiifcfj ift, fiiibct im vciiificit dialect Ktiie ?(ugniioitbiTk^uuii, inib in bcu 2ynfjmirfjtä= itnb Ä'rippctitiebL'vn ift ?(tt ahiiibaftlicfji'ä i'vfvannt.

(lebndjtcn „Wo)djirI)t^I)(;ittcr" (18W) 6iä 18Hö) t)(ilieii nict muiibnvtlidj SlU'vtfj^ tioIIfS (iiitiiflc (]cfiirbL'rt.

Ter S.^ovbovn6cvncviii „^nnt ?Jiavia (itifnEH'tl) Stntitpfcr A>iuä£mclj", rtti'irljfutl^ üun üoii ^tifj" I^cvaiiönciidicii, JBicii 1887, ^.ihiitbi'rt trnu inib unu-iiif)cqi(] tutž bni ,3citfäufeu HPii IBßf) tig 1694.

noii ÜutljcrS Ionen iiü non ^fifohmö \>\}i\ Sßijlc, bcm Gfjliniiev Stabti'djvei&n-, liou ?(cr)i[(eä iVmining, nomSi'iener Gielefjrten SBulfiitiuii Hti^iuS, unu S^'tjii"" ^lJnfcf; ou'3 lioin Slotinib QJoäiu'v, Dtini Olievpfiit.^er Scioppiu-ä imb anbereii

aVniinern ber üfterrcid;ifcl)en, alfo aiidj ber ftcirifdjen ^Jiiinbrtrt ^^u Wiintpf iinb Sdjiinpf i^efdjiietien luurbeti ift, finbet fid) je nn feiner Steife in ?tb. Socinž „Sdjriftfpnicf^e nnb ^ifllccte", .^eilbrpnn 1888.

3n niiferein 3a()rljmibert nnirbe bie San^e^Inft be^ 'iu'lte'ä biird) bni uiiuei'nefjfidjeti ^oljaitn itcn i^enjcdt. (\-rfniib bov ^flpen unb Sd)ii()er bcä (Sljnraftcrž i()rer Seumljnei Ijiit ev and) an Kjvcn Iänblid)en ^-reiiben tljeiliietiüninieti, inäliefonbere iftreni fjeiteven unb nentiitl^Iidjen SUiIBdeftuttie (lenie unb mit yoUent ^-Iferftaiibuifi iielnnfdjt: unb bnranfljin eittftauben jene luden Snninilunnen iK>n Steiriidjtiin^en nnb fiebern, unc fie bii§ [aubfdjaftlidje 9trd}iü nufbruuifjrt nnb U)ie fic firf) in .'piinbeu iioti 'jiriuaten (lefinbeu. ^^iefeSatiiutlnuiien tu'rtaitneii in beu|ln>on^iiier=3nI)Vfii unb fanben iljron^llifdihifj niitGnbe ber 5l^ier^iiicr=l3a()rc burdj bie poltti|djen Greiiiuiffe 4üerle)." ®eis ''l^rei-^nnssfdjreilienS für bemrtifie iiieberfaninilcr nub bež mcrfluiirbiiieti üolf^Ujiimlidjen SBi'ttfiiuicti'J 1840 in i^ebenh Sd)lciifar. IJJenerc gontntluntien I)alH'u bie älteren anfi'tcumuuien unb u»efetit(id) bereid}ert, unb tjent.^ntiijie ftefjeii iils äH'ljälter beä fteirifdjen Üso(tylieberfd)a^e§ int ÜUivberdruube: „^T'entfdjc iludfšlieber anS Stetcrnmrf", IjoniuSsiei^efieu 1881 luni Tv, l'tntüu Sdjloffar (noriielimlief) ©tropOeulieber), Xr. Linton äBerlc'ö „^Kninuifd;" 1884 (snnieift Srfjnabortjiipfelu), fimnc be^ ürftiienannten „Stderntarf im bentfdji'u iiiebe" 1880 (übenuiefienb .Slnuftpocfie) — nid)t ,!,n oerßeffen ba^jenine, "Jyirnieuidjä „@ermiinieu» iUilferfliniuien" ins jiueiten unb bntten 'ikinbe Odliviniit'u.

Sind) bic le;;ifiHirapf)ifd)c "I'lnffanintUtuii beä ninnbarllidjen illHH-tid)alie>^ iie[)t anf eine Stnrejymn beö ^ofjann, beö bnrd)land)ti!^fteu Wouner» nnferes ^Üpen^

(anbf'3, jiiri'icf. Säiie uiimlid} ber ©r.^ljerjeiji gnirtebuiien einer i.'aubtfiötLH.n.H]rap[)ie anSiiefjen licfi, bie ja oncf) fdjün bie ©pradje ftreiften, fo Ijat er aud) auf 27 SMöttern im

5^o(iofonnat ein iinif)iirf}bcut|d}c§ SßiirtiTtuid} bnirffti unb «crfivntcn rnffcii, nuf bcffm lÜLiiibf ati riqiiiiticfjcr ©tilk' jo bic fiit|).)rfd)ciibeu iitimbarütcf)eit ^(u^bviirfi' ['diieiclit UH'vbi'ti lolltcn. Isu-S mit ciiifnljiitibiiicii I5iiitva(]iiu|icti bcö (5v,^!)cv3oijä iuT|i'ljeiic (Sj;i'iii).>lar bicjcS aiUh-tcrtimiji'» ift im iiniibesarcljiii nuffiounfjvt. ^^ic luidjtiflftou feitl)cviuni 'Jtvbdtni in bicHT 3{iff)tiuui fiitb bic lunt Dv, ^of), ^iflcrtlj ((ifftortu'ii), ^Pfnvm- ^(utoii '^Jffi j:uClin Ücibni(5, "il^vLift'ifin- ^-raiij (^i'vf unb ;1icfiicviinciörat() Xv. Jymn^ 3Im of in (^Jm,^ Cv. ilv Sotuitiiji (iicf(in-6cti), aV. 3)r. Sofef tiitäipiuu- in iiUu-bevnticni, "Jfcp. ^^dij; MiiarffC iit ^foljnsbovf, 'l^roH-fiLU'3i(im. ^^^opV-^^'tfrf) O^f 3t'ftc(n in bcr^iMaier A'iDf&ililiotljcf) iiiib Doti ilfofci^iicv in bcffcn „.S^cimtinrtcii", T^niJ umfafjcubftc 'IBcvf auf bicfi-m Wcfiictc ncvfpvidjt ba» nufjcnidjoftliffj ijcp(autc fteirifdjc älHirtcvbiidj uoni Vlrdjiiuiv

H)ei)bor lUu^cv in jii uu'vbcii, buö ie{}t fdjon afšS tSviicbnifi einer ,^cf)tija()vifH'it £lucl(fnfor!djniu5 auf Ui.OOO ^dtt'Iii iitu-u ßU.OOÜ i^ffciiftclfen geftimmi-It nnfmcift. 9ii(f;t

tiH'nig f)at 51t bicfnn bcv ifcljra' i^^ictov ['fiiieftcucrt.

Um bie iifniuiiuitiid^c ?(uffjeUnn(i bca ftcivifi-fji-n 2)iali'ct!s fjnk-n fid) nonu'tjinlirfj ,\!avt älu-inljLiIb, ^Ibadiovt itti'lL'ä unb ?[ntuit odjönluufj, Ic^terev bnvdj fein Wlnffnr bcn „SteivifrfjiMi unb iUivutnifd)fu laibiniien", oerbient iicniadjt. Set Xiala'tfunbc fiub fclüfbcrftiinbliiij andj ^sof). Wnbr. Sciblö (feine „^flnuT" finb 1850 evfdjienen) itnb ;)inb. t^nffä Ijciteve Jvnlji'ten burcfj biiä fopite Stt'ircridnb ^nfiotten iiefomuien. Seit ^n'S)" t'i'ä filnfyfjn !^afjvon ift bev munbarttid) uioOibeftalftc „Srfjiiftnia", ber ä)hifit unb Idn^ labet, jn ^afdjini^eiciten tu Stiibteu unb ä)favfteu dn nern flffefjener [itcravifdjec Oiiift.

©efommelt inirb jelit mit mef}v (Sifev nub i^evftiinbnifi alž je ,vtüor, nub dnctn

I)anbfd)vif»id}eui;ieberfdjiUH\ bent ber (^rnn Si'fjuuna .s^Tdužntauu (lebeirneu Tetibler, in l'eo&fu, fei beim nnrfj nnfi'r Sd;(ufUHT^Ifin i'titnomtuen, tiu fliuiit fiiuütijulerifrf) nub bi'tnubft bcS Vil^ilcrä ^Uaturfinn utib ,*peinintlicOe:

iinM,^ ii'nji 'Jlneii^^ 'jyaiiii !Mii b' ilcrfl nlli tciuit Uisb au inhii fili-i liifli i^nii SpiptRiinii ncinit.

ainmu itmii rtiifiuiv;! in Sl^eeivt, älMiiui imi flvufi luirEi iü Sl^alö, yiortjn (i'tuüljut um f uiib teiuil iim Uiib liabt iiui j' (I IjiUt."

iVlf^lotu'it, Sitten lu^^ Sa^ett I^or b^loiunton.

3:ev füblidje lljetl Steiofmnvfä uiivb lum Skniciien tu'iiuiljut. Tic ^^cumljuer beö Weliinieö ^ciiien mcliv iiebrnnflcneit Mörpcrlniu, uuiliveub bie bei) .S^iiiielliinbeö unb bev (Sbene fd)lautei-e ^^onnen aufuieifen. ^iKe .^eidincti Jicl) icbL>d) burd) Inebeven til)rtmftev, (vSaftfvcuubfdHift unb ^'^nnin-fuintueuljeit neßcn ^^-vembe nuS. C^m irilönfteu l'idjte .^eifleu fid)

1 tSiflfiifä.

jcitL' yniibftrirljc, uh'Ii()c ooim iiviifu'n iv-rfcliv uicitcf nHiqu'ii, ba Mc ber

Wciiciibcit, uiclrlje bcr ill'cit luiljcv fu'tii'ii, ,yiriicfljaltot(bcr fiub, Inline imb loniftiiit

In'O&rtrritfM, tiH'if (ie bie äln'lt (u'ffcr imb oft iiiifjt i^cnibe lion bov irljintften Si'itc fftiuoii ßcliTiit Ijati'u. S'it.'iiciiuft mail iWifitnuu'ii, jo barf man luTlidjevt fciit, baf; bcu (^Jvimb in iibli'ii Srfdljvinuieii lieiit, wclrfjc bcv iüctvt'ffnibc firfj nofjolt tjat. tirofjc -Vinift' if iitH'rljrtupt für SV'li'ljruini iiirfjt nur iiirljt u!i,yuiäiiiilifl), fiiiibcni foivir fdjr bniift>ar, UH'iiii fic ill oiitiprccfji'iibiT ^'onii iiub tcidjtfafjdrf^cr Slk-ifL' iictotcn luirb iiiib biT i!cl)rnibo fid) uid)t urti" tV" 'hhI) iHjcr fcinc Sdjiiler ftcHcn luiil. ilUni bcu (Sljnraftcrciiiftiidjaftoit, uicldjc ba^i l^olf fiusjcidjncn, ftcf)t bic (Shrlidjfcit iiiib 'i)JJiiMiiifdt atu'iuin; boii ^-Icif; failII iiuiit il)in aiicfj tiid)t abiprt-djcn, fotaiirte bic öoffiiuurt uuiift, baf; fciiic ^IrLicitfaiiifcit ,yiui i-rfcljutfii fii'jreii luivb. illi'i oUi'in auyj]c[iilbotcu 'JiatioiiafsiefiH)! foljlt iljui bod) bic Itubiilbfiuiifi'it nfiicii aitbcri' iöülfcr uiib (■^Hnntcitsticfciintuiffc, ja loetfi Geitau idjiUu'ii, Ulic liicic ®Lirt-I)cilc i[)iii bic iU'iiiituif; frcuibcr Spradjcu uitb bic :i.^cfaiiiit|djaft iiiit frciiibi'iit ai^cfcii tn-iuficu fniiii, umki frcilid) bcr Uiicrfal)rciio nbcr Ajolluicliilbcte Icidjt ill bic ^5^'fjlcr HcrfaUt, mit ^-rciiibciii ftdj fdjmiiifcu iiitb babiirdj nu Vliifcljcii iictutiiucu Jll utLiIIcu,

aller ^^'icbciiciiictic ciitiindclt bcr Slonciic grofic Xapfcrfcit iiii .Uaiupfc für ba» aiiiicftrtiuiutc .^)L•rr^cfJcr^Jal^^, iitisbcioiibcrc bniiii, uicim fciiic ^^iUjrcr ifjin mit f(utcm i!^cifpic( ULirniigcIjcu nub ilju ^u tcljonbclu unffeii, bcnu ein i^utcä äBurt uou eiucin .s)ö()ercu loiitt Iici ifjiu uicljr otö (£rmaf)uuii(]cu uub Strafen.

3n bell .'Derweil bec i^H'üLUferiiiui ()at bie ^){e(i(iiüfitat tiefe SBiir.^etii ncfdjlaiicn. tS'inc 3'Oliie baiiou ift baS uuncrtiriidjlidjc '-l^crtraueu, uicldjcss fic bein Seclfuriier cnt|ieiicnlu'iiu"it, bcnu bicfer tl)ci[t ^^reubc nub Üeib mit üjr, ift in ben meifteu ^-ädcii bciufelfieii Staube , fciiiit il)rc Ü^ebiirfuiffe uub uerfteljt ba^o innere il^cLien uub Stretscii iljrcr Secte. Xanim Ijat niirf) ber Weiftlidje beu urofitcii öiiiftuf;, iii'jticfonbcrc, uieiiii er uidjt nur mit bcm ^üi'nnbe Icljrt, fuiiberu and) mit bcm .'perlen.

l^Heid)e ^fdjtuiui tirinnt uian aiid) beu iileijörbcu cntjicjien uub mcifj fid] siL'uaii beit 'iHnfiirbcniiirtcii füi^'ii, uicld)c bcm Üinylncit bie (^)efiiniuiti)cit aufertciit. Vlnfserbem lelicii uod) Spuren bcr alteu flaiufdjeu beuatfratifdjeu ilH>rfa|finui im Cijcbiidjtiiifj, fa baf? lift nod] Streitiftfcitcn ,^uiifd]eu bcu Weinciiibemitrtiicberii bard) bcii 'J(uöfpriid) anflcfel^eucr Wemciiibeiicnoffcn rtefdjlidjtct merbcn. J^iidc uou Stnrrfiiiii nub 'isJiborfpenflinfctt iieiicu bic Viiuirbiiuiuicu bcr 4^e(jurbcn fiub fcttcii, iibit'cfaubci-c in jenen Wci^enben, meid^e, luni bcr 'Jiiitiir tH'ffcr ijefciiuet, beut iianbnuiuu cine nrojiere &Sof)(()nlicuI|cit eicunifiren itnb feinen Ü^cfi^l firfjcrn; bort ()in(]eiieu, tuo bic llntinnft bcr'i^erljaltnifft! ben 'i^nuer nm feinen sycfili Lu'iiuit itnb ber frittjcre tSiiientljiimer nad) nnb iiad) juin (lefiblofeii ^(rbeiter luirb, ,^etilen fid) allerbintjiS bic ^oltjcn bcu ;){iirft]aiuieö iincf; an beu Fiirpcrlidjeu uub t^eiftiL^cn

Stfii'tiiinrl. n

©UniKfjoftcii bc^ fdjUMiikt trnS Sclbfttiou'iifitidii uub on bcfioii Stcdc tritt

ein iiirtiidjinnl oK^ii iiiitL'rliiiivfiiics; Sinicii, mit UHid)ciii |idj yivtcit^iiiituft iiitb hiv? -Strclu'ii prtrtft, bcii inöiUidlft uniftcii ^Jfiit^f» füt" fid) fcdift jii jicljcii. Xti')c ^leotmdjtiiufi faini iiuiu l)iiiipt|ärfi[id) in beii imidjni, luctdjc infolge Uiiti 'J'Jtilijiitjvcn iHTiivitit jinb,

Ulli maudjcf fviil)cvL' Ü^cfitH-i' ,yiiti (ii'nunton ift, bn er in bni niitoii ^sntirni mitov bom

tšiiifliifjc beiS (^Hiidoö otiuaš loid)t)iiiiii(i umr nub au bic finimu-ubcii nuiin'rou ^ulivo nid)t bodjti'. C'knibe joitc i^oiaiui'toii iiaubftridjc M'ißt-'n L^ftindtsS ciucn I'diui'llcu il^i'difol itn Sk'fi^ OLin Wvnub uiib ijkibcu, ba bcr iiliiiflid)o tSiiH'nt()iitncr tjicv unb bo flav ivitljcv.^in ßcnoit fid) unb i'lnbovc Umv nub fciue C-ioftftTitnblidjfcit iibcr boS nrfjtiiic iWiif? Ijiiuiii« ;5fiiicti UKtKti'. Todi tliiito nuiii lluvi'djt, iiuiüte uiaii bcf;[)olti bn« ilUUt für

iiov)djUK'nbcvi)d] I'vflavL'u; ftocft iit bcmiVlbfu nodj ln'nt,yitiiiic bic tSvinncnutu nit bic altc >>"itiä= nitbjotnilicuiicnu'iiifd^ift, lit nieUl)ev jcbev .'oauviiniiiffc bcu iitn-incu (icdcniUia-illL'!d)lu'Vt'd)ti(it linir nitb bo-; fin-liot bcr (^iaftfvniubfdjiift fo ftroutu; imfiiofafit unirbc, baf; boiti ^Jtvtncu bic iicfiiunntc öemciitbo bic Diittfl tin bio .'pdub iiob, unt bicfer Hfii'ii^'" fötiucn. Wk botin und) jotit betitjniiiU'n, bcii ein Uuiiliid iiotniffni, bic iVndjüarn uid)t mil' burcf) SicfiTUui^ uon i)JlJatLTiulit'ii, fiitibcrit niid) burd) ^^cforfinitfl lunt ^Ivtcitcti unter bic yU'itic rtrcifcu, Ticö crfcidjtcrt bcit .Shintpf tint boS Xoiciti linifontcljr, dt^ bic fLicialcn (Vrai^cit, UH'Idjo bic SKelt tmun^cu, itad) bciu allcrbinniS riufadjcu, iu bcr Vtii-Sfiifjruuii otu'v bittcrcu Wriitibfotjc; .»pilf bir fcUift iinb (^5ott inirb bir Ijrlfcti (roniiiyuj üI s;ini in lioy; Ii ho iKHiiayuH titr,^ uitb liiiubiii lüiiit'tijnit UK'rbeti.

Ter .S^iüiibc i'trlicit fcfjiitU ulu- ^iotfj iinb ftcKt bic T^roii bciti ilVnittu' nl^'iri), ii.H-fjl)al(i bic C^uiicub fd)i.iu 1,1 Ott .UitJbcekincu ^yir ^Jlrbcit atuicf)oltcu unrb. Tatun nittcrftiilU bcu Stimcucu ciit finbiiicr .SUipf uub ciiic ttirfjt iicriuf|c Ü^ciiatmug uidjt tiiir für torpcrlidjc Jycrtiiifcitcii, fnnbcru niidj für sT'^ift'sK ?(rbcitcn. Xornu-o crfKirt fidj bcr ncrljiiltnifiuiiifiiii l^rofic l^iibnini] Hlmi jniiticu I'cutcn nu^ bcr iinnb&auUfcniitd bcti lVittc(= tinb .'TiLicf)« frfiulcu nub ben licrfd)icbt'ncu Wcuicrlu'u. i'tiificrbciit fitsbcti fid) onf bcui I'aubc iiidjt fcltcn i'lutubibattcu bcr ncrfdjicbciiftcu ;{uicirtc bcš Wcutcrlu'ä itnb fclbft bcr Aiuuft, bcrcn (^)t')d)idlidjtcit licboncrn (iifit, boft i()iu'u nicf]t tiiclcj^'uljcit iicbiitcit uutrbc, fid) bcffcv nuc-.Vil'ilbcu. Soldjc trifft nuiu and) nnf ciciftiiicnt (^ktiictc. ^iift jcbc Wcniciubi' ,\äl)(t iriicub ciucn iH'iuu'.yititcu ilJatnrbidjtcr, bcr bic licrfd)icbcuftcu (Srciiitiiffc poi'tifdj barftcKt, bcffcn Oicfouiic — (^icbirfjtc ol)uc Okfonn finb beut i.'anbniann nidit benflnir — lum 3Jtnub ,;it 'JJiuiib umubcrn unb ba» li^iilf;-.ticb tiid)t aii-jftcrlicu (affcn. Xic iliorlirbc für ben (''icfonii ift ein djaraftcriftifdjcä SJierfnioI be^ fliuirnifdicn ^i^olfc^J; bcr .S>irte onf bcr Ä'cibc uub bic ^Irtu'itcriitncn anf beut Jelbe crlcid)tcru fid) bcf^ Iniic^ llfül) nub ^aft mit l'ieberu, beren U)ef)miiti)i|ier Wruubd)i'iraftcr bciu ^^coLuiditer f of ort onffollt. 'iUm i^^nftrumculcn fiubct fidj befLiubcrsi bic a{ol)rf(ötc (/vot^lju), iu beu Wet)in]en bic i3it()cr unb fonft und)

bie .^')(ivtiKM!tciv5. Tie lKT)if)iobt'iieu finb mitiivlicf) fmiinit nub fLHtbcrS

^liitübibaftni, luie luui) uieli', bii' fid) iiu .ßctcfjiu'it uiib ä'fiilcti Wi'fmfjcti.

Vin bi'i' ii(tfti Ivacfjt Ijiiltcii tairf) niit moiftcn bii- li^ciuoljufv bcr aOfi-it^j (iciicubfti

(^icili'iibcu fi'ft, loiift ift burd; bcii vcunt 3i\'rfj|\'tua-ff[)r niidj l^icviii Vtll 'itVl'I't!!! lUld)

W(i-idjiiiiifii(ifi'it ,yiiii Xuvdjlu'iid) iieFumiiii'ti, uicld)c3 bit' fviil)cve iUfauiiiiifalHiifeit iiumcv tiiofjv iH'vidjuiiiibcii ldf;t. SIhh' iiidjt (ini)UT uiita-ld)ii'bnt fidj lUH'fj bic tcbiiint flJiabdjfii L'ou bcu uevtji'ivnU'K'i) Slnnlicvii bnbuvd), bnf! cvftcve Iniuie l^iuH"»^ tvuiini, luiiljiYnb bte If^^ti'iTii bicu'lbeti auf bent Mupfc ffftimidjkti, U'ic bic^ž imdj an bni iHmuiljtu'ittnicn bcr

Slouviiifrtif-J iliuiocnijciii^ mit iSuEtiUlistaniim'i.

[K-uadjtnu-k-ii ';)Jiuvtiifcl bcLibndjtct un-rbcu tnim. Üicbc flnut tiodj ji'tit btiS imiu-rljdmtdi' an'iibdjfii, „f« tniiifi' luu-Ii tnidcit". Äüti' nit birfi- (^fumljtiljdt ift, ,^ct|it umljl um boutlid^flcii, bdfi fd)ini lUvid) imii i.'id)tonfh'iii baä „uiiiibifdj luip", uu'ld)Cij fidj iljni bfi Atiiibltcvii ,^11111 .Stainj.ifc ftihV'rtntfteKtc, k-fdjmtit: vi Ijii&f ,5ii)et (atnic, (lis iKkt bcit Satkt l)miiicnbc H^'lju^'t K' ""t „iH'bt-'ljiL'" (n-odcži ift lun'f) jt'lU bcv ilhime diicö ^liortcž), uiii- bit'.Utt'ibiiiui ber luiiibifdjeii älH'iticv fn, ('cfli'ibct (imu'fi-it mib (ja(ie eilten „fd)cpc[", rcid) unb Fofttmr, rtt'trnsien.

l^ieft'i-Untcrfd)ii'b Di'fteljt niiu nidjt niefji-. bor cvftni .Oitlftc biefcö Oiafjdjiinbevts trugen bie ^i'tiitcii im 5itnntl)ali' nii geinluneii siv^tu', tiadj riichLtärtä fidj um-brcitcnibe .S>Tn[)ni (avln-), ludrijc mit Wulb iiiib ciituT flcftioft luauMi, lUt Siia-ttaßi'ii fldncve.

11»

iiiaiidiciii .^irtiiK' fiiibcii fidj joldjc itofij jitit als .panre [snuboit

fic firf), U>it' iiodj jctU, mit Samiiitlninbeni (jiarhu .^uriiff, hcv (^iu-td U>iiv iitit Wölb iiitb Silber iHTi^iovt unb (ulbftc oft eiii ^iiiuilieufiiiftiicf. Tic ilfiiiiiit'r bai^onfti tni(]cu iiotiL'i'l)ii|eu, bic itiiv tii^ .Stitic roidjtcii, imb Ijütjc Stiefeln. Unter bnn fitr,^t'ii ^Kucfe .^cijitf fidj ciiit' id)uuir,^c Siumiituu'fte, ait bcrcn Sti'llc im SomnuT eine uu'ifie trat. WffdjUiffeii unirbc biefeUic bitrdj eine ^){tn()e eitn nitduaitber [lefeftiiitev filbi'nicr itnö).ife, ein rotljt'i-, ^icnilid) fcreiti'r, aiiäficfd)ititteiier Streifen )d)arliirf)nitf)cn Ündjeä frfjnnte nnter ber JL'efte iKVOor. Ten ,SUipf tu'berften fic mit feinen fcibcnen 'äJiütU'ii, uon uictefjen eine Qnaftc l)erat)l)inn, nnb mit einem breitfränipit^en ,s>ite, ber ,yuileid) bie Steife eineä yUenenidjiriitä ueilnit. 9Jhmd)e flürfjtcn fid) UKiljl and) ."piite iinä öirfenbaft [legen bcn flfcjien, UHitjrenb bie ayeibcv fid) baburd) 311 Kfjiilu'ti trndjteten, bafi fie ein Sieintnrfj ii&cr ftapf iiiib Sd)nltern unirfen. 'SivJ .'pemb l)atte einen [ireiten .Siraneu, mcldjen ntaii iitier bau feibene .§nl^tnd) fdjinß, fo bafi ež nur Hlumic ftdjtliar mar.

^IIS ^^nfitiefleibiiiui iimren U'crftafiu, uiic nod) jl'(5t au Inden Orten, bic .§o(,5fd)itI)c in bcu t^k(nrcv3L-(e|]cnben aflsiemcin, U)cf;f)iil() im ^^iUiltf^licbe nod) jelü ber Oetrinicne (^clicMo Hiiiit, uuc Uiel ßentiicr ^fm^et er nitf feinen (*iänt^cn nnter ijiefirfjenö '^cnfter uerforen nnb une uicl §oljid]nf)c er ^erriffcn f)a&c, ®ie il'teiber tuurbcti nnö fertift|]cferti|]tcni Ütibeu fierrtcftcllt, bie 9fiil)te mit (iritncn Sßiinbern, ber .gembfrniien mit rotf^eit gäben aitž(]emif)t. Sni SlMntcr luareii liiuiie I'lUufc, bercn Srf)öf5c man nad) riirfiiuirt» fd)fni-(, über in (^Sebraiid). 3n ben an Mornteu uren^cnben (^elurfižiiecienben trafen bic SBciber ii&cr bem ifopftnd) ein 2Bcrf= unb Sunntai^cn nod)

^u ben SBiubifrf)en 33iif)e[n l)ält mau uod) jetit au ber Sii'ineufteibnnii feft. "Jic y^enio()uer beS ^|^Lifinit,itf)nleS tnuien früf)er (iriine Sanimtfa^p^'n einem .U'amm riief unirt?^ im SViItter eine i^riiitc ober Wnuc Xnd)fo),').ie mit '|>eliiliefcf)lai'(, ben ntaii über bie Cl)ren ,vc()en tonnte, ^(u alten Acuten fann man biefc ttod) r)ent^utrtiie beu[iad)ten. '3)ie nidit iinvAn breite i;einenl)ofe— .lil/.f*. uon uieldiem ^luimen bie ftarf Oerbreiteten ti'ineii^ namen Bozjuk, ßizjuk (VVcsiub', Wi.'Hiak) atnieleitct loerben — reidjt biö über bie Ätnie. Über bie .S>>fc füKt ein bis ^iiui ■'ihtie reiefjcnbee, auä ,'pauälciuuninb lu'rfertiiiteä .s^cmb, uteldje» im Stain^t()ale etumö für.^ei: Licfjatten ift. (Sin rutl)er (flirtet ()ält biiefdbe feft. Sonntacis; nnb im SBintcc )d)iilU ben Obcrtörpev eine rotf)e, biß ^uni öiiirtet reid)enbe a^eftc. ®en 'iHn^nii oeroollftänbiiit im 'iHif5ni(.\tl)aIe ein blaner 9Jiantcf, int Stain^tfjale dn fd)mar;ier '^ßel,^, bod) bei^tiinen fid) mnndje anil) mit fur,^en Svenfern. ®ie grnncu trni]en blaue Xncfjjanfer mit i'otljen bieten Saunten unb I)ol)e Sticfdii mit t)o[)en I)ö(jerneit ütbfäljeit; ben .Stopf bebecfen [ie iioil) jetit mit meifteit ,ShH'ftiid)ern, beren i){änber fartiit] an^Sienäl)t finb. ^jinlftrau (StvdiSčf) fidbet mnn fid) and) mdfteiii? in Vcinioniib; bie g-niuen bebecfteu bcu ,Siopf mit dnem lucifjen ,Stopftnd), bcn Oberfiu-per mit duer bis an

bic ajjittt bei" Üciibi-n rcicfKiibeii ^vuppc. tSiueii .yi boit ifiiieii n-icficitbfti mit (leKieit Scfpiivcii iifvirfjiiiivten ^Koef uaiiuti'ii fic »dcccinhiT'; bti' iWaitiier ftaftcu bie Üeiiu'iitjoic in bic £tii'fctvü()vfti.

Sd (aufic bie ilieiH'iifcfjiviiic iiKf)t itt Wtlivaitrij iiotiiiinucn uwvni, Inlbi'tc ciit [ivt'tt= fniim.niicr toi HJiintuTii, ein ^ciiitncf) [h'i ^vniicii bni dtr,t!icit Sifjub

uiii[)mtb l'id) .'pirtfti l:){ciit'tuuönte( nii-J Ü^iiiieu ober iiinbculiiift (H'rfti'lltni (sr|iniii), inbem fii- an niu'ti Stricf uoii bi'v Üäitjio ber >jalšiLH'iti' bcn i^aft frftluiubeit uub iiticr bic i'frmc inib bcn Clifvförpcv ()aiu-;t'ti ficßoii, uuf niiiii ftiua uub ■Strofjicfjutu'r biibnvcf} licficu bif 'Jitiffo )rf)iit.H'ii indjt, baf} nuiti bio utini (jmiii^Jmiictibf ^taiu^f mit i'iiti'in Stro()luild)d unitniibot, btni ituiit nit bcn Sfitni liiiiiintcvlimuifii Kifu. ^su bcv i){ol)itid)i'v Wcjieitb liHU'i'ii idjiui fviiljev [tci bfit föcilicni iivofjtiebliiiiiti' iliödc lionoqtuit iiiib tnu^tMi bif ,'piniäfrnmni am (^Mivti'l nn fiiu'v .SU'ttc ein 'i)Jti'i|evd)i'u.

Xov Wnuibtypuö boss A^iiiii'ö Itoftoljt nnö finciit ilUn'raniuf, bor ,VtilU'idj Miid)e binit, uuii wcldjont nui; nifin luidj bi'v einen Seite in bivS 4l?ol;ujiinntcr, luid) ber niiberen in bic ilUnTdtlj'ofnntttier iieliiniit. iSi^eite Ätüdji'it finbcn fid) in bcn luenicifteti ^J-innont IjünftTit, bii bev iHüit 'iUuTaunt nn^i Oei.^tmre nvofsc Ofen .VtilU'idj ni» ,Uod)^i(ti{5 bicnt, nur anf bein SJ^adjcviieliiviie trifft ninn nud) f)ier nnb ba ben ^encrljerb mitten im ÜlUifju-,VninuT; über bcnifelben fiinrjt ein ^^icflelbad) beii ^Knndj nnf nnb (eitet il)n db. ^sm yillijenicineii ,^eisit fid) jcbodj bog Streben, biv; ®üfjn()iiuS immer fx'()aiilirtjer ein,virid)tcn nnb lind) iit ben ilBirtlijdjnftiiiebauben ^i'ertu')ferinu]eu tin.^ubrintieii, )o baf; in ben reidjeren Weiienbeii mtindjes ü^auernl)(ins; fid) und) eines yurueOmni ÜU'fndjeö nid)t .^t fdjönien brandjt.

ÜBu bie 3.?ielj,^iid)t auf (jijfjercv Stnfe fte()t, ^eii^t fid) and) an ben Stallniuien ba§ Streben, biefelbeti fo riUiiinrl! iil^ niüfllirf; Ijer^iiftellen. ^^anmateri<il ift biisi befLinbeviÄ beliebt, )ueil e» bic Ülninue beffer I)iilt nnb ber ^^an leidjter oor fidj iiel)t, bod) mirb bei ^{eulmiiteii ber Stein nnb |]ie(iel iun-iie,;orteti ober funft uienitifteibi ba-j .Spol,^ mit JJiörtelbewnrf nerfteibet. 3n ciiiii^eii nnb ftciminncn (^kjieubeit bilbet man bie Seitenmiinbe nu^ neftant^fter, mit Strofj i-ieniengter tirbe. T;ie ik'biidjnnii liefert Strol), iibiLiiif)[ dn ^^iejielbadj beu Stol,^ beä .^mnäberrn nu^Suiadjt, Sdjinbeln merben luesien ifjrer ^i'iH'ViiofäOi'Iidjfeit nerne itennieben. 3» beti (^ielnr(]$ßeflenbeu, liiii esS fdjiuer fiilh, für ba-3 SBiiIjnfjamS nnb bic ^Jeliennriuinbe einen iieuiiiieiib iirofien ebenen finben, uierben luofjl bic kennen nnb bie i^urratljäränme für Struij uub .'pen fierue in bo» crfte Stodmert luTteiit niib jn beufeibcu ^Jufafjrtwlnit^nen ciiuieridjtet. 3ft ber obere ;Haum beiiH>I)nlmr, fo briniit mau (icrne einen nad) nufjeti offenen (^anc; an, ber ondj .ytut Innfncti ber ^?dbfriid}te uub ber :ß3äfef)e benübt luirb, ober ftellt man ^u crfteveni eii^ene fogenaunte .'piU'Vfnt I)er. Xicw i^efdjiefjt Ijanptfiid)lidj bort, uu> bic 'Jiicbcrfd)lägc

()iiiifijli'v finb iinb bn-S Xvocfitni bc^ (^ictrnbee auf bom T^t'Ibi' uicf)t t-fiiiiilicft iiincf)cii. ?fiif b(i3 yiiifu'vi' bc§ iH'VUH'iibet man luiünbm ^Ln'nfalt; bii- un-iblidjni .'pauSücUHiOiti'v

OMidjtcii f^j afö il)vi' crfti' ^Hciiilidjti'it inib ^Jicttii^feit Kljou, — ift ja i'iii lu'tte-s

bif lieftf tSmpfi'fjlmui fitv oiiif IjiMvatöfiitjiiic lorljter, ^in ^vriiljjaljvc miiffon fie bciinuid) ntid) bio .Sjol^ljiinffv fvifdj tiiiidji'ii iiub bcii Sorffl mit biiitflcr ■^•avtif niiftrcidicii, iiiib (V'ilU'ii iitaiid)!,' eine (lav iiidit ßeriiuie Weid)idlid)feit, bivJ .^miiä btivd) farbiiio Üiiiien luib ^Jlrotiec-teu l]evani<,yHn!|jen. (iiiiitv fovßfam iVPft^'ilto !i^(nmeiitüvff mit "ikUnx luib iHii^mafiii nevOLillftoiibinen beii aiuieneljnieii lüiubnkt uuldjen ein fo Ijevaii^ciepiiljtcä .'peiiti auf ben ilMiiibevev IjenRU-ln-iiuit. <iine mir iiodj felteiie 5itte finbet fid) iindj bort niib ba, bnf; mau lu'imlid) bie ^•leifd)faiinneni iiebeii beut älioOiniebiiiibe onf ciiu'tn 'Jialteii in ^L'nu ciiiey XauOeitfiirtcl^, ,511 beut man nur mittel-? einer i'eiter <ielnu|ieu fnnn, (jevflellt.

^ie (šitiridjtniiii ift eine redjt einfadje, ein Zifrfj, Xriiljeii, ^kltjieftelle, einiiie Waften niod^n baö ilJiLibilnr aii^; nm bie S^anbe nitb ben Ofen limfen breite Ü^ante, bie ill! a^iItter oft aiidj i\U 'i^etti'ii bieneit, ^vit ber (Scfe, uui ber lifrlj fteljt, fiiibeii fid) baö lirueifij niib redjt'i iitib linf-S luni bemfelben ,Oetli(ienlülber. 3^ie Ü^evmoiilid)ereu fonieit uatürlidj für iljre iiV-queinlidjfeit and) beffer, matidje iK-rfit^eu fotvu' liber eitieise ^vreuiben (dimmer, lueldje mit allem "ütotOloeubiiieu feljr iint au-ifleftottet fiub.

®er Ü^aitcr lebt faft oiiiSfeliliefilid) \.k>h beu ^^rüdjteii, ii)eld)e il)m fein ci|ieuev (%nub nitb iöoben liefert, uuindjc befuriien fellift ba§ ^JJfaljteii be^ (^Setreibeä auf eigenen ,v)anb= miil)leii (žniilja) nub bereiten fiel) nnd) ben iJ^rei auf ei<ieni'ti Stampfen, lueldje mit bem iVnfK' in il^etiieli tiefet^ luerben. 3ebe fLirn)aiue .^flifofran ift aud) baranf liebaefjt, baf; fie ftetö ftneii !ieuiii\eubeu il^urratl) au cifleitein (^efpinnft unb imiiiiften Ijalie,

3n auf bie 'Jialjrittn'i finb bie Sloueueit fe!)v nitifjiii- ben Webiri^wiieiieubeu

lifbt matt ftiirf siefdjma^ene Speifen unb ifit iifter be^ Jage^i, in beit Ül'eiiuiesienbeii fiitb baiiesien bie Sföiii.^er — ber ^intlj (lefjurdjeitb — maljre llfufter nun Vl'tifprudjiSlufiiifeit, bii fie oft nur einmal bei JaiieS tüdjeii unb fidj ,yt ben librijieit i)J^nl)f,^eiten 11,it ben iUeften ber erften Oc(-|nii(ieu. ivleifef; füiiimt nur "Jefttaiieii unb in ber ^•afd)iiuiš3j;eit auf ben 2ifd), luetiu jeber, ber eö IjaltnuenS erfdjluiiuien taiiit, ein ober and) nteljrere 3rfjuieine fd)ladjtet, niit fift) f>''i" ll'ii'.H' .V oerforiieii. ÜJfatidjer

iH'rijifjt baliei aitrf) U)i>ljl ber mniiereti ;jnfiinft iiiib ,^eljrt mit (yreiibeii Lum 'beni Segen Wotted, bi'J bie ^iUirrntlvjfammer oor,%eiti(i leer loirb. Unter beu iWeljlfpeifen fiitb am lieliebtefteu bie tueldjc oiiö meljreren Üniien feinen leinet lieftel;eti, juufdjen

lueldjc .Siflfe ntib ;Kal)m mit l^utljnt nun Üfiiffen unb ber}ileid)eu geftridjeu luirb, nitb bie ,kvaseiiiee= nnb „kfiiiici", iietuicfene, mitliiern, Miife unb beriileidjeit beftvietjene Speifeti.

X'flä Üelu'ii beö ä)feitfdjeu nnniiOt ber äUilfä'dlanbe ber Sloiienen mit nuindjerlei fiitutiieii (iltljeniebradjteii (i^ebraiidjen, bereu Siiiu uitb ^loed bem ^serftäiibuifj allerbiuiis

frfjoii ftitri'uft ift, UH'Irf)c itiiit! (iitrf) ft'If'ft fifni» iiiifK iiiffjr fo fnift Jittinnt, dtu'r btulj, meint (lud) mit uiißfäutiißcm S2äd)cln, tieotmdjti't. So i-v.^iifjtt tiuiii )id) mid) iitiiiuT lum bcm uiiinbn'[i(ivcn £dja(tcu imb Spalten bcv Wc&urt-^ iinb 5d)idiiil«fviiiicn .llojcnict'" inib ^Sojeniee", uicld)o beut (ivbeiipiliU'v filfid; Oft bciKit (•^3elnn't bivS 3d)irfirt( [icftiiittiieit bft! fiifjCCil bicfc bcii ^IfdiiU'!! liicifu' ^ratic» (bcli; /i'iic) mib (;iiitKi! (Ulf

btni (jod^floii il^criiiitpfcfii, fittb ooit i'djlatifciti Störpcrlniit, [it'fiiu'ii Intifji' .'panvc, fitib uioifi (lof(cibct itiib fihiiti'ti btivd) btc Sitft flifiieit,

ij^oi (Sititvitt bcv id^uievnt Stiiitbe ntft bic ®ättmit bu- ^ßatfjiit mib bie SlH'fjtmtUcv iiiö A^inti^, tiu'ldji' rtlft' A)nii»[H'iL)LiIjiicv aitž bfitt ^htitncr [djaffVit, tim bu« .Siiitb i'üv beut iiitbcntfntcr ^fitiint jrfjiUk'ii. (S'iitijic'DJiüii.^cit, iit'3 cvftc Si^ab iimun'fnt, )Li([ni bnit .Uittbi' )1i\'i(ljtl)itiit EiriiiiHMi. ^ic lotifo luivb fu id^ncll al^i iitiiii(id) ncn'iicitLMitituMt, bio ^l^rttljiii ti'iif({ biiä .Uiitb, bli' SBeljmtittcr abiT eitu' oinc ÄiTjje ittib ciit incificw 5iid).

:3n bor giofd^c foü fit' ftävteubeii S^citt für bie äiiLufjiicviti tititftviiuicit, btc wivb Litt|-(c,vinibt't, UH'tni joiimtib c!tt(]c(icttf0iitiitt, bamit borfolbc h'iuf 9Jtad}t iUht ba-S Äiiib n'[^iiItL', ba brtfi fiiit lio&ftL'tt fid) LTfiltlt, uui^ bic ii^egotptoitbcti unit citu-in Hujictiiuftcii bi-tifi-ti; bii'J uicific 2uf() fuUbaiV'rtett jeiiini, bnf; i'in tnifdjtdbiiics it'iiib Jatifo ni'tri^Hi'" luivb. (Svft lunf) bei' l^cilijieit ,^iatibltnui ftillt bic iWuttcv ba« .Stinb, bomi cž fiinittc iim'rfätt(id) lucrbcit, iitcuii bieg früfjd" iicfrfjiifif. tSino SBorf)c bnvnttf feubct bie '■^nü^iii bcv 3iJftittt'r iirofu' S2iiiE)C Sinnfibvob (i)n|^'ai;;i) uub (idni fciiieö ünitcii, beiti liitiflinii iibcr oiiiitie (Sflcii &ttnimnb juiii ©cidjoiite. I^ie iKörfjnt'riit uiivb ti» jit ifjrer 3ii3vffiiumMl mit SBciii lifuiirt[jet ittib btivf bic .^ifiit^-fd^tucdc itidjt iitievidjvoitcii, bmiiit fein lliißtiicf iitu'v baä ^uuš foittmc; bnž Slitib luivb, luenti eS iiuinulidjcu Öe)d}[cd)tcö ift, iienie in ntivittdicfjc KleibntuiSftürfe (KOitllt, bmnit cž iviiter nidjt fe()r mtrfj bcr frfjönevcn 'i)Jieiiid)enI)älflt' fdjiele; auf äfjuMje Söfifc fndjt innii and) bic iySabd)cn ,yt fd)iil^t'it. erften fed)ž äBndjcii bnvf man baž ftinb itidjt allein loffeit, bamit cž bic luilbc ^-vait (divjiL žoiiri) nid]t vau&c ubcr i]nr ei'fttffo. ®cr tritt itad) bein S^o:t^Hl[lllt(lelt in

cniie i^ei-uninbticf)a|t mit bem 'liitiflino, fo baf; it«d) bcm i^olf^liebe, auf !i)Javietiä alic Seelen au» bcv ,s)ölle cntlnffeit untrbcit fiiž nnf jene, utcld)e beit (^inttcn crfd)[a(5cn, fid) mit bcm ^4>atfjcn iicviianficit ober an @ütt nci'juu'ifelt I)nttcn.

Skimmt fiiv bcu .^mtfieii bie |]eit I)eniii, ba iljn ber .Slatfcr lun-nift, nm i()in bic 'iHTtf)cibiiinnii bcž Ü^rttcrlaubeg nn^uDcvtnineu, ft> bavf er fid) fd)on unter bic ^^tiiienb niifdjcit, bie Satiiftoii ^Itieiib« nitf beut SorfphUu' if)ve (^Jefanjic i'vfd)a[Ieti läfit. ^(Iicr ntid) ba I)at er beii ^.^'fiiljiaiuui^tiarfjnieiS sii tiefcnt. So hi;! nnb üciit und) j. ili. in Cbevlnsrii ein läO alte 'jjfmib frf)iycrcr oteiit itor einem ,'ganfe, an lucldjcni ber ä?nrfd}e ;;tievft feine Mraft evi.ivotieu ntnf;, ct)e il)n bic alteren ,\iatiicvabcn Mlž etienlnirtin ()etrad)ten. ^fttti barf er ant'l) ntiter Sielid)enä ^enftcv, nlier tun Seilic iiidjt atifjer bcr eiiieiten Wctiieinbe, bcnn

iDÜrbi- cv bfti-offi'ii, fülrttf ^iiin luiitbcftnt ein fnlteö ^ilnb out iiiirfjftcn iJ^niimfutani atibd'C iiod) UH'utiicv aitiieiuljtiic ^^urcd^töwt'ifinun'ii — bir Ü^uricljc fitib nüc fviriiovifcf) iiiib biilbou fntic eiiibviiuiliiun', 9Jiit fiijiULTrm (icljt cö fubami ','(|Kiitiniiiii; fiiv bni 1(UU]lid;ni ift i'S cfini aurfj nid)t atiiifiiclim, auf ciu ^mnr Csofir^' Sctiu-u Siet'c-U)oI)l fdfli'it iitiiffon, iiub (ifi bcr 'ij^vüfuiui fällt fdjon finv niematib (lenu' biivdj. ^Siibüfl) ift niid) für bfit ^-djlcvlofnt bic ^Jiilitävbinift.^nt iUu-vftaiibni, mit cmieitevtein (^i-fidjtsfrd» iinb ciiifv ^viilfr ISvfntjnitiiiCM tcljrt bcr reife älfaiui beu Seiiti'ii prüd iinb iireift frö()li(Ij utiebcr nltneiiiufiiiteu ij^i'iffjiiftisiinui, benit uuti Iiliifjt i(}iu bic ^(ušfidjl and) (jalb fein cifleitcr .s^crr .yt uicrbeti, lueuii if^m bie (Sltcrii boä V(iiun'fcu iilH'nicbeii iiiib ciS iiidjt i)Ln-,ycf)oii, b(Vi ;){c(iiinciit iiit .^-miife feU'ft lueitcr fiil;rou. bcr äl^al)! ber i'ebcit>J' (■(i'fiif^vttn f^iii'ft bie Üictic oft eine si^^viitflC bcmi baž .s>inä' brmidjt tiirfjt mir ciitc

tiidjtiiic vrtuäfniu, fonbevii niidj eine cutf^u'cdjeitbe SJiitiiift. (^iciuotjidirtj (cnfen bafjer bic tilteni fclbft ober bcr äku'mmib bic SMide bcä El)cftiitib>3canbibatcu auf bnä paffeiibc iÜuibdjcii. Xfv l^itrfdje dcfjt am ÜJtittuuirf) ober Sauiftaii ^lOeitbä iit iilciilcitinui ciiicä crfiiljreiicit, aiuicfcljcneit, rcbci^eiuniibteu JJfnuue« mif S^rnutfcfjau (ua oyk'di). !3)er ®pred)cr (iritu^t iiadj iiiaitdjedei iliitfdjuieifcu bnä yiitliciieu Dov inib erljäft bie i^iifniie, bci-eii er fid) in bev id)on im lun'aitS lu'rfidjcrt Ijftt. 9uid) bcii itöt()iiicn Sdjrittcii (lei beti iücf;ürbcii £ifi]iinicti bie !i>Lir6ereitini(ieii. Xer iiH-ftiititiatn HHif)lt fid) fiit)rcr (drii/Jja), bie ikaiit iyraiitjiiiuifeni (riviiti-vcii) uitb bctbe iiemeinfani ,S>id),^cit;U(iber ([loicavciii). '2)ic)e -juid ftiiffircn fid) il)ri'm V(mtc tu-fünberö (leraiiä, ®ie ,^iite gieren natiir[id)e ober fiinftlid)e Spinnten, Uim ben Sd)nltcrn u>ef)eit Iniiiie Scibeii^ [liinber, noin du tnintc^i 2üd)ldti. i^ei ^ifviebaii fiil)rcn fic einen StocE mit einem bnran licfeftifiteu Strnnile nnb einem (.yiücflcin barnn. ber 5yfnri-[Ciinib crr)alten fie eine JroniMid nnb eine Xroinpde nnb ^iefjen mit einer oolten S'^iKl^' Ivuinmeln, iiMafen, Iinb ßiii'mcit non .'panš nni bic .'pod)^dtCMVifte eingiilnbcn. tanker (oiiniiicr

bliebe üc(ii'iif!0ii fic bie .paii^iicnoffeti nnb briiisii-'i' tublid) il)r Wnlienen üor, nm nnd) einer reidjlidjcn ^^nuirtl)!!!ui lueitcr jn .^ieljen. S^atüit ift jeburi) tOr iVüit uocf) nid)t ,511 (Snbc, bcnn i()re iMiifiiabe ift aiid), baä nütf)irte SBeirt, -rifd)c nnb ®tiil)te nnb

(ilfež Iifd)(icrät()c I)cr()ci,^ufff)affcn. äUiroIicnb bcr §Lid),^cit werben teint airnntiflam unif)mtb eines friif)(ic()cn ajjafjlee bie Sfnorbnntuicn für beii 't^cftjiui <ietroffen unb am n;id)fteii iüUn'Cieti fc(5t firf) ber ber 03eniciitbefa()nc an ber Spi^c — im Stain,^^

unb tl)ci[uieiic aiid) im '^iöf5nil5tl)alc ()at niimtid) jebeö T)orf oon alteräfjcr fein cii^encv, iieuiof)ii(id) fdjei:^!)aftcis ffiappcit — unter bcm Air(icf)en bcr '^äiftoteu mit TOnfifbcutcitnni^ in ^^eiiH'ivtnii. iVi ^^-cicban fiil)rt man t)ici- nnb ba nod} mit einem Ocf)fenoievc(eHuinn nm bie (yiifte. ®iell)iire be^ ä-4raiit()anfeiS ift jcbücf) nefd)!offen nnb loirb erft uad) unind)ev(d uiiliijicm 'jjrtrlamenttreti (leüffnft, uiobd im iüieften bc^i Ünnbc» bic ihMiit jnleijt mit

ciiu'in (''Miljo Syrtii itnb eitiein in bfv .S^irtiib cvKfidiit uiib kn TiJnii bciii

iövautiiviiu nub bii'l'cv bi'in ^'dtimti'i' (slurcSiiia) iUievrtilit, luddiov o^ auf btbi b^J ■"iMitivcS luib bcv Ciiiifti' (cort. Sä!)vi'!]b bic hintut Holt bcit ;?f)fi[int yibufjicb iiiiiniit, fiitj^t iitait i'iiiciif yicbev, hi? cublid) bcv fid) ,yir .UirriK' bciiuHit, U'obi'i bii* 93iLrfrf)i- mK' bi-ii Xih'ffni, tin.'(cf)i' piiffivt iLH-rbi'ii, mnudjcii Sduitu'ritarf niiffitljrcit. Äl^afjvt'tib bcv Sviiuiuui tiiu.^t bei bcr ^viil^itnitvätifv mit fciiicv tun' bi'V .Uivdjc. TovffltH- i-rfd)ciiit

ba unb bovt niid) luni) ,511 '^.^fcvbc. (Siin'iitljüiiilid) ift vi, bafi iiuiii in bcr 'lUfiiviioiicub bni

fü ciii,^uvid)teii ftrcbt, bofi iiiati bor auf[iol)oiibcn Sonne onti^ciioufiiljvt unb biofoni ■juH-cfc folbft cinoii lueiton Son lüdjt ld)i'ut. lltad) boni Soiioiivtvutif in bov .^tirdjo Sicloitet nion bio ^r^int in iljve uone .\)ciniot, ^(uf bor .'onneid)U)c[lo uiivb fio mit oinoin ^^vutiailio onipfiiuiion, boS fio an-joinonbor jtijnoibon nnif;, ,^uni ;]oid)on, bafi fio nun bio Sirtljfdjiift iiborninnnt. IJn oiniflon Wocionbon mnfi fio ,^uovft in bio Atiidio iio[;oii ntib non bcni Sniiortnint foftoti, baniit baä M'viint lioffov iiobcifjo, biiüoi tfjoilt fio nntor bio llfünbo Wofdjonfo ans ubov unrft luio in bor .Siollo« nndj oin Wolbftiid' in biiä ^-onor, oiiio iilto (ivinnovunii nn bio ^yoiiovLUjfor. Xii'J goftmalj! banort oft nto()roro lano, fiiv avmo Soiito loivb bo«(jol(i luitov bon "^farfjbarn Ijior niib bort oino Sainmliinii oincioloitot. ^(nt .^moitoti yjfovjiL'ti fiid)on ÜÜ^itUuilbo on® bon A^aiifi-rn bor niidjfton Oiiifto aKovloi (^Soiionftanbo nubomovtt cntlvonon, nni fio fobnnn nutor alljiontoinor .^loitortoit iiovftotßovn. 9uitiivlid) tiiuft (obov tSitiontljiimov ba^ž ■Soino miobov ;^nviUf nnb bavf and) boti ^ßvoi'i fdjiilbii'; lloition. ?fboi' and) bio Siotu' iio[)oti nidjt ftvafloö iin^i; fio inovbon o(jno tSvbavnion 3toc£ftvoirijon nornvt!joi(t, nnv fd^iiljt bon 3)olinivu'nton oi)i niitovfd)iibono^ '4>olftor oov bon '^'-'i' tSsoontioii, luonn nid)t otma oin 5pnf;iun-icl luu' boni Icbtoii 2troid)o ba»

^<o[ftov t'lil3fd)tioIl luCjivoifU nnb bom nvnton i5ii)ibov bodj niul) Stvafo uorijilft. 2o LUTßoIjt baš ■Jvoft untov nüovloi Shiv^Uioil, nntov S^nnjoti, Silicon unb 2d}iofion t)i>5 bio t^iiifto fiof) ontfovüon. Vlm ovfton ^ontitnii tiadj bor .^i^^filioit bo)iMvt[joti bio ^h-antlouto ba-ii (^ofinbo nnb bon ?(ltLmtov, — 3:?or ■^■)Lid);,0it^tnd)0!i, bov mit foUifti^ofortititoti fiitiftlid)0)i ÜiliDnon nnb mit ^-itiuvon uan .^aii^tljiovoii rtOdintiii-ft ift, I;eifit jK)siiiaii\ :i:or ^'dtimtor (0(it i()!i bov S^vnnt uor botn Sdjiafoiuioljon in bon Srfjofi, tnäljvonb bio nu'ililidjon Wäfto oin altoö i'iob ba,yi finiion. ®io Ühant iiborfiibt bon Mniijon bon) ^^viiiifisiiitn unb nun fintio" bio ifJfiinuov oin üiob, in )ucld)ont fio (Mliitf nnb Soqon für boti (S()oniaini ovftoljon. Siofor (Oiit bou ,\ind;on .^utotU auf bon Jifdj. Untov bon fouftiiioii Wofiiniion, uuldjo boi biofov WoiOiionl)oit ovfdjallon, nilit oä uid)t )L)0ui|'|0, uiolofjo on nlto, )nm fdjon uorfdjollcno Wobriiudjo orinnovn, mio an ba^i iilofdjcufou bor ®äfto 11. f. ui., luio falcfjo boi bon Siibflanon nod) jotjt b0ft0[)0u.

J'on iüb bonft man fidj alö luoifjc Jvi'ii" (smrt, )voiblid}on Wofdjtcffjto§) Don uuf;c()cnovor ^d^noKiiitoit. V(n MvoiiiUiojion, too fidj ond) bic Soclon bov 'Jdirtofdjiobouon

ncvianniicln, crfcfjnnt fic. ^tbnibS mirtiiiiiidn fidj bie 9f(idj(uivtt im SraiiiTfifiitir, tictni für bcS Jobtcu iHiitjc imb fiujini. ?(m Jfo.qriiliuifjtajic fviU) fciit mnu bcti Jobtcu iit beii Sar;] mib ftcllt bi^iifi'U'cu i>ui- bit .'gaiiistljiive, uui ein vi'bciiciiniiibtcr ^JJffiitti bie t^utiMi tSiiiLMifcfjnfti'it bcä ^Ltbtfti fdcrt iiiib ^difrfjieb Luw if)iii uiiitint. J^uvttraticu bcr i^fidji- futl bcit jH'iitclbct uu-vbcii. ilkiivätmifs finbct fioU'tiljiilicfj äUivmittniiS [tntt, ba iin: 12 UIjv bic lubh'n ben uoiien ^Hiitiiiiunliiui [icfiviiHcn fmtimcn imb fš für biqcii Idrijtevift, ciiu'ii lolrfjcit sjk'fucf; ['d Taj] nU in bcv yfadjt cuipfaiu-jcii. :;šu bor (vSi'dcitb luni Ckninliib fjcvvfrfjt bev Wtoiilio, biifj bi'v Auli'tjt S^ciimbcm' ]li Inuin' on bnn ^ncbfnifätfjove Sönd)i' (jalti'u iiiufi, hü biT iiiicfjftc tesinitunr tuiib. 'Jfarf) beni ^^cnvätmifj iH'rioiniiu'iii firf) bie Ü^i'viüoiibti'u ^uiii lobti-nidjiHintö (,s('(liiiiii!i% in bei' i)Jinviici"iL'nb „kunniric"), eine (Sviiuienui)! au bit' alten r^cibnijdjfn Xobtcnjiclihiudjc.

3)iL' Seilen nnjictonft iif)"tL.n-beuer S^inbev flietien beö 'JKienbš unter 3ild;fn nub bnrd) bie Ünft. nennt fic -Mnvju" ober „Živo.'- Sev fie Ijürt nnb an^

einem ffaveii ^^nrfje Sl^affer nadj tfjnen |>ntit unb baju bie laufforntel [ai^t, fann fie erlöfen. SebenfaHsS bnrf nnin nidjt pfeifen, luenn nion fie ()üvt, ober iUiev fie fpotten, benn cö iiinii fonft fdjEedjt.

ÜUitt ift fetjr iiefaniilieOenb nnb fieljt bic iian,^e 'Jiatnr mit poetifdjeii Vliiiieii I)ie iUniel rcben if)m eilte nerftiinblidjc Svi'iirf^V (^Hilbninfel cr,^älj(t beni .^livteu, uio fid) bie liev(iireite 8tnte [lefinbe, bie yevcfje forbert bett i'lcfervMnnnn ,yrr 3not nnb snr ?(v(»dt luif, bie aSrtdjtvC fviHtft ber fiintniiieii 'Jtvbeiter; am diient()itui[id)ften ift eö jeben= fntliS, bof; mon bev i^evdje nadjfaat, fie fin^c bdni ^'(nfftd(jen, fie iiuitle ben ,§erviiott erfd)(mien, (icreue ntu-v ciu fa£d;c§ a-^fjiinuen, bn fie fiii) bdm ■Jfieberfiiefleii n(eid)fani entfd;ulb!fit, fie fjntie bie .Sh'nle bajn oeriieffen.

(^tienfu uiirfeu in beni ^veftf'denber iiof() dltc Ijeibnifdje ^Jatnninfdjrtnntii^on, in-r^ flürt bnrd) ben ©inflnf; be§ (iljriftentljuuiS uadj. Ji<ei()nndjten (Imi/.lč, eiu ii^ei'fleinernuiiä^ uiüvt any lio^j, Oicitt) ift \o Ijeiliii, bafs ^eifeniiie, melefjev an bem Aniie ftivbt, iv'vabeti^ uieii^ in ben .Gimmel famMSt. Xanini ift fie nnd; ,yiv (ivforfd^unii ber t'efi'nbevw

(lediptet. Spaltet mnn uor bem Glauc^e 9Jfette fed)ä Ü^ndjentlölje unb lei^t biefeltien nndj ber l?Ketfjc ber älianate uun Often tieiien SÖeften nebenduanber nub ftreut tiitf jebeiS Stiid ein .'piinfd^eti Sat,5, fo evfennt umu bie fendjten nnb vciiuevifdjen SJJüiiate be» fiiuftijien ^Išnfjvcs, benn anf beren AlltHu-n ift bii§ Sol,^ ^jerfUiffeu. TaSfetbe fonn nuut and) niit^^une&etljiitften evforfdjen, ^-efttu-ot biicft man nud; t[;eiliucife ben ,kiic-kniii-, bod) tenncn uienii^e .Sjaužfrauen bie baju nütljtLicn 3niivcbien,ycu. ,'pauä inirb (lefdjiin'ieft, bie in ber (5dc be^J ßimnier^o anfßeftettt imb eine XnuOe alä Sinn&ilb

br^ (;ei(iiien Öeifteö iitiev bem Tifdje anfiieljäntit, Vt&cnba berft man beu Xifd) nnb lei^t brei iiail'e ilrob bnrauf, dueä au^J ba^ ^:;iudte auž Ajeiben^ nnb baß britte iinö

Sfiieijciinicfjt. lejjtcre tjcifit 3?jcirjiuid)tžbnib (Ijožičiiik) nbcv oncl) ba3 ftiirfe SJh'ob {močni kfiili) uitb barf erft nm ^ycftc bcr [jdttjicn bvci .Stoiuiii' niu]t')d)uittoii Hu-vbini, luiifjreub bteä mit bcii iTftcrcit fcfjon din ^JJeiijiif)rStrt!ie rti-fcfjieljt. .vuiUf ^lJiiffjtc SBciljiindjteii imb Svcifoiii;! f;ciHcu bif SüUilf'äuarfjtc (volčje noči), boitti 511 bcv fjnt bcr ,Oorr, nn OiiHT 0Sci[t, SJfncfjt iibiT bie (gdjU'rfjtcu. ör fumjiit önufe imb fii()vt bic Sciiini fort, jajit fic in ciii (ivofie? SBnflcr imb ULTUniubflt fii' biisiu in

Iff Uni-,lin bi;« „iitiiiifii Wi'orn".

SlUilK'. Oiii bil'ior Mt'lKni bti' lltciijaljvisiiituicr (kolednikl), Mnabcii in iiiuii'mbev ifjr yiiifiUjn'v licifU in ciuincit Wainibni .V^tlčko- (SBiölftciuj, Wüii ,^11 ."i^iii^ iiiib fitiiiiMi tl)rf Siitifdje, luofiii- fie lii'fd)Oiitt lucrbcii. (ibcnlu sidjni bic ()ci(iiifii bvi'i AtLiiiiiie imb ^u £id;tmofi bie ,svečan-' (iiidjtnu-ftiiiiuicv) Ijeriim. S(it (ctUemii liiiic |iid)t iiuiii )id) ÖSlüct unb Sfiini babiivdj ficficni, biif; uiaii ntcid) nad; bcm ^liintctjeii eine (-(fliieiljtc biiitne Mev^e breimal um bic syvii)t, bveinuil um bic .'ptinb nitb brcinui[ utn bcn J^iif) tDtiibet (čučkaiije).

Tev 3a]d}iii!i ifl bic iV'it bcv adiieniciiicu ^veube, bie ii^urjd)c tmiKen ndt lniuicii ^]icit|djen mtb oeranftrttteu fiiv bcu ^^-afdjiituSbicu^hiii iiiandjerlci ^JJcutnmefcieii. ^JJtit

tn'ii^lui'iö üLkt bi'ii JKiioft'ti iifOiiiibL-itcti ImitU'ii ^ürfjLTii, bi'ti .'piit mit ^-läiibcni iicKljiiii'u'ft,

bio "^^fl'UH'i' ""t i'tnetn 'i^ffiuic huvcfj bU'S Xorf. &n al^J alti-g

ficibcter SJluvidjL- fniium-tt in fiiu'm ^liüift'iifiu'ti Wnt'Cii; ein -Kurnil*, iiiuiftljnii iiüt iMUcm iH'i'tVljrten mit ditcr y.arin: unb märfjtijieu .^üviutii auf beut ft'opfc iiiib citicr .^{11(1= ßfLU'fi- nm öiivtcl, licuniffiict mit einem Stinf, nn beffen (Snbe due ^it^elfjiiut iieuaiiolt ift, lu'i](eitet l'te; tuoiu'Otmil frflfit-'fit fiJ) oud) eiuc Scf)av veiteubev, iitö Selber tH'rfleibeter Surldic au. ^iHt' tunu ^yiii'^'f^" i" Sdjuee uub fsiet !KiUieuiamru ((ietiiülju= lirfjeii iSnub), biiutit bie iHiibeu (jebeif^cu. ,*ihiuut fiub bic ^^^flm^er Uüvbei, fuutineu itatueele (■^;imi)el;i) utib iirjulirfjc llui^etljiluie bof)fv, ioe(d)c e5 Defouber^i uuf bic Miuber atnieicrjeu ()obeu. Tcv yifieub unvb fobiiuii bei eiueui ticfdjloffeu, Kuitiei uiaucf)ei- beä

(^)utcu uicl tljut, ba für bie Ruften,^eit teiu St^'ifrf) iUu'irt Meibeu bavf. SJiitfufteti U)irb bie „^[Ite seviiifit" (Itubo ža^sLti). ^(uf eiuer il^vtirf'e mivb du iu PJeftutt

ducž alteu Sfittcä etitpeii^efiiijt uub biiuu itiä SSaffer ("leunu-feu. 3hu ^(Jaltuiiiuutati bavf uiau jfl tiirf^t ueriifffeu, ^^-^nluifä^djeu uicifjcu ju Inffeu, beuu ba^ (leweiljtf ApL^l,^ id)ü}3t bflä iiov 'l^-fuer uub Syiiti.

3u Ofteru I)(icft itian nibfin-uii(]c .Siucfji'u fkoluc), fiirfit Eier rottj uub ti-o^t allc^ bieä fiinnut 5t(-''ffI}ll-HMfeu (^'i' SBcifjo. 3u nlter gviilj iiliiljeu auf bcu iücviie» bie Oftevfeucr uub [ie(iviif;t ba>3 ,Sirncf)eu bev ']>iftoIeu baä geft, U)e(cf)c!$ iui 5(ooeuifd)i'u iu Griuuevuud flu bie 'iHufevftefjuuii beS .S^ei'vu „vdiku luič" {nruf^c 3<ad)t) [jdfit.

^Tcr ei(ieutlicf)c 3-viil)Iiu(i^prttrciu ift ber rjciliiic ©eoni. ?[u feiueui ^-eftc wirb baS Söeibcinel) utit frifrljcti ftviitij^eu (lefef^miUft uub jieljt bev „sirüiie ©eoviV (zck-ni ,luri) f;cvum, (Siu 3^uvfcr)e luirb uiiuilidj mit <ivüucu SBudjeujtueifjeu ober iiMumeu uuuinmbeu uub (^icfjt iu iSeflfntutiii Uou dui^eu älfufifiiiiteu im 1)lu'fi' f)eruui; luiv jebem .ödnfi' ton.^t er unb fd)u)iutit feinen (ilnnien^ unb tiiinbevtiefcf)niiifftcn Stod', luäljreub bic il^cglcitcv fiuiien nnb um Gier uub Scf^unif^ bitten, ilnir biefeui ^nt^e f;alieu bie grijtiin^en teiu öift.

?(m 5;(ii'|e be'5 fjeilt(]eu ^^-iLiriau biivfeu uidjt bie JÜeibet: iu bev ^-viil) ba§ eut,^iiubeu, foiiberu fiuiimeu bic il^urfdje, biciS ^yi ßefüvflcn, luofüt fie mit (Sievfucfjeu iH'Uiirtliet luevben.

^.Jiifiiuiftfeft feiern dudj bie §ivteu auf lu'finibcve 2Beife. tSiti 2[)eil SUeibc plnj^C'S unrb für biefen Ttni referuirt, luer ^uevft fein ^ivtel) austreibt, barf eä bort ßrafeu (affeu. .Stiimmt aber ein SJMbd^eu ^nerft, fo luivb eä mit Sträu^eu aefdjnüiift nub unter t^ieiauLi uub ^audjj^eu uacfj ^anfe (geleitet. 8ic füfjrt bcu 9iameu »Ifpn (bic frfjöue

Üeffa) uub ift bic .'pirteufiJuitiiu tuS ^uui uiidjften 3afjr.

•Xen DJfittclpuutt ber fouimci'Udjen tiefte btlbcn bie Sunuiucubfeucv (^ki-cs). iisor eiuii^cu J^aljren .^inicn au bicfent Iniic nod) äJtäbdjeu iu ben .^lain, ,^itnbeteu citi Treuer iiu unb taujteu fiunenb um basfctbe, uiurauf fie eiu IjieUen. Tiefe .^eit i]iit bcm

Tif ,f!(iii^mül)lc.

SlUitfi' rti? bic t)i'ilic;fte int bic ^^-I'licr foKcu .^u ©(jrcii bi'ü Kn-snik, aurfj Ki-sLuik,

Liiun'isiiubd UH'vbi'ii, bcr IHU' ^^-'ittii, ntž bit tSrbc iiod) mit S&Jiilbcru unb üühiniftcii licbi'cft unir, lüde llu(id)atfr imb [liftiiic 5dj[atu^i'ii crfc^t fjnOcn foil. Dii- ?vviuu'it iDorfcit (5ifni=^ fniiit iit bii' Wlutlj, um iici^ni Uniilüif gi'feit jii )ciii, bic ^nrfdje indjcn ba6fi bio SJJabrfKii mit SBnlici- jit lici^ieftc" »"b ipviiu^i'ii ük'r baä ^ntev, üßcr lueldjcä umti ULU-bcm tiud) bas äiii'Ij trief).

)d}UicrL' fLimiiu'vlidjc Vlrtcit lu'i'djlicfit tin ^^eft luidj 'iliYnbi(iiuii:( bciJ l)rnid)i'!5 (dujiihilki); im .^xvtiftt' bilbtt bit Sfiiciidcfc mit il)rtn ^rtuboit bni £d)liifi bcv ^tibtit iit bcn 3?Jtiii(ifiitiiboii, tiHitjvoiib im ©tfnnie itfidj btiii L^iit&rintitti btr StrciUuu'nitljt btr Vlttidjiiifi bcv ?lrlirit iicfcicvt Wirb, So vürft biT Sl^intcr Ijeniii, bcr jcbudj fiitdj für ^^mii^ mib Süt jit 50Jartiiii unb ?{ifL>ld frt'iibii^c JHiiIjopimftt [)viiu]t mib 2üeiljutu[)tcu luitbtr fid) i'iiifüfit in btn ^i'ftffilnibfv btä 3af)rtä.

XaiJ i^ütt btfdjäftiöt [idj (jaiiptjiidjlid) mit btr i'nnbiuirHjidjaft, bit ^ubiiftrit i)'t iiidjt titbtnteiib, btv SBti'dfmu licftrt nur i?oI)(t. syor nid^t flur Iiuiiitr ^fit tu'tritti man iin btr il^mn Inš übtr '^jttton f)innnf norfj bit (Molbuiäldjtrti. ®nnii nnb iDnnn fiimnitu (^iutbuiüfrfjtv nud) jttit iKid; auä Slrontitn Ijcvaiif, bit (Sintjfitnifdjtn l)al)tn jcbocl; bitftn (5niscrfiji,pti(i d^^ lytnifi lufintiib aiif<it(itfitii, i'o bafj mir btr 3Iamt btä Xorfta ./laloličje» (t^^LiHborf, Derbtrftt nnž ©otbborf) Ott ftttau bcivon crinitcvt. 3Jfit .Shiljn unb SBtrtjfiuien tümuttn bit ®LiIb)iid)or jn SBaijen ciitiitfafjrcii, fdjirfcii btiö (Mtf(i()rtc ,Viriuf nnb ['Cipniitn if)rf ^[r&cit. 3ii bvci 'njitrioncii ;%nfflnnntn entftrnni fit btn iiriiOtii Sdjotttr nnb tiilbcn ,'piinftu uttn ftintm Stiubc. C5in birftä övttt luin ttuui 70 bi^S 80 (Stntimtttr ^i^rcitt ntib 1-2 OTtttr Sinuftt, befftu Ok'rflilrfjt mit (jLiri^ontaicn Stii^t' fiti)d)iiitton iitrff()cn ift, mirb fdjitfc (Stnu- nnftitftftlt, auf wttdjc ein ?[r&i'ittr Sanb lüirft, uiiiljrtnb citi jtntittr ^Bniitr barnuf f;if|lt unb ifjn bnbuvd) dOfctjUitnunt. Sic in btn Ginidjnitttn ,^iu'iirfWti[itnbtn (^kilbtiirntr nicrbtn jobanti in Ontdfilbcr iinuilunniirt unb fln bic 3JtiitiAC in tlfatatfjuru ocrfaiift. S)cr i^cvbituft inirb anf 80 ftrtn^tr j^tr ij(r6titfv nnb Tflfi (H'fdjäbt, licünibtrsS Liüuftitic Umftiinbt jolltn a&cv iLuiar tintsi iSiIrnii Ltun tiiiilid; 2 Wnlbtu crmüßlid^tn. ^nt iiSoIfisniunbc (t&tu tiod) inck ®iuicn nnb Wiirdjtn, bic ^nin 1()fil nud) btis J\-Lir)d)trö Ijiirrtn. 3tntiiintil[)tlb btr 5liU'tntn ift ,Kr;itj Mnijiix" (.Üöniß lWiittl)i(>;), btffcu Ur&ilb uio()[ in biVJ iirdnc Ijtibnifdjt '?[ltcr(fjutu .yiriidrtidjt, woä öljnlidjt ^üiit in litrfd)icbtntn nnbtvtn llaiiifdjtn unb uidjtl'laoifdjtn Saiitn Iitiutiltn. yinf bit WfftiiKiniii bcjifclttcii Ijiitttii bit ill)rtttn btö ilöniflS iDinttfjiiv^ tSorninnö unb bcr tSiditr Wnifcu tintn [»ciLMibcrtn (Sinflnfi. \Hm uädjftcu ntruuinbt ift bit |iibf(tUMfd)t Sdiie luMt btm tiiniiiijfofju 'üfiirfu (Marko Kniljcvič), btv and) bcu Sloucutn nidjt nnbcfiuint ift. ^it yicttc btü iiUdftiS tnuiirt) (id; bcr .öclb 9Ji<ittf)irt^ bnrdj feint Wtrcri^ticiftit ntib feint I(n>fcdcit im .\ttimpfe nciicn bic l:ürttu. S;ie ii^LU-lHiroffii nnb ^JiarEo ift er nidjt neftLU'licn,

[oubcrn frfjtäft mit jeiunn fgtm im Ijfiligcn SBetjie (Sveta gora) uiib wirb berciiift micber I^cruorfDinineii, olle J^niibe kfioflen imb bsr SBelt btn muflen J^ricbeii triiigen. Unter bcii ii&vinen ©ngeit i[t bie noiit ©tažbcri^e itberafl t»er6reitct, l^ie^cr bcfinbet ficf) lueit itn TOorgeiiTrttibc. Sfjif bemfclSen fietjt ba§ qolbene Schluß Sržiiif«, öor bcnifclbeit ein SfpfctBantn mit golbeticn ^^riic^ten. SSJev borttjin flftmuit unb fiiien Sfpfet bvidjt, ftirbt itlc^t. Stuf bem iBadjcrflcfiirfje ^aiift tiod) bic „Vehtru l);il>a", [ie tnnti bo^ ^mtbeflcbetl uirfjt Ifibctt inib fegiict ben ,'pirtett bie,gerben, luenit [ie ifjr J^t^tfl^ Dringen, tuetcfjfii fie i.]cviic (piiint. Sie rufen biefetbe aucf) um Stögen nti, inbcm [ie cht SMiibrfjeti mit einem Öinfciimaiitel betteiben, ež mit 3S3afjev begießen unb ein Sieb fingen, in njelcfjem fie bie Vehlra baba nm ?Regen bitten unb if)t ^-füctj^ uerfprecfjen. SSenn bli^t nnb büttnert, fcimvfen bie ®eifter Kombal unb Ki-snik mit einatiber. einer anbercn Sßetfiun ocrfofgt baijeflen ©ott ben SSöfeu mit bem Silile, be^fjalO i^atteu cS Einige nid^t für gerotfjeti, ficf) iväfjrtnb bC'S ^u betreuten, bo bct Siöfe fidfj gerne tjinter einen foIcf;en ^tenfc^en

Derftfrft, um tiidjt getroffen jn luerbeu. 5n ben SBiilbcrn treibt auc^ ber Čatež, fjotb Uienfd}, tjiilb syotf, fein SBcfen, bort loüljnen aud) bie njilbcn ^^i^üuen, Diinek, ein f(fj!i)ar,5er Uu[;o(b, Labcr, ein freinibli($er joeifjer ^ffi" S^icmn {Divji mož),

bie I'olkoiiji (fjalb ^:pferbe, Ijütb 9!Renfcf)en) niio bic I't'soghvci (,^nnböfüpfe), ju SJtittag erfd)eint iu; Sommer bie „Preglavica', ein Seib u[;ne ßo^jf, am VIbenb fdjredt bie Puga bie aJienfdjen, in ben ,^iäufcrii treiben .^tobofbe (Šetek, Dedek) il)r Unioefen, bie Torklja üerfoljit bie SBftber, loetdje SnmStag ^Cbenb^ jii (iinge arbeiten, ber Škrat bringt Senent (i)clb, ber iiim feine Seele nerfdjreibt; im ^JBaffer [)ält fid; ber SBoffennnnu (Povodtiji mož ober Gcstrin) auf, ifjm uin^ ber 5ifd)er ©efdjenfe inš Söuffer werfen, initl er einen veidjen ^aug inadjen. So ift bie gnnje 9i(itnr nut ntkrtei guten uub böfen ©eiftern erfüllt, ujeldje jebodj tmr in bct Svinnerung beS SBoIfeä leben, ber ®Iaube au fie ift gefd;iunnbeu.

Pic Spradic Slopeiien.

S^ie Sfoüeiien nennen i()rc ©pradje slovenski jezik, bie ffoDetiifdje Sprnrf)?. 3in ajiunbe beö beutfdjen 9fad)barä tjeifit biefe Spradje bie toinbifd^e, in ben gclefjrten Sd;riften nndj bie neiiftoBcnifc^e. SBinbtfdj, Sfoüeuifd), ^Jeuffouenifd^ finb brei Sfamen für eine unb biefelf'e Südje. be^eid;nct jeber 3iüute bie Sac^e üon einem anbercn Stanbpuntte. tSš bürfte beuniad) atigejcigt fein, juerft bag ^Jfjatfiic^tidic über jebeu biefer 9^ulnen jufomtnenjuftellen unb bornnf bie S^iracffc fc(6ft ^u c^arofterifiren.

'Eer 9Jntnc Söinbifd) ift abgeleitet öom Snbftaiitiü Sücnbc. S8om VI. ^nm XI[. 3(iftrl;nubcrt luurbeu bic Slaoen oou ben Sdjriftftelleru bei 3H3cften§, namenttii^ üon ben beutfdjeu Sd}riftftc(Iern ?öenbeu, üüinbcn, in ber (ateinifc^en ^orm Venedi,

SKiersiiact. I.'i

Vinidae genniiut. Ijeiitjiiiage fpvidjt iinb fc^rtibt innii iioJj »011 bcii (Sprc^SScttben, tipu b«n SBciibcii in ber Saufiß, cbeiifo line in>tt beit SBenbcit iti ©teieniiavf, Ä'üriiten, Ävaiu lüib bcm Äüftfiitaiibc. 2Bie lueit bor 5)^nmc SBenbe iti bei föefi^idjte jiiriictveictit, bnrükr (äftt fidj ^ulgetibež faflcn. S8ei ^^Itiiiiiä Sccuubuž, ^lacituä, ebenjii bd ^:ptDleituiue inib auf bell ^peutiiiger'fdjen lafelti tuirb im Often (Suropaš eine ©ötferfdjaft unter bem 9Jaincit Veiicdi, Oüevebat ^ennmit. Xacituä »oeife iiidjt vec^t, ub er biefe Sßülfevfdjaft unter bic ©erinanen ober Saviiiateu redjneti füll.

Tie tjeutigen (StEjiiogrop^eu netjinen (einen Sttiftaiib, bic ev)uäf)titen Voncdi ntž einen floöifdjeii SSolf^ftainm nujuerfennen, Unb ba rtir tueiter nnffen, bafi unfeve SBeuben im VI. gn^r^uubert üon Often ()er burc^ ba§ ®onQU= inib Srautljat Ijevüuf in bie pannonifc^en unb norif(^en (SJeDiete einiietnnubert finb, fo liegt eä ucilje, ben 'iRameii

^ fc HoriBrw- «.nv.; j »»»" r^ii »ti 1 \

aitflooenifdj: Silttre olasolitifcfie Sdirift (X. 3iif(rfiiinicTt).

ber Venedi beS 1. ^a^r^uubcrtö mit bem ber uadtfjeriijeu Venedi, Vinidae uub bem unferer SBenben in S" Bringen. SDht bcm Spanten SSenbe be^eidjueten iitfo

jutiüc^ft bic 2)entfd)en ben f(aöifcf)cn SBottöftanim im SWfieniciuen unb fo Vf^ffl?" f'e "ot^ Ijentjutagc fpcdeU in Öftcrreitfj bie Slouenen in ©teiermarf, Äärnten, Strain unb bent 5fiiftenlnnbe ju be^eic^nen. jDaraug ertlnrt fic^ ber 9fame toitibifc^c ©pradje, cbenfo bie üerfc^tebencn ^tarnen üon ©egeiiben unb Drtfc^aften, welche gegenluärtig noc§ non bem ©tamme utifcver SBenbcn beloofjtit toerben über üor 3«iten üpu ifjneu betto^tit luorbeu finb. ®D bcift^ietäiueife tu ber @efctjid)tc bie Uüinbifc^n'u SJfnrfcn, bann bie fjeutigeu ©egenben unb Crte wie bie SBiubifd)en Söii^et, Üöinbifd^^eiftrij, aBinbifd^ öraj unb fo fort, ©elbft in Jirol finbet fic^ nodj ber Ort Söiubifdj'SD'tatiei, bcžgleid^en in Dbcr^: öfterveic^ SH}inbifc^=@arften.

Xier ^iame f(ot)emfd)e sbvf^nski jezik, iff bie cin^eimifci^e SBe^eit^nunfl

ber Sprenge, slovenski o(ž Vlbjertiö ift bem SJanien Siovüi gebilbct. Tiefer Winnie

miirfae iiocfj JU i^cih'ii ber ?RefonuatiLiii iii beii Scfjriften Irnkv? iiub Satmatinä in biefcr ^'•''i''" iitifictüciibct ,viv i^f^cirfjuintfl eine» Vliigc^övtjicii be^J ilüüeuifrfjni iUiIfeö. ^fut^utngi' blent füv bic iöcjicic^iinug bi« ^urm Slovüiicc, Übvijjcu täftt [irfj bev SJflmc iti fciitcii iH'vfrfjicbi'iieti ■^yLivnu>in'icuitcn mit einiger Sßofjvirfieiultdjteit fii^ij 'iptolenuiii'^ 175 n. tlfjv. nnb nüt Sicf)erfjcit tit§ (Siifav üon ^Jn.ynn,; 525 ii. ßljr, jnviirfDevfotijcii. ©er ?fnmc SlüVt'ii lie^t bcninnd) betn Slbjcctin slov^'nski bev ftnljeiinifcfjen Söc^eifljitiinii nuferer ^ti ©rnnbc. OTit Slovt'n afjnltcf) ffinfien bie SBiilfevnanii'ii Stuoaf, ©Inite nnb bev Sfinbernamr ^(oiionien. \H((e biefe Zinnien (lefjörcn beinfelbct! 5IÖLn1[t(inim.

fteg s ________

l^lfifli« filffrjtftuj™ Bf"JJl,Qa JpfiDmtftovr^nia aiifiv/i^M-a/dtfteira

y^LRiuMil pni I m iHmaiöBDi 3

im miii ^

iioarfJsinättMuiBinf* ^^^ ^ouvA ]m UUEI^ /iöfciK) I :^oflfaaUfliiii3 '^^i'^fm^imm swiojinifli k '^rsßffla-BnrfKVI 11«™ ftOIKFPifc OT /wAuiffi ^wn ,

SHtiloUfiiili^i: afmgcrt 0l(>(lu(iti!([)f Steift (XI. aujriiiiiibtrt).

nu'^v. ©louaE nentU merfwiivbiiimneife feine ©pnicf)e aiic^ slovftisky jazyk, genau fu mie ber SlLiKciie. Ter bcu Sloüeneti tmb ©(ouaffti j^oiieinfante 9iainc siuvenski jc-zik erinnert bentnadj an bie ^fitc» bcS groünml^rifc^en ^Reidjeä iinb bc# (jeilifien (Sljriff nub ÜJietljob, ber flauifdjeii STpnftet, iveldje in ^intuiimien mib in 9)(üfjren bem ^olte bö^ (Sunngeliuni in iciner ©pradje nerfünbeten nnb fowoljl in Wafjren al§ aiidj in ^pannonieii üerftrtuben wnrben. biete ©pnidje, beren fid; ß^irill nnb Sf^'t^ob kbient fjuben, fjcifet siovC'iii.skyj jezyk'i.. ^n bein ^tarnen slovönski jezik liegt bemnad; ein @tiid (ä^efdjidjtc, lüetin mnn firf) iierflegeinoarticit, ba^ mit biej'ent stauten bie Sprache ber fjentigeu ©(oDcnen nnb Stonafen nub bie ber ni(if;rifdj pannoniid)eu Öetuofjner beä IX. SaCjrf^iinbevtä bejeic^net toirb.

I;ie (ycid)id)te beö iX. ^^alirfniiibertž bcjeugt eö au^briirf(id), bafi im Satjre 867 bie ©riiber Sljrill nnb 3Jietljüb in ^Jiannonien «nt §ofe bei pannünifc^en dürften ßucef

IS*

ba» ß^viftciitfjum pvfbigtcn mib SOfctfjob in bi'ii 3ii[)ven 86!) biž 885 nlä Gr^tifcTjnf Dort ^jBfinnotiien iiub 5D?ä[jreri tuirfte.

Unb SDJetljob prebiijtc )iicf)t 6loS in bcr Sprndje k§ Süolfcä, füiiba'it niid) bic tjeitifje OTeffe iinb bic tjnnjf Situvf;if, mic fic fanft tti (ntdiiifcfjcv ©prcic[)c iibüd) iff, luuvbe in floncnifd^tT ©^radje abfjcfinltcn. ^^npft ,^bviait II. ^atte im ^nfjve 87Ü bie ©infül^ning ber ftouifdjcn Öitnniie iiii&britrflidj kwilligt itiib ^^iopft Vll!. im

^fl^ve 880 bie 2Vuü[ti|inTtg eviifiiert.

Set)nf>3 bcv ®iiifür)Vinu] bt'v f(tmi^d)cn 2ituvf;ie mivbt'ii bie t)f^üi]lid;ni S0üd)cv unb Srfjrifteit iitä ©{oDniifd}e iibcriet^t. 6t)n(I fcKift [}attc für birffit ^'uctf bii' ber ffoiifnifdjcn

91i(Ii)t)ftii|(f|: 'ÄKfrf fijtiDijdjc Sditifl (XIV. 3(ilitf)imt>ftt).

©pradje nitfprcdjcnbni Önut^eidjtii, bie Ötiiiiolicii, bie SSorgatitiei'iii bct (Sljvitica, fvfiuiben über iniubeften^ Ufi'tnjIIftäubint, unb fo f^at fidj im IX. Sci^vfjiiiibert auf bcui niäI)ri)dj-pfiniioiii)cf)cn iiiobeu eine gau^e tiri^lidje Üiterotur in flooenifdjev, baž i|t a(t= f[ot)niifd}er ©pvüc^c entiuirfelt.

®ie ©eutniiiler biefer gpvad^e fiiib üüii tjuljem fprndjfidjeu Sutereffe nub rebenbc beugen, um dasjenige jn beftütigen, bie (Sefd)id)k über bic 2f)čiti<ifeit ber beibeu ^eiligen Gi)vill nnb älfetfjob in üj^atnuinieu unb SUiäfjven überliefert. S;iefe5)ei!fmiikr meifeu nämlid} buvdj itjve Giiieiwit und), bofe bie liturgifdje Spradje bež fjeiliiien ©jvtll unb 3JJetI)üb in ^^Jannouieii eutftanben ift. äJiau nennt fie befifjatb füglid) aud) bic vonnonifdjen ®cti(mnleT unb uerbinbet bciinit ben fjleii^cu (ginn inie mit bem ?hišbrud altfIoueni)d)t ®entmQlcr. ®ie vepräfentiven eine ältere Spradje nB oubere firi^euflautfdje jDentinalcr,

njeJdje einer fpäteren ^eit aiigefjoreii itnb bie man nt» bie 6ii[(iari)i^tit, frocitiftfjen, forbiidjeit, rulfi)rf)en erfeiint ittib be^eid^itet. Sn biefeit iittefteii fir Jjeuifauifcfjeit 'Dentitiftlerti fiiib fitiivgifrfje ^ennini entfjatteti, luefrfje bavauf f^iiibeuten, ba^ bic ®eiifutii[er t»d)t bort, wo bie gricrfiififje Sprcic^e fjerrfdite, funbern ^ier ifjrctt Uripnnu] imfjuicn, too bie Iateitii|d)e fiitimpe, fei cž jituor int ßatibe felbft ober iit uinnittefbarer SJatje üMidf) mar, ®iefe^ ä)ierfiu<il paßt nun nur niif ^^aiinunicii, H)of;iii bie bcutfd)en öiliiufieit^tefjrer uoit önierii ntib itdvcintnnieii au» üorc;ebritn<]cn iiuircn. 5(itßer biefeu lititrtiijdjeu 2crmiiii fjat bie

m ^

Ii?';':

m

SUHIoDi'üifii; 3iiua(t« tl|ii!Itj(f)e Schrift (XV. OufirljmibEtt).

8vnidjc ber piinutiniic^cii ®enfmä(cr fe(6ft getoiffe 'äUerfinate au ficf;, roeldje uidjt bloä i[jr ?i(ter tenti^eid^iieii, foiiberti aiic^ bcti '"'f fjfttiijen floüeuifdjen

©^l^ld}e, offü ben iöoben itjre^ Urfpruuijc^ ertenneii (nffeit. 3:>iefe ajferfnta(e finb ueOft iiiiberen bie ^itijallaiite ^ uisb in ben pa!ino!iiid)eii 1;eitTmä(etit ftisb nänilid) bie

i)t(iialutiatle ridjtic] angeiuenbet. Hub udc^ tjeute luirb iti ber floüeitifc^eii Sprache jebeä rtltfUnienifdje btird) o, t} burdj e unb nif^t atiberž luiebergegebeu, luenii fid) auc^ f)eiit= jutaae bie ^ifulirutig fettft bi^ auf geringe SRefte üertoren f|at.

ipite G)(iirt ^Qt aber nod} eiuen onberen Verebten flfflfUtr iDelrfjet bemeift,

baß bie (iturgijdjc Spradje bcš f)eiligeu (iijriU unb SUJetljob in ^patincmien entftanben fein mufe. 5)iefer ^fl^ SJiouuuient auä alter fu^ bem X. 3iif)vl;unbert.

fiiib bie§ bie grdfiiigor = ®cntmiitev. 5)ti'fe ^jenfnuifer i'titt)Qfteii jiuei ifoucriifdje S8eifrjt(jt&ftc uiib dne ffoocnilc^e .^omilte ilbtr bie @nube, «nb jiuar in bcv bcr

bamaficjeii ^tnrautaticv^glDüeufii, ^ia bkj'e 3>eutmäler iiii3>Deifctfjaft ftoDeiiifrf) fitib imb ber @pvadjc bec ®eittmaler fo itafje ftc[)en tnie teiii anbevc^ flatiijdje^

®cttfmal, fo i[t cž f(ar, ba^t ciud) iimgetfljvt baburrfj nuf bie frafilidjeii paiiuoiiifdjon Denfmofer felbft ein neueS ßirfjt fäüt, luelrfjež evfeniieu (äßt, bafj biefelk'ii, !uei( ifjre ©prarfje bericitigeii bet i'ü iialje ftcfjt, «urf) in bereu örtlicfjer

SJtotje entftaubeu fein miiffeu. füuiien bemiiad} biefe eigettartigeit ifauifc^eu Sl^eiitmäler, bie ntd;t fiidgarifdj, nic^t tvofltifc^, tiid)t ferbifcf), nid;t ruffifd} [inb, b0()c()cn bcr ftoüeiiiidjen ©pvac^e, mie fie iii bcii ^-reifiiiger ®eiifma[evn iiberticfevt ift, fo it(tf}e ftefjeit, fonft iitrgeiibž alž in Sl'ciraiitauieng Jtütje, ba§ ift iii ^^Jnnnoiiieii eutftanbcn fein. Jlfidjt MuS bie @eid)id;te, foiibern aucf; bie ©prac^uitffenic^aft lueift clfo bnvnuf [jitt, bnft im IX, 3«[jr£jimbcvt itt ^pannciiieit bic froglidje litiirrjiidic ©prcdje, bie aUfloueitifdje <5|)rac^e gefprüdjeii imb ju ^fitf« beä l^eiligcii Sljvtll iiiib ŠDict^ob bev ©otte^bieiift iti bicfer ©pvadje abgefjatten luuibe.

Siibefj biefe 3?icf)timg ber ©iitroicfliinc) tunr in ^JJcinnotiien nui' öon uuriiBergel^eiiber ®iiner. Utnd; aJtctfjobS ^Eobe lutitben feilte ©djitler onä ^Pontiotiieu vertrieben, bie SBogeu bcr iJVfttiflen lUer ^ßaiinonien, Doti Ofteit brutigen bie Ungnvii, non ^iorbiueftcn bic beiitff^eit Stamme üi?r. ©egeniüiirtig beino^tien bie Stoiieiieit in llngnrn nur nodj beit tueftlic^en 9{flnb bc3 fianbeä iinb betitfjreii fit^ in ber UnigeBinig nou Sinbferäbnrg itiit bell ©loDctien ber füblidjen ©teicrmarf.

3)icfe ©foticuen mm, foineit [ie nčintlit^ nnf bein e^enwtig )-inuonifc^en ©üben roo^ticrt, bnS finb bic SfüDeneti in llttgorn unb iti bcr ijftfirf)cn Steicvniarf, ferner bie tiefte ber ffotjcnifrfien iSeiiötferung in ilvoatien=SIntionicn, gefjöven bentifnc^ nnd) jn beii yifadjfDnimen bcr dten ^mnnonifd^eii ©(ooenen. ©ie fpredjen ^cnte wie bantctlö bie ffoüenifdje ©jjrodjc, 9htr ift bie ©pradje [;eutc etiUiiI üerdnbert, beim aitd) bie ©prad;e fennt feineu Stillftanb, füubern fie iinbert fic^ „)uie baö Saub cm ben ^Bäumen, »ucldješ im §er6ft abfüllt unb iiu grit^^ja^r neu erfter^t". 2)ie ßterefjrten neuticn bcfifjatü bie ©pvadje ber gegenwärtigen ©louenen bie neitflüüenifdje ©proc^e jnm Uuterfdjieb üon ber ©pradje bcr ©toüeuen im IX. 3n£jrfjnnbcrt, toeldje oltffouetiifcl^ genannt )uirb. greitid) fumint noc^ ein ajtoment fjin^n, menu »on ber neiifloiienifdjen ©prarfjc bie JRebe ift. 3(nfoferuc nöntlic^ Ijeitte bic neiiffoucnifdje ©pra^e and) bie ©djriftfprndie alter ©toDenen be^eic^net, ift jene XljiUfadje IjerDDrjntje&en, baß fd)on jnr ^eit bež fjdligen (SijriU mib Slfettjob bie ©pradje ber norifcfi'tarnntflnifdjen nub bie ber p<iutiütiifc!^eii ©loneneu biafcctifd} uerfd)icben mar. ®iefe 5Serfcf;iebeiiljeit tritt bcreitö in ben ^reifinger^^enfmiilerit ju Xiige. ®emnac^ ift bie iieiijiDUeuiidje ©pradje snitiidjft ein SDiatect, bcr ftd; friilj^eitig nnf bcni ehemaligen norift^en

obet f^jecietl favautaiiiftfjeii Soben, uiib ^war urjprihiglidj neben bem SDialect bet paniionifdjcti ©(otienen nnžgebilbet l^ot mib bamt auf bie Siitroicffmtg ber ^eiitigctt floDeuifcfjeu Sdjnftfpvac^ie ton üomiegcubem SitijTuB ge6(ie6tii ift.

ift bemtittcfj fcftAut}atteit, bci& bie ftooctiifc^e <£pTQri[)e ber liturgifc^etr (Spradje bež ^eiligen Sijrilt unb aJJet^ob am nädjften [te^t uitb baft bie SSemor)iier bež öftMjeii flouettifdjeu (Sprad^flefiieteä biefe (Spicac^c mit beu burd) ba5 SstteröaK eiueS Sa^vtaufenbS iit ber Sprache ^erüorgetretenen SSeronbeviiiigcii uiib Sereinfac^iiugen nod) ^eiitjutage fprec^en. (S(^IieBIid| möge iiirfjt imerwä[)nt blctben, baß neben bem SJtnmeu unb ber iiprgetragenen Setjrmeinimg uon ber aUftoüeiüfdjen Sprache aiid^ no:^ eine anbete Seljtmeinung tiefteljt, roetd^e ba^in gel^t, bal bie ,§eimat ber littirgifd^en ©prac^e be§ IX. Sa^r^unbertš SSuIgarien tuar unb baB fie be^^olb bie attBufgarifdje genannt iwerben tönne. Sttbefe bie [;eröOTragenbften ^orfc^er auf btefem ©ebiete tote SÜopitat, SOJüfofic^ unb in feinen legten SebenSjafjren aiid^ (sofafif btc oben öorgetragcne Infid^t oon ber panuotufdjen §eitnat ber Ittiirgif^en ©prad^e biirdj bie I}iftorif(^en ^octa unb bem ©fjorafter ber ftJToc^üdjen ®entmäter öertl^eibigt unb nat^geluiefen. Unb biefe Slnfic^t tommt inimer mcfjr jum ®urdj6riic^, je tne^r ficfi bie ßenntiiifi biefer mäter oerbreitet.

®ie ©toöenen Ruften auö biefem ®runbe baran feft, ba^ in i^rer ^eitnat bie Sßjiege ber fird)enffaüifd)en Siteratiir ftanb unb bnfe fic^ oon ^ier onö nac^ äJiet^obä lobe bnri^ feine ©c^üfer baä ©tjriftent^um unb bie ltturgifd)e Sprache unb mit i^r oletteic^t aud| ber 5Raine be§ ©tammež jn ben übrigen ©laöen üerbreitet fjaben. SQJä^renb fic^ atfo bie (iturgifd^e ©prnt^e in ber erftcn §eimat nur eine furje 3«it beI}ouptete unb frii^jeitig biirdj ungiinftige SBerl^ältniffe nerbrangt luurbe, bitbete [te nac^!^er bei ben S^riften bež Orients non SOtontenegro an big nad^ ^ßetergburg longe ^inburc^ bie auäfc^lie^Tidje Söiid;er)prac^e unb maditc erft iti ber neueren jiiuäc^ft für bie profanen ÖJegcuftdnbe beu üoltät^ümtidien SlJinnbarten ®ie erfte unb urfprünglic^e |)eimat biefer ©prodne luat aber ^annonien unb bie SRefte ber pannonifc^ert ©(oueuett gefjören mit ju ben birceten ®efcenbeuten jener ©laoen, in beren ©pcad^e bie Üturgif(i^en Söüc^er bcä ^eiligen ®Qrilt unb SOkttjob ocrfapt unb juerft gefd^rieben tuorbeu finb.

2Baä ben S^arafter ber floüenifc^en ©pradje anbetongt, fo ^at fie geroiffe ÜJfcTfinote mit ben übrigen fübftaDifc^en ©prad;en gemeinfam, anbere ^innjieberunt, meldte fie in i^rer Eigenart auszeichnen, ©o (äffen alle fübftaüifc^en ©prad;en bie Tentatfaute d t uor bent einfüd;en i unerweidjt, tatitet betiinadj im ©[Dtienifd)eii wie in ben anbcren fübffaDifdjen ©pradjen in voditi (führen) ber Saut d unb t rein, ^nm Unter» fdjieb üon ben norbftainfd^en ©prac^en, meiere bie ®enta(e öor i inonidiren, I}aS fflfeic^e ift bei r bev ^ttK: fS tautet atfü rein, j. S. in pri (bei) unb nidjt pfi ober przy, lüie

im Uttb ^Ppttiifdjen. ^aä i'toüafijtfje r ftel)t biežBejiigtirf) oucf) iitK^ niif ber

g(eir^eii ©tu^c loie baž ilobenifdje. äBciter i|"t bte Saiitgriippe rf unb It; Dor emern ßotifoiirttitcu, infofcrn biefe ünutgnippc auö citifiii iiri^riiitglidjeu er unb el Ijerour^ (leflatnjeiT ift, ber ffoueitifc^en ©v^rf^^ '»i* bcii ii6rujen )üb)(aüifcf)eii mib ber ccff)iid}ett Spraye (lemehifaiii: ba^ SBort Seeg (outci bcmnod) brčg, bie (Siufcf)altiiiii] beä 1 luidf; bcu £ip|)eiilQUten uor prdjotivteu SBocaleu ift eine Eigenttjfunlidfjfeit bež ©loüeiiiirfjeii unb ©er6ü4frontifdjra, fo j. fprfdjeii bie ©(oüeuen unb bie @er&o-Kroaten zeinlja (bte Srbe), bie Eed)en unb audj bie Siifgarcti aber zorn.'?. ®te Wbnjcidjuufi an ber itdieuifc^eu ©teilte, loü 1 ttiie i faulet, tterid)! onf itulienifdjem eiiiftitffe, I)ie Söefjcinbliing ber ®etttü(e öor pcäjotirtcn SSoaiCcti i[t frfjon im ©(oucnifc^en (inbrrž in ben übrigen fübfloiiifc^en Sprachen. SÜBät^reub nanilid) bie ßautgnippe, melise anž beut urfprünglidjen *lja jufamnien[Iie|t, im Äroatifdjeii unb Serbildjeii alä cn, ba§ i[t mit einer uuUüIlftfiiibigen ^4?iif(it(iUfiriing au!^gefprocf)eii luirb, fantet fie im Stouenifd^en im ^Utgemeinen atž ča, mit Uollem ^^alatnl: ttetg(eic^e baž ferbo^roatifdie liofetc (i()i-iBoItet) nttb bül )(DUeuifdje hočete. Die dtftooenifdje ©djreibmig št, 3. S9. hostete, ^eigt biefe Sautgvuppe in metflt^etifdjer ßnutfotge. ®ie Öautgriippe, toelc^e *dja entftefjt, lä&t nod^ einen loeitereti Unterschieb erfennen. aSJäfirenb fie uämlidj im il'iootifdjen unb ©erbifd)cu onafog beni ca alš da lautet, fallt im @Ii)Uetiifi^en ber Xienlat ab nub ber juriictljleifietibe 'ißalntaKaut wirb rein uiib nic^t tönenb aiišgefprodje»: *dja (antet alfu im @Iolienild)en ja. ift jene Sauterfd)einun9, üon ltic(d;er ftetä bie Siebe ift, menti über ben ^ufiunnieu^ang beä SReu= unb SlttflüOenifc^eu ein ^wfiffl oitögcfproc^eu luerbeii füd. aItf[oüenifd)e ©prnc^e be^eic^net nümtid) bie fragfit^e £«utgruppe mit žda. ®emiifttl^ würbe im Sfttflooeiiifc^en j ju /, unb fjnt mit bem Dorauä^tjciibcii d bie ©tefle getaufdjt, lua^renb, tuic ertüäljnt, im iJfeuftooenifdien d nor j nbfödt. Wttftouenifdi roždein, (geboren) au^ *rodjen'ij fantet im 5Ueiif(ot>cnifc^eti rojen, mätjrenb eä im (gerbo'Stroutifdjeii rod'en, im Sutgnrifdjen ebenfalls rožden nnb im 3iuffifd)en rožen, im ded)ifd)en unb 5läD[uifd}cn enblid) rozeri lautet.

Stlž eine oereiujettc ©rfdjeiuung ift ber Übergong beö g ermeidjteii ÜauteS ž in r ju ertüä^nen, ®icö ift uäintidj ber gall im IJeitiUDrte morem (idj tnnn), altflcmenifd) iiiogq, niožeži, bann im SBorte uboren (orm) aiiž ubožen unb in ber i'fnfjängepartifel ro au^ že, j. 93. tore tiu§ lože (bofjer), 3m (e{5teren SBorte ift biefer Übergang aud; im firoütifc^eti üblidj. Sotueit liefen fi'd) bie ©igeutljiimlic^feiten ber Sonfoiiauteu djaratterifiren,

2Bag bie SJocaTe anbelangt, fo ift im 9l(Igcmeinen eine SBereinfodjung berfelben jn couftatiren. ®ie alt)loiicnifd)en |>al6t)Dcde 1., r. tuerbeu im Sfeuffooeuifdjen in unbetonten 8il6en meift oužgelnffen, in betouten ober burd} a über e erfe^t, altftouenifdj di.ni.

(ber Jag) lautet den ober dan. fjnvte y ittib bnš weid^e i )t»irb bnrc^ einen ßaut i luiebevficgi'&eii. [jflrte y ift tfjrifnieife UDcf) iii beii Srtiitiiei'e^eu erfeniibar, fniiiti aber in ber ätiiäfpnidjc, ■uerc^loicfjc ^itm Öei)}3iel otmci {bie Äiuber) iinb z otroki cinä z otroky (mit brn ft^inbeni). ®i'r Snitt o ift brcifarfj. gi&t ein fitrjcS Oetontcž über itnbetnnteg e iinb in betonten ©ilbeit eit! ^lueifadjež (üitgeä öoii beneit fidj baä eine bem i Aitneisit, btiS tinbere in nmiufjcn ©ctienben a!§ ein tiefet gebe(jnte^ e, iu iuibereit mit ber SfJeiguiiij jit fi, in einigen gerabe^u nlä -i gefprocf)eM tuirb, ücrgteicfje svet. (bic 2Scft) nnb svet (fji'iCisi). Üefctereö e bilbet in bctonteii ©üben beu ^Reflejc be^ altftonenifrfjeii JJafatS en, luie M bem i firf} juneigenbe e iu betonten ©ilben baö attffooenifd;e jat crfe^t; in unbetonten ©üben fintt adfluDeniidfieS en unb jal jum crft(]eiiannten hir^en e fjernb. ^Hifier biefen bret Strten beS e [jibt eS norfj ein ftuntnieä e, luefi^eä in beii ©cfifnfefilbcn gest) i ff er maßen bie aUftouenifr^en ^nlbnucate i. unb i. eirfe|it: iiergfeicf^e dolter (pt), močen (ftnrf). Stncfj ba§ attf(uüenifd)e iiafale luelrfjež im ftioatiff^en nnb ©erbifrfjcn bnrdj n ioiebergegeben luirb, uiitcrfcfKibet ficf) nodj mef^rfod; in betonten ©Üben üoin einfari^en o bnrcfj feine iiange, oblua^l nidjt jn lengnen ift, bajä anrfj baž einfarf)c o, loenn eä betont njirb, lanij föerben fann nnb beibe in betonten Silben in geiutffrn Öetjenben amlj bie ^^(angfarbe no nnb u Ijaben; unbetont ober fiefürjt lantet luie baä einfadjc o.

3n Kärnten, bei bea ©loDenen SJenetieiig unb jnm Iljeil im Often be» ©pradj-flfbieteo ift ber 9Jafai(ant ttjeitiueife nüd^ erhalten, in J^drnten toivb baä 3Bürt več-i (firö^er) oll venči, dob (@idje) oll doinb gefprodjen. iJefigleirfjcn finbet ficf; im SBeiietianifc^en, int ®iftrict ©t. ^ßeter venči, in 9?efia vinči, in ©teiermarf tontet bnö Söort niesoc (ber Sltonb) mesonc.

Sie in beu iiauterfctjeinum^en, fo trat anc^ in ber gormbilbuni] in ber nen= ftoüenifdjen Sptadje eiite SSeveinfadjuiig geijenübei: bem §lttfloiienifd;en ein. (äö laffen in ber fjentiflen ©pcadje faft atle ^ormarten, »nie fie im ?ntf(üüenifc^en beftanben, nnc^toeifen, wenn oudj einige nur oB Überrefte unb im Wuüfterben begriffen. ®afiir ift iiberüU ber §anj] jnr SSereiufac^ung lualjrndjmbar, fotuoljl iu ber ®eciinntion al§ andj in ber (Sunjugntiou, ®ie fpecififdjeu ©nbungen ber flaDi|'d)en 1)edinfltiou beftefjeu nod), ber ižocat nnb ber Snftrnmentat unb andj ber Sßuratiu, auc^ bie brei iJfnmcri Singular, ißlurul unb ®no(. ift ber Socctio jebüdj fc^on befrfjriinft auf einzelne ©orte, ber 2)uof nerliert beu ©enitiu unb beu ßocaf nnb erfe^t biefe SüfnS mit bem ^ßiuraf, nur im Often beä ©pradjgebieteš galten fidj ,Ie(jtere (5afu$ uodj, unb stunr oud) nnr ^unieift am '■^rüuomen. SJe^nf^ bet fortfdjreitenben SSereinfad^ung loerbeu felbft einzelne fiautgefe^e oufgegeben. ©o j. fjat bie a-^eclinotion im Wltfloüenifc^en nod} einem ^nrteu ©tammconfonantni im t^enitin fingukrig, bann im Siominatit) nub Sfccufntiu pluriidö bie Siibung y, bagegen in SBurtftämmeu mit lueic^en Kunfonauti'ii e:

1'il.ky (bev .^rtub), du!^^ (ber Seele). ®ie fjeutige flüt)ein|d)e ^at nur fine

Suhtiug e: roko, duže uiib fiimmert fic^ foniit babei gar nicf;t iuef;i' um bnšS Soittgefe^, lucldjeis ki SJortbilbuiigen mib mtc^ Jonft fceoBaJjtet njirb, nad; meldjem firfj k for q uiib o erlüeirfjt. ®ngfet6e finhct oitd; im Sfcciifntiü pfuratiö ber i.=®ecfiitatioti ftrttt, ®ie i=.®eclitiatioit ^nt fidj fjtimiicbeniiu ^uDotberft im ©itigulav auf bie iuei6Iirfjcii ivürter Defdjriiuft, ®ie ©tibmtgeit bev coiifunaittildien declination eiiblid) [iiib gröfjteii' tfjeilž ber h- ober a'®ectinatioii ttncfjgebitbet unb tuirb fo ba§ ®ediitiven liereinfacfjt, ®iiif 3(iiö(}(eic(;iiii9 ber ®eclinatiDuSetibimgfn l^nt aiic^ Be^iitjlid} ber fjnrteii iiub ltieid;eit ^ßroiiomiimlftämme fiattgefimbeii, tou gleidjfallž bie (Snbuug bet mcidjcit ©tamiiic beii ©it-g banontrug, fo ba^ oit§ toga (beffen) te^ii inarb, luie 6ei vso^'u (jebe§). 9fitr iin Often bes SpradjgebtetcS iiub itn ^ragoi^crte koga (luefjcn) ift bag 3Jferfiital ber fjarten ©füinnie gc6tic6en,

iU)tilidjer Söeife (jat ba§ Stbjectibnm bie boppelte ©eclinution 6i§ auf eiuige SRcfte aufgegeku unb femit meift nur cine ®edinntton. SBiitircnb nämlic^ boä 3lbjectili ber aftfbueuifdjen Sprache cine npmiunte unb eine jnfrtinuieugcfe^te ©ediuaticn Ijat, Bon benen bie legiere ben ©ebrnud^ be§ SfrtifeW anberer ©prad^cn erfe^t, fcnnt bie l;entige flooeuifdje ©|)rad)c nur bie äufammeugefe^tcDedination. 9Jur im iJJominatiu unb Sfcnifatio fingntnriž maScntiui [iiib beibe Dedinationen ermatten, au^erbem giSt ŠRefte ber nomiuflten in Siebenäarten unb abüerßielten tebriiden. — 3n gfeif^er SÖeife ift bie Conjugation beä ^^'tnujrte» üereiufadjt. Sni^jerfectum luirb fjentjntage burc^ ba§ ^ßerfcctnin eineä imperfectiuen SBerfcnm^ miebergegeben, ät)nlid) ber Slorift f^eitž bntdj ba§ prüfen« tf^cifs burdj bag ^ßerfcct eines perfedicen aSerBumž. 5:'aburd} [iub baž Smverfectuin uiib bcr ^forift gegeuiuortig iiberjliiffig geworben nnb finb nieift on^geftorben. Subej^ üorf)nuben waren fie out^ in bet neni'loDcniidjeu inie bic)e§ nic^t btoä bie

gretfinger'^enfmaler, fonbetn anc^ fpatere @d)riffiöerfe be^ XV. unb XVI. ^^a^r^unbert^ bartfjun, ja tfjeilnieife ift bag Smperfednm bialedifdj noc^ uor:^anbfn. t)ie SDionnigfaltigfeit ber SSerbalftflmme ift ge6(ie6en, bie Sonjugation^eubungen and^ SJfnr in bet erftcii '^etfon fingularil fiubct fic^ iibcrafl bie ^ßetfonalenbnng m. SEßä^renb man alfo im 9I(tfrooentfrf)en j. ein nes^ (id^ trage) uub -vSmi. (id) luei^) nnterfc^ieb, lauten in ber fjentigen ©pradje beibertei Söerba ouf m aii§: nesem, vern. fiubeu fidj aber nidjt mtnber nnc^ bie§bcjiig(icf)e bialectifdje 3tefte mit o=gormen. ®on atfen Sßatticipieii ift nur baž beS ^ßriifenä paffiöi nuögcftorticu; bie bic^bepglidjen Sötlbungeu loie ženim (bet Sriiii(igam) »uerben al^ ©ubftantiüa gefüllt. Srfejjt loirb ba^3 genannte ^^articip bnrdj bag '^äarticip perfedi paffiui bcr i^erba imverfeetiua. S&Senti bcn\nad) ein Sßereinfod^en unb 3"ff"tnieu^ flicken Don formen bnž SJterfmal ber fic^ forteuttoirfelnbeti floucnifdjen ■Sprad^e bitbet, fo ijnt fidj ber )uefeut(id}e item err^alten foinor^l int SHJurjetfci^n^e a(S tiii^ in bcu 9iomiual^

unb SScrbalftömtiieu, 3a bie (Sigcnt^ünifidjfcit bet flaöi)d)eii iPcrbaiftiiiimtc, luobiirc^ bcr ©f;oratter ber ^aiiblung atä monientati, biiitcrnb, ciiimniiii, »uteber^olt, cinmatig baitentb, iuieber^olt boiieriib, bcflintieiib, »otfeitbet jiint Wti^brucf geGrndjt wirb, fjfit fic^ iiicljt btož erholten, fonbcrti tfjeilweifc bitrdj bic Siilbnngeu auf — evmn jitiu 9fitlbvuc£ ber geluof)!!» ^eitöinäBigen äöieber^dung uocfj moeitei-t, — 'Jliiberc eigetit[)iimlidjEeiten ber f(oücnii'ct)eti @pracfje laffen [ic^ Iiirj 6eriil}reii. ®ie gelooi^nticfjeit 9[büer6ia tuei'ben iiii'f)t üotii £ocat gebilbct tuie im ?tIti(oöeiiifrfjcii, fouberit uoin SlccufatitJ be^ fücfiticfjcu SlbjeetiD^: tnrf}t N'pe (fdjiSn), foiibcnt lepo. (Einige ^ßvonüminolftaniiiu' fiiib auSgeftorbeii ober nur in 3iebenöarlcn über ^iifniunienfe^uitgeii erfjalteii. 3m Sfuäbnitf do sih rriul (big ju biefev Qtit) ober letos ((jener) ift ba§ ^Pronomen si., si, sc evfjalten, iDäfjreiib e§ fon[t lüi^t mel^r Tebt, ®afür finbeii fid) neue ^ßvonontiiia, j- 33. baä t^rageiuort kaj (luoä) für baS dtflDüetiifdie ci.to. Si^nlidjc S^euerniigeu fitibeii fic^ and) in einigen (Scmjniictiuuen imb 'portitcln.

2)ie Sprache ber ©toDcnen tii|t jiuei ©ruppeu öon Xiatccten iintetftreiben, bie norbiucfttidje iiub bie fiiböftlirfjc ©rnppe. ®ie norbweftfit^e ©nippe ntiifü^t in <3teierinar( ba§ ©ebiet, inetdjež weftlidj öon bev uorinol^ pannoiiifc^en ©reiije liegt, mit ?tiižnafjnie ber ©nucebene jJüifc^eii ber unteren ©ottci unb bcr Saue, ferner ba^ f[üucnifd;c Kärnten, bann Oberfroin, ben növblic^en 2;t)ei( bež ©örjifdjeu uub ba^ ftouenifdje ©ebiet in ajenetien. Xite füböfttidje ©rnppe umfojBt bie übrigen ftooeuifdjen (Gebiete, fo junädjft itu üormaligcH 'j^annonien baS ©ebiet ber ungarifi^en, bnnu bn^ ber fteirifd^eu unb froatif(^en SlüVeuen nnb ber Beli Knijnci im iSejirfe ß^eruembl, ferner Unter» unb 3tiiifr Sfrain, banu ben flDOcnift^eii ^^eil ^ftrienS nnb be^ öJebieteä nun Xvieft nnb ben füblidjeu "S^eil beS ©orjifc^en, ®ie ®igent[jüniltd)tciten ber ©iaiecte ju fennjeidjnen, ift fc^micrig, ba bie ?lb)ueid}uugeu oft geringfügig fiub unb in ben Stbiueidjnngen fetbft aKmätige Übergänge plrt^greifen. S^nifift fi^öt bie ®erfd;iebeutjeit in ber 5tu8fpradje ber SKocafe, t^eilweife oni^ in jener ber Sonfünanten, bie ^tejion nnb ber SäJortfdja^ fäi(t loeuigcv inž ©eUJid^t.

®er Unterfd}ieb ber @prad^e bcr eben bejeic^netcu jiuei ©rnppeu beruht äunäd)|'t in ber 9(nSfprnd)e be§ oltflouenifc^en jat. äöäfjrenb nümlidj bicfcr Saut iu ben ^iiÜcn, n)0 et lang bleibt, inuerfjülb ber füböftfidjen ©ruppe atž 6, baž ift, wie eiu ju i ficf) juncigeube§ langet e ober atž ej, iteffenweife felbft afö aj gefprodjcn mirb, betummt er iu ben ®ialecten ber uorbioeftücf)eji ©rnppe bie ßantform je, ie uub i. SBurt zvezdu (©tern) j. lautet bei ben Stoueuen Ungornž unb ber benod^barteu ®teiermorf_ zvejzda, ebenfü in Uutertrain zvejzda, unter beu troatifdjen Slcmencn zvezda, bei SRofjitfdj in ©teierniarf zvajzda, bngegen in iJarnteu zvjezda, bei SCofmein zviozda, bei (üirfno int (Dörjifdjen zvizda, ebenfo audj im SUenetiauifc^en zvizdu. Iiie gteidjcu

Saiitnevfjültinffe tiietet baö SSort besMa (ba§ SBort), cvüt (bie uitb al[e ii[)it(icf)e!i SBovte mit kiKiem e,

®in anbetet SUicvtmal ber Sjinlwte ba- beibcrldtiucn ©ruppcii ift bie Strt bcr ®eI;Liiibfiing ber Üoiite dl unb tl im *}?avttcipiiim. 3nnerf)atb bev norbwcftlicfjni bkibt ber ^nfjiitntst nur 1, loiifjreiib er in ben ^>iatecten ber fübLiftfic^eii ©rtippe iiu'ift (luefüllt. iiijjt man j. SJ. in Sfnnitcti [jadlu je (fie ift geftilleu), i» ber paunouiidjeii Stcirrmarf uiib in linlerfniiti pula. V(f)iiltrf) j)k'll;i snin (Ijak i]ff(üd}teit) citierfeit^, plf'l:i niibcrKitž inib a[lc äf;t!fid)eti gälte fo. genier tutrb in ben Tiiilei-tesi ber Tiorbnirj"tlicfjcii ©ru^ipe bcrt h (]eiprorijeii, luo boš Etijmou utib bie Siiilei'te ber jiiböfttirfjeii f^Snippe jj bieteu. SBort ®cri) j. sü. lautet iit beii ®inlcctett ber i!uib!iifft(tdjicit Giriivpe iiora, in beiieit ber fiibüftütfjcii gora, djeiifo baž SBort breiiiieii bori lioroti, (jicr goniti mib aiibcre äfjnticfje. Tue niiflefiif^rteii brei äJierfmaEe taffen beii llntericftieb ber Sprartje ber lieiberfeitii^ei! (äSruppeit crteinieii. Stubere ftViuijeidjeti tommcii fjiii^ii, n>el(j)c bie ©prnclje eitijeliter Xljeilc ber bcibeit ©ruppeii auä.^^cirfjtieii. go j, SÖ. wirb im paniioiiiidjeii ^Jfjeife (stciertiiarfž aiijier bent ©eliiete Uün liäulftmii tiiib miter beii uiii?aritf{)eit Stoueneii ba^ u ü.qeiprudjeti: rtuli (ber ®cift) Inutet dnli, knih (!i3rot) krfih unb )u fort. ^Siefe ^tu^'-fprac^e mirb aurf) in eiujcliieii (^iegeubcu Uitter= unb Smierfrttiit^ unb beä (^or^ifdjcu bfoOadjtet. 2)er rtltjloneuifdje Jpatfinoeaf i. imb r. luirb iii ben betonten Silben bei ben StoDcnen ftärnteng iinb iSteiermarfž mit Služna^tne ber Snl)e=lžt>eiie nnb beS Sitiintfjuleis bnrdj ben SJoral e, bei aflen iibrifien iStoüeiien bnrdj a crfe^t. So lautet j. iJi b(i& fllt)b\)euiirf)e duu. int ev[tgeuaiutten ©ebiete dtin, in Ärain, im (>}örii|djeii, ^-Benetiautfdieit tnib in ber [teirifdjeti SaüesSbeue nub iui Sanntfjafe ober dnn, Sbenfo bnä iJBurt vf.m, (bas ®orf) ctnerfeitä ves, anberfeitž vas, ober vzwnem vKanKMu (id) uefjine), inešii inuša (bie ÜReffe) unb fo fort, 3m Sfefiattjate Eonunt neben ber gorm dan unrij bie gorm diii nor, (uenigftenS in ^RebeiišSarten wie din atiu luig (Sag nnb Jtac^t).

^CieCatdgruppe šč au^*skj uber*ölj wirb in ben meifteu ©eijenben ber paiiiiouifdjen Steiennnrt, Uuter^ uiib Snucrfrain« rtollftatibitj, jonft aber alž ein flefdjarfteš s (lefprodjen, j. 93. poščani (id) laffe) tnntet fo im paunonifdjen 3:fieite StetermnrEä, ebenfo in Unters unb Snnerfrain, baijegen in Oberfraiu unb in ftiirnten pu.šani. !]Dod} f;ört nmn itm Tolntein j. S9. ondj snietiši-e (ber jifefjridjtplat^), biiijegcn iu ber fteirifd;cn Sane^öbene smeliše.

biefen 23et|pielen ijetjt fjcnior, bdfe fic^ fin,^efnc (Sridjeintinfien anf (lenjif)c Oiebiete ber eincti ©nippe befd;rdufen, ober juijteid) and) nnf It)eilc ber aubercn ©rnppe itberqctjcn. biirfte fein ^'U^itt ^'fifi ber flltflonenijdje ^ernbe iu jeneu

©ebieteu bnrd) e crfe^t tuirb, iurld)e beu i)ioi-b)liUiC!i, bie ben gleidiea (^rjü^ Ijaben, ndf)fr liesien, bogeijen bnrd) a in nnberen (Gebieten, iueld;e iiu bie ilroateu 9rfn,5en,

Um l'd)tieBIi(f) bie ©vriir^e ber eiu;ifttteti ^Einlccte mit ein jjonr Sfüorteit jit djaraftcrifivcit, fo Ici^t fid) öoit ber Sjjrfldjc bi'r (jaiiitoitifJjeii Slcücueii 6cf;Qu^)tcit, bdfi )tc bic SBocafc uiib Goitfotiontcn om rciiifteii cvljoltra (jat. 5;aš]el[)e gift üoii bcii ^lfjioiiS^ fLiviiien. ®ie iievk ouf -noU [inb iiuv (jier in ber iirfvriuu]lidjen JiJvtn erfjalten, foiift i[t bicfe gorm in -n'ti, -niü afigflrijloiirfit iinb mit ben a&gefcitctcn Ser&eii bet oievten Gtnffe ijleiffjgemocfjt. iüiti.>r)d)eibon bcünmcfj bie ^janupiiifcfjeii ©(oüeticn norfj ^um S^eifpiel mignoti (luinfen) itiib polniti (füllen), lotüjrenb jonft bie ?ievk mit gleicfjen @ubiuif;cn migniti unb polniti (anten. SfiJenii iu ber Decliiiütion im SJiitnbe beS ®oIte§ bie u=tSnbung tu i ntjjefdjmödjt luirb, fü biirfte biefe grfcfjeinimg ouf ber SfuSfpruc^e be§ u ü beriifien: njenii (ifjm) ouž njeniü.

Sm obertrninifcTjcu 2}ifllect luirb bnS l^arte unb tlteifiüeife audj ba^ nütttere 1 uidjt Hož am SBorteitbc unb uor ßonfonauten, fünberti auc^ Dur 3iocntfn nfž u ober w anž= gefprudjen. SBort glava (ber SÜDpf) Inutet im Wnube beS Ctierfraiiterö jjnava, loliek (teidjt) flfä woii'k. Die gcfdjärfte Betonung utib bie ^Burliete, beti Ion auf bie ©c^In^fitbe jn legen, bringt e« ttiit fid), baft iu tne^rfitbigeu Söorten nuiuc^er ?iücal ooKenbž unter' brüdt ttirb, i'e^tereä ift Ijniifig audj &ei eineiii f(^Iie^eubcit SJocale ber ^^alT, metin et nidjt betont ift, Dergteirfie dübr viti' (guter SÖein) ftott dobro vttio,

Die Sprache beS utiterlrainifdjen Dialecteg fenn^eic^net iiufjer ben nifgcmeinett iHierfmüIen ber fiibüftlidjen Öiruppe bie Hugfprndje beä betonten o, meld)e^ u lautet. SÜJan fpridjt alfo in Uitterfrain gosiiud (ber §err), (®ott) unb fo fürt. 9Ind) im i}iefiat()ale im Senetianifdjen ift biefe Jfu^fprodje iiblidj. ©onft lautet biefeä o rein ober bei beti migarifdjen unb beit angren^enben ftcirifc^en Stooenen a(ä ou, bei beu uenetiauifdien ©(otienen beg DiftricteS ©t. ^)L<etet als uo.

®tr Diafect, löie er in Unterfrain gefprorfjen mirb, ^crrfc^t im ©ro^en unb ©au^eii aii^ in Snnerfrain, in ben ffoöenifdjeii ©ebieten 3ftrienS, beä Jriefter Serritoriumä unb im fiibfii'^en ©ör^ifc^en. ÜDiofecte ber ©loocnen ^ftrienS ift ber ßinftuö ber troatifc^eu ©pradjc bemerfbor. Übertjaupt ift bie ©pracfje an ber ^erip^erie bitrc^ ben ©influft ber benachbarten freinbeu Sprüd^en getrübt, 3m ®iftricte St. '!}äeter jeigen bic (Snbungcn -ac für baS fouft übliche -cc in Söorten roie pievac (ber ©ätiger), jazbac (ber ?(titfäugc an bie froatifc^e ©pradje, be^gfeidjen bie 3[uöfpra[^e be« c in SIBorten iuie reči (fageu), ineldiež al§ recj lautet.

Der Dialed enblidj, ber in dornten gefprodien wirb, l)ftt bic (Sigeul^citen beg Obcrfrainifc^eii. Doju fommt nodj, infl^ bie ©pradje beS Ääriitucrä befonberS fdjmer »erftflitblicl^ mndjt, bag ber k^Üaut iu ber 3lKöfprarf)e uur angebeutet wirb: kako (loie) glaubt man olä 'a'o ju [jören. Do: ©waf luirb ()äufig uiibeutlid), fo bnfj ber ©0(5 koze pase (er loeibet bie Riegen) luie "azc pose latitet. Diefe Srfdieinuugeu bcž fänitnifd)en

^uiIecM, JU luffd^eit in beii Sucalbinlectrit tieä Siittiu, SJofcip itnb ©aittf^iteS iiorfj ©injcUjcitcn rjin^iijiifugi'ii lutivi'ii, fiiib (figciitljüinlidjfcitiMt, bie iiicfjr ober luenißcr bem fiimevfältigpvcii ©cOti-j^jtciuo^itev gitfomiiieit.

gji'&en biefci! (Signitfjüiiilidjfi'itcn fiiibfti [icfj aiiii) iittm'llrtiiie Sh'cfjntismcit mib fiLKaü^mcii, bereit 5?ürfontnte!i Ijitr iiftcrvni'cfjt. git IftJtei'f" im ße(l)i)if)ni iinb

Siooafiicltcii befnnttte ^IMfig vi (Ijcrauž) ^it vcdjtieti, luddjeü innerl^illj be^ floneitiirfjeit SprnrfjgeliteteS nur in Äärutni, int i^cuetitiut)rf}cn uiib jporabifrfj nudj itt bcti nii Äanitcu ftofteiibfn ÖScnenbeu ©tciernmrfä ümfummt. ?frJ)flišnieu uiaveu bie 3!utperfeet=

formcu beö ^itf^uerbumg besta uub [o fort ju jähren, luelc^c l'icfj ütij^er in SJänitett nur uorfj tei beti TriHitii^m SfoDctien finbcu.

UUH bif SSfvtljfihttii] berSicifectE in Steierninrf tetrifft, fti nimmt bie Spvncfje bcr Söm'ofjuer beg SDadjevflrtinjež, ber oberen SBJinbtidjen SBüljel, be^ beiS übeveti

Srmt' iinb bess äVieötfjntc» ati bem Ädrtitiicv liidiccte Xfjeit, biicjegcu bic SiJradje bcr öewofjiier besj Saiiitt[)o(eö au bem 2;tofci'te Ckrtraiu^, eublidj ift jene ber SSeluo(;tier ber ®üue=(S6cnc beut 5)i(i(efte Unierfroin« jiijntljettcit.

2)ie ©prndjc bei Stoueiieii in Särutcu, in Dkrfrain utib in beu augren^ctiben C^ebietcn ©teicrmart^ flift atä ^artfe^uug jener Spradje, meldje in bcn greifiitger^ ©enttnutern iibevliefert ift.

pbffifdic Befd^afjrtmheit ter BeDöIferimg,

Steiermarf tominen j^mei SBülföfti'imme: bie SJeutfdjen utib bie SloDenea iu Sctiarfjt. [Jrftcre, bie 64 ^rocetit ber öcfammtbcoölfcrutig repnifentireti, K'wofjneu gtiiis Ober= unb SDiittelftciennarf, le^tere befc^rniiten fidj auf büö Unterfanb, löettfjeö, bte Stiibte SDinvbnrg, <]3ettiiu iinb Eitli nebft einigen gröftereii Ortfdjafteit oušgenoinmen, gri)Bteitttjci(§ eine fliUieuifdje ®euoIterting jeigt.

2:ie ^eutfdjen in ©teicrimir! ftetfen, iifjufic^ beu meiften übrigen euüurüölfern, ein 9)Jifdjoott bor. ^tir biefe 9Iiifd)auung fpred;en fuluot)! bie ftfltiftifc^en ©rgebniffe iifeer bie VlngcM^ unb .^^aarfarbe «B nudj auffatteube SSerfd^iebenfjeiten in ber .^^orin be§ ©dinbelfuiueä. SSe^ngti^ ber ?(ugen' unb .^aorfarbe untevfc^eibet man unter beu fteirifc^en 2;eutfdjett jwifdjen einem tjeffen unb eiuem bunften XgpuS, t)on inetdjen erfferer nuter ben ßinbern, festerer unter bcn ©rlnadjfeueu oorljerrfdjt. ffiš fiubet betnnndj )udf;reub bcr aüJafl^'Mbumöperiobe ein Übergang bev fjetlen (Joniplejion in bie buufle ftntt, ber, ataoiftifd) gebeutet, beioeift, bay einft bie btüube 9{ftce unter- ben ®eutfc^eu ©teiernmrfä bidjter uertreteu luar aB jur Setdjcit, uub auf eine ^Jren^uug ber blouben Sfate mit einem brünetten iöüUe (jinioeift.

®cr tlfifrgaiuj bev ^fffcii (Somvki'ioii in bie biiitfle evfntiit, luie iirtJjfkfjt'iibe 3oIj(en Iftjreii, jieiiiüdf) rafd), ^u ber ^iiültöfijute jiiib 56 ^l'un-eiit bi'r bfiUuijcit iJiitbcr (irfjfljaarig, in ber aJiittetfdjiife mir ineljr 47-6 ^ßvocetit mib unter bcu griuadjifutn iff, )uie nuf beti crfteii ®(icE aiiffnUt, bcv ^^ructiitjalj ber SBfniibcn &et mcitem nocfj tiefer Seiner liei^en ü6er bic Wugen^ iinb .§narfav6e ber ®v<ucnf)fe»eit feine ticftiinmteu S[ufjeic^nuiicien üov. 1)!e Ü5ertljci(tmg ber SBfoiibeii imb SSriinelten ift feine gteidpiiifeiije, ftiubevn luedifeU iicicf) SBcjirtcn. ©o jeigt fieifpielšiueilc ein ber

mittferen ©tcievnuirf (3l?oit?kv3) netu'ii 445 bunM^oarigeu 555 Monbe ©c^nlfiuba:, bafiejiett ein nnberer (itirdjtmdf)) neben 289 brünetten bic tjulje I'on 711 bttmben. 9t[)iilid)e Siefiiltate ergab bie Unterfiidjnng ber Stufleufarbe,

©teid} ber Sfiigm^ imb ^narfarbe erbringt nud) bie .SariobiUtät bet Sc^iibclforni ben Scmei^ bctfiir, baft ftd^ bie ®entfd}en ©teierniovfs auS lucljrereii ^^oftžefemeiiteii ■^eranäfr^ftotfifirt l^aben. 2J?au finbct unter ber nen^eitigen fteirifdj-bentfc^en 33et)ölterung bie öerft^iebeni'ten ©d^äbetfünuen, nnter meldjen fidj aberjtoei; eine hirj^, bcjie^uugS^ weife keitföpfige (6rad^9fei)[jale) nnb eine Ian9=, bejie^nnfj^toeije fd)nialfij|jfi9C (boli(^D= te^()ale) in ben ^jorbevgrnnb brongen, ®ie fnrjtijpfige j^otin jeidjnet fid) burd) nodjfteCjenbe föigenfc^aftcn auS; ber ®d}iibe[ ift in ber oberen 9Infid)t fur^ unb breit nnb im ^ßrofil iiiittel^od^; Icgterež ^eif^t aud^ betstfi^, bo^ bie SSerfiirjung ttorluiegenb ben tjinter ber O^vöffimng gelegenen Jfieil ber §irnfd}ale Betrifft, bereu fjiutcre SBonb nebenbei benierft niefjr nbgeiifattet ift, ©cfid^t ift nadj ber Jöeobndjtnng am £ebenben ^nnieift long nnb oönl, ba bie ißQdentnod)eu iiidjt nennenswert!] aulloben. $)ie SHafe ift gercibe unb tritt ftarf oor, ©eficIjtžiJVDfii ifenig D or, fällt fielmetjr bon ber ©tirne gegen bie jtetidii^ fenfredjt nb (Ortl^ognat^ie), 3lnt ©telct finbet mnu bie S[ugen^ölj(en= eingange bei ben nieiften toeit geöffnet, ben GEingatig in bie Ötafenp^Ie lang nnb fd;tn(il, SRic^t feiten aber ftö&t man auf gäße, in weldien bie eben genannten l^eile berfitr^t unb üerbreitcrt >fefc^c @igeni^iiin(ic^fciteu jumeifi mit einem gebrungencn San bež

©efi^tžf(e(ete0 eonibinirt erfri^einen. ©ei ber langfüpfigeu gönn ift ber St^äbet in ber oberen Sfnfic^t fang unb fdjuml unb im 'ißrofit mittelfjod). 3n biefer 9[nfidjt geiüa^rt mau ouc^, bnB bie SSerlängerung ber ^irufc^nfe ivieber oorloiegeub ben Xljeil betrifft, ber fid) Ijiuter ber Dljröffnuug befiubet, unb bnfi beffen f)tntere SSanb ftnrf genjßfbt ift. ©cfic^t ift meift lang unb f^niüt, jnmeilen aber, ^uie and^ bei beu Surjfövfeu furj, retati» breit unb Dorf^^ringenb (proguatfj); bicšfutiž finb bie Slugenliöfjlencingöuge unb bie äußere öfafetiÖffnung niebrig unb breit. Unter ben ßangfSpfen ^at man überbieö eine niä^ig boUd)o(eVf)aIe (mefofe^^^ate) — Sänge: 58reite= 100:75'1 u»b bariiber bis 100:79'9 — ^orm üDu ber eigentlidjen bolic^ofep^alen — Sänge: S9veite== 100:75'1 unb barnntcr — ju unterfd)eiben. 3nner^alb ber le^tcren gorni befinbet fid) eine 65ru|)pe »on ©d;äbelii.

oit utefcfien bic .^öfje bie Svcitf ii&cvrngt uiib bcren in btc Siinge f|fpßcitfö ®efirf)t bitrcf) UH'itfsföffnete SKufinifjöIiIcu unfa icf)ma(e Siafenöffniinji cfjavattenfirt ift, ®iefe ^ovnt ift loctjeu bcr Ulieveiufttinniutif; mit jener bcr in ben geniiani)c(]eu 9iet()eufird6eru gcfunbeiieu finitgfLipfe fiauj Eicfonberl I^rBorfjeftenžuiertrj.

llntcv 1.400 ©tfjiibein nn§ ben beutfc^en Scjirten Steiermavf^ fnnb id) mm: 76-4 ^4?vocntt fiirjfopfiii (bnruntcr 2.'5 procent fjofjen ©rabeä, f)l)pfrtvn(f)l)fept}iü, Stinfie: Sreite = 100 ; 85'0 obet bant&er), 23-6 ^^Jroceitt (cingfopfig (bnniiiter eigcntlit^ bütid^ofcpfjal 4-2^:pVLicctit, bie übrigen mefofopfjat). SJad^ biefeii ^nfjlen luiivbcn iiietjr

atS ®rciüicTtet ber ®entfrfjeu ©teiernmrtiS fiir^fopfig fein, ©ocf) biirftc biefe ^afjt 311 f)oc^ gegriffen feiti, ba unter ben Scfjäbetti, bie nncfj bem iPerf)äItniß ber iJiinge ^nr ®veitc nocfj in bie Ornppe ber JfTur^fijvfc fatten, einzelne eine entit^i^beiie.^inneißnni} jnv Siingtüpfinteit kfijjeii. ®ct ^ftiicffirfjt-ncifjme nnf biefe jiueifelfjaften gälte büvfteu gegen 35 ^ßroceiit ber fteirifrfjeii ®entfc^cu tangfiipfig fein. S)ic ^otid^nteptjdeu finb auf atte golte in bev äJfitiorität, iianientlicf} luenti man bie ©vu^i^c ber ci-tremen ®oticf)orepfjalie (4'2 ißruccnt) Don ber ÜJeitje bcrS)üIid;otepf)afeti mäfjigeii Wvabc^ (9Jffefüfep:^a(en) an^fd^eibet, ®ie SBertfjei= lung ber jmei formen tueci^fdt nad) bcr fiocalität. ®ie ©ebtrgäbev^o^ner fiub im ?tttgenieincn l)roc^l)fepI)ater ntä bie 5i3eniDf)ner beä gtat^fanbeS, Su Dberfieicrmarf fanb id^: 80'2 ^procent fnrjtöpfig iinb 19-8 ^^roeent longfüpfig; in aJiittetfteiermart f)ingcgen tito^ 73Ti ^)iroeent tirnd)i)fepf)at uiib 26*5 bulidiofep^at. Derfdiiebeite SBevtt)eituitg nariirt aber fetbft iniierbatD enger ©reiij^en nm 40 ^^roeent. ©p fiitb in Wbriud) (bei gro^nleiten) 90'0 ^]irocent Iirad)i)fepr)al unb 9'4 procent bond)iifepf)ot, in bem naf)e= gelegenen ©rotiuein I)ingegen 53 5ßrocent brad)5tepf)nt iiub 47 ^^roeent botid)otepI)iit, in ©flmlilj (ein ber ®pi;ad)gTe«je) f^'t» ^^ivPcent fiivjföpfig, 39-1 ^pnu-eut langföpfig.

®ie grage, ob t»oit beti jU'ei ©rmibt^pen ber unb Slugenfarbe fid) confiant je einer mit einer beftinimten @d)äbetfürm combiittte, üerneint Ipcrben. oor

fuv^er ifir atlerbingä bie Stnfid)t ijon einem t)od)aemad)feueii, btonben, langfiipfigeu 3;i)puä, bem ein brünetter, fnrjfiipfitjer 1l)piišJ mit gcbrnitgeiicm fiürperbnu entgegengeftctlt

ISViiä fiiiEä ®f!it[(fttii iiuä riifrfteietmatt.

»xjurbe, jiemti:^ ucrbrdtct unb mit einer gewiffen SSortiebe r)at mnn auf bie ^odjiienjacfjfeiicti Woiibe» Caiiaföpfc niif bni flenuaiiifclKii lijpii^ (jiitjieiüicfen. Die ftatiftifrfjni UtUer= fiK^uiun'it galten jeborf) bie|fti WInubeii fefjv evfdjiiltcrt. Uä nioii luofjt eine ficrt^ieit fjnteti, iit bet bie beiben Il^peti in fef1[iefiif;ten SUfoffeii iictuMi ciiicinbcr e^iflivt (;otini; niicf} liifit fidj jücfjt leuijiicii, bafj bieje Stjpcu iiod) [jciitc miftreten, ^^iiv bic tirofie 9Jfel)vfjcit bcr ©eiitfcfjcn ©teierniciifö fjaüen [le jcborf) teinc (ScÜuufl iiteljr. .^ier [ifü[ia(f)tet man bie oitgcfiifjrten fürpevlicljen Sfttribiite 6nut burcfjciiianbergemiidjt, imb iictieii bcm ffeineti, titoiibeii, Iirrjtän()ii]eii Ä'itv^tovf ufiveitet ber fprfjgciuflcfjfciio, brünette Xutid)«' fepfjafnä ciiifjer. ®ie Urfadje ber geidjil^ berteii fiivpeclidjen ißerfrfjiebeuljeiten unter beit moberiien fteirifdjeii ^entfdjeii i|t üontiiegenb jitviicf^ufii^rcit auf ^Ereii^mifi beä eiiift mctjr einfjeitlidjcit gernuinifrfjcn mit freinben ©fcnientcii, mu^n fidj fclbft nodj in «Steiennarf ©elet^enfjeit borbut. ®eiiii cinmni ftiefjeu bie Öcvmanen bei ifjrer SUfoffennnfiebfinicj in Steierinavt auf ©lüDeit, bic fic^ bereite früher fe|ljnft geinüd)t fjütten, unb bann fatneu fie aud; nod) mit ben tieften öüti fi'efteit unb SRomaiien in 33erü[)rnii3, bie üor bev flouifd^eit 9tiiffniif|Uitij fid; beluatjvt flotten. 2;ie iicrmaitifdjen ßtnWütiberer fdjcinen aber fdjun olž iüiifdjuolf iinfer Üaiib betreten jn fjabe», beun bic Söaiern (bnrdj beren ßütünifiriinfi ©teiermar? ^onptfädjiid) beutfdj lunrbe) jaulten, >t)ie ®efunbe aiiž beii üitefteii %abftatteit fflaieniž tefireit, fd)on lange Dor itjrer (Simuanbeiung nnd) ©teiernmrt turjföpfe unter fid). 3ti SteierniorE mögen aderbingsS bic Ähirjtüpfe burdj ben Goutact mit SfoDen ou ^ot}! Augeuommeu f^abeti, inie bcnu an^ feilte nod) anö biefer Quette ben I)ciitfd)en brad)i)fe^f)ate SIemeute jitfliejieu. 9[nd) bic Letten fönuen Ijicrju einen Söeitrag geliefert ^aben, ba e§ iiidjt au^gcfdjlciffcn ift, bafj and; biefe fdpti 4irndjOfev(;flli etitfjielteti.

»Drfjec eriuüf^nfe gebrungene unter ben fteirifdjen 2)eutfd^en ift,

njie ans einer fpätcren ?tngabe tjeruorgeljeit mirb, tjödjft wntjrfdjeinlidj Don ben Sfatjen übertragen mürben. SBietcS fvvid}t nun bafür, baß bie fc^mattüvftgc ^orm (bülic^ofepljate ntib luefüfe^itjalc) ben reiiten genuaiiifdjen Xij^mS repräfentirt, ©olften aber bie in flerinanijdjen 3iciljengrä0ern je oft luiebertctjreiiben extrem fdjttialen Dulidjotepfjalen

Ii)t)ii« fiiief Snilfdjfn awS CDetftflnmart.

eififriimrt.

16

has f^ermaitifc^e Stement bcirftedeii, lua« im Ü.6rigeit fiejiueifeft werben barf, bairn luiirbe iillevbiniiS nur meOr loriiid lüiücvmifrfiteö C|fnnnnifrf)fS SPtiit in beit 9(bmi bcr mobcvncii beulfdjcit Süt'iuilfcniitfi 3tcierm^1l■f^^ rotten.

©touencii ber Steiuniuiuf fiilbcii gleicfjfntt^ eitt aJtifrfjlmtt. ?fndj unter ben ©(niicncn mnrfjt firfj n?ften bcisi bnhiettcn Jqpu^i ein bfoiibcr fleltcnb; te|5tcrev ift tjänfitjer fiei ben Sfinbevn, crftcrcv bei beii (Sriutirfjfeiii^it nnb bie Umiuaiiblnnii ber r;ettcn tSomptcji-ioii in bie bntiftc boK^^ietjt firf) (iliiifici) rnfifj luie bei ben ®ciit)c^eti. Unter bcii ftoüfiiifrfjcti ft'inbern übcriuieqen nlier borf) ini ?nt('(emcineii bie bnnfcltjiwrifleu nub blanangii^eii, ,^nni Untcrfc^ieb lion beii beut[cf)en, bet bcncti (jingeijcii nieljr Iifonbfjocirige luirfuntinen. 3)ific ©er^attnifl'e ^ben jebori) nnr af^j ©m^e» fjetioinntcu ÖJcthini], betin im ©ttijcfnen finben ■fic^ für manrfje bentfcfje nnb ilouenifcfjc Se^ivfc bcinatje bie fifeicfjen SBert^e. ©o jeiiit J. 93. ber flooenifdje 93ejirt 3f(inii cbeiiloifiete ©foiibe mib iBriiiiette luie ber be»tfcf)e Süejirf DOcnoöIj. fejjterem Sievfjciltcn ben Sdjtnfi jiefjen, bnfj tjier eine ©ermaiiifation üon ©tauen nor [icfj geganfieti fei, ift getMfit; bie Unnuatibtunij ber fjetteti iti bie bniitte Somptejion frfjeint Dieltnefjr bafiir ^u fprecfjen, bug bie ©tottencn, gtcicf) ben ®citt)df)cii, bie Vibfömmtitige einer nrfpviingtirf} biirrfitveii^ btimb gewefenen Sface barftetten, ba boS jDnrdtjfrfjtagen ber tirfjten ßomptcjjio» unter ben ffpncnifrfjen ^inbern nemifj iiic^t onberS dä bei bei[ beut)d)eu Sfinbern flebentet rocrben fann.

?(urt) bie Snrinbititiit bcr nuter beti ©toüenen üorfoiumenben @d)äbetfonneu ift ber 9tnfcf)anun(i, bnfj bie Staneneu ein 5iJfijd}üolf bitbcn, giiuftig. treteu (incf; nuter ben (Stoiienen bie üerfdjiebenftcn Srfiabetformcn onf, bie fiber, uadj bem SSerfjiittnifj ber fiöntie j;nr ©reite georbnet, ber gro&en 9!)te^rfjeit uarfj in bie ©rnppe ber itur^fo^jfe rangiren. 3)ic i'Jnrjtijpfc 9ru^.iviren fid} ferner in jmci SReifjeii, in eiue mit ber beutfdjen Sradjtjfepfjatie iitfereinftinnnenbe ntib in cine stneile, bie bnrd^ bebentenbere ber ,*pirnfdjate iinb ben eigentfjiiuitidjcn ®au be» ©efidjtSftdete^ anägejeidjnct ift. S)fi>3 in oicten gdUen breite, gebrnngene, progntttfje ©efidjtäffelct ^eigt öfter ntä bei beii Deutfdjeu niebrigc Sfugeii' fjü'^Ieiieingänge, ciorfpringnibe®rtffen!npd)eii, meit nOftef^etibeSodjbrürfen, breite, gertinbete 3n()ti(nben, einen an ber ÜBnr^^el fattelformig eiugc^ogeneu, im Übrigen aber uortretenbeu Slafenrürteii iinb eine fur;5e, lueitgcöffnete iiufjere Stafenöffiiung. ®iefel6e Šitbnug fomiut ivjof^f and) unter beu ®eiitf(fjen üor, bod) feOener at§ unter ben ©toücuen uub frfjeiut btirrf} iJreujung auf bie erfteveu übergegangen ju fein, ©ie unter ben tolotteuen öorfonimenben ßongfLipfe fc^tießen fid) beu bnitfc^en iWefofepfjatcn an, geigen aber (jiiufiger ben gebrnngeni'n SBnu bc« ejefidjtäffeletS. ®igent(id}e. üongföpfc finbeii fidj anwerft fetten nnb bie at^ 91ei^engrä£icrti)pn§ befd;rtebene fdjei'it üoltftönbig ^u fetjlen. Unter 425 fteirifdjen ©lüuenen fanb irf): 70'5 ^ßrocent fnrjfiipfig, 20'5 "ißrurent (angtöpfig (ntefotepfjnl), ^(äri)ceutfä|ie, bie mit beu für bie ®eiitfdjeu gemounencn ilScrIljeu

ciiitinf)fnm(j§it)ciie iit)eveiii|tliiimcn. .^infirfjttic^ ber Somfciimtiou ber Sdjabelfürmcit mit bei- 9[iujeii^ uiib .^aorfavfac fnitti, lutnit auc^ im ^[(taemeiiicii bie briiuftten 93rcicfjifepl;a(en oorf)ei'rfc^ai, bodj fein beftiiiiiiitež oiifcicftpnt lucrbeii.

®ie '•^vooenifiiü ber iloüeittfrfjen Sdjabclformeit aiilungeub, luäre bie gecieinunrttrj fainii entfc^eibbare ^rnqe jii beantworten, ob bie 9Jiinon(Qt uoti Snngfiipfint, bie unter bell (Stoüeuen novfommt, bie testen ffiefte bcS mipriiufilirfjen fto^jeuifrfjen ^tjpnž binit, ob Überbteibfef einer üurftaüiidjeii Seoolferiing ©teieriimrf? üorliege», ober ob e5 fid) uielteic^t gar nm ein iTreu^utui^refnltat mit ben ©ermaneit tjanbett. l'tfjiilid^c Sragen liefen fii^ üud; in Se^ng nuf bie y?rndji;tepr)alett anfioerfen, nur iniifjten bann bie in ^yniQc fommetibtii iColf^efemeute brünett (^eiucfen fei". SKnii [tiinbe gan^ ofjne ^[ntjatt'äpnutie ba, wenn nic^t ber gebrunfjetie ®an beö (^efidjtžjtetetž, fowic bci3 lUnic^tagcii ber [)e((en ©ompktioii in eine brünette bei uielen ©lüOciteii anf bie S^renjnng ber ©luocneti mit einem brniietteu Solföftainni fjimuiefeir, ber ben bereite sjefdjilbcrten gebntnsjetieit Srtii be^ ©efidjteö fein eigen nannte. biefer ©efidjt^tijpn^ feine»fa(I# tnntafifc^e» Urfpningeö ift, fo inirb ^ierburdj ber ®eiuet§ erbradjt, bn| ben Stoüenen frenibe, luat^rfdjeinlid) mongolifrfje ©[emente beigennfdjt finb; betin bie genannte ©efidjteltiitbiing ftedt ein fpecififdj mongotifdjež Httribat bar. (Sö luäre beninadj an einen brünetten mongotiidjen ©tanint .-^n bmfen, bcffen bunffe tSonipfeEion, beffen uiib inügtidjerlueife ond) Stijiibelbilbnng

auf bie Stouenen üficrgegangcn luäre.

©djUe^Iit^ möge nod) ein 931icf auf ben Sijrperimid)^ ber beiben befdjriebenen Stationen geluorfen luerben. 3ii biefer Sßejiefjung ift jn beriidfidjtigen (uon ben nr!ud)lid)eu SOTomenten fott l)ier abgefeljcn werben), bafe berfelbe and) atä SKoccnmerfnial mand)c5 Sr)arafteriftifd)e entf)ält iinb bie ÖJebirgSbeiüul^ner nad) ben r)ier jn ižanbe gent(id)ten (Srfaf)rungcn im Stilgemeineu fröftiger finb als bie Söeroo^tier ber Sßiebernngen. ®erg(cid)t man nnn nad^ ben ätngaben beä militar^tatififc^f» ^[af)r6nd)ež pro 1885 bie fteirifd^en ^)eMtfc^en mit ben ftfirifd)en ©loueneu nnb biefe mit i[)ren ftüt)enifd)en 'i)fad)6arn in Slrain, fo ,3eigt fid): rion 1000 ^nr Stfjentirnng ffiorgefütjrten »unvben im @rganj(iing§bejirte ©ra^ 102, int ©rganjnngžbejirfe 9Jtarburg 71, im (SrgnnjmigSbejirfe Satbod) 36 aB jn flein (unter 15o-4 (Zentimeter) aužgefdjieben. Unter lOÜO Unterfnd)ten, weld)e bic XJÜrperlüngc oon 155'4 Sentimeter erreid)ten, loaren ffein (bi^ IßO Zentimeter) in ©roä 178, in 2?iarburg 139, in Üaibcid) 102; mittefgroß (IfiO bis 170 (Sentimeter) in ©rnj 603, in SJiarbnrg 598, in iiailmd) 573; groS (über 170 Centimeter) in (5)raj 219, in IlJarbnrg 263, in ižaibnd) 325, Sföenn iinn and) in ben brei ©rgtiiijung^bejirfeu nid)t flnžfd)lief5lirf) ^eutfdje, bejief)nngžn)eiie Stot^euen jur ^fffentirung toinmen nnb e^ fid) welfat^ um ^ßerfunen ()nnbett, beren 35Jad)žt^um nod) nid)t iioftenbet ift, fo gel)t bod) unS ben citirten ^atjfeit jouiel f)eruor, ba^ erften^ bie SUiittefgrofjen bel beiben SJiationcit

ic*

präöiitircu, jnieitenž unter ben 'I:eiitfcf)eii tnefjr nntermäSige iinb ffetne atž unter ben ©toüeticn »Jürfoinmfü unb brittcnž bie Slotienen ba^ (jrü^m ßuutingcnt öoit gcioacfjfciiett Seuten fteHeii.

©teierntarB SBe^iottevtintj fönnte eine in jeber Sflfjifljnng bcoorjiigte geminnt loevben, menu fie iiid}t uun bent ^infictjtlicf; ferner nr)ücfje nod) jienitid) buutfm Gretinižnui^ i'u fct)Wev ^cirntjefuc^t roüre, ßeiitnini beg ßretini^muä bilbet bei llrge6tr(i§ftocf ber an Sol^Surg unb Mrnteu greu^euben Stilen, oou luo mtg biefe ©utartnug in vcibiäver ?[6ftafutig gegen beit Often afitüugt, ofjne jeboc^ bie SRieberiingen giiiijlii^ k^erfdjonen. ^ienilicf) cretiiieufrei ift eiu öftlidjer Streifen bcv ^-jirofinj nnb baä lliiterlonb mit iwtjme beä in baž Utgebirge fotleubeu iöejirfeS Sinbifdjgraji. 3n ©telermart fouimeu auf je 100.000 ©itnnoljtier burr^frfjnittlii^ ^40 ß^rctinen. 91ec^iiet mau bap noc^ bie Dpu biefer @eu(^e iu,geringerem @robe ciffieirten t)alti-' nnb SSiertetcretinen, fo mnfe @teier= mart too^I einež bev „bebentenbften ßvetiuenlüiiber ©nrupaž" genannt loerben. ©cijcn biefeö arge Ükf anjufämvfcn ift eine patriütifd)e ^flidjt, nnb üor allem anbereu njören geeignete ÜJfittef anjuiuenbeu, um jenen \}3rocentfn^ bou Sretinen ju unterbviicfeu, ber bnrd) Su^udjt crctiuiftifc^er Snbiüibuen gcfdjüffeu luirb.

Burgen nn^ Sd)lö[fer.

jeitlidjer Wuögangspnuft für ba^ iBurgenuiefen in ©teicrmor! ift buS XII. Saf)r= [juiibert anf^nfaffeu. begrünbet fidt fuwoljl nuS allgemeineu Sutturäuftanben atg Qud) auž bent fpäteu Siutritt nnferer ^eiuitit in georbtiete ft,aa((id}e Sßcrl}ä(tnifie. Üe^terer üotläog fid) kfanntlic^ erft, all bie fogctmunte obere 9)farf oon bcui -iOJntterlaube fi'itvnten fid) obtrennte unb ju eiitetu feltiftäubigen ^Reidjögebicte entiuicfefte.

2Baä man genteiuljin unter Öurgen Derftefjt, ift eigenttidj bfoö eine Übergang^fM'm unter ben 2Ser)r= unb a!i5or)nbautfu uiigefiiljr eineä ^^at^rtanfenbS. Tenu eS iftffav, bn^ oud) Dor ifjtien eine ?h't befefligter 2Bof)npIii^c beftanben fiaben mnfj, wie ondj fie lukbcr im iioufc ber 3eit il)re niiberä gcftatteteu ?!ad)foIgfr t)rtttcn. @ic fiub ong ben geriuanif^en SbeKjöfen Ijcrnorgegangen, beren SJorfftjrungeu atif nralfen ©epffogen^eitcn beritt)ten, üon bencn bei un§ junäd)ft jene DülfiStljiinttidjen ®d}nßanUgen t)üu ©taiunteg', nnb ©augemeinbeu ftet)eii, bie man gemotjnlic^ nl^ DJingUiüUe be^eic^net. Unb luie jebe IJeit nadj i()reni lÖebarf mit ben i(jr eigenen iütittefn arbeitet, fo fjabeu fpäte goi't^ fc^ritte beigetragen, ben fdiroffen unb abfc^Iiefieubcn t^ljarotter ber Surgen aümäUg ^u milbern nnb enblidj ganj jn kfeitigcu. Unter ifjreut (Siitfliiffe entftauben bie ©d^lüffer ber Ubergang§^Jeriübe, bnnn ber Steujeit, uietdje luni ben efjemrttS fo bebiugtiug§s lüfcn iüBeljr^utfjateu me^r unb metjr abfätjen, unb enbtidj tongte uiau, in jeitgemii&er

Oieftnltimg, bort loicbt-r an, Iud bic ^Roit)f kiiminen f)rttto. Beim .^erren^Dfe, ber int XVII. 3af)rr}uubert mit bwu ffibt'lfjufe bev turolingii'rfjni ^ctt eine wofjrfiaft bnibevtit^e SBerioanbtfrfjflft erfcmn'u läfit.

tiefer ®iittiiicf[imijÄ(jatiij liifit fid} in ©teimtiar! sum qrij^tcti ^^eilc tjevfolficti iinb lüoljt (iitd^ aiibemäit'3. ©eine ©i^öpfmiflcit I)(iii(jfn gctiau ^itfammeti, uub immer ift bn§ ©pätei'e ber lierfcinerte ßrtie be§ SJädjftüovflugeljenben, üerfeitievt, lueil aiirf) in jcbev bie 5ortfrf;Tittc imSutturlfbeu mib bicSeiuiiinc bcä üerbcffertciiStanteiiluefenÄ fidj aölnflerteii.

©ie fetme beä ffiiirdemoefertä liejjen alfo in liorgefc^icf^tlirTjer ^f't befc^Ioffen, faiui im ÖJriiitbe iiic^t aiiffatteit, benn bie ,^ait|)tBeftanbtI)etle uub ^aiUJtmcvfntale ber Söurfien fiiiben fid) bereits in beu vu^en Sief^ranlogcn ber friii^iTOi 3a^vtjuuberte: bei biefen ift ber ©rabcii itnb 5öall mit ^fa^tmcrf ober gfedjtjcmn, bei jenen ber graben imb bie üJfoucr; ba ift bic non |n)tj gc^intmerte SIBartc «Hb bort -ber fteinente ikrdjfrieb, fätiintt(id) 3JJerfmalc ric^itigcr SSe'^tnuIögen unb, toie man fief)t, btoä im ©tüffe öerfdjieben, im bejeidjueubcu ^mede jcbo^ bicfelben. Uub e^e eine $!urg fertig ftonb, crfe^te oft nodj lange ber ^fafit^nun bie tRingmniier, unb anberö miebcr fjtttte eine 2)nrg oft fc^ou (entere, aber ber Serd^frieb mar nod) öou ^ot^.

bie ^ronfen nnt 800 im ßanbe jiuifdjen tnrft itifb ©eniering fic^ feftfe^ten, fnnben fie lueber Snrgcnantogcn uor, iiod) brnd)ten fie baž ©^ftent folci^et mit, ©ie fannten e§ felber uidjt itt i^rer neuen ,§etmat, iu ^raufreid). fie ober f)ter uorfaubeu, baž maren ^Ringnüätle unb ä^utidje ©c^attjen ber bobenfäffigeti SBenbeii, »ueldje nidjt einmal üerftflnbcn, bie Überrefte ber römifdjeti ©teiiibauten entfprec^enb aužjnbenteu. 3[n beu jat)(reit^eu ffnoifdjen Ortsnamen, lüetdje bie Söorte t,'i'ad (5Se^ege), obramba

(5ßer[jan) iinb straže (SESarte) enti^atteu, erfeunt num, bafi tu ftayifdjer i'if ©teier^ marf üiete berfei SSoltSmefjvaufngeu gezeigt ^aben inn^. t^'^ff" fi'öten bie ^ranfen uub bie eiunjanbernben S8aierti ifjre eigenen ©i^e, bie je nadj ber ©tetluug nub bem «Rsidjt^um be@ aJiantieS mit beu 9J?ittefn unb nad) beu ®orfid;teti ber nuggeftattet joaren. [)at mau fid) utigefS^r fo p benfen, tvie etuen ®t)df)of in bem luciteft üpr= gefc^rittenen tiaube germanifd)er erubening, in granfrctd): ein flru^er 9}üum burd) SBaK unb 'ipfoftenmert abgegrenzt, inmitten, ebenfnftž burdj @)riibeu gefdjii^t, ber t)ijl^eruc 35JnTtt[)nrnt, SBol^ii^au^ beä §crrn ober ein gezimmertes ^auö nm SBatle

felber unb im §ofc ijert^eitt bie Ratten für bie tnrc^le unb SWögb^, bie ©(feuern unb Sßorrat^äfommern, bie ©taffnugeu nub ®ncföfeu, enblict) bet .fiodjooruefjmeu auc^ eine Äa|jctle. ajfit biefen ^ßriuatanlogen jugteic^ beftanben aber olle mib neue ©tauime§= unb ©ouju^ucfitScirtc, in lueldje eine SlKeI)rjol;l üon Sebroljten fliidjteu Tonnte.

Wix tuerbeu nlfo in ©teiermort für bie erfteu bret 3al)r^uubertc feiner beutfdjeii @efd)ic^te ouf Surgen im lonblöufigeu ©inue Uerztd)ten titiiffeu. Süßenn bemuugeod)tet

iit bicfem ^eitrnutue Övtlicfjffiteu mit ber iße^eidiiuuig ,imrc' bajetSft aiiftuudjen, fü fnitti biefe mir beit ©inn fiuc§ )JviüQtfii ober ®fVijeorte§ gefjüßt fjakit, oljiie

baki rngeube SÜ^itrine Hon Stein uiib gejitinte ®cniievit jii mdiifii. ©oMje fefte *|3uufte fiiib benn atlfrbiiigä geitntiiit: fo 895 bie 9?eicfjentmrg nn ber ©ßüe iiiib um lOöÜ bic ocrfcf)olfeiieii !l3ietetnitirdj iinb ^ßrirnnresv^fft i"' ^^niiindjtfjafe. ®ami nber

treten iiocf) anbere auf, loefrifje i^re ßificnfctjaft nlä ftabifcfje SBe^vanlageit buret) bie Spornen tf^etigen, mic ©iraggang unb ©trofjeiigrf bei iinb bic — allevbitig^ erft unt 1140 genannte — Dbcmbnrg in einem ©citenlinnfel be§ cbcrcii ©anut^fiteä. ®ie bebeutetibftc ^fnlcige mii§ aber bie ^cngiftburfl bcfeffen ()nlH'ii, ouf beren cmSgebvüuiiten JReften ftd) im Xfl. 3Qf;v^iiiibert bii« .^lorfj^djlofj SBilbon aufboute: mar ©rafenrefibena für bcn ^engftgou uiib luo^f andj bie .^nii^tmarte für beii gefoiiimteii 0[tfii ber unteren Wurf, unb um feinen 5]3cfi^ rangen im Xi. 3flt)rf}unbcrt jmei ^^riiteubenteu beä tänitnifdjcn ^erjogöftufjleä. SBetradjtet man bie finge biefer einzelnen @riiubniigen, fu trilt bic in gemiffem alfgemeiiien ©inne ouSgefprodicue beutUi^ l^eroor; bie einen liegen ouf üürrogenben tt)al6er;errfcfjenbeu i)3un!ten, bie anberen in J^afubfdpffen oll 3)etfntigcu noii Übetgöngen nadj benadjbarten ©oufii, gaft möd){e man fie befefjatb Saubež= onftarten bejeidjtien, ba fie eben iii ber ®orfürglitfjfeit bei ber SBaljI if;rer Örtlidjfeitcu ajc'erfntofc fotdjer on fid; tragen, lueldje in ber fjeit ber eigentlichen Sönrgen filv biefe mir feiten fidj ergeben,

SOÜt beul XII. 3ar)rt)uubert geftottete ftc^ bie ©adjtoge gänsfid) um. ©ebiet ber SJiiir^ unb ber oberen 9Jfur trot an? ber Hbf^ongigfeit üon Dörnten, Söfit ber ©nuer' bnug bt'Äfelben burt^ bie aKorEgrnfen oon ©teter, tueldje audj bem neuen Sfrluattungä^ (anbftvid^e ben gteid;en Sfanien gaben, brac^ bie friifjere ©nuoerfaffung (luf biefem Söoben jufommeu. bie Stelle ber früheren ©rufen trat je^t ein einziger, au bic ber atlgemeineu Sntereffeu bag (Sin^elintereffe bei k{}teren unb an jene ber flort beinofrotifd;cu SBerroaltung bie feubale be^ fioubeštjerrn, 3» feinem ©efofge fauteti auž oltboirifdjen £oube§ftric^eu SJiefe, bie er für ^ienfte unb Sirene mit Qlrnnb unb Siobeii belohnte; bereits Stnjäffige fi^fuffen fidj feiner großen unb eintjeitlidjen äJindjt au unb in feinem Slnftrnge, unter feinem ©dju^ie ober mit feinem Söilleu gingen fie bnran, i:^re ©i^c ju befeftigeu. ®enn looä fie on fofrfjeu Slntageu errid^teten, biente ibmnnb ^ugteidj bem fiaube ui/b oUgemeiuem SEBo^te, WoH^og fidj baž luunberlidje Srgebnift, bo^ mit ber SJereinignug bet getrennten ©rafengewatten in einer §anb bnS fionb fojufageu pavcellirt mürbe unb funodj jeber ©rnnbl&err, ob SetjenSmanu ober greier, felber für bie ©idjer^eit feiner ^ßarceKe unb, feiner Untertl^anen ^u forgen Ijatte.

ift bie ^eit ber Sntftef^uug bet eigeuttidjeu ©urgeu bei un«. SuUuiiuelle, bie feit gatjrfjnubfrten t)Ou aSefteu nod) bem Often ftreidjt, Ijot fie in Uiugfamem Schritte

auä ber Siormatibie ittib SBu'tagiie, wo it)re evfteii Sfölagevuiigcii etlua um 9Ü0 (]elcf)(tl}eti, f>iä jii uitö getragen.

^Jtuis ber ^Rafcf)[)eit, mit bev [id) jf^t bie ©teiermavt mit iHunjen kbcrfte, lagt fid^ bie oKgemeiiie [lofitlirfje SiJDtljmcnbiijfeit bicfer Stuff alten ernu'lfeit, mtb Unfidjer^cit ning luütjl aud^ Diet bnjti beifietTatien I)a6fii. Slttein tuenige berfelBeii fiitb noc^ in ciiiev geroiffen Urfpriingtirfjteit tiotfü^rftar. (Sitie ift üom Suben loie lucijgetöift^t, eine arbcre liegt faft unteiinbor in 3:riimmeru, eine britte i|t )o üerkut, bnB firf) bet alte tcrn tiur fattier ait§lö)en läfjt, unb an ber (Stelle cinbcrer tfjro;ien je^t Äirc^en. Unter ben 50Jartgrafcn ber 2)ljiiQftie üüii ©teier erfjob [ic^ im ®nn5t^ale bie iSurg ©teifdjern, bie 3iefibeii^ be§ ajfarfgrafen, luenn er biefeš fein faljburgifrfjeö SSogteigebiet fiereifte; freute ift fie nitr meljr biircf; Si^an^en Qiif bem SurgftQfffteiiie üDer $iivg nngebentet. jenen ^agen nucfj fcfjeint firf) ber (SbeUjof fitiffing in bie nUficfaunte Surg ©tredjan üerwnnbett ju Ijatien.

oberen 3);itrgc&iete fallen jene ©aurau, on ber ©ren^e ber bamaligeii Steier^

ntarf unb Salzburgs, bie ^ronenturg imb Sic^tenftein, ba5 bemad^te Dffenbnvg

iinb bell Ü&ergaiig üu§ bein 9Äur= in ba:? Saoatitttjat ©ppenftcin. Stn ber mittleren SDfur ftanben SRabeiiftein unb ^ßecfan, im ^eiftri^tf^ale SKalbftein, -^enueberg unb VKtenburg unb meiter unten ©ofting unb ÖJraj, luetci^e aber mit i^ren ©(aüennanieii beibe anf ältere, wenbifc^e STnlage beuten. SüSa bie fftoab nub Söeij ctng bem .^üd^tfjale üou ^ßoffeil burd) i^re ^Jlamuieu firfj bräiigen, ba faiib fid^ ein ricfitige^ Surgenneft: ba [tauben bie je§t tterfdjollene Sllteuburg, ©nteiiberg, StabuiannSborf, SBeij unb Srennftein, ©rnfell, 9?abect unb Stubecf, uub mitten in bem pvädjtig hügeligen JRaaböieitct ragten auf ifolirtem Reifen bie erften SIntngen ber IRiegerSbnrg anf unb an ber üfterreidiifc^cu ©renje, ganj mie ba§ erwähnte SSnrgenneft in einem Säiufet gebaut, X^alberg. ?l6er Don biefen jlnei entgegen^ gefegten ^^unlten auS lünrbe unter Dttotar I, baä «Raaboiertet für ©teiermart etjmuugeii.

untere ßanb ift minber rei(^. ®af|in langte ber SKarfgrof erft fpäter. 9(ndj büminirteu bafelbft tfjeilmeife anbere |)erren, mie bie Srjbifdjöfe üon Salzburg (mit il)ren Söurgen öon Setbni|, ßanböberg uub 5pettan), unb bie ©egenb fiiblic^ ber S)Tau geljörte bamatä nodj tange nitfjt ju ©teiermart.

@in auffälliges 9Jierfmal bei einer ^^a^t biefer SÖurgen ift bie gejuc^te ftiitjnl^fit i^rer Anlage. 9Jid)t frütjer unb nict)t fpäter tritt baäfelbe raieber auf, — ba§ [inb bie redjteu 9{c|)räfentanteu i^rer beengten ^eit, loett^e jebem ©injetneu beu 8elbftfc^u^ antjeimftellte. •Bo ift (Sppenftein auf oerein^eltem fpi^eu ßeget ^inge[teUt uub Sidjteufteiu über graiifigem 3ltifa(le in getfeufdjrüffen gebettet. ®aäfelbe gilt Don 9iabenftein bei gro^nteiten. 3ebe (iSntwidfuug in bie Jßreite, jebe Sec)ucmtid)feit im Simeru ift ba niiägefd^Ioffen mib am nieiften ber lanbtüufige ^^ranm oom ^Pruntteben ber SBurgtjetren. ift eg anc^ mit Stft'SBeitenfteiu bei (Souomi^ imb mit Äöiiigöberg ob Sfann. ^tfier bdä edjte äßcrfmiif einer

5Biivg, baö fie crft ju beiti timijt, tunä utati baiuit ntciiicn pfTeijt, fcfjtt uicfjt, iiiih biiä ift bfr Sevrtjfviob. SBo et betiiiorfj luntiDflt, ba f|.>varf) bi'V ^iMtgeiuific iiiiv lioti einem „.^nufe", tucitii and) bte iöejeirfjiimu] „Siirg" hti iJinmfii tiegt, uiii; bei luirfj ber

®intft bf§ Sobetiš ift bcv Serc^fvicb in bcr ÜOfittc, mcift aber aii ber 3{iniiiiKiiiev au(]ffiriicT)t, gatij fo, »uie tu ben ©täbteii bie Sunjen vegelmäfjig in cine bcr Scfen geflellt ftiib. aScrc^friebc finb feiten; mo fie oortomitieit, [jat meift ein jebcr fein befotibercš SüetiBiidjtinigä-(lebict. 3i»ucitcn, iitie bei SBalbftdn, ift ber ^njeite tiovgefcIiDbet! uiib außer oberivbifdjer Sßerliinbung mit ber Sönri]; bnnu bient er q(S Sßoiluerf iinb niittelft ber fogenanufcu S?ieibfeucr ^ur optijdjen 9]er6inbiing mit etuer nadjtiavlidjen Stiurg.

^loei öcrdjfrtebc im'ift aud) ^t)a(berg auf bei ^riebberg, fo lueit erfenutlid; bie iiltffte Snrg int Canbe, fcTjr »uo^^rfdjdnTic^ öon ben (iJvüfeii titin ^piitten ^njifd^en 1140 unb 1150 gcgvüubet. @te ftcljt onf inüjjig ^D^ent gemumtgeii ,^iigel, um ben ^ii brei Siertclii bie Straße unb jum legten bie fiafnij} fi(^ toinbet. 3l)ve 9Iu(agc ift nad) bcr Sfrt {liter ebdljöfe ein Songed, ber ©itigang itn Dfteu bitbet ein ungemein T^oIjeS ^ortd, bog bie fpntere ^fit ^'tafter iinterniauerfe, unb barau (cljnt fid) ein Serdjfricb gnnj

aii§ Oiiabern gebattt, beu biž jur fjalben ,f)Öfje ©teinnteljjeidjen be"bccfeit, ©eine ^^Jforte im §cife, Ijüd) über bem ®oben, jeigt fd)ütte rontonifdje ©lieberutig nnb Saifpttir; fein erftcS ©efdjo^ ift eingemölbt tnib on§ iljm fiifjvt bie treppe in ber 9Jfauev uadj beut jweiteu. ©egen SBJi'ften mar ber bnä 2Bof)nr)au§; je^t in SRutnen, jeigt eš an einjeltien tljiircii unb ^^cuftern, bog eS gleidjfotl^ bem XII. 3a[)rrjunbert ongetjörte. Sfm Sföcfteube jdjliefjt ein jlnciter, gicidj otter, aber minber forgfältig gebatitcr Serc^frieb bnö ©efammte ab.

Sßefdje ©ntirirffung ber fflurgenbrni in ©(eierntarf im Xlll. Satjrfjutibert genommen, läfU fid) geurtu nid)t nerftilgen. ift juinr ein nngemeiii reidjer ^J^^riii nod)'

luetSbor, ber balb mit red)ten, ba(b mit uiiredjteti fingen uor fid) ging, bodj für flrenge Untcr|d)L'ibinig bcr gortfdjritte matigelt ež an Sflelegen, ®ofiir lernen loi: bie Vtnfidjten bcv ©efe^geber in biefer ^{idjtiing fentieii, Dcraiižgcfeljt, ba& boö öfterreid)ifd)e £iiiibred)t in ©tciermnrf af)nlid)eii Snfdjannngen begegnete. ®ariiad) mag aiidj iit rutiigen Jdgeti mond) büfer @eif( auf 3?ttrgen gekauft fjaben. ®c[jl)ütb fd}räiiftc man be» eiu nnb batib i[;it nn ein geluiffeä bfl§ für ben gemöljntic^eti ©d)iib bcr Selui)fjn6' ouSreidjte. SJtidjt einniol ein ^rcifr füllte ol)ne Srfanbnifi bež SanbeSfiirfteu „ein cbicä §auž ober eine ©nrg" bauen, mofjl aber ftnnb i[)m nnbciiomnien .^anä ober 2:[)iivm, giDci Stocf-»uerfe f)ocf), bot^i of)ue ^'""en unb @rfcr, unb biefer SÜftu bnrfte tion einem ©roben öon gcfe^(id)«r liefe inib Sfircite umgeben fein, .^lifr fel)rt fonad) ber otte ©beUjof mieber, unb bei ftorfer latibeS^errlidjer @fi»oIt ^ottc feine Sd)ntjöortet)viiiig genügt, ^Uleiit eben baä XlIK 3al)vI)Hnbcrt entbehrte ber erfteren jnni guten ^b^^ile, nnb iit ber lotrren ^eit bcä ^^iiMfd)ctireid)e§ taineii jene Irtt^^ ober 58erbnipurgen auf, lueld^e ber Gčiue bent Slnberen

Sie ilteite Stirg: ISatberg Sei {laclbera.

fojitfngcn an beii Baute uitb bie bcr fteirifclje Caiibfriebe Soiiia SRuboffž uuit 1277 ju ^frfloven Bcfafjl. Sf^ntfädjlid) Iä§t fid) für bnS XIII. ^atjtfjiiiibert ein luettijjflejiö 50 Sitriieii imb Düu maiicfjeit berfet&en lUit^ fidjei' ober imgefo^r bie®tüiibuiig#» jeit nflcf}lDct)e!t. ontftanb balb nac^ 1230 bie Surg gordjtfiifieiit jii 9?™mavtt, eine einfadjc ^tnluge für 3)ietiftinannfn, a6er tljpifrfj aucf) für ben ridjtignt Slbcl, ber kffer ju iDoljneu iiid)t geluotjut toar unb feine SßJeljrjwecfe ouc^ nid^t eiitfpredjenber erreid^eii fonnte; auf kfdjränfter S?uppe imierljatb I}o^er SDiniiet ein befc^eibeneS 5!öol;t!^(m§ unb iti bev tauglicf;fte]t ffirfe ein nwffibet llngefüljr um biefetbc

Sfiifdjof üüit ©ecfau feine Siirg SSJafferkrg im ©alttjofe unb 1263 ber ©tatttjarter Söiiig Dttotüiä Don Süfjmen in Steiermavt, fflifc^of SSnino Dün Clniü^, SBiirg Sanbgfron in Sörnd. Alfter biefeä, luie SIBofferbevg, entlicfjrtc beS Serd^fricbeä, luie benn übevf)rtniit bie ®!irgen über beu StSbtcn biefeS ajferftnal faft oiiSiui^itiäloä nie bejahen: fie tmireu eben felbcr bie Söerdifriebe ber Stöbte. Um 1278 geftattete itönig Sinbolf beui ßlofiev Vtbmont beu ®i[rgenbaii äu St, ©atlcii unb mo eä bie grofje Uuficfjerfjcit ouf beffen ®ütern üerlaugeit iuo(^te. ®in gaiij trcfftidje^ ®eifpit( einer einfadjeu iöurgaufage bietet für jene 3eit @d)tt»S 311 Soierbprf nrlueit ^Jfuraa. ber fo oft niS 35ennd)ter

einfdjreitet, tjat uiiä biefeS Object foft gätijtidj erholten, li'ie ež 1290 au^gefefjcu, dS bie Sdjaren .^cr^og Stlbrec^tl eä aufbrannten.

2;(;urn ift nur eiu 2tjurm, toie bcren Diele im Üanbe rogten, aüein btcS nn luid^tigen ^ßiintteit. 2Bü er ftetjt, ging eljemat» bev Siiuuiuieg nuä beni ajjurttjafe buvc^ bie S^atfd) inö dnnätfjnl uub onberfeitä über 9?anteu iug üungau. (sr war offeitbor für bie Sidjenuig ber ^iinbeBjiige Angelegt, unb jmar iti einem S^iered im Xfjafe; ein müfjiger ®ra&en uub eine uiebere äRaner fdjtoffeu unb fdjltejšeu uod) Ejeute bie ?futage ab. erfeunt ou§ ber gorut beö (Sitigangeä, ben fein Sfiortfjurm beiuebrt, uub ber Umfangžmaiier, lueldje (etue @dtt;iirine flautiren, ba^ nnfangtid) unb ino^I lange ^iuter bem CSrtben 6(o§ eiii geftanben. 3u biefeni |>üfriiume ift aujier eiuem fCeiuen SBüIjubnu iinr ein ÖfouDuiiegebiiube; für metjr ofä Ijente luar uie unb lütniger reidjte für. bie SBefa^ung nid)t; biefe Ijnnfte tu beul JfjimntDloffe, ber etwa üter Storfmerfe I)odj inmitten bciS ,^ofrauiuc§ fid) erf)ebt, gegiert au ber @de, mo ber liotjeriie ßJaiig jur ^}Jft>rte im erfteii (Stod füfjvt, mit eiueiu gut erl)cltenen (Sfjriftoföbilbe aiiS beut XIU. 3at)rr)unbcrt, ®ie ©elaffe finb burrf; ^üljböbeu gefdjieben uub bie ^Jreppeii im Sunern anflebrad)t. .Jpötte ber 3;^urm tiid)t bem @rjbifd)Of üuu Salzburg gefjört, fLinbern ®beUeuteu, baun würbe et Zubauten unb Gnteiteruugeu erfaf)ren I)abeu, unb bie Steuntnifj einer Drigiuafanfnge, bie Hn§ jeigt, wie uugeföf)r jebe Sinrg biiiuafä begann, wäre iiuä entgangen.

ift fd)ou augebentet worben, ba§ politifd)e SSerI)äItttiffe redj.t wefeutlid) ouf biefe 2öe[)r- uub SS3oI)ubfiuteu (Siuffu^ unfjmeu. ©ine friegerifd)c ^eit mehrte il)re unb

Ijidt ben Sfjarafter bfv ?([)luef;r ffft; eine frieb(id)c btisirt^fii (^oftattote limrfjfi'iib bie ^'ucffe bcr SöeiiiU'iiiIidjffit, baš SBo^u(id)e ^u erstreben, SOJit ben .^aböbiirgeni ^og, in Steicvumrf lueiiigfteiiS, ein langtv grtcbe ein, ben erft utitcv bem ilSater ®iüjimtliang I. bie Ungarn ftörten. ®rtniit [tefjen toir oov eiiu-ni neuen llnifdjuning. .f^atte mon bie Anlagen onf fdjroev jngaiiijlidjeti Jelfen frfjon (iing[t aufgegeben, fo Ufrlangtcn je^t wivtlji'djaftlirfje

sir^

■ ......s

eiiifurtjf SUuta an8 teiii \in, 3ulirI)iiiiliC(M S^iirm jit «fakrborf.

^tek, o^tte ba^ bie SSieljrtraft litt, ^ubantcti luib föriceiterungen. ftaaflidje Scbeii uerlief ruhiger, bie fanbe§[;evrlid^f ©eioalt erftarftc, bie ©efelli^nft cerfeinerte [ic^ tiub looUte beniLjemajj and) 6e^aglid|er tuoi^nen.

SSJel^r- nnb Soi^njtüedc geeignet ju ueieinen, fdjciut ben (Sillier SSnrgcn uor anberen gelnngeii. !Die)e ^Inlngen üüu ,Oedenberg, ^artenftein, l^äcictftein, ©ii^eu^eiiu, SSJiberbriež nnb SBüIIati trugen btitdiiuegä beii jlucifcitigen (Sljavofter. ®ie gel)üren luetfe bein Xlll-, tfieiliucife betn XIV. 3nljrt)unba't ou unb ftaften fo feljr eint}citli{!^ež (Gepräge, fo fefiv ift übcrnti (inf ben Boljn^med, nub ^iö^v gleidj Don ber @}iünbiing nti

SScbncfjt geitommeii, bnfi bte (Slfic^ftiinmung mir buvrfj einen gt-luifii'it imifjijcbrnbcii (Siiiffiift frvfidjt tDei'bfu füinite, ®icfer lag in ben ©rafcii üott Gifli, il)rtni iJofjcnätjfrveit, bie eben im XIV. 3ol)vf)iinbert bcm ®ipfd tf)rer 3Jtattjt ^itflvebti'ii. ©egciiiibri' beii [tarreu inib engen, bctim »uiebct feimbcit ftiicftucife crgÄii^ten Söiirgcn beä D&fi'(nitbe§ f^iidjt auä i^nen met[t eine ®iird)fiirjruMg toie au? einem @uffc inib eine luof^ftfjuenbe ©tottlid^ffit, otjnc ben Söcfjr^iuccfen bnä ÜJJitibefte äu benefjincn. 9?nr eine ®urg im Obertnnbe ift i^nen nn bie ©cite ju ftelten, bog bem ©efdjiedjte tiün £id]ten[tein gefjüriße ©tein bei 9Eeumnvft, gaft ftfjeint alö ob etti iönumcifter qu^ ber ßiKicr (^Segenb ftc eutiuorfeti (jätte: bie reine ©lieberung ifjver 3;erraffencinIoge, biefež burJ}gefüfjrte ^inuenmefen mtb bie fünft im SJJurtfjatc gar nidjt crff^etneuben SRuubt()urme taffeu eine SauDertDCiiibtfcfjaft üevimit^eii.

S^ngegen miifjtcii bie Oberläiiber SBiirgen ouf iljrcn fdjntüfen iluppen mit bcm ^Ramne geilen, unb ou beni nod) (jente gaiij ertjultcnen ßnpfenftcin bei @tcid)cnbevg fielet iiinii, loie (in bell älten Saufevii neue ^tntogeu fidj anfügten unb bemimd) and) brr nlte »0Tgefd;0beu itmtbe. ^'""e'leti gab mnn bie alte Söurg auf, o^nc fic inbefi ju opfern, unb bnnte fic^ bequemere auf iiicbcrer .^öfje, nbcr ftetž uDdj mit SJerdjfrieb nnb DoUcm 2ßefjr= djfirafter. ©o jn Sturmberg bei 2öei^, ju Söeiteuftein nnb SRabeuftcin bei ^rofjnleiten, ©efegcntlidj tnm e® abec nid}t ju S)atipelbnrgeu, roie bie geuauitte», foiibeni ber alte ?lnIageboben Jonrbc geftrecft, ciiif ber niidjftgetegenen Srhsueffe unb tnaud^mal and) auf einer ä^ueiteii über nuf ber Stbbad}ung imirbeu bnrd) @raben getrennte Sßunuerfe gefc^öffen. ©egreifli^ fe^te biefc^ ®e(;neu unb ©treifeu aurf) nud) im XVI. ^afjr^nubcrt fort, ndetii fdjon im XIV. mtb XV. begannen biefe iibcrfpanuten Snrgeu in ^o^enrttaiig unb 9^enberg, im XV. bei ©tred^ou, bei SIrnfet«, 8d;mtcrcnberg, Sßoiitpreig Hub >00^1 ond) bei ©utcuberg.

S0egutmfr Fonnte begreifüdj eine folc^e SrWeitermtg bei Sief bürgen fidj uolläietjeii. ®ie Sintüge bntitt fjicr »ormattfiib auS bcin fpötereil 2)JittcIfitter unb mou batf in i^uen luoljt eilte Überfeitnug -ju ben ©c^füfferu erfeuiieu. ®enn menu and) ifjrt botllel^mfteu 9?eprafcntanten norf) immer ben Söevdjfricb begatten, fo jeigen fie bodj, baB man für Surgenbnu nidjt eben Sfrge^tjötjc oB lUiSfc^tiefelic^e SSebingmig auiuferjeu begnun. ®er nrfpriinglidje Umfang^graben itmrbe erft fpiiter bonenibem aSnffer^uftnfe aitägefe^^t, uub in biefei- 3(rt er^Mjte er ben aSefjv^ioecf. ©oldjer Üiefburgen befi^t ©teiermnrt eine fd)une 3ofjI. Sine 5|3er(e in ber iReilje ift geiftri^ bei bog in alfcn feineu Itjeiten beu ?lnmnd)ä ouä bem XIV. 3a^r()unbert bi^ ju ben ^jSrarfjtanlageu beS XVI1. 3aljrl;unbertž noc^ ^eute gut ctfcuneu lä^t. 9Jod) weit ftattlid)ev, aber Ijeute vebudrt über gäng(id) ausgebaut rooren bie ©renjfcfteti Öurgau unb S^eiibou; eine burgenniäfeig r)eri)ürragenbe ©rfrfjetnung gab bož fteine SReutenau bei |»artberg ob; ©tabel, ^rautmannžborf, ßan(o»oife unb ^eiftrife bei ÜJiarburg waren HtjprüugUd) 90io§=, baun SBafferbu^fflen.

6e(&ft bei üftcutiauten fftjen toir bet iöequemtitfjteit, after nod) in a(tei Stuffajiung be^ 2[Bt'()r&ebnrfcž Slec^nmij; (]ctracifii; fo fiei Sid)tctieif tm äJiitr^t^aie, ellua 1400 eiitftaitb imb iimevfjalt ciiu'ä SfauerDierecfeö mit J5(anfentt}iirmeti ein SUo^iioicvecf mit tüdjttgem i9crc(jfciebc anfiuteS, mtb Sc^ad)eiifteiii bei Slfleiij, nom ^lüt Sdjodjntr

uoti 8t. ÜLimh-edjt 146ri crboiit, tuefdjeä üuf engcr getsfiiijpe jdjr uiet SßJot^nraum 3iuifd)en Kjütntcii jei^te.

SSJeitn iiiut ff^ot! int XII. 3aör^iinbert, o6er imf SÖergen, fid; bie ^''^^ffigfeit einer fefteti a^iirg in ©eftalt eineg I'ugencinnten „,§anfe§" bur(^ moudje Seifpiete ergibt.

'S" , "

■ -'^H ; /f

f.: s;::

"TW

lieltutg nuä itm SW. SafjcftuKbtrt; Jcifttiti bei

fo bnrf eä nidjt befremben, bn^ im fpoteu 2Kittetatfei;, bei beffeit 1)rattg nac^ bef^cigtidjem .^nufeu, biejelbe SJidjtimg fidj luiebei-fjoUe, ift bejeidjimtb, baß felbft bie gouofjittidjc 91uuienctfitnr bie Lit)iu'f)iii fettene Söfseidjtiung Söurg itnb bie oHtäglidje ^-efte aufgab; üdu 1450 ab ift faft aiignafjni^foä nur Dou @d)IoB imb ©efdjtofi bie 91cbe. SDie Ebene, ber 3;()(i[bübcn luurbe bor Vfufagepla^. |)ier tonnte ftd} bic neue gotm nod) am beften eutluicfefn. 2Jian barf inbefj nidjt niinefjmen, baß biefefbe im ßaiibe Urfvnuig unb SSiege Ijatte; fie fam üDu auswärts, wo im Söaniuefeu bnrdj inetji- Üßittel uiib me^r Sffeigintg ^nm fiiijiis eiitfpredjenb fleifjiger gebaut würbe, licrmutfjfidj in crfter JReitje auä grnnfreidj. SDian War babei gezwungen, noii beni SJierdifriebe gan^ abjufeljen uub bie Sertfjeibiguug ciuf?eu in bie UmfangäQnftflltcn, wie ©räbcn, ÜJtanern unb Xljiirme, in baä ®ebaubc fef&ft, feine tljiirnie, @rter unb iSU uertei^en. ®aS alte Söorjr^eidjen. einer ®urg, wie wau fie

immer fii^ gebod)t, ber aBortttjurm, wetd)er burc^ oicr Safjr()nnber(e üun eminenter

Söefaeiitung füi fie gewejen, fiel weg iiitb würbe on ben 6c^löffern aufgeloft in ©cftfjiirme uiib tSrfer. ©^jüter wiüren öiicf) btefe bie toesiige SBe^rkbeutuug, bic fie aiifünglictj iiod) ^fltteti, unb (jalfcii mrfjr ben ©ditoBfiau fctjutiicfen, geiüifferma^cu nocfj ffigiieiiviaf ()ectiürfjetteit, unb Dom iitteit S3errfjfvieb Mieb cifä nuiijerei' SReft ein Ufjvtfjürmcfjen ober fintfjlev Xa(|reiter.

(Sin Ietjrreicf)e§ ^eifpiel für bie Srfjlüffev ber ÜOergangv^eit ift ©atelfofen (uvfpriimiücf} üRicgeräbovf genannt) nörblid) tion ^vubentnrg an brr ''^iel^. a,'fan fie^t an

Übfrjiiiig^iiljluii beä XV. [lis XVI. 3«l)cljiiiibe[l6: WLi'oritstei! tci Simriitiira.

i(jni bitS güuäc (betäube im peiten Stocfiuecf jur gemudjt nnb bie ä^ertfjeibigiing

lioii bo aus tiorf; bnrrfj SEBuffcrgraficu, SJJaueru unb angelji'ingte ®cEtf)ürmdjcii iiuterftii^t.

S9ei biefeti Jieufornien, luetrf^e biirdj^oegž bn§ SRierecf mit eingefd)füffeiiein *pofe aB SJniiibfagc nafjnteii, bradjtcn [id} alk ^Reignngcn bet 'Jienjeit jut ©ettung unb ade ßnnft-ridjtisngen berfctbcn, bic ^^^runtfucfjt bcž Slbelž, ben StnOanižnui^ in bet Slrdjiteftur nnb eublicf) !J{adjcifjniungcn frau^Lififdjer iJef'euSart nncf] im Sdjfiiffevban. ^antit .panb in .^lanb ging bie erfjüfjte Scfefiigung biefer Jieffditoffcr- burd) iJBnffedfitiingen unb bebriitenbe (SrbmftUe, bie (cj5tmu finb oft fefjt nninf^nft, )uie Iiei i)iaditfdj, ,^i\inid)äfe(b unb ?rfjcini, unb clieitfu audj juiucileu bie SUaffcrnnge, )uie Id SSniniifee. ®er Xijpu? biefer'£d)Iüfier offeiibiivt fid; in beveu gi'ojjtem, in bcm 1606 evbouteu tSggenberg bei ©va^. ii?oii biefer

SSoIIš^iirt!: Sei Xatot ju

©runbnnfage nkr ronren fie fnfl alle, itnb mit i^iien ift baž ficmb wie kfät. ®ic fjabeu ber flcfflimiitcn SSrtutiiuft reidjeii Jtvbeit-oftDff (H'acOcTi, iiitb ba fnft biiv^ 80 Sütjre üüui XVI, bis XVIL 3nt)rljmibevt ^vtdicner bif iBiiutljatififeit im Snnbe bcfifrrfcfjtiMi, begegnen luir nucf) niet itrtlicuifdKr ?[rcfjiteftuv: fo in Oberfteiiinc^ mib i^rifblieli!, baä Qii'3= briirftirf} als „itaüanizuto" kjeidjiict wivb, in Sdjuiiiinbevg, in beni nufieiiicin ^iertidjeti Siiutierg in ^a-bevfteiu, unb f|jät iiitb bfog t^eitineifc an ber Öuvg jn SHcirbnrg.

gülttt o()nc (Sinftufi auf bie Sflefcftiguna luib beti 5(u§bau bet Söurgcu unb ©d)li)fjct im ^nube Midi bie Slntoulnge bt-r ^tftuiig^nerfc in ©ra^ nnb bei beu öftlitf)en ©reuj' (töbttni. ®ic llltevivogsmg eiueö jo foftfimxn nnb im föninbe aucfj iifierftiiffigfu ©ijftcinö öffentlidfjev 2Se()vinjrfe()riuigi'n onf ^JJciuattinuten frfjnf SSJerte, bie mon fiiiiticf) ejccu= tvifcfie SBiirgen ufunen faun. Sßemi ctn^efui' Siauteit, line ©tcic^enberg nnb SJfciiberg, fidf) mit SBnftionen Dorftiirtten, fo )uar bicä evtlärlidj unb gcniigenb. 9f6er bic llmgeftattung ber 9{iegei's[)itrg bitrd) ein ^irt^ad «on SJaftiotien, biirc^ luetd)? fic6eu ^fjore bis jnni pldteau fiitjvtcn, tuar b(o§ fin Serf ber Sianmnt^ einer tatibbefniinten äatitjüdjtigen gran, iwldje im offenen Selbftbefenntnifj auf bcn ^piofonb einež ben Sßer^ fo^te;

„Süaueii ift ein (c^fiiici; Snft,

aiiaž e» atid) tuff, ift mit betuwßt."

miuber cjcentrifrf), nber aB ?rnžf(u§ fjodjgrabigen ©tänbek'iunßtftin^ anf^ ^ufnffcn, ift ber Umbau lion ffteiifjnnS bnrdj ben ©rofcn ^crbiiiaub nou Srauttmon^borff (l(i60). (Sr fc^te in einer ©egenb, bie ßon 1290 biä in nufeve ^Toge (einen ®rieg gefeljen, ein itfl(ienifcf|e§ ©c^Iofjinerecf onf eine fotoffate ^erraffe tioti Söafüonen, unb nannte ba§ neue SSJerf 'Jraiitenfctž.

3ni XVJ. Sa[)rl)nnbevt tritt un3 eine gnuj aparte fleine iReifje t)ün SSefjrautager entgegen iiolfätljiimlitfiev ÜJatiir, bie nuin SSoltöburgcn nenneti fünnte. S^re ^^eime liegen in bem alten Francije beS i^olfcž, bei feinblirfjeii Sinfütleu in ber 5lii'd}C ©d^u^ ju fuc^cit niib Dom ummauerten 'i^riebl)ofe anž firfj jn uieljren. ober bie conftanten ^Jiirffugefafjrcn luefeutlidj auf bor ,^auutliuie nu ber JRaab fid) entlubcti, legte mau bafelbft ju ^cljriug, ^-elbbad) unb Sföeij baucrube ^efeftignngeu um bie ITirdjen an, SJJan nnuntc fie ünö beu ^nffiteu^eiten f;er mit bem eingebürgerten Miauten Xahor, ber aber eigentUd) nur eine lun'übergcljfubf SSerjdjau^ung bebeutetc. ®icSe Xobore mareu 58ierecfc, jutu K)eil mit feften Sfinubtljiivmen, unb fdjloffen bie ilirdje eiu. Wn ber Snueufeite ber äJJaueru fk'bteu bic wo bie ^lüdjtigeti ifjrc befte unb fic^ felbft nulerbradjteu. Unb

fü feft waren bie Einlagen, bafj bie SSertljeibiger and) bem erfteii Singriffe eine^ Streifeorpä Icidjt loiberflci)eti fuunteu. 3)er iutereffanlefte niib befterfjaftene ift jener ^n gelbbac^, bei bem bie aiiirfteiteu ber inwäubigen ^äii§d;eu bie ?[^f^emnauern bilbeteu. SBeit beengter im iü^auute, feftung^artigev, aber audj iu prufauer ©antedjnit mi§ge5eid)netcr unb

iti(itevifrf]cr ift baž .^irdjcitfaftctf 31t (Sifeiterj, feincii llrfvninij bcm Xüvten-(Siiiftidc non 1480 ucrbaitft.

ajtfiii jid}t, in bie friUjov fii foiu^e Ijittbitrrf) ciiiljcitlidjeit mit) aisDfjiittiifnsjt'n

trat mit ber ^im^eit eine (.leluiffe ^idfcitigfeit. iiwcfjti' ficfj iiiri^t mefji: fü fef^r baä aebüvfnifj bež ®cf(iitjeS, (it§ üidwetjr bie Ünft unb bnö aScniuHien iebeS (Siitjclittn

ftirrfii'iitnftea jii iSiftitrrj,

üerjcfjitbeuartig geltnib. ?iur bie qimbrntiid^c ^JCutnjie, iSd-- mtb(Srfertt)üi'Ute obci ^ßauillon^ bfieOeu (^eiiteiiifniu. ?lt)tr bie ber ^tbeligeu ftiudjž aua beu ^nti^fcien lutb ber Snbii[trie; alle looflteu ®nmbbcfi(j Mafien imb ©utäEjcrren fein, ol;ue bie Wittel jit ^nbeii, @d}(öffer ^u öcmeii mie ber ntte ßaubiitfienabet, (i^fi^nt) "'t'ift ^^^fs t'iefe S'Eeiilitige bev fteicniuiTfifc^eu Vtbel^i^eiclljdjaft uiof)lgeIeijene ®aiientgütev tauften uiib [ie in fjöfe imb ©belfifee umtuuubettcn. fiiib ^JfeiuicftnUeit, bie fjewiiiermnfieii cils ©trebdnge unter beu öurgeit mib Stfiföfferii atifsjcfafit toer&eti miiffeit, mib ouä bcitcii fidfj griesjentUcfj li)irEIicf)e Sdjtöffev eiitluidetn tonnten, i'tiid) fie f^aben eine flemeiuioine ©ninbforin; eä ift ber einfache allein eOcu nadj ben SS^iitteln unb 3bceu iljver ®igeutt)iiiner geftattet

StfifCBlUCl.

17

fidj berfelbe redfjt mnjinigfod} pm Sl&fd^Iiiffe, 33alb gift ber 2;ract ßftciii, itnb foft nie fc^It i^m ber I)ad)Teiter, betm bn§ @ut ift cine ffeine .§errfd^aft nub bož 3:{)ürmdjen gitt at§ t^r gitt e§ meldte, bic noc^ Xf)itrmc{jm an bm @cfm tragen. Stnbere

ftabcn bie ^racte gefoppelt nebcneiiianber, anberc freiijeu fie, ober lehnen fie in gerabcTit SBinfet an ettier @cfe aneinanber, ober fügen bem einfachen 'Smete jiiun gliigel nad^ ritdu)ärt§ an, ober ftetten in geunffer ©ntfetnnng paraüet einen jineiteti auf uub uer6inbeti bie beiben Sc^matfronten burd; einen ©aui) mit ^ll^ort^urtn. Stubere f^eBen ben einfachen Xract burc^ einen S^^unn an ber ^^reit^ ober on ber Sdjmölfront, ober mit jloei I^ürnien on elfterer ober an einer ©d^nialfeite, ober je an ber oorbereu unb ritrfraärtigen öreitfeite, obet an btei ©den, unb Ijöngen gelcgentlidj not^ ®rter au. ®icfe 33auten jeigeu faft ftets ungemeine ^i^i^Iic^f^it itub attjme» lünbfidjeg 33eljagen, ©elegenttic^ äußert erftere fit^ iit)erraf(^etib, )uie Iiei Mingeufteiu, bcffeu Saumeifter barin ein Ileineä SJieifterftiid geft^offen. ®te tiefer @ut§fiöfe mar ungemein grü& im Sanbe nub noc^ ^ente fjaben ftc^ üiele mit it;ren urfpriinglic^eu SWeijen crI}aUeu.

!Dag 2Ber;rljafte, ipte UmfnTigSmonern, 5;^iinnc iinb Srfer, foinuit babei ollerbiugš nut merjr erinnernugötueife Dor. Sie eteu fieserer gemorben, bie öffeutüdje

SJfac^t erfefete bie SBe'^rpftic^t, lueldje üorbent »on Surg uub Schloß 3eber für fid) beforgte. Unb ba tritt benn ber merfwürbige gatt auf, bo^ jumeifeu ein fold^er @utŽf)Df auffällig einem (Sbet^ofe fränJifc^er Qeit gleicht: ein Sanged, ^iuter leichtem Oraben eine befc^eibcne SJZauer, luefc^e baä SBol^nfjaiiž, bie 3Bitlfjf(^aft§9c6aube unb bie @emiifc= unb Suftgdrteu einff^tießt. l^at benu bie ©efammt^eit bc§ (Sbelfi^eS ki ?f}abfer§burg im XVJI. 3o^rE)unbert ein bloä uarfj SRittelu ber ^tit be^agtic^erež, fonft ober in Umgrenzung unb ©fieberung noflfornmen afjnlit^ež ©eitenbilb ju einem auž graufreirf} befannten (äbed^ofe beš IX, Sa^rtjunbertž abgegeben, gaft baäfelbe lä^t fidj auc^ Oou ©leiuftctten fagen.

3u biefen SBo^iigeftalten geljt affo bic ^'itfj^if für SBe^rfraft niefir unb me^r tjerforen, unb auž ben SBurgen finb aCfmätig gefd^loffeue SBo^nfige geworben. ®iefeg ajioiuent bleibt für aße ^ofge, begüuftigt burd) bic toac^feub auftreteube Steigung beä $tD(f)abeIä für fron^öfif^e ißrunffudit. SUtit ber ^meiteu .£>filfte bež XVII. Sol^r^iunbertž begann man in ©teiermort ben breiten, o&er fe^r bequemen @til ber frcinjöfifdjeu @cf)Iöffer in pflegen: bamatä lourbe ^rraueiTttjaf bei ©eutfdj^SanbSberg in biefer ?trt umgeftattet, auc^ Sbengfetb im ®raufelbc uub uametitlic^ baS tIeine, jiertic^e ©d^Iö^djen Gilbet, ©ngegeti liegt in bem Umbaue beä feubalmaffiueu 33urgfeiftri^ in ein maffigeS fronsüfifd^eä Jperrcn^ fd^tofe fd;on eine bebeuteubere fieiftung tjor uub ebenfo in feuer ton Taunfiaufeu.

aSou ba ab erlahmt baä fteiermärfif(^e- ©djlöfferruefen. ®n§ ^üngt mit bem SBerinogenžberfflfle im fteirifc^en Slbel ^ufanunen, SSKan lebte gern in ben ©täbten uub

baute bort gelfegentfit^ ^ßnläfte iinb fparte auf beut Sanbe ober kfd^rönfte bte Uiit6oiTten an bell (gd^lüffeni auf ba^ ^iineve. 9fur ?{cu6iiiit£-ii won tuirftic^em SSertfje unb 6fjeic^iienb für bie 5fit i^rer ©ntftcfjung fiub ba ernüf^nfear: 9'ieu = @tatten6erg, bag 1723 üon bcn Orafcii iioti 2ttteim5 crtaut Ufuvbe, unb ilirc^berg an ber ffiaab, baä in ber jjueiten igfäffte bež XVIII. So^rljuiibert» Don einem ©rnfeii fi'Qj(ianer etftaiit Werben folftc. 5Dfl§ crftcre öefteJjt in einem Simcte mit jluei ^fügctn nat^ rürfroärtg, jföifdjcn »eitlen eine boppefte Freitreppe über beut 2:^orc fidj tuölbt; an bie ^fiigel frfitie^eu fid; @änge, im erfteii (Storfmerfe offen, bie ben ganaen $of umjie^eu unb am Mjore, baž

ffcaitjlififi^e« UftatfetWloS feä XVni. amjtfjütibect«: Stfu-SföttfiiSMa.

oljne Xl)urm in bcn §of fitf)rt, aSfc^Iie^en. Sfnct) Äirdjtterg ift 6foS ein 3;ract, an ben üorne ein gro&er ©arten, hinten ein tauget |)üf fc^Iie^eu jotttc, mit ebenevbigeu ^tiigetn unb inmitten mit einer 3;errnffe, bie ifjn in einen ^erren^ unb einen SSirttjfd^aftžfiof gtieberten, ift atfo (jier baö nrfpriingftd^e l^^rinctp bež ^Gieretfä im ©c^to^Baiie cjnnj aufgegeben, bagegen aber jenes ber ©iitöfpfe angenommen. SBöl^reub biefe aber DtoS mit befi^eibenen äfiitteln auftreten unb nur wie Ebelfi^e auf Snuerngriinben erfd^einen, [jafien jene Spatlinge tion ©tfjliifiern bcn unmittefbaren SBittt)fi^aftsbereii^ in bie §crv(icl)feit beö SBoIjntjanfež eiubejogen unb bemgemäfj aužgeftattet. ^aburc^ ift bie ©djircrfälligfett, tüie fie bei (SbeuSfelb, grouentljat, ^ßremftctteu unb 50nrgfei[tri^ auftritt, meggefatfen, aber ber 3fome Sdjloß ift nic^t mef)r fo beretfjtigt atä früher unb iüie er

namentltcf) (lei Xvaiitfnfel« fid) rjcraiiSfilljlt. ©cgetiiifier beu ©iitäfioFeii bei XVI. imb XVJT. ^arjr^unbcrt^ nts fletiiiibdincn @bdfit«n fiiib btefe fc|tfi) ©cfjloffcr btož gro^» abdige, rcidjc Stitfii^c, £it[toi'te, tutc ituui fie iininite, ©tätteii be§ ®c^afifnS für fDimiierlicfje 3eit uiib 5G5einlefe.

S^ac^ i^neii fiaute man feine iSci)loffev inef;v obet lua^ borau veidjtc. ®ie äJerfeiiiening ber ©itteti, bie j^uncfjntenbe ©ic^erljctt beä öffeutlid^m Seüenä ittet)T uub lue^t umi beu ctigen, fatten luib ftavrcn So^ubeljcffcn bct ilsovjeit ob|'e^eit, unb biefc gortfcfjritte geigen fidj, lueiin uuui bie iöetjaufintiicn uoit Ü-fjatlierg imb l^itru ju Sötiierborf mit jener tum ©tattentevg fidj gegenljölt.

Hlnltli in Stinnnnarh»

'te dlteften ?fiijeidjeti miiftfrtlifrfjeii SeOeiiä auf [tetnfcf)nu Skobcu firb bie ?(&[iifbuii(;fu imififalifdjcr Suftrmueiite aitf beu bafelbft gefHubetieit ißDinerfteinen, «ber bie SBeifen, tuelrfje ttDii biefen ^Iöl-en uub Ci)ren, ÜBiicciiien uiib Xubeii trflaitiien, feinten )ütr e&eii[otüemci

bie KTiegägefnngf itnb Xubtratragcii, lieber iiub Söacdjanatieit in beu fjeiteii ber 9tümeT^L'i'rJct)Qft iinb bie Wc)nnge ber beiitidjen iiiib )Iaüijd}en Öelt)üt;tiev ber ©teienmut im er[teti3rtfjrhiiifenb bet djrtftlid)eu5>;itred;itinig. (Srft bie eriifteti, eiiitöiugen Sajelobicit beö flrefjoriaiiijdieit 6()oroB, luie fie vox ad)tf)iiiibert gefmigeii luttrbeit, fiub uuž in bett fi()Oi'büd)ent ber fteiev^

mävtifdjeii ^Iföfter ev^olteti, in tuefcl^eii bie SJitifi-f ©egeiiftatib täglicf)er Übititg itiib li,n|feuid;aftlidjer iBefdjäftigung war. 9iüdj feilte bemf^reii bie S^iWiotfjeteii biefrr ftlüfter, nnineittficl^ bie jjU ^Jfbmuiit iiitb 311 S^etii, uralte ^aiibldjriften ber ^aiiptiücrEe ber inittefnUerlic^eii 3)fii[if(iteratitr, bie befiiniitlirfj grogteittfjeilS ttiiö bcit ykitebictinerHöftecu f^ernorgtHg. tSiiieu bebeittenbeu SBeitrng j« biejer ßiteratitr [teiiei'te ber gc(cf;rte Sfbiitoitter 9fbt ®ngct6ert bei, itibem er um bie aSciibe be§

XIII. 3ntjrf|iitibert§ eine umfatigretc^e Wb^anbliing, glcic^fam eine ©umme mufüolift^eii BtffeiiS feinet ^eit fdjrieb, bie jegt bent SOJnfitljiftorifer 58ead;tenžn)ertfjc§ Bietet.

aÖcif;renb bie Äird^e in i^ren litucgifcfjen befangen an beut einftimmigen lateinifc^fii S^orat feft^ielt, 6iä fie im XVI. 3af)r^unbert ben mefjrftimmigeR finiftooEfen ©efängon ber yiieberlänber, Staliener unb ©eutfdjett bie Wiifno^ine nid^t länger uerloeigern funiite, [jatte ba^ injmifdjen in reidjer Stüte jur ©ntfaltung gcfommeite beutfc^e fird^Iidje Solfätieb tängft jcI)on Siiigang ouc^ in bie Äirtfje gefunbeii, nanientticf; nn ben f)of)en ^efttagcn unb 6ei ben brainatifd) geftatteten lirdjtic^en Zeremonien, ftetd^e jnr ©ntfterjinig ber tioltžtljiinilidien SBei(;nad)tš^, $)reitöuiglo 5ßa)'fton€= unb Ofterfpiete SSeranlaffnng gegeben ^afieu. ®ie nodj üor^Qnbeneu fe^r einfot^en, Inr^en 2Jei^nfld;tä=, ^ßarabie^- unb ®rdtönigäjpifllicber, TOetd)e lei ft)td)cn ©pielen gefangen rourbeu unb an manchen Drtett nudj ie^t gefangen merben, ftnb füuiu über rtubertfjalb^iunbert Saläre alt. SSiel ältere firc^litfje SSoltžtieber finbeti fid) ober in bem im ^ti^re 1(302 in ©ruj gebrncften tatl)oafd)en ©efangburf^e beö ^Jitolauä Seuttner oon t^ierolts^ofen, ©c^nUe^rerä ju (£t. Sorenjen im SJJiirjt^ale. ajland(e biefer bem SSoIfžmunbe entnommenen SJielobien Ilingen fo Reiter unb luettlid}, bafe an ber önttel^nung berfelben öon wcWidjen liebem faum gu ameifeln ift. SDaburdj luirb ber SBert^ biefeä öUeften fteiermftrfifd^eii ©efongbiid^eš nidjt loenig erfjöl^t, bafe ež einigermaßen ®rfa^ bietet für ben SRanget an mittelalterftd}en ioeltfid^en ®ottžlieberme(obien, »uocoii auž ©teiermarf ebeiifomenig auf uug gefoinmen ift at§ üon mitteloltcrlii^en (Sompofitionen für ^uftrumeute. ®ic ^Pflege ber Suftrumentalmufit lag uorne^mtic^ in ben §änben ber ©vif^Iteute unb fal;reiiben ©d^üfer, meiere bereite im Stnfonge be8 XIII. Sal^ri^unbertä in einer über öaiern, Dfterreid}, ©teierntarf unb SKä^ren aušgebe^uten ^Jenoffenfc^aft geftanben jn Ijaben fd)einen, bereu SJorftc^er fid) im Sa^re 1209 fdjerj^aft ©urionuž nannte. ®tcfež luftige SSöItlein, biefe bou ben fc^ulaffifdjen SRufifgelefjrteu gefürdjteten „Somponiften ber ^utunft" luaren überaÜ babei, töo eg luffig fierging, bei frö^tidjeu Octagon, .'poc^jieiteit, ^oujen, öffenttii^en ,5cft(i(^feiten, auf SDJärfteit unb Steffen. Unb fo finben roir fic ond) in bem großen (befolge Ulri(^ä lion flic^tenftein auf beffett abenteuerüi^cn SeniiS' unb Slrtužfafjrteu. ^ßofouniften, toetc^e burdj „füfee Seifen" ben jum furnier üerfanimetten 3f{tttern uerfiinbeten, bo^ Ufrid) ^um .<?'ampf bereit fei, fi^eint er als ftcte Begleiter im @oIbe gdjabt jn fjobeti. ?[ui;er ben fiifeen 'pofciunenipcifen erfc^adte ofterurtä ouf biefen ga^rten SWufif xion ^iebetn, §oIerflüten, ©djalineien, hörnern, ^ßaufe» unb ItomnTetn, beim Xurniere nid^t fetten übertönt tjom ©vüdjen bev ©peere. SIuc^ gefungeit mürbe ba uiel, Siefonntlic^ l^at Ufric^ oon Sidjtenftein eine äJienge uon STanjIiebcrn unb anbern Siebern gebidjtet unb aud) bie ÜJiefobien bcju felbft erfuuben. SSon mandjen fagt er, bog fie gern unb pft gelungen luurben, beim S^anj ober beim ^ijoft, „ba Jeuer öom .^elmc fpraug"

ba& bie Sßeifcn neu mären unb ni^t 6effer fein fünnten, nidjt ju fang unb nic^t ju Jurj, ni^t ju nieber unb nic^t ju ^oc^. SSon einem ßeicl| inžbefonbere fagt er, bo^ er i^n mit ^o^en SJtoten unb fogar ntit fcfjnellen JRoten gefangen ^a6e, wofür iEjm mancher giebler bauTbar luar. ©djabe, bo^ feine SBeife biefeä ätteften befannten unb, »ie fc^eint, beliebten fteirifd^en Somponiften auf unö gefummen ift. fpäter bem Wbet bie £uft jnm ®ic|ten unb (Singen üerging, regte fic^ biefelbe in ben ©täbten unb rief ba 3ffieifter= fingerfdjufen t»§ Seben. ®ßn einer fofc^ert in ©teiermarf fflnb fid^ feine ©pur; bag eä aud^ £)ter einzelne SJJeifterfinger gegeben, ift nidjt unnjo^^rfc^einlic^. Unter ben nngebtic^en ©rünbern ber SReifterfingcrfd^üft erfc^eint ein „San^Ier Stufinger" nu§ ©teiermarf.

3)odj t)on irgenb welcher SSebeutnng für bie Sntwidrung ber iD^ufit toar ber aSeiftergefang in ©teiermarf geroi^ nidjt. ®ie einzigen mufifatifd)en Unterrid^t§= anftatteu im ßanbe tuäljreub beS iüKittetatterä unb barüber (jinaui roaren bie Softer«, ©tifts^ unb ^^farrfi^ulen unb fü^renbe ©djiiler unb ©pieUente, neben ben auS jenen ©deuten ^eroorgegangenen ßantoren, ©d^ulmeiftern unb Drganiften, bie SRufiHefjrer. Sm XVI. Sal^r^unbert — f|ier unb ba wof}I and) fc^on früher — gefettten fir^ biefen aKufiffräftett bie ©tabttuvner unb in ©raj bte lanbfdjaftlidjen Xrompeter mit bem ^eer» paufer bei unb bie ga^renben raurben namentlich in ben ©täbten bnrc^ fe^flöft getuorbene SDfufifanten, uon meieren bie in (SSroj 1650 ein 3wnftpritti(egium erfjietten, me^r unb me^r terbrängt. ^ur ben Unterridjt ber abefigen Sugenb im Xanj unb ber ÜKufif mürben im 3a^re 1545 unb fpftter öon ben Sonbftänbeu ein mällifc^eT ^Caitjmeifter unb ein Sauten= fc^Iager beftellt. ©eit ber Verbreitung beä ^ßroteftantiämuS lüaren ant^ bie proteftantifd^eu ©d;uleu eifrige 5ßftegeftatttn ber SKufif, ingbefonbere bie eüangeltfc^e ©tift^fc^nte unb bie ©tiftöRrc^e ^u QJraj, für meiere bož Sanb bebeutenbe Opfer nic^t gefc^eut fjat.

^ür bie (SJeftoItiing ber mnfifatifc^en ^uftanbe unb bie (äJefc^macfSridjtting ujar ež gemife nidjt unttiic^tig, baß iw Scifjre 1564 9iefibenj beä ßanbe#fürften mürbe unb ež über 60 ^nljre lang btieb. ®rjl)erjog ßart, ein grofser greuttb ber Sfftufif, brarfjte feine .f)oftapeIte mit, raeldje um ba« ^Jafjr 1580 aug einigen ©nngertnaben (©opraniften) unter ber Seitung beS SampertuS be ©at)be, je^n big üierje^n ©ängern, mornnter aud^ ?IItiften, auä bem Orgoniften, fünf bi§ feri^ä mufifatifd^en ^oftrompctern mit bem |>eer= paufer utib itod; an§ einigen anberen Sfnftrumentiften beftanben Ijat. Unter itjren SJiit= gfiebern gab eš oerl)ättuiBmopig öiele Statiener; felbft ©üngerfnaben, mie audj SOfufifafien unb Snftrnmente, mürben mit gruben išoften nu3 Statien, namentlidj au3 SSenebig getjolt. ®ie ßapellmeifter unb Drgauiften mareu faft ade Italiener.

3n bie fiHrd^cn beiber Sonfeffionen mar neben ber meij^ft i mutigen ®ocaImnfit auc| bie 3nftrumentoImufit fiegreid) eingepgen; nur ber SSermätfdjung niib Serbrängnng ber ^c^riftlic^en ©efange ber uortrefflid^en alten beutfc^en funftreidjen aJteifter burd^ bte

neiieii, luiitfifc^cri, iivüfitentfjeitS iipptijeii ©efiiiiflf", festen bie Setter bet ©tift^jcfnife uiib ft'irdje iiüdf) furj nur bereu Sperre iiitb ber SSertreibimu ber ^Proteftanteu (1598) erfoli^^ reidjrit SSibcripnicf) eiitfieflra. 33alb nacl) bet Sluffjefiiiug ber eoangetii"c[)cit StiftSfdjiile innrb bie ©tiftiiud be^ ^^crbtnaubcum3 oolleubet; bic bartu befinbüc^cti Sllumueit luiirbcii ocrpfUdjk't, beim ©otteSbienfte in ber 3efuiteii!ird)c mitfifali|if; iiiit^utuirfeii, mtb erljielteii biifelfift jii biefem SBeljufe Uiiterridjt. Sturer in ber JftircTjc bclom ba§ ®ii(t big lueit in bnž XVIIL 3afjvt)U!ibert fjiueiii mir feiten cjute TOufit jn tjoren. 9Jiaiu-f)c ^klegcn'^eit bi\jn fnnb fidj iiiitimter bei grof^eii öffentfidjcn J^eftcn, bcren iianient(ic^ wafjrenb be§ 9[ufeiitrjalte» be^ laiibegfürftlid^en §ofe§ in (^Sraj äiemtid^ Dicfe tjnb- 93ei einem folrfjen ^efte im 3of)rr 1571 gab e§ nii&er ffiortriiijeti üün ©fiicteu für i'anten mtb

)Qnerpfeife.n,@eifieii, nub ^^ofaniien audj SBiirtrmje üon fflfiibrigafen biird} Somen.

Söeiten Greifen l^on ^nf^ürent iugänglidj lunren bie feit bem 3af|vc ] 574 ijeinöfjnlidj bei 9^egiint bcž Sdjuljn^reS iinb bei onbern erfreulidjcn Stnläffeu öon ben 3efiiiten im Hjeüter ober niaiic^innl aiidj in bem großen ^ofriinme ber lluinerfität mib ba üor Xaufenben uou guljörmi ocvanftalteter ©djiilbrnmen, bei »uddjen 5Jhifif fetten gefeljlt fjat. 9Jt(iurf)e bicfcr 8c^aii)piele mürben oužbriidlid) atiž 3)Mobrnmeii ober „[iiigenbe ©dimtipiefe" bejeidjnet, iiameuKirf) feit ber äJiitte beS XVII, ^afjrfjnnberts.

in ber ciiiinge(iid)eti ©tift^ft^ufe uub bcti SefnitencoHegieu jn fieoben, ju Suben= bnrg iinb im Stifte ?tbniont, lucldjeö fic^ bie 'ißffege ber 9KufiJ ftet^ fefjr ntigeleiien fein ließ, fnnbeii biSlweilen foldje ?Iiiffiil)nin(jen ftntt, S^on ber ÜRufit jn aU biefen Sdjiinfpielen fdjeint gfir nit^t» tncf^r norfjtinben ju fein, luu^l nber [jd fidi uotlftönbig ein mnfitaiifdjeö ®i-ftnia erljatten, meldjeS erfc^eint, Don ber 9trt jener jDrameu unb ber 9JEiifif

babei eine ^iemtidj gennne iöorftelinng jn Dcrmiftetn, nnb fjier um fo meniger unennäfjnt bleiben barf, nlö ber ©omponift bežfdbcu ein iSteiermiirfer lum luettgefc^idjtlidjem 'Jhife mar, niimlidj .faifer ^erbinnnb ITI., ber 1608 in GSraj geboren umrbe mib l^ier bic crftcn Iner^eljn fieben^jor^re jngebrndjt l)(it. ^Snä in itdienifdier ©prad;e gefdjriebenc ftelft ben ©icg ber güttlidjeu Üiebe über bie irbifd^e bar. iHB fingenbe ^Perfonen treten barin bie gütttidje Siebe, bie irbifdje Siebe, ber Siingliug unb ba§ Öieric^t auf, iiberbieä liier- bis ndjtftimmige Sfjöre; 9U'citatil>e, 3Irien unb ©pre luedjfefn mit Sonaten oon uier i^iolen flb. ®ie Sliufif ift gang im Stile ber Italiener. ?[udj anbere (Sompofitionen beS Änifcrg, luie namentlid) ein ^^fatm, eine .^"iljmne für bie SiSeifjncidjtäjeit, ein mubrigalartiger (^efiing, Inffen ben ©inffiift ber ital ienifd^eii 2)infit, joetdjem bic ©rlöfimg ber iWelobie atiS ben t^effetn ber fnnftnolten unb oKjU oft nur gefiinftelten ^^äotijpfjonie ju oerbanfeu ift, bentlidj erfeunen.

Stellen ben Sdjnlcomübien nnb ®i(ettonteuotirftetInngeu gab e3 ab unb jii, im XVJI. 3al)rl)unbert fdjon fefjr f)üufig ®d)rtnfpiele nller Wrt, meldte non ©efellfci^aften

fal^reiiber Somöbiauten öffentli(^ gec^eu ®ittgelt bflrgefteÜt würben. Selber tuet^ man gnr nirfjtö ü6er bie 9Kufif Bei bertei ^nrftetlmtgen.

®er aSeiictioner ^ietro SRiiigotti fc^eint ber erfte gcwefeit jit fein, bet eä initernal^ni, biird^ eine langete (jinbnrd) alljöljrlid) mit feiner ©efellfc^oft im ^rii^Iijig, |)er6ft iinb idtif)venb be§ güfc^ing^ in einem baju befonbcrž erbauten 2:t;cater am Summct^^ pfa^e ju ©raj itafienifdjc Opern ouf^iifiifiren. (£r tegann im ^erbft 1736 mit ber SBorfteKung ber Oper Arniida abandonüla. STud) in ben näd^fteti Sn^reu, ausgenommen baž Sa^r 1741, in »üctd^em bie ©efetlji^aft in ^re^urg mar, würben je fünf biä ftebeii neue, jumeift grofte itatienifd&e Cpern, mitunter audj Sutermej^i «"b fomifd^e Opern nufgefiirjrt. Ungcadjtet biefer großen 3l6lttedjžtung üon ©c^dpfnngen einež §affe, ©afuppi, ^iacomeUi »nb aitberer üerüi^niter Somponiften mib ungeat^tet ber Sorfü^rung fe^r bebeuteuber Söiigerimien unb Säuger, wie ber SOIariauna ^irfer, 3f{ofa Softa, (Slifabetta SOtoro unb eines (Satiint, Oiorgi unb ?Iuberer unter ScafabriniS Seituug fnnb fid; Wiitgotti )d)on bülb nac^ bem SJeginne feiner QSrai^er Unternefjmung bemüßigt, fidj au bie ^lüf« faninier unb an bie Sanbfc^nft „nm eineö ©ncibenä SliiSmurf" bitttid^ jii luenbeu unb nod) üür ?(bfauf ber ^efin Safjre, für melcfie et baž ju Opernnorftetlungen erfangt Ijatte, niimlid) fdjon im ^^a^re 174B fein ouf 550 Bulben gefdjä^teS 'Ifjeater feinem §anptgliiu()igcr ju überlaffeu unb rtuberioärtö fein @tüct ju Derfuc^eti. Snt Xfjeater am liimmelpialje gab bann ©ümöbien aller ?Irt. (£rft nadj ber (Sröffnuiig beš lanb» ftänbifrf^cn ^EIjeatcrli fam im Sa^re 1776 etmnä nie^r ©tetigfeit in boä Örajer Xfjeateriuefen. ctften 3ot}rje^nt be§ SBeftanbeS btefcr SSü^ne ftnnben itolienifdje unb jmnr jumeift tomifd^e Opern tiou Stufoffi, ®ahtppi, ©a^^aniga, ^jSarfieffo, Sdicri, ®arti unb Stnberen auf ber ^ageSorbnung betfelben, neben mcfdjen oUmiilig aurfj Singfpiete nnb Opern beutfdjer unb fran^ofifdjer Somponiften (SJfo^artö Sntfü[;rnug unb ^igarož .^odjjeit im 3al;re 1788) Ijäufiger jur Sfuffiirjriing fameii.

Über bie S^efdjaffenfjeit btr ©efang^' unb Suftrumentalfraftc ber ©ra^er Oper ift nichts jU fagen, maS fte Pon ber in nnbercn größeren ^^irnninjr^iuptftabteii unterfd)eiben uiurbe. 3n Sieoben, Marburg nub ^ßettan fanbeu gegen ®nbe be^ oorigeit 3iaI}rf;iinbertS auf ben um jene bort erbauten X^eateru unb fpäter mitunter rtud) ?[uffit[}rungen tleiuer Opern, 5;uobrameii nnb bergleii-^en burd; ©ilcttantenüerctne ftatt; in ©raj beftanben fdjon lange tiorfjet S)i(ettautentt)eatct, an benen and) ber 9lbcl ttjiitigen Wntf)eil natjm; aber Oüu einer ftünbigen SKufitfapellc eineS ftdrift^en ?{be(igen ift uidjt^ befannt.

(Sine nie! größere iöebeutntig afS für baä Opermnefen Ratten ^)ilcttanteii unb ®Hettanteuoereiue für baö ginicerttuefen. Seiber reid^en bie 3fJadjrid;ten über ßoncerte ober, luie man bamalä fagte, Jltabemien famn über ba§ Unrlctüe be§ XVllJ. 5-aI)r=

fjnnbert^ jurücf. (Sine ber äUeften melbet, ba^ im ^Jänner 1787 bem grofien Slofef |)aijbn

ill im Steinerljof eine mufifatifd^e ^lfabentie gegeben rourbe, bie er felfcft birigirte unb tuoBei nur ©tiicfe feiner Soni}}pfition aiifgefiilji't iturben. So^aiin ft'afc^bctg feierte ^Äiiucfenfieit buidj ein @cbidf)t. <SüId^c ©oncerte mit fe^r geiniftfjten ^^rogranimen färben gciooljulidj an tfjeaterfreien Xogen unb oft für SBoI^U^ätigfeitS^roerfc ftatt. 3n beti Saljren 1811 biž 1813 kt^eitigte fidj 33eet^ütieu an mehreren 2öo[;It^Qtigfcitä» concerten burd^ Übevtaffung nnb oon Sompofitionen pr Siuffitfjninci. ®ie erftc

ftünbige SScreiniguiig ton ®ilcttcinten jiir ^pflege bei Mufit: bev fteiennärfifc^e SüiiifitPerein, ermitrfjS nuS ber im Sa^ve 1815 öon @ra-(cr Strobemilfeni gebilbeten ■nnifitaltfd)cu ©efelffc^oft unb organifirte fic^ iiad^ bem SDfufter ber ©cfefifdjaft ber SRufif^ freunbe in SBien. ©eit feiner ©ntfte^nng bis in bie (Segentuart behauptete ber fteier» utärüfdje 9Knfitüerein ben 9{aiig beä erften ©oncertiiiftituteä im Sanbe, lueldjeg burd) fonge 3eit gute ßoncertmufit üHct Slrt, nainentfitfj aud;i Drotorien, forgfädtg jur iänffiitjrung brodjte, je^t ober fit^ juineift auf bie ^Pflege grüner Snftrumentoltüerfe unb bie S8Drfüt;rung ^eroorragenber ^^üiiftler befd;väuft unb bie ^ftege bcS SKänuergefangeä beu in^roifc^en cutftanbenen SÄännergeftinguereinen, nonientltc^ bem rii^mlic^ft preiSgefrönten ©rojer SRänuergefangoereine nnb bem jugenbfrifcfjen bentfc^satabemifd^en ©efmtgüeteiue, bie ■ißflege ber Oratorieu uub großen ©fjoruierfe für ungleidje ©timmen aber bem ©ing= bereine üfierliifit. ®cr Sfinfitoerein H)iv!t feit feiner (Sntfte^uug aud^ als Untetridjtžonftolt für frtft alte Crc^efteiiuftrumente unb ÖSefang unb faun fic^ rühmen, mandjen tjody-augefef}enen Sfüuftlern unb ^iiünftrerinnen bie erften Söcge ^ur ÜKeifterfdjcift gewiefen ju f)abeu. niufifalifd^c SÖeretne, beneu fiA in neuefter ber 3f{idj(irb Söaguer»

SSerein jugefellt l^at, gibt eö aud) aufeerl^alb ber Sanbež^auptftabt überall, üon nieldjer nur bie ÜJtufiföereine ju Üeoben, 9Jtarburg, ^ßettau unb ber aJEurjtfjater ©ängerbnjib genannt tnerbeu mögen.

2Jiit loeuigen StuiSuafimen l^oben alle fteiermärfifc^en (S d m p o n i ft e u unb SGirtuofeii, beren SRomen über btc^Jrenjen beSfiatibeS brangeii, t^re ©tubmen auSmartž gcmadjt ober boc^ »ollcnbet, fo bie ßomponiften ^of^aun unb ^Robert i^ndjS, ^etnric^ oon ^erjogenberg, SRtd^arb ^eubergcr, äöit^etm Äien^t, geUp SBeingartner unb bet feiner^eit uon ÖSro^er ®cnrt[;eileru einem 93eetfjt)uen uub (Sd}ubert ein bie Seite geftetite ^üc^ft oielfeitigc Sompouift STufetm ^iitteubrenner (1794 biš 1868); beßglfidjen bie greifjerru ©buarb Don ßannoi; (1787 bis 1853), SOf. üou ©aoeuau unb Sil^elm äJkijer (ÜJemtj), bie in ©teiernmrf eine jioeite |)eimat gefuubeu ^nben, (Sbenfo bie ©angeviniien Stmalie Soodjiut, Stmalie ÜHatenia, ^ebmig SRoIanb, ber SSagner^Sanger @niil ©carta, bie SJSiotinüirtuüfinnen ^dJarie ©olbat unb ©abriefe SBietroroe^, bie SBiotinfpieler 3tid)arb ©aljla unb iJran^ SSilrjcf, bie ^iauiften Slnton ®bnarb ißtrffjert, bie ^pioniftin

Sljarlotte lion (£isl, iOfarte Jßaunmier unb SEnbere. (Sine felteue ?IuSna^mc mac^t ber

feinerjett im "«b Stiiälaiibe oiel berounberte Sßiolinift Souiö (ätler (1820 biä 1863), welc^cr nur öon beut um buS ©ta^cr TOufifWffeit fe^r üei'bienten Sa|3el(meiftcr ©biiarb |)i)fel (geftorkrt 1841) in ber Schule bcä 9);ii[tfuetfineä Unterricht crfjalten tjnt, toie auc^ ^afoB e-b. ©(^mötser (1812 1886) iinb ^ufef ©ouBt}, beren nntionat^fteirifd^e SRännerd^öre unb ßicber n>cit unb I6reit 6efannt trorbcr finb, 9(ucr) bag „erfle öftcrreid^ifc^e ^amenqitartftt" erlangte o^ne auswärtige iJJadjI^ilfe feine aBerüfmit^eit. "«rf)

©efagten ber fteiermiivfijdje SDtufifer bisfjer geroö^nticf; in bie ^^rcmbe, um ben 2Rei[ter= grab jn ermcrDen, fo gab eä bod^ eine i" »etd^er ein ©teiertnärfer, ber um baä 3a[jr 1660 5U ^irtenfetb geborene ®öuenifoi^n Solkau« 3oief i5us, nnbeftritten einer ber beften Secret bet Xonfe^funft tuar, beffen Sei^rbiid), ber fogeiuinnte Grudus ad Parnassum (in fünf @)JrQc!^en unb ungejä^tten Sjemptaren uerbreitet) a(ö JInfeitung jn reiner Socatcompofition ber ^ocfjnc^tung ber größten Soin^ioniften erfreute unb gcgeii^ njüttig nod; als bie ©runbfnge fe^r ongcfe^ener Schriften über ben (Soutrnpiiitft erfc^eiiit. guj, ber im ^a^re 1698 oon ber Stelle eines Drgoniften ber Sc^otteufird^e p bei eine« laiferltd^en ^üfcompofitorä emporftieg, bann ^uin Äapellmeifter im ©tefattSbom, jum fatfetüd^en aSice»$oftqpe(Imeifter unb (1715) jum !aiferlid;eu ^offapeUmeiffer ernannt

luiu'be, iti ftllcii biejcii ©tcfluiuieii iiiib nfš Ejüdift uprbicitftlirf) uiib evfolfiveid)

c;eii)ii-ft l)nt uiib bariim <nidj bie luslle GJimft feinev nuififfiiubigfu tmb inufifliebeubeti fatii"riid)cn §evret! btS jii fciufiti Jube (1741) ftetž iiiib reirf;lidfj ti^iicijj, I}nt mitfj für bie Äirdje, ba§ Itjeatcr uiib ba§ (Soitccrt feljr dtel coitipoiiivt inib gaU fdiKi-jeit afS einer bcr bebeuteubften ßonnjonifteii. ^er aJhtfifgettfjtte iiubiuitj uuii Hödjcl ^t in einem niufaufircidjeu SBerfe „Jju^nmi ^iij" (SBien 1872) bnä Mien iiitb bie tiinftlertt'd^e 3;[jütiiiteit biefcg 35Eeifter3 aiiä ber ©teiermart Befdjrieten. ©(jroiiiteti ftfirifdjev Äirdjen mtb Drtfd;nfteii riif)ineu iiodj itiaiid)c SJtiifitcv; bud) fetjlt bcr Siaum I^iev ifjrer bejüiibcrä (lebenfoti.

®ie Sdjifberung bcr ^Dfufif^uftäube in ®tciennart wäre I'c^r untiDltftiinbtg, lucnii bfibei bif SBnlfSmufit ii6crf|iin(ie)t mürbe, £eiber reid;eu bic QiieUeti boriiber faum bi§ in bic erftf .fjfilfte beö »crigcit ^aljrljtutberts jitrüct imb flic^eu iUievfjnupt uiir fpiirlid}. finb ^mar oiele 9.>otf'žIicbcrtfjte, aber mir uieniijc fflfelobini älterer erfialten.

^iia fteiermärEifdjc beutjdje l^offžlieb ift bem oberlmiert(d)'üfterreic^ifd)en mefobiic^, rfjlitfjinii'd) mib Ijormoniic^ fiuifteuä oerfdjiuiftert, fo bnfj fidj n)eientlid)e Uiiterfd)iebe jiuifdjeti &aiciifd}c!i, i3fterrcidji)d)eii unb faf^Onrger iinb fteivifdjeti SUotfšmdobien jd;iuerli(^i uadjiueiien loffcti. Sä nerljiift fidj bantit beiläufig ebenfo luic mit bem fteiriid;en lan^c, bcr Don einer ?(rt bc§ batcri)cf)eu ober lirofer ßiiiiblcrä lüdjt iwfctiitid) uerfdiiebcii ift, aber in (Jin^elnljeiten oon einem ©teirer anberž fletnnjt unb Don einem ed)teu ©tcircr= (feiger mit eigener Stridjart, 9(pplicatiir unb Söetouung anberä gefpielt nnrb als wun einem Saier ober Xirolcr. SBortragSmcifc unb 9tužfiiljrmuj fitib bo» lliiterfdjeibeiibe, nidjt bie SJMobie uiib ^lan^art; jene Isafen Sfitotauž üeuau ju einem fdjünen (Skbid^t über beu ©teirertiinj, „bicfe (Sfegie ber 2;aujih;irit", begeiftert unb bem „Stcirifdjon" äu jener ®erü[)uU^eit iierf)plfeu, beren er fidj ^u erfreuen tjat. Tsu feiner einfadjfteu ©eftalt befteljt biefer Iüu^ au« nd)t ober mir aus üier fid) loieberljutaibcn brcillieiligen lacten eiuer jumeift in gebrod^eneit Jerxen unb ©ejeten auf beu JireifiitugSbarmonien bcä ©rnnbton« unb ber Üniut meift tti Sldjictnoten fortfaufeubeu SDiebbie, meldte tiB .^weiter 5;i)eil um fünf ^üne Jjöficr ntib bann nodjmals in ber urfürünglidjen S?uge ijefpielt iuirb. Oin bicfer fuappeii ^''i-""' würben ianfenbe oon ^onjuiflobieu in mierfdjöpflidier SJEunnigfaltigfeit nnb [jäufig nad) bcr CSingebung beä ^JJugeublid^ orfnnben; aber immer ift ber „®teirtfd)c" ein Xauj im 1;reiDierteItud unb bie „Stl^rienne", meldje Sltiibrtiife'S^umaö (eint Diigtion im ,>^!neioicrteItact fingen Iti§t, [jat mit bem Steiriidjeu tnd)tö bie Sejtenfv'.'ünge gemein, äBiit;rcnb Dberfteiermarf ftct« bem ©teirifdien üor anbercn liiujen ben i^iT^ug gab, war unb ift im Unterlanbe ber bequemere aSaljcr über Xeutfdje ber beliebteftc SSoffStaHg. SSor nidjt gar tauger ^eit würbe bei ,f)odj^citeu auf bem Sanbe auc^ nod) ber Siteiuiett gctanjt, wie nudj bcr il'efjran^ unb ber ^^olftertanj (^wciuierteltact), wätjrenb

-J. § fi^tH^--"T!-

StllNjfeflpieiifr iiiib imrftircttlrtilfln'C-

ter @if)tüt'rttaii3, bcr ?Rdfentan,;, bcr ^ßfaun^nitierifcfje, luofjl nur nod) fllž [jtftotifc^e Sierfiuiirbigfeiteu tttt Cliertatibe bet itcfotiberett (Ddfgcnlj^ittn gezeigt luerbett, luie etioa audj bie alten ^ulevftoten nub ©c^rocgc(pfeifcn, bie SSur^ef^ornet unb „bož ^ofjerne ©efadfjter". Saž ^anpmfifoic^efter beftonb auä jtuei Sleiiigcigen, einer ßJrofigeige (Safegeige) mib betu |iacE6rctt (Sittikl); je^t ift bn§ .^acfbrett ^oc^ft feiten nic^r itn @e6raud[}e unb an bie ©telle ber er[ten OJetgc teiber uft cine quicfcnbe ßlorinette gefegt iDorben. 3m ^Jfotfjfafte genügt eine @eige nnb aber ant Sanbe auc^ frfjon jetten

ju luerben beginnt, >i)äf;renb fdjreicnbe ©vefiorgeln ober abfd^entid}e 3«flflormonifen nur aßju Ijänfig SßertDenbung finben. SsS gibt übrigen^ ^ier unb ba auc^ auf bem ßanbe ftärter befe^te Ordjefter, in tnclc^en bitS eine ybet onbere ®(edjinftrninent eine tne^r ober tnenigct lärinenbe ^Rotle fpieJt, tro^bem ober mand^mal üon bem ©trampfen unb ©toB^i^ ä^^if Jänner tnit ben g-iifjen, bem Sütjlen tinb Sandjjen bcrfefben übertönt n^irb, SBie eiuft bie ^ütifte, fjaben jetjt oiete ^euernjeljren t^re SKnfiftnpetten, njeld;e oft, wie iti größeren ©täbten bie Stabt^ unb SFfilitiirtnnfiffnpetlen, oud] ju ^^nnjmiter^altungen gerufen roerbett.

SSie fc^on in alten Reiten ift ež ünc^ je^t nod) nuf beni iJaube fel^r geltjö^ntidj, ba§ bie jTänjer ben ©pießentcn eiti Sieb tjorfingeti, nnd) iweld^etn bann ber gefvieft werben foil. 9Iuf biefc S(rt entftnnben ja^Ifofe 5;an5lieber, bie ber SKelobie nad) ftd^ in nid^tS öom fteirifd^en ßänbler ober SßJatjer unterfdjeiben. Sind; bie au§ anberen Stnlfiffen erfunbenen fogcnounten XJierjeitigen fieftefien regelmäßig nuä «d)t ©reittierteltocten unb gleichen jumeift ben Jan^Tiebcm; e§ gibt aber and^ ätt)ei= iinb brei= ober fec^S^eilige „©(^nobo'^üpfet" unb barum aud^ je^n®, äwülf» unb breijefintactige SKelobicn fofc^cr. @in 3;anjncb, aber ein Sieb o^ne SBorte ift anc^ ber Nobler, in met^em tmou§fprec^Itd}e ©el^nfud^t unb SBcfjmutlj, jebodj aud^ ba§ ©efül^t reinfter Sebenäfreube utib Suft am unmittetbnrften unb fraftigften auäflingen. S8efonbcr§ bož Dberlonb, baž über^aufit Jueit fangluftiger ift al§ SJiittct^ unb ©übfteiermart, befi^t einen Schafe l^errlidjet Sobter, bie für ftd^ ober an Sieber anff^Iie^enb gefungen inerbeti; Singer biefen edjteften ^oltäfiebern, ben 3;anjliebern, ©i^naba^iipfefn unb Hoblern, würben unb merben in @tabt unb Sanb Sßolfätieber tnannigfac^fter SIrt gefungen, beren tnufifalifc^e ßSeftoIt aber tanm Stnlaß ju befonberen Semerhingeti bietet, ba fte im loefentlit^en mit ben biäfjer befprod^enen met}r ober weniger übereinftimmen, wie bie meiften im 5)ia(eet gefnngenen SiebeS=, 9lltn=, Säger^ Süöitbfdjügen^, .^ol^fned^t:» unb Sauerntieber, ober me^r ober weniger ©emeingut aKer ^weige beg baierifc^-öfterreic^ifc^en SSoIfäftamme§ finb.

SSon biefen Sieberit fte^cn nic^t lüenige in bcr geraben S:{irtart; aber bie weitaus überwiegenbe SOJe^rja!^! äffe fteirifrfjen ^oltžtieber bewegt fid) im breitljeiligcn ^anj' rf}t)t^ntti§ nub nod; cid fcitener alö ber gerabe Xnft tft bie traurig ftimmenbe aj^otftoitart. ®ie tneiften Söoltäliebcr Werben einftimntig ober j^weiftimmig gefungen, nur Sfobter iiid^t,

feiten aud^ brci^ ober toierftimmig, rooBei häufig bie ©timmen nad^einonber eintreten, inbeni bie jlueite ©tiinnie erft tiac^ einem ober jwet Xocten fic^ ber erfteit, biefe iibtr^ fdjtagetib, in ^ö^erer Sage jugefeCt mib fpöter auc^ bie britte, bie teibeii cmbern u6er= fc^lagenb, ^injutritt uitb enblicf) 6ei ber SBieber^otimg be§ Oaitjen bie oierte ©timme bie ejrunbtöne bes^ ^nrmot[i)c^en Üongefledjtel fingt. SRott frifc^eti ®timmen im freien gut oorgetragen, I;at ein folc^er ©cfang eine unfief^reiblic^ erquicteube SBirtimg, mie ja über» tiauiJt baä ecljte ©teirertieb buret) feine Urloiidjfigteit uiib SRatürlid^feit, burrf) feine bei atler ©c^tic^ttjeit nnb (Sinfodjfjeit oft fc^Iagenbe ^EreffücTjfeit beä ?[ugbru(fä eine reid;e Ouetle bes aSergnügenS unb ift, bte burc^ gar nidjtä, am allcrtoeuigften burdj

bie fieiftungcit ber fogenannten aSoIfäfäiigcr erfe^t toerben tonnte, a6er teiber immer me^r jn öerfiegen fdjeint, je tueiter bie funftmä^ige 3)iufif inž Sanb einbringt. Stiä SSeif^)ie( etneäi fteirifc^en SBoUSliebeg füf)ren ustr eineg auä ber SSeitfi^ ^ier an:

ecntüt^Iii^.

Itnb'S SBianbl iä floan, eä mag iiit f(!&Iof'n at - loon, t wer mi

----IZ. ^

X. c;

it

jua' tt)i Itg'tt, aft Wtrb'd (djinf'tt müg'n, uiib Jo f(^ta{' ma J)att bie gan'ji Sfac^it

mm

biž auf ben

m

l^eH ' licfi - Jen lag!

Bis ouf ben £|eI( - (td^ » ten

bie auf t)cn

laß I

ßeiber gefcflieljt nid;tg für bie ^ffege beS 93olBgefange§, oBjool^I fd)on ©rjlierjog 3o^ann ein getoi^ fe^r UJirffameS a)?ittel fjiefiiv ongegekn fjat. ®er gro§e ^reunb unb görberer ber ©teiermarf ^at ni(f|t nur für ©ammtungen ber fteirifc^eii SSoltžIieber unb

^iiitje flfforsit, foiibcni asirf) beu SJovfrfjtncj jii'tiuicfit, luicf) bi-v fcfjottiSd^cu yicbevfffte. niicf} für bic ^aiii^ev, (Siisigt'vimicii uub SvicUciitc tu Stfientiavt jiiljvliofn' .Snfaiiiuieutiiiiftc ntit Sföettfiimpfcn iiiib Sicbcvprciicsi jii iieraiiftfilteii. Ski ©di-iiniljcit cha-i. ^cfti'ä bfv fteivifcfjcn yatibunrtI)fc(jaftÄ9ele!lHf)iift im Stifte lam bifffv iüovicfitnti ^u fi'fjv

dduiigeiu'v ^{iižfiUinmg; jcitbcm {)tirrt biejcS iri^iine Skijpicl ber 9E(icI)ii'f)!nmitj, bit f)offL'ntlii,fj iiidjl «Il^itfrtiifiL' auf fid) lunvtcn Ictlfeu mirb. — 5» beit tiüiii {Srjtjeqog ^Pljumi oerauln^teii mib in niibcni ©ninmfiinaeti ftdrifdjcr Sßolfslicbi'r fiiibeit fidj nud) ctiiine £iebtr ber fteirifcfjeit Sfcujcueii; ifjre SIii^oT}! ift obec fcfjv gcriitjj mtb .^miu'ift (jcfjoren fte ill t^rem gefd^irfjttivfjen ini^iueifeUjaft bcr iWiifit bfv imdjbarlii^eu

ffnuifc^eit ©tnmmeSgenoffen (iii. — ffliige ein fmiiiblitfjel ©ofdjirf bev ip-iitieii ©teicrmart i()r timfifüafdje» Sifinob, baž fteti I'rfjdteit uub uuigcn fjd(c Subter iiiib fvifdje

2:aiiätifbfr iiodj luidj taiijeitb Siif^vtii erfüllten ciuS SBerij utib Itjal!

^eutfrfie fittratur ll^ ixnXi OTli^attr in Stuitrmavh.

^te erften Spuven Uterarifcf^eti £e6cttž in ber (jeutigeu ©teieimarf leid^cn bis ctiua in baä XII. ^rt^v^iiiibert unfcrer ^^'tret^nintg jurilrf; eä finb freiüd^ nur bürftige, befdjeibene ^iocHfdje ©ti'tcfe aiiäfc^lie^Iic^ iieiftIicf}en(St)nrofteT§,tt)eIcf}e mir beim ^erfolgett biefet fiivbcn, bod)

i^eigeit fic Jdjon ben SSeflim: einež geiftitjeu ^(uf^ [tri'benS imb mitunter foi^ar einigen ©djiouiti] ber ^Jßfjantaj'ic, poetifdje Ü3i(ber unb ftare Ijaubliinii ber Spradje, ©igenfrfjaften, .ivclrfje ^eutjutflflc Dei jt^bent nur tjolbtcegS leSttuveu als felbft^Jerftaublid) erodjtet tuevben, bie aber, uoc^brm toeuige ^^nf)rfjunberte puor erft biirrf; ben otofeeu tart unb beffeu SJJacfjfolger bentfd)e Kultur itiib Sitte Sdjritt für Schritt anf betn iücibcii ©iutiimg gefuiiben, iuetd;eu fjent^utiige bie ©renken ber [teirifc^en SKnrf eiufdjliefeeu, fri)üu bebeutfnme ^eic^on beS begiutienbcn ©eiffe^iebeuä genannt ttjerben miiffen. Unter ben ^ranngnner Ottofuren tPrtvb biefeä Sebeu ^ur lueitercn Stužbtlbnng gebrockt. biefelbe tiiit beni ©influffe ber uinc^tigen ©rttjbunjcr CEi'ibifdjöfc im [tel)t, i[t bei bem (jofjen

3tnfef)en btefer Siird)enfiii'ttett, ber weitfjin reidjenbeu 9Jfad;t nnb bet ^o^eti ®i(bung berfetbeu erflärlidj. 8tanb bod) ber (jiid)6egabte ©r^bifdjof Sfonrub non ©til,56urg

Siclttttititl. la

((]cftüv6en 1147) ju ben ftfin'mm-fifcfjen CttLifareu in ku fvninbfdinfttiitlteu ^c^icljmujen, itiib gerabe btefer geiunitige ftirft)ciifiir[t, lueldjer nlleibin^S beit lilfvu^ feiner ^^iocefe mit aller ©tvenge fiefjerrfrif^te, »uav beii ^joctifdjcu Seftrrtuiiflni burdinušJ nici^t nWpIb, liietmef)r tejeugt ein ^eitflenoffe, ber ^vupft CMerljofj Pon S)ieicf)er^f)evci, ba§ jiiv ^^eit Äonvabä bal Sob efirifti in beutfd)en üiebeni gcfungeii )ouvbe, SS fsefdjaf] bieä ju ciiiev bn beiitfd^er ©efniig in geiftlic^en ft^rcifen nod) nil etwnS Uncr^ürteä gnlt, nnb menu md) ltieitm"9?ad;irid^ten r)ierii6er nidjt tiorfiegen, fo täfst fic^ bod) fd^fiefeeii, bo^ ©rjbifdjof Äontab auf bie ^htžBifbaiig ber -^iocfie in bentfd)er ©prndje im Umfange feineS toeitcn @Je6ietež Don einem beftimntenben ©inftdffe geloefen. biefein QJebiete gcljorte o6er ein großer ^l^eil jeneö Sanbež, baö loir fjeutc @tcicrmarf nennen.

bie ©rünbung ütin Sflöftetn nnb SIbteien, in beiicn ja 'äöiffenfdjaft unb iJiteratur i^re öüi'jügtii^ften ^^flegeftütten fntibcn, p einer ^eit, fil§ iiod) bag raulje ÄriegSleben alte ©eftreSnngen befjerrft^te, für bie (Sntmidlung ber toteinifrfjen iuie ber bentfc^en Üiteratur ein tefoiiberS marijtigeS ^orberungömittcl mar, zeigten bie ßrfotije fnrje nac^ ber Segriinbnng ber nudj Ijeiiie beviifiniten ^erborrngenbften Stifter beä Üanbeä luie in anberen @e6icten, fo audj auf fteirifdjem ®oben. ©c^on im 3üf;re 1074 nuter Dttofor III. lunrbe micbcr burc^ bie eifrige J^ätigfeit eiucö ©aljturger (ärjbifc^ofä, beö ^eiligen ÖJebfjarb, boä Söenebictinerftift ?lbmoiit gegrünbet, im 3ot)re 1096 folgte bie ©rrid^tung oon @t. Sambrer^t, 1129 biejenige beä Älofterg SHenn CJlein) unb 1163 erftanb SSorou; ber SWonte bež [enteren ©tifteö mürbe gerabe in unfeveni 3al)rf)iinbert burc^ bie bafelbft gemod^ten altbeutfrfjer 'iCic^tungeu ein Dielgenannter unb er ift

feitbem für immer mit ber ÖSefc^ic^te unferer üUeren Üiteratnr öcrfnü^^ft, Sn SSoran Jinir eg, ttio ber iJunb einer §anbfdjtift, jener krümmten 9letmd)ronif anö bcin XII. f)niiberte, gemad^t nmrbe, bie unter bem 9Janteu ber Äoiferdjrontf Dorliegt, baž att= romifdje mit bem beutfc^eu ^aifert^um öerbinbet unb im ^ufimmenfjang mit fiegenben unb §eitigcneTjo^Iungen im ©eifte ber ^eit eine d^runiftifdjc ©arftetlung in ebter @prod}c bietet. Stber nod) anbere alte ©enlmiiter beutfc^er ^ßoefie fjnt nn§ bie 3[Bad)fanifcit ber SSorauer gelehrten ajtönd^e beina^^rt, bie Seorbeitnng ber Süc^er SJJofeS, beS £e6enö SefitS, eine Jiarftellung ber ©d^öpfung unb nerfdjiebene anbere Stüde alteret geifüid^er ®idjtung finb in ben uralten |)aiibfc^riften bofellift ermatten. ^fusS bem ©tifte ©t, ßam6red}t ift ber guiib jener Steil^e üon ÖSebeten, incldje bie ßiteraturgeidjidjte unter bem 5)iJameu tton $einri(^S ßitanei fennt, ^u Dcv^eidjucn, ^tifalnienülierfe^nngcn unb einige ^lanbfdjriften mit ©ebic^ten beS |)eintid^ üon SKiigeln bot baž Sifterrienferftift S^eiu nnb jafjtteidEie SO^aniifcripte fpäterer ^eit, inSbefonbere Sfufjieidjnungen üon bramatifd^en ^ßrobucten, Hon Siebern unb ©ebeten in Slbniout jeugen öon beni geiftigen ©treben unb ©c^üffen biefeö filofterž.

Sie ?(btttotiter ©ottfvieb (fleftüvbni 1165), Svcitibert (gi-ftortcn 1177) unb Sfeurif ((jcftuvbcn 1189) jat^Itcn nirfjt nur ju bct! gclcfjrteften SSJiännerit if)ter öic ®arfte[(int|]šiiot'ife itjrer, tDeuiiflteirf; tfjcofogifd^ea luteiuifc^en ©c^riftcii ift oft eine cc^t ^juetifdje jiu nennen nitb tjiit ^uv CSutiuicffmig pljnntafieüutten ©cifle^tebenS in geiftüdjen ilveifcn ni^t luenii] ficigetrageii. i[t lüdjt ertuiefen, in ite(d)em lllofter Öfterreidf;^ ober ©teiermurtä bie ilkužnerin gvnu jiuifdjeu 1115 utib 1120 (eötc, lueldje üerfc^tebene

ife Uiluxfrymrr etila^fm-än^uüaf ä4l ncbr nah im ^iw^-twmit

'tuiTnrr W4rr erKom Swv er ^^pT mene vxninr-xcdoh er fmtt woHnramt Urn^nciyc'igp^^nmfwmjc^n^ f^muUchm- andm ihmdavfs^tlhe^in drninOytvK^^tmii^pmi^n-oä^ (jpbun^ dm^cde^in^dehamem ]iarlWTr<gäh>Ten' : dihiXckrHumcutUtXm* da'-bumnc uU berr. er gc6ar lenoh mere- er htX fcn cn Mmdifcn umt^mnchMidtv mmtr

gfatflraflr ait« her „ffiniJeTcSconit".

geifttidje (^Jebid^tc: ein ßeDeii SSefti, einen Slntic^rift nnb anbcre mef)r oerfafete. niu^

au biefer ©tefle »ueuigften^ ongefiiljrt ttJerben, bo fie rttS bie erfte ®tdjteriu in bentfdjev

@prtt{!^e befaunt ift, fei ftieiter angebeutet, ba^ mau in bent ®tci^ter §artmaitn, trefdjer

eine üerfiflcirte ^Parapfjrofc be§ @Ian6enž6efenntniffe« üon gröBero" Umfange Derfa^te,

eöenfaß^ einen ®i(^tcr (gteiermnrfs, ben ^l?uiloten beä Stiftet <St. ßamBredjt (lO'Jö)

üermut(]ete, in jiingfter ^fit T^einiftl^en ®ic^ter atg Sßerfaffer ber erloäfinten

®i(^tnng eriöiefen ju Ijolien glaubt. SBtt erfeljen im Slffgemeinen, b(i§ bie ®td;tungen ber

olteften ^eit oüe bett getftlidieu Sf)(irafter an fidj tragen, ba§ bie ttJefeutlic^ften ©egeuftönbc,

18*

lüdcfjc fie k'fjnnbclu, kr ober ber ,'peili3™^^■9eltbc eutuüiuiueit mtb ba§ alž SSerfnffer iVDfjt uiiöii^Itefiltrf^ 5!Äänuer bcg [iciftlicf)en Stonbeg ju iientieit [iiib. ®ie SSeina[)i-er fliret bkfer ©ictjtungcit inarcn nfier bic Älöfter «tib 9(&teten, uon bcuru inSbefonbere bic eripütjnten, tjcute nod) beftefjenben Hier ©tifter, nnd)tige ^"»niib)d)rifteit btofer iiiter(itiiruier!e crfjatten I)aben,

Ein ©tpff, welcher biefeii ijßDeteti bcS SffiitteloIterS befoitbera anjiefjenb erfcfiien, toar baž ßefien bev ^eiütjen 3ititC[frou 9!ßario; bic mit bcm ©Innje "Oefonbcrer §eiligfcit uiitgebcne ©eftatt ber ©ottežinutter regte ijoctifdj begabte ^Ealente ait, [ie äRittet= ^junlt irjrer ©arfteltung p »oii^len, meldje nidjt fetten grofee ^n^'tfjci* aiifroeift mib reid) Ott feinfinnigen ^ügen i[t, bie ber ®id;ter in feine Searbeitmtg gelegt tjat. ®iu foldje^ 5)JfnrienIeI)en fc^rieb etlra in ber ^lüeiteu §iilftc beg X[iF. .^^brljnubertž Söruber etil Ä'Lirtfjäufer, in bem Slofter ©eij in Unterfteiernmrf. öebidjt jeic^net fid) bitrd; geluanbte SBerfification, bitrdj iiebtjaftigfeit itnb ^^nfdjaiilii^feit in ben ©d;itberungen nub ®efd)reibitngen aug imb jalilt ju ben befiebteften ^citgenöffifdien ^joetiftfjen äBerfen, lüDUon bie jctljlreid) Dorfotinncnben .f^anbfdjriften nnb fogar Übertragungen in oerfd)iebetie beutfdje ®ialerte baä befte "biegen. @cbid;t mürbe üuin SJerfuffer ben

®riibern Dum beutfd^en i^anfe, „bio SJJaria e£;reu unb ben Stjrifteiigtaubeit ausbreiten", geiöibmet. 9tllerbtng§ >uat bie ©ruubloge beS SSerfeä ein üttereä ^ßoem in latei'iufdjev ©prdd)c. ®ie Stutorfri^aft beS fteirifcben ®idUerö lüirb bnrd^ biefen felbft in einigen a^erfen beö ©ebidjteö auägefprptfjen, — IDoburc^, biifj fid) bet SSerfaffer in feinem Söerfe felbft genannt uub fogar feinen ®ebnrt§ort bariu angefür^rt f^at, fcnnen loir auc^ einen anbeni fteirifdjen ®i(^ter ouž ber jhjeiteu §ä(fte be§ XIII. 3fil}rt)unbertö. (Sä ift biež @unbod)er üou Subenbiirg, lueldjer ein unTfflngrci(^eg @ebid)t, „Gtjrifti §ort", Derfn^te. Da^fetbe befjanbelt ba§ £ebcn, bic iJeljre, ben Slub unb bie Stuferftc^nng be§ .^eilaubä, ež beginnt eigeuttid) fdjon mit ber ®rfd;affung Slftauiš unb ©tag, in ber berannten SÜeifi- nnf bie (Srfrfjeinnug bcS ©rtüferl [jinübertenlenb. 5)ic iftfdjlidjt

unb uiigcjiert, bie |^eid)unng ber ^ßerfoneii tra^beni flar nnb fräfttg. Über bie ^^erföntidjfeit bež ?luti)r'S ift njciter nic^tä befanut geiuorben, jebeufalt^ biirfte üurf) er ein Mfofter^ geifttic^er, üicfleidjt in ^ubetiburg, geivefen fein. gan^e über 7.0CX) i^erž^eiteu umfaffenbe äüerf ift biätjer nud) nirfjt Düttftäubig ^"l^Iicirt inorben.

& erfdjeint uidjt uniunfjrfdjeinlid), baft quc^ nnfer, neben bcm SRibelungenliebc berii^mtefte^ altež bentfd^eäs gpož, bie Onbrun, uielc^e etiva in ber erften .f^lfte bež Xin. 5Qf)r[)HnbertcS entftanb unb eine S8erbinbnng ber norbifdjcn §clbenffige mit baltaben= artigen Siebern jeigt, bie fid) bis Oberbeiitfcl^toub verbreiteten, ton einem in

©tciermorf »erfaßt würbe; bie Bearbeitung beä'G)ebid)teö , in ber großen ?Imbrafer ©ammeI{}onbfd)rift rttenigftenS tä&t-bieä »ielfad) oermnttjen.

?It! biefev (Stelle cingelauflt, miiffcn mir nun be§ ^Öfifci^en HRitinefancsež uiib feiner Vertreter auf fteirifdjtm Söobeii [icbeufeu, jumaf einer berietfien ju beu 6eciiljmti'ften fctnev i^fjf'- Siirfjt ttiiv in ben gelehrten geiftlictjen ^freifeit luai' iticin ber 2;ic(jtung, bie fidö [tcts auf beut tf}eoloöi|d)=ml)fti)c^e)i öieöietc tieluegte, tjolb, fonberu oucf) ba§ SBolf toanbte feine Vfufmcrffctnifeit beu ?tbei!teuern uiib kämpfen feiner ^elbenfagc,

ben ®eftalten jener großen ©V^" Jii' ^ic tiž f)eute benbebeiitettbfteit®d)öpfungen miferer 9^ati^)nüI^iteratur ge= ^i)reu unb ja jum flru^eu Igelte in bem nafjen ^ouaiu t^ale ifjren Ui'fvrimii ober ifjre ritterfidjen gelben bafeltft auftreten lüffeu, 'Iiüfe biefe gelben fcfjüii in alter ^fit mirflidf) bortžt^itmlic^ geioor^ beti finb, kmcifen bie jcifjt-

reitfje" SRttmen i'o» l^ievfDncu,

tuelJje nUen Urfunbeti 5ufotge in 8teiennar! Dürfotumcn mib btefen §elbcnUebern entnoin^ men fiitb, eö beiueifen bie^ tnanntgfad)efügcuannte^üuöö ja felbft®ürf= unbDrtžrimen, bie fic^ 6iä fjente ertjalteu fta6eu, ja fogar au3 beii fpäte-ren ljevüf;nttcn ©ic^tiperfeii ber ©ngeiih'eifc finb

fotd^e Sramen urfunblicfj er= tBiefen, Irifton, ^arjiuaf, ©amaret, SBiigaloiS werben im XIV, unb XV, ^afjvfjunbert einigemale genannt, il)re 'Präger finb ^ßerfoiien tierfdjiebener, inškfonbere aflerbinga oorneljmerer ©tänbe.

®er ermähnte SJertreter quI bem streife ber ÜJJinjicfäuger, beffen ©cfc^ted^t I^eute noc^ feinen tiangbofleu Siamen im ßanbe fiiljrt, ift Ulridj oon Sichten ft ei», gtner I}eruor vage üben SlbeBfamitie jit Einfang bež XIII. 3ni^rf)ntibertg entfprofieu, nimmt er ntS 3)idjter eine ganj eigent^ümtitfje ©teüixng ein. ©eine jinei merfiuürbigeix SäBerte, ber 1255

Ufridl) bsii CWtenftfln.

öerfaftte „grauenbicnft" uub baž 1257 abgefaßte „graitetibuc^" fptesefit nidE|t tmr baä ßek'it ber Ejöfifdjeu SJiintiefäitger, beS abciiteuevlic^eit a^ittertljum^ icieber, fonbern in^befüiibere ber „^vaiietibienft" bietet oudj fo Oiet ©c^ifberuiigen aii§ bem ßebeit Ulricas,

bafe in bei Siage finb, bavauä eine nvi^fte ^eriobe begfelben feiinen ju lernen. Sfod^ finb bic Xriininter ber ^i^aueufiurjj in Dberfteierniorf bei Unpiarft erIjQlten, in ber Ultic^ »on Sicfjtenftein geboren fein fofl. Sn berfefben ©urg lunrbe erft im Sahire 1871 ber ®rabftein Ufridjf mit ber Snfc^rift: „Ilie leit, Virich dises hovses rehltor erbe" unb bamit einež ber intereffonteften Steinbeufttiafe entbedt, ineldje jur ©efdjic^te unferer Sitevatur in ^e^ic^ung fte^eii. aCIIerbingä würbe bie @djtl)cit beä ®eu!nioIež öon einigen ©eiteii beftritten. 3rt feinem ^^rauenbienft fc^itbert ber Sänger feine Siebe p ber ungenannten §errin, ®aö gonje SBerf f)flt cuf{urgefd;id)tlidjen SÜBert^ burc^ bie ©djilbeningen onS beni tjöfifc^en Stitterleben, befonberž fieröorragenb finb bie einge^ ftreuten fdjönen SJiinnelieber. „graiienbndj" in @efpräd^#form trägt mef)r bibactifc^eS ©eprage.

ift eine öon ajiinttefängern ju

nennen, loeft^e juin großen X^cile ^nr ^eit lUri(|S lebten. Seöor wir biefer gebenfen, fei ber in ber ^ineiteii ^älfte beS XUl. 3a^rf)unbcrtö in ©teiermar! lebenbe S^ietniann ^einric^ ber aSogler erraä^nt, loetdier fid) bent ©agenfreife junjonb'c, ber ®ietrid) i>on 33ern be^anbelte unb SSearbeitungen älterer ®id)tungen öorna^m,auä benen er feine©pielnionn^--gebii^te mit Oerfdjiebenen .^»injiifiigiingcn jufantnien* fteHte. ©in fräftiger cfiifc^er 2;cin jeidjnet, wie alle ®idjtungen bež eriuäljnten (Sagengebieteö, aud) biefe poetifc^eii ©djilberungen ber gladit 2)ietridjS ju ben ^unnen unb ber ©c^tad^t bei ŽRaoetiim anö.

©ine ritterlii^e !I)idjtergcftatt, äljnlic^ bem fiidjtenfteiner unb mit biefem fogor burc^ frcunbfd^aftlid;e, ja üerlüflnbtfdjaftUdje Sanbe üerhuipft, ift §erranb öon Süöilbon. 3titd; er wor ein ©egtier beg SööfjmenföiiigS Dttdfar, bem er inetjrere Surgen nbtreten mußte, bie er fpäter luieber eroberte. SEÖir fennen »ou il^ni einige SDIinnelieber unb üier

®To6flein Utrii« biiit Siifjtniflein iit ber (luf tsr Jtaufdliutfl.

üeinere fdjttanfl^tifte @rjä()(uti(;eti in SBerffti; „®te treue ^iattin", „©otn bloBeu ifdtier", „^Soii ber Sta^e", „2)ct getäufdjtf (gf)emaiin". ftub iiolfätIjümUtf;!? SdjtDQiife, luelcfjc ber ®ic{}tcv fetner poetifcfifnSeorbeitmig untertegte.

Huc^ ber Säuger ffiubulf üüu Stabccf, ebenfalls einem fteirifi^en ytbetSgefd^tecfite fiitftainnienb, wet^ ^cr um ba§ Satjr 1260 leöte, Devbietit eutuäljut ^u loerben. festen ©puren beö Stammfjaui'eg ber @tQbfcfer, ttövbiirfj Don ftnb

fjcute norf) in biirftigen SJhnerreften ficf;t&(Jr. Sßon ben ßiebern SRubotfg finb atlerbingS nur brei ertjalten, in bcneu er bie ßic&e tti iSejie^iingen jum ?Iatnrfetien fifjilbert .itnb einige SHiHänge on Sßa(tf)er ui)n.berš8j.iget-itjeibe oerrätf}. ÜRoc^ fei au biefcr ©telfe ivcnigftenä angefiitjrt, baj^ man in bem iinc§ 1260 anftretenben ^(eier, betu 9.?erfuffer ber brci f^)if(f)en ^id^tiingen: Gäarel tiont blü^cnbeu Xtjnt, üanbiivia^ mtb '»öfeleranj eineti ^Jlbföiiintting bež fteirifc^en @rafengef(^tecf)tcž berer bon ^^[flien tiertnntfjete, eine ®er= miUfjaug, bie ntlcrbingä and; fd)Du tjerff^icbene ©egiier fnnb. Obgleidj lüd^t me^r benXrägeru be^ (jöfifc^eti SRtnnefanges jujujnfjteit iff noc^ ber akiiitd^ronift Ottotar üon ©teierntort, raeldjer in ber ,>3eitfoIge beu eben eriuatjnteu ®id^fern nidjt altjufenie liegt, an biefer Stelle anjtifiif^ren. l£r ftanb ini Sienfte Ottoä, einež Sofjoež Ulricas uon Sidjtenfteiti nnb ^at eine gereintte „öfterreic^ifdje dfjronit" tuj« feebentcnbein Umfange »erfaßt, in ber er mit aiißerorbentlic^er

OtKrwf 'VrtAtj-y»» V"> ^nU- ^

! (n^ <w<*n YfXtac yfelhrnpf

(t*- w<t6 -ny/d^gjcm^ l^yy/mnor -VYtUvb V*»« ro^pj^

ailat i^nt ttr^

itvli 'Vftt) W gy v^

vo^ lf)«i Qx aa^ eytU Tw

pf TfT

Stiifiniilf nm Cttutnrä SHtiitidjrüiil!.

©enmiitifeit bie ß5efd}icfjtc Öfterreid}^ Hon 1250 1309 tieri^cicfjtiet. SÜBenn nud) Ottoforö S^ionif mdjr nlä iljreii i^roftfii SBcvtf) (jat, jo barf man beu

Sßerfaffci' itad) bet Sebfubigfeit bev ?(uffufiiiiiii, und) ber ®nitlirfj!eit fetnfr ©avffeniinii ;tnb uad) ber ^ißlaftit feiner ©djilbevuttfleti beiniod) oljne ineitereš audj ben ^oeteii Jjcijiiljtfu. @iii berühmter SitcraTljiftorifor uuferer Sniie fatjt: „5)te ©teiret föiineu mit "ifJcdjt au? i^ren Dttolar ftolj fein, beffcn g^ronif ein ^nlbcö ®n^cub fdjönet JRittergebid^te anfiyicut". Ottofcir juar iikrljnupt ein iTienietefeiiev fjodjc^fbilbeter iOianii, bev fidj feinerjdt ber ^oefie in ber ©dritte SJonrobž nou Stotenlmrg (jeluibinet I)atte niib burrf; feine ßf)ronif ein nnbergäiifitic^eö SSerf fc^uf.

,^Qtte bie- ^ßoefie in ben Reiten eineö lUrif^ oon fiidjteiifteiu niif ffeirifdjent ®obeM, tocnii nuc^ nifi^t üvpige, fo bodj inllncr^Jin mand^c fc^öneSBliiten getrieben, meiere betil Strange ber beiitfd;en ®id;tfimft jur 8ereid)en, fo ntujä leiber bic ^eit bom XIV.

(junbert an olS eine biiftere, poefielofe im Cnnbe tejeid^net luerbcn. (äs ift alä üb bie beginuenben Xürfetieinfüffe, bie ©mpörnugen im Sanbe, iiis&efoubeve bie ffäni^tfe gegen bic niifttänbifdjen S3auern ntlen ©tun für eblere geiftige Xi)ätigtctt evftirft Ratten, — jebeS Safjrjefjnt Ipt neue S'anivfe onfjuweifeti, ber 33üvger fjatte fid) ju loefjrcii gegen initeve iitib äußere ^einbe. SDkndje Xragöbie fpiett fic^ niif bem fonipfburd^tiibteii 93oben ber iStcierinorf ab, bie andj mirttidj ben S^id^tern f^iitcrcr 3afjrl}U!ibevte ben Söonvurf ju mertljBoUen ®id}tjDerfen bot, loie baä Öiefdjicf ber einft fo mädjtige» (trafen lion ©itti, bte (Smpörung Slnbrea^ SlknmtirdjerS unb anbere inetjr. ?ltier bic ^eitflfoffen ftefien mit ben SBaffen in ber iponb unb ber Öiriffel beä XidjterS ruf;t. Stud) in ben Älüftern fidj bentfd;cr ®id)t!nnft nidjt nieljr fo Ijoib luie früher, moljl lunrbe eineä ober baS (inbere ber älteren (^ebidjte abgefdjrieben, aber fein neiieS ©djoffcii tritt ju Xoge, Unb luo beniiud) ein fleinereä ^'ic^tiuert ber j^^ber eineä 9Jiöndje§ entftrömt, gefdjie^t bteä in ber ^errfdjeiiben liiteiitifd)cn Spradje, meldjc nnnineffr tute ber ©eletjrfomfeit fo «Ui^ ber "iPocfie nulfdjUefjüc^ bient. tSiä gefdjal) bieä in jener ^Jeit, in »oetdjer -ißoet unb (^elel;rter iiberfjnupt nidjt noii einanber getrennt inurben, unb leiber banerte biefe irtanrfl iSatjrf)unbert Ijinbnrdj.

®ie Strren ber ^Hefoimation unb ber ©egenreformatioit ^u ®nbe bes XVI. gnljv' (Rimberts luaren ebenfaß» uid;t bornac^ üuget^nn, basS puetifc^e Üebeu im Üaube 3« förbern, aber ein (Srfolg, tueldjer ber fpütereit ^eit ju @ute tain, toarb bnrd; bic proteftantifdjen ^.ßrebiger Ijerüorgevufen. ift bieš bie ^ebuni; unb ^iltärung ber beutfc^en Sprad}e, lueldje biefelben für i()re ®d;rifteu iool^Iteu, hie luieber (SJegenfdjriften iit berfetben j^nr ^olge flotten. So getuanu bie beutfc^e JOiuttcrfprndje an Scutlidjfeit unb bürgerte ftd) felttft in ben gelefjrten ÄVreifcii ein, »oeldje berjel&eu bi^ljer fdjroff genug gegenüber [tnnben. ©ie piüteftnutifdjen ''lärabicanteti ^ii (žube bcž XVI. Saljr^uubertö fdjrieben ifjve geiftlidjeii

£it 3e(uittitiinisccfltät in ffltaj ju (itiSf teä XVII. Sa^rijunbett«.

^ractutf, «ßoftinpii auci) uiDfjt Bearbeitungen eiiijeiner ^^eife bcr S8i6e[ ouSid^ItefiUc^ bcutfdj, brin iScifpiete üutljerä fofgeub, baž er biird) fo jafjü'eicfje bcuticf;e äücrfe i^fßebfii. 2)ie ©rnjer Si'fiiiten tnareii baiitit geiuiffcnnaioii gc^iöuugcn, if;re ©egcnfdjriften cbcufaftä in bentfdjer ©pradje nbjufiiffeu, uiib ubfjtcif^ bcr l^ierbuvdj cntftaiibetie t(;ct)t09tfcljc Streit mebev evqiiicflidj nocf; üSerftmUJt anftiiitbifl genannt luerben fattu, bot er bod) ©efcgen^i'it jitr furtiuciljrfnbi'u Sliitucnbung unb baiiiit Vluäbilbung ber Sjjrtid^e. ift jii bcbaiicrn, Dafi bitrdj bie ooni (žr^l^er^oc; gcrbtnanb im Sfa^irc 3000 ongeorbtietc Sfrlircniiung lüninitlic^er protcftantiic^er iöiidjer in ©ro^ Diellfidit audj mandjeS SSievf jii (SSruiibe gejiaiigeu ift, buS un« tSiuüIide )elbft in baö poetiffi^e ßSeifte^Iebeu fjätte bieten töunen.

im 1586 burc^ (iTjEjcr^og ilart bic ©rajer ^efuitcuuuitierfitiit gcgriinbet föurfee, ^atte biež nCIerbingž für bie Siffenfdjaft geittiffe aSorttjeife; SBortefmigcn über ^^oefie, SR^etorif, Stcftljetif fehlten iiic^t, bie tateinifd^c 8pradje bel)irlt aber i£)rc fefte Stellung iinb eijt bie ^eit ber refonnatorifdjeu Streiligfeiteti brachte, luie eriiiäljnt, IjierDon

einifje §lužunl)ineu. ift fcftwer mid) nur etti-ieliie 3)id}tliierfe jener 't* beiitfdjer Sprarfjc jit nennen obev 3fameit üon ^^.'oeten anyitfü^ren. r;nt'eit mir cg, fall^ ber

SSollftanbiijfeit toegeit bod) ©inigeS aiigefiifjrt lüerbeit fo(I, mit ©elegenljdtögebidjten Vatviütifdjen (S^arafterä ^u ll}un. (Sin ®id;tcr, ©igimmb ©anftiitgl (ober Soiuftiiigl) üeröffentlic^te iiod) bem 3;obe beä SRegcnten .feifi im 1590 einen „fiob=

fpnidj sn (£t)ren iinb ©cboc^tni^ locijlanb Sarcli", tin nadjften ^o^rc ein „Slaglieb" iiCcr be^fet&en g'ii'ftP" „Hbfdjieb onž biefer SS?cIt", eine nmfaift-nbe flcreinite SSefc^reibnn«] beS „C£onhuctä"6eiÄ'arl§ großnrtigein Seii^enkgnngniffe itnb Šiijntic^ež. SBefonberen poetijdficn ijBertt; Ijaku biefe Sid^tnngcn nidjt, bngcgen [inb fie uon ciittnr^iftorifdjer Sßebeiitung, SÖemerfeiiäittert^er finb Sanftingf^ im SJolf^toiie gefjoltenc umfitttgreidjere ©ebidtte oitf bic ®crgwerfc Sifencv^ unb SSorberuberg, in ben ^rt^ren 1588 unb 1589 ki „gofjann ©cf)inibt tn ß^rä^" gebnicft, beren giuciteö ant^ ein Siob ber ©teievnnu-f in SPevfen enttjölt. ®iefe fiieber [djilbevn atijiefjeiib büS Seben bcž ®evgnianne§ nnb feine Ifjätigfeit; fie fdjeinen fef;t öerbreitct geipefen jit fein, benn St&ele Don Siliriifierg bringt einen biird) ^ufo^e öcrönberteii iRadjbrucf bež einen ®ebtd)teS in feinem 1684 erfd}ieiienen ?Berrc; Metamorphosis lelae judieiariae unter bein ^litef: „®er getitcine olte ©ifener^tifdie ®ergreinten". ®on 9(nberen, bic fidj iii bentfdjen Steinten Derfiid;ten uiib jumeift ^ögfinge ber Sefuitenuniöerfität njoren, feien etloü bie 3?anien 3o(jaiin Soptift Ä'ugetmiinn, ^jJetev aJierEa«, Stt&in ßf)riftof ÖJraf »on ^ßuvflftoU nnb Sfgnoj ©pabon ju nennen.

^u STnfang beS XVIII. Snfjrljitnbert» iDnc bie lißuefie nnr baä SSättel ^um ^guiedfe iJon ©etegenljeitž^ unb ßolte^gebidjten, eö fei ntlcnfallä ein 'ijjoeni ernjä^nt, baä „be^ gforreid)er ©ebiirttj £eopolbi @röf;er^ogen jn Öfterreirl^" 1710 im ßanbljonfe ^u „abgefangen" iDitrbe nnb bcffcn S^erfaffev nidjt befannt ift, ober 'Jrnn,^ ^riebridj .^örnerä „JBefliffener ©fjreubienft in ®ilb unb (Sbenbilb imn jnieiimbnierjig yibten beö Stiftet ©t. Samberti" (St. ßainbredjt) GSraj 1725, eine ®er^enUd)ung btefer Vibte in jafjkeif^en ©tropfen, Stfö ^ßrobe oon bcutfd}en ^lleffinbrinern, bcren ®ei'f«lfer SJJitglieber beä 3efuitencoIlegium^ tunven, fönnen bie 1765 erfdjiciienen „ÖJebidjte" anlüfetidj ber ®urd}reife ber ajlajeftäten juv Sßermötjlntig bež (gr^fjerjogž ßeoi?utb mit ber ^fSrinjeffiu ßüuife üou Spanien nadj Snnäbrud gelten. ®er (£influ§ t>on SJottfc^cbž ©ic^tmeife ift in benfelben unberfennbar unb bie ja^treic^ angeraenbeten Stdegorien, bie gcljouften Spitljeta, bic fdjwiilftige ©prodje, fnrj alle ©injclfjeiten entfprec^en ben gotbeniugen beä ißerfafferä bet fritifdjeu I)id)tfunft.

3JUt bcfonberem Sifer tüurbe auf ber SefHitcniiniDerfitiil unb in beu ©tauten, wctc^e unter geiftlic^er Slnffidjt [tauben, jene ©attung »on braniatifdjcn ^ßrobucteu gepflegt, bie auc^ (inberioärt« unter bem Flamen ber ©djnlfoniöbien befnnut finb, fie toarcu geloö^nlic^ PDu einem äßitgliebe ber Slnftalt junteift in (ateinifc^er, bodj and) utitunter in beutfdjer

Sfjta^e abgefaßt. S9ei ber ®ef^iref^ung bes IfjeaterS wirb übrigens auf biefetben juriid= juEottiiiieii feiii.

®er ©infill^, loclcfjen baž Wiiftretett unferer großen ©eifte^^eroen ouf bie öfter= reic^ifc^e Citeratuu überhaupt ausgeübt, inad}te fid} in bein testen ©I'ittel be^ XVIII. l^utibertä üud} in Steievmnvf gettenb, SJeffitigsS tjiramaturgie imb SJacfoon fatten begoimeu beti ©efdjmad ju bilbcn, tlopftocfs ÜDieffiaä war «lit Segeiftening auigctiomnien tombeti. Iro^ ber rjttrfc^cnben Setifiinierljättniffe nnb beg ^tiufigeit iä3iirfjerttnfiil)tücrbc)teä ivniibeii bie baljiibvedjeuben ©d^riftcu bic)er SJiantitr, >öie bie üBcrfc §erbevö, SBietcinbä uiib bie evftcn ©c^riften ßiüet^eö bolb big in ben (iujjerften ©üben öon Dfterrcidj befunnt. SUfan fiiljfte aitrfj in ber [teirifc^en SKart rafdj bie yjebentung, welche ber friiftige ber in biefcn ©eiftcöluerfen I)en'[d)te, für baö literarifdje unb poetifdje £eben t;atte, unb eg [flitben fidj bolb Uiad^a^tner, wetd^e jene Salinen betraten, auf bie im beutfdjcn SJbrben fsingeroiefen löurbe utib bellen fd)ou bie aSicner Siebter jujumenben begonnen. Snt 3a()re 1775 ntndjtc man fidj über ÖJottfc^eb in einem SBüdjenbtatte, baž ju t^roj evfditen, luftig unb eä ift bejeidjneub, ba& bem einft fo Slttinäd^tigen ein ©^lottgebid^t: „^Jeiitfd^lanbö Storni" gewibiiiet »purbe, bad mit ber ©tropfje begonji:

toar Bot «» ®ic£)terlpin, ^err (gottj^eb Woc jein ^Eaine,

©ein ^irn unb SBiJ roor h)Mf)f fe^r fitiu, Sein war lamine.

(Retterts I)ou^ba(fene, aber fprgfältig burdjgefü^rte nnb bnrcl)auä uic^t lui^' nnb anmiit^Slofe gabeln fanben befonberS jafjlreid^e fiefer. (Sinen birecten ©inflap flatten biefetben auf bie ÖJrajer ®ic^terin §cbn)ig üouife be ^ßeruet geborne Äenimeter, öon ber im Sai&rc 1780 ein „SSerfuc^ tu gnbetn nnb ©rjal^tungen nebft einem fonit)djcn Xrauer=' fpiel in Serfen" ju ÖSroj erfc^ien. SBenii audj in bem Söndje niandje gebraudjte ÜJfotiiie Dorfummen, fo jeugt eä bücl| öon poetifdjem (Streben; ein „©inngcbic^t auf ben Sob ©eüertä" weift auf bie ^ere^rnng, lueldje bie SJerfaffeiin bem ijeip^iger ®idjter joUte.

„fomifdje Xronerfpiel"; „iSetina" ift aUerbingö ein ganj nnbebeutenbcž ^^^i^ljilb. ^itber nidjt lange barnoc^ beginnt ftd;i regerež literaiifdjciS unb poetifdjesi ßeben in ®teier= mart ju entfalten, öerfd}iebeiie pettobifdje lölätter, raie bie 1785 begrünbete „örä^er Leitung" mit bem literoriidj^bcUetriftifdjen „i5onuabcnbS=^^u^ange", baS „SBoc^enblatt für bie inneröfterreic^ifdjen Staaten" 1775, bie „Rettung für ÜDamen" 1792, basS „(Srajer literarifc^=ijfonomiid)e SBoc^enblatt" unb anbere öljnlic^e ^e'tft^rifte» eutljalten fc^on beüetriftifc^e nnb poetifd^e iSeiträge ans Ejeiniifd)en gebern. bereite eine ^of^I poetifdjer Sialente im Üonbe «ufgetreten roor, aeigte ber im ^atjre 1789 ju (i^raj ecjdjienene ÜÜJufeuaimanad;: „^riic^te Daterlänbifdjer ajiufen", bem 1790 ein jtueite^ Söänbdjcn uadjfülgte. ^tev augetongt müffen mir ben Herausgeber bež ertuäljnten Sllmanadjä ini Singe faffen, eS loar bieg Sodann SRitter non Äolc^berg, ber fjeruorragcnbfte ©idjter

©teievmrtvtö ju jener ^eit. (1765 biö 1827) f)at einen Sanb ©ebic^te ^frou«:-

ßeflebei!, bie beu ©inftu^ bcr urcßen äeitgeiiöffifrfjen ®id)ter iiiib bo? Streben ücrrat^eu, ber fo Initüe iiernadjläfiigten ^poefie wicber ^iir redeten ©dtmtg im Üanbc ju öerljetfeii. Seine Xrninrn „SBiitfing üon ©tubenkrg", „S(nbreQ§ ©finmtivcfjer", „®ie ©vafeu öon eilli" finb ber tjeimifc^en (iSefcfjitljtc entnoninten, „®ie Xempdficrrn" uiib „®te beutfdjen 9{ittev in Sfccon" eritinent an Seffing, inSbefonberc baS le^tc ®rainct t;atte nad) feinem grfc^einen im Sn^^ nnb ^Iiižlanbe fiotje Stufnierffamfcit erregt. Sebenžraatjre ©eftaltungg^ gnbe, früftige ^^eidpnng unb Snbiüibndiftnmg jeidincn Staldjbcrgš bvnmattidje 3Berfe ßn«. (Sä ift nic^t btoS Ijeintijdjež !3ntercffc, baß ber im Sa^ve 1792 juerft erfc^iciiene „?[nbreaS SSamnfirdjer" f)cnte nod) immer anf ben iöüfjneH beä ßanbeS ein gern gefel^ene^ SftitterCtiid bifbct. «Roc^ fei erwähnt, bafe Slafdfjbcrg onc^ bie Stoffe ^u fteineren Sßrofa' erja^tungen iiu§ ber ^etmifc^en -©efc^idjte nofjm nnb felbft einige »uertfjOoKe Ijiftorifdje ^bfjnnblungcn ncrfofjte, bic [jcnte tiüd) if}re SBebeiitnng Ijnben. fialt^berg ftcinb audj mit ben ]^ev\)DrrQ9enbfteit poetifd^en ^^itSlfitoffen (j, SB. mit Sd^itter) in S5riefived)fel, fein SOinfendmannt^, bcffen ©npö^niing gefc^o^, niadjt un§ mit einer gfinjen ÜJeil^c fleivifdjcr ^latente befannt.

Unter biefen fiiib bcr leidige (Spigrnmmatifev Sofef (Siiftnrf) Ä'onig, ber in einigen ©ebidjten an ^oft^ gemafjnenbe 3:at)er ?rboIf tion Unrufje, ber Obenbid}ter Sßincen,^ eon ßeitner (Oljeim be^ inciter nuten ^u nennenben gieidjnaniigeii Dic^terž ber ©egenlüart), bet furmgciuonbte ijfoi'ä ©djram, öun bem ciu Söaiib @ebid}te erfc^ien, ber gabet^ bicijter 3- Sc^eiger i^u nennen, Söen^el |)nnn fd^rieb: „33ermijdjte aJerfud^e in ber ®i(|tfunft" (1783), ein Oebic^t „aeenoftüt" (1787) unb „«tlbert ber ?[6enteutcr" (1794).

jfigt fid; qB begabter ^iodjaljmer Söietnnbä unb rtenbet ber ^urm befonbere ^iufnierf= famteit ju. ©ebic^t „SEenufrat" i^at er mit 24 Salven üerfn&t, cž ift eine ber ^crüyr= ragenbften poetifdjen SJeiftiingen, bie Steiermarf, ja Öfterreii^ über^ioupt ju jener aafjiiweifen ^at.

Eifrige iJecture ber (Slaffiter jeigen bie 1793 erfd;ienenen Öiebidjte beö ©rajer ^oeteu

Sbler ton trügen. Söerfdjiebene beoc^tensmcrt^e ®icl^tungen in Obenform fjut ber 6)rQj;er ^ßrofeffor ber fd^öncn Sffiiffenfrfinften Sfofef Serneting in ben Sauren 1781 unb ben folgeuben f^erauSgegcben, grofie Sntereffe, melc^eä jejje ©attuiig Don ißDefien erregte, bie iöüimaucr in bie Literatur eingeführt ^at utib bie, meift fjunioriftifd) getjalten, ittd)t fetten bie ©renjc btž ®rtoubte]t ftreifen, fjat niandje ber genannten nnb nod; anbere nic^t gewannten ^idjter im üanbe beftimnil, feine Stropfjenform unb Ieid)te SDtanier jun^mcn; einige biefer SJinc^af^mungen finb nidjt ofjue öSIiic! burd^gefü^rt. 3m 3üljre 1792 crfd)ieii fogar in ©raj nun einem nnbetannten ^'rofeffor ein SSänbdjen; „S8tumauer bei ben ©Ottern im DIgmpuä über bie ^noeftirnng ber ^neiž ongefrngt", sueldjež in ber

tiefaniiten Stro^fjesi^ovm ber ?ifnet3 bni 3)icf|ter auffuvbcvt, nodj aiibeve ^JJoeten „Ju J(^nQcfi)tIj mie äJfaro ^n pavobivesi". @ebid;t i[t roi^üg tjefjntteii itnb lueift bie gro^e Stafiitcrfinmfeit iiad}, weMje man bm SBieitei' ^poeteti in ©teicrmarf fcljenttc, ja bcffen ŠtueiS tjrtlte 33liunauer im iianbf fo tieriiljint (jemadjt, bafj S?. S. ®ife!ež Sctnuaiifr „®er trnoeftide Lineas" irrt ^ilj^i^ 179Ü mit gvofjEtn tEvfoIcjE übec bic iBicttcr bež ©rcijcr 2:^eaterä giug. ben„5rudjtcn »jatfrl(iubif(f)i'r ajh!jfn"fönneii alä (jauj begö6te voetijdjc

3ut)aiiii Mittet 00« ffatt^lrtrg.

^deiite — bit if)re iJJamen übrisieuä {)iiitet tSEjiffeni uerbei-geu — iioc^ angeführt tuerben: ©igiSiirunb S^tobor (SJraf SfueräSperg, ?tauette ÖJrnfin Don ayen![)cim mtb ^otaiiiin Öiräfiu öun SBiinrbranb. SBenn man bas Itrtfieit iikr bie ®idjter ©teiennarfiJ biefer ^ßeriobe jwininiuenfaftt, fo mii§ i^iien btiž rege Strekn nadjgeriifjint »erben, fid) QU bell SSorJiilbcvn, weldje in b«n großen ^oeten ^entft^lotibS jn jener ^^it crftcnbcii teeren, jn bilben; biefe befifeen cine rege ^jSfjontafie, teidjien^tuB bcžS^erJcž, maud) fdjüner, ebfer ©ebanfe tritt ju Slage, Sütj unb SatljYe ift i^iien nidjt frenib, t!einat)c Don alien ift bie feit ^io^iftoff unb 5)eni6 (ben JSarben ©ineb), beliebte ^urin ber Cbe öfter genjatjU »öorbeti, mancfte räumen auc^ ber gäbet einen 'ijSta^ ein. ^n ben gereiuiteu ©ebidjten

28fi

tifflfipint »uir mitunter jenen ^cljfern, luricf)e and) bie Dirf^ter bcr !®ienei: Schute ntd)t oenniebcii fjiibcti: iiiiveineti ^Reimen, flcfdjvauCtteii ober ^falten Söeiibuitgeti jii Öniifteri beä 9{tiincö niib iifjnlic^cii ajjänfjeln, von benrn aiic^ Staldjkrg lüJjt frei ift.

3ni XIX. Sntjrfjunbert Ijnfen bic bvücfenben (5eiiiunievf)ültnifie aiiti^ onf beit SSevfeii bei' l^iffjtfimft fd)iuev iiefnftct, friiiuevjiiflicte Oben, tfinbelnbc ßicficölieber ober l(itinntt)niiiic SJklftibeii oljne bejonbcrc ^J'raft nnb Vfufdjaundjfeit ber ^JJiirftellniifj kflegnen nuö in nifiitdKii Sflmmfntigen. (Sine füldje Samndnng „C^ebidjte" gtiB SJi. Snbi im 3af)re 1804 in r;evinte. Öinen (Scntrflt|Jiinft für bie fjeiniifdieu Talente bilbete bie im Snfjre 1812 ftet^riitibete Vfuftiierffmiie", tuelt^e nir^t menigcr tilg 46 ^^ifjrc

lang, eine 3f{ciljc iiun ;\(if)rcn Ijiiibiivd} mit bem beriltiberteti Sitd „Stirici", fortgefiif)rt n>in'be. 3()r JHcbactcnr 3gniiä Mulfnuinn ift fclfift alä bvatiKitifdjer iinb lijrifdjer ®idjtei' aufgetreten, er k-artieitete ^afjlreidje ©toffe an? ber ßSefd^idjte unb ©ogc bcö Sanbeä, üerfa^te einige atlerbiitgš me()r tijrifr^c S)ramen unb bnä ©djmifpiel „(Sr,^(jerjog..tarI", UH'fdjeiS tirofjdirtig nn^geftattet im Sufjre 1833 Öraj nnb SSien jnr ?fuffii(jrnng gelangte.

Sni „?fnfmerff(iinen" ^otte niidj ber [;od^6egii6te SnliiiS ^xanh (Sdjttcller feinen fdjötien SonetteiicljcIti^S: „2Betbiid)fcit" ^iierft oeröffemtic^t. Srfjnetler mar längere ^eit 'ißrofcffor ber örnjer Unioerfität, er fpielte eine Stoße in betn Iiteravifd)eit Salon bc^ ®röfen iton ©t.Seu, SubwigSonapartcS, be§ cinftigen ^ünigS üdu §DÖiiub, lucldjer in ben 3üf)ren 1811 nnb 1812 üiele geiftig (jerüorragenbe SKamier in @raj um fidj oerfamniette nnb felbft (iterarifd) tijötig loar. Unter ben <Sebid)tcn biefer ^f'tpfriobe finb lun^ jene 3ofef (grei^err) Don .^ommer^^^JnrgftoKä jit cttuüfjnen, bcffen 1845 evfdjieucnec Sioiiian; „®ie ©atlerin auf ber 'JHiegeržttnrg" bnš nmfangreidftfte nnb loertfjHoUfte fjiftorifdje Wert genannt werben muft, iDeldje® ©teierniarf onfjuineifen ^at. Sin 'üalent, baö bcnifeti gelticfeti tuäre, iiod) Söebeutenbeä jn leifteu, war Sodann (^eorg i5eninger, ber ®idjter fräftiger Äriegälieber, meldjen mau aud^ ben „Siorner" ©fciermarlg nennen (jörte; er fiel tciber feinem niilitärifd)cu SÖerufe fc^oii mit 35 1816, jnm Dpfer. ^li

tegatteren S^rifern ge^ijrte ;g)ljacintt) ®blcr Hon ©d^nl^eim (1815 Mg 1875), bem audj einige Tnibfdje Üterfeliingen floftenifdjer 9!?olf§Iteber ju ücrbanfen finb. STugnft Wnubet fjot metjrere :^eiinifdje ©toffe gefdjidt in S)aUftbeiifor«i ftearbeitet, Sofcf §off6auer bic Slaturfdjiudjeitcn ber ©teienncirt im ßiebe gefeiert; Um biefcl&e ^cit u>ei(te ond) ^pfjaun ©abriet @eib( ein ^eccnninm lang in ©teiermarl unb bie fdiönften feiner @ebid)te unb Sönirabeu anž ben „Söifolten" finb bafeffift eutftanben, fowie er und) „^nneroftcrreid^ifc^e SJoIfömdfen" fammeltc. Grludljuiini] m-vbieuen nodj bie i?t)rifer 31. i'O"

Stff^auer, ßlementine ^reiin i>pn Jüvftonluärt^er, -Siietor Safer, SSeljoüar unb Safoö ^irntöcf, ber ißerfaffer beä ^uni SJoIfS^ unb 9?atipuaIItebe in ©teiermarf gemorbenen: „^od) üom ®adjftein an". ®er üOeranä fleifjigc <Rubolf Öinftau $nff (1808 1865) ift

einer ber fnidittuivfteu SSenrbciter iimeiofterreicfiiidjer ©toffe in (.'oetifrijcv »üb profaifjjcr g^onn, tr ()üi äal}(retd;e SJoIfšfnfleii cjciaimiielt, ?tvd)itif unb iMlilioifjefcn burdjforjrfjt imb bie JRcfultate feinet lliitevludjiinfleii in iioue[(i|'tiid)er (^orm nitbenielffit. ^ßon if»m

rü()ren oudj cinitic gramen fjtr, luclc^e jiini juv ijfiiffiifjnini? qelniigten. Sieben il)i!i finb bie [?leid)ltret)eiibeit ©d)riftftf!(er 3. 9[. ©iippantidjitfd) unb 33. ©onutng ju nennen, [icibe nid;t niinber fictniifjt, jebe litcrarifd^e Wnttiinji ^n pflegen, inSbeJonberi' war aiic^ (Sonntfifl nuf bem ©cbiete ber Snfle nnb beS äiuKSfiebe^ al§ eifriger (sannnler t^ätig. ßine 6ea(^tetiöH)ert^e iöegaönng tcfafe ber bnrrf) feine ltivi|(^eii Siaturfc^ilberungeii niisSge^eidjnete SHictoi .3>i^"er, lueldjer im Safere 1874 ju ©raj; ftarb nnb bcffen lieber üud) in ber govnt [tet^ tübelloä jn ben aiimutl)igftcn it)ver Gattung in Öfterrcitf) ge^^ören. aU^ t)einiifc^er STlonianfdjriftftcfler ift Üeiuo()I ju nennen, tneldjer in ber ^iftorifdjeu (£rääf)tntig „^djlo^ SBilbon" (1844) feine $eiuuit Dereiuigte.

®ie btSljer genannten ©(^riftftefler nnb Didikr ge'^oten norf) ber »orniiirAlid^en ^)?eriobe an, menu aiidj i^re 3;^ätig?eit mitunter in bie giinfjiger-So^re fjeriitergreift. ®ie gciinberteH po£itifd)en S8er^a(tnif)e, bie i^taning ouf bent Ö^eWete ber Siterntnr unb bie neuen Seben^anfrf^auungen, loefdje baž adjtnjibüieräiger ©turmjjafjr gefdjaffen, l)aben ein nenesi ^octifd)eä ©efdjtec^t im Sanbe Ijernngebilbct. Siner nnr ragt nod^ nn^ jener Qeit in bie nenefte f)erü6er, ber faft ncunjigjä^vigc garl t^ottfrieb ^titter öon Seitner; er ift ba^ ^rutotljp beä beiitfdjen fteiermiitlifc^en ^ßoeten, feit 1820 bid)terifdi tfjütig, t}at er nid^t üKjnoier gefd^affen, ober in gorni unb 3ii[;ott bie SUerfe ber ^eitgenoffeu iiber^ rngenboä. IJIefien ebfen lljvifc^ett ©tüten öerbanfen mir i^m eine teid)e »on Sallaben unb 9?onian^en in ec^t ©petfje'fc^em ©eifte gehalten. Seitnerä Sieber Iiefingen SJiatuv unb Siek unb feinet ift barnnter, bag untebeutenb genannt merben fann, fein (^efong ift ftetä frifd) geblieben, fein ©emiltf) ftetö tief, er nimmt einen Stjrenpfng ein auf bem öftere reifl^ifcften, auf bem bentf^en ^ßorna^, ®ie erfte ©ommlung feiner „©ebic^te" erfd^icn im Sa^re 1825, niet)mittt)ig ftingt bieSorrebe, loeld^e er einer9ta(^Iefe „^Joöetlen unb(55ebtdjte" im ^aljre 1880 beifügte, Seltner ^at mehrere Operntejte »erfaftt, nud^ all ®(^riftfteller auf bem Gebiete ber ^eimtfd}en ^opograpl^ie, Kulturgefd^ic^te unb ®iograpl)ie ift er auf^ getreten, Sein Sebengbilb: „Sr^I^erjog ^o^finn SBaptift" ift bie befte Se6ensfd)ilberung beS für ©teierniarf itnbergf§(td}en dürften. @r fei eg, metc^er jur ©arfteflutig ber 9?eujeit fterüberteitet, in ber eine ^ai^I ^öc^ft bebeuteuber ^fäoeten in ber ©teiertnarf aufgetreten finb.

ber ©pi^e berfetben ftel^t SRobert |)amerling (1830 ju .ftirc^berg am Sffinlbe in Siieberöfterreid^ geboren), ein iDidjicr mit bem (S^arnfter f)öc^ficr ©eniofität, bem bie füfeeften STöne ber Sljrif, bie fattefteii garben epifc^er SSÄaterei jur SSerfügung ftelien. (gtnen fo geluattigen [}inrei^enbeu iSdjroung wie Jpamerting im „©djtonnentieb ber SRomantif", eine fo plüftifc^e SDarfteltung raie im „Sfljaäuer in SRum" ^at fein ®ic^ter

ČftaTeicI)« aiifjuiuciieii, c» viilit eine Ätrfift mib eine @liit in feinen 93erftii, tuct^c au beii foiinctibuv(^ftriifjUcn .^iiiimct ^tolienö uiib {^tcrfjenlmibä nutf;iit, »oo^cr er fo fieriie bte Stoffe ju feinen epifdjent^cbiditen nimmt. 3)ic (5clvattitic8vrflt^ie§ii"iErli"flä ift DotUöiiciib uub ebct, fein iyevöbau eiufüd) unb ftrenc;. 9Jie geftattet er fic^ bcn fjeriiif\ften Übergriff in ber ^orm, nie (imiit er eS, einen biinalen ©ebanfcu nieberjnfdjreiben. 3ebež anrf) bet Heineren ÖSebic^te ift baljer ein Ännftioerf für fic^, benit nnrfj im i3iebe ift er SDfeiftcr, jnat; er titrje gereimte SJerfe ober bie v)on i^m fu gern (lepfteijte öottunfj bet |)l)mne liiä[)(en, in raefd^er er fid) fo oft ^mit bitl)l)Tcintbifd)eti ^t^d« erf)e6t. ©elbft bie norbifd^e ©ceneric im „Sönii] wu Sion" cjeiDtmit unter .giamerlingS farbenreichem '■^Sinfcl tonrntc ^oi^ben nub feine ,'pclbcn unb ^etbinuen jeigen erfiüfjtcä Sieben unb Sctcegung. Xer einjige ^Romnn, bell er flefd}rieben: „Slfpnfia" iDcift iin^ feine SBorltebe für ben cloffifdjen Stoff uub bnž füblid)c tiolürit. Vlnc^ in biefein iRumane putfirt iimrnieS Seben, and) in ifjm priež er uiie in fo üielen feiner lieber bie ^bcule ber Si^önfjcit nnb Wnnft, bereu begcifterter ^^Jro^iljet er ift. ©er antiten SSett get)ört ane^ bie eijifd)e ^Didjtung .'painerltun^: „?[nior nnb ^ßftjdje" an; in fii^neibenber Satirc bewegt fic^ bfl^ „moberne ©poS": „.'pumuneutn-S", syon feinen brcimiitifdjen Serfen, ^ii bcnen aud; ein £nftfpiel: „iiorb iJiicifer" jäljtt, ^engt inšbefonbere „Danton unb ^Robežpierre" »on geluüUiger ©eftoltung^fraft; bte fnnftooUe ©ietiini biefeä Xrauerfpiels erinnert nidjt jelten oii bie !Dramcu ber bentfdjen Öenieperiobe. Ajcimerling ift ein edjter ©ii^ter in beä SSortež ebelfter Söebeutunfi.

9fcbtn ^amerling mufe ber non i^ni in bie Literatur eingeführte edjte Sot)u feiner fteirifc^en ^eiinnt 's)?. S:. SRofegger (geboren 1H43) genannt luerben, eine ©ichtergeftalt, RH'tdje in ben l)eimifcf|en Söergen uub iJÜälberu unb burc^ biefelben auc^ in Xentfdjlanb jju l)o()er 9kbcutiing gelangt ift. ^iie ^at fidj junor ein ^^oet fo iuie Siofegger in bal Üeben nub ©cniiiti} beö iHoIfe^ terfentt, in beni er freilid) anfgeiuod)fen ift. VlOet )oer be§ einftigcn Sanernburfd^en iJcbeii'Sbndj fcnnt unb fein ©efdjicf unb fein Streben nerfolgt, inn^ über bie ciiicrfeit-5, über bie f)ohe imiuer ine^r pr (Jjitfnltnng gebradjte i&egabung

anberfeitž ftanuen, meiere in biefent Reifte jn 'läge trat. ^Hojegger l)at ,\uerft burd] ®ialeet^ gebidjte üoll UrfVfünglidjfeit uub Driginatitiit auf fein Xolent Qufmerffani geniad)t, eö ift nicht Slnfgabe biefeg Štnpitel^ auf feine inunbortliche Xidjtnng einjuge^tn, f}in^n)oeifen aber ift auf feine nouefliftifchen Sd)riftcn, auf bie öon iEjm gf^^eid^neten Sljaraftertijpeu, beren Originale nadj bem ßebeu fo naturgetreu entioorfen erfc^etiicn, 'f^ f®'"*^

öeobadjtiiugögabe bes S^otfžlebeiig, auf feine Sd)ilbcrnngen be^ ffiSalbeö unb ber JBergc, i^aff immer ift bie gteidje Sccnerie uub bodj ftetö eine anbere, bie er uuä uorfüf)rt, in nu"ld}er er feine .gelben, iDirtlid)e nnb redjte il^auCrn, auftreten la^t. fe^r

ihm bie feinfte CSmpfiubung, bie tieffte Snnigteit jn 0Jebotc fteheit, ermeifeu bte „Sdjriftcn bež aSialbfdjuImeiftcrž", loeldje bein SBilbhauer löraiibftetter bie SBerontaffung jn beut

rei^enbeu pfoftiicficn SBcrfc „3Ba[bltlic" (jegeben (trn ©ra^ev Stnhtpavt aiifc5f)>f[it) uiib riii;,c(ne (iTj^nfjfinifjeii iii bcit Wefcf)td;tcit au§ bcit ^ffjjcti; feiiu' ISvfiiibinig^ijalie mcijj bcnt 3?aiicrnff[>en neue fcffdiifce Sfitcsi cifi^itLjeiuiutieu, ffiiie Xiivftclfiiiiii bn'o uninnftt.'^^ntercffe

an biefcii eiitfiirfjet! Söfjiieii uiib Xödjteru bež SffinlbeS imb bfi-®ev(ie evrfgcit. 3» bcu 3iatuvfd)Ube' nnigcu erinnert SJiofetjger iiiitinitcv au feinen Sietilingäbidjter WbdUiert Stifter, ober er (jütet firfj, biirrf) o[Ijii großen llmfnnij bicferSdjilbe^ Tungen ju ermiibeit, immer bfeibt baä ©d;icfiat bcr in biefer Utiitie^ biutg ttteifenbeii Süfeniffjen in bcm !i5Drbergnuib beä l?(titereffeä. HuÄj ooit bem 3{oin(jn „ber ©ottfiidjer" gilt ba^felbe, er Wfjt in bfiu^ feUieti inertlöiirbige, oft Scljutier ervegenbe iölicfe in bie liefe be§ TOenicfjengemiitfjež tfjuii. SiDfegger tft aiid) ber eijtjitje, bem eS geiöitg, in feiner ^sitfipft „.'pciingiirten" ein bellctriftifrfjež Drgan in Steier^ mart Iiegriinben, baä fid) feit ätöÖlf 3nfjrcn fefteu ^cftanbe? erfreut unb einen SniMmefptn^, inžfiefonbere nnd) ber Ijeimifdjen ^Talente bilbet.

9In biefer ©teile ift crndj ber feiufiiljlenbe ^Jioet ^riebridj SOTnrf jit nennen, beffen Sieberfammliing „©emüttj unb 3Ec(t" tief enipfnn-bene itjrifdje unb formfdjüne epifdjc ©tdirniiijoii entrjfilt; er l)at ftrfj nitdj nfä geionnbter Ütcrfe^er aii5 bent ^tatienifcfjen eingefiiljrt nnb feine Sninien metfen eine eble Spradje mif, mobet fidj nl(erbing'3 (tjvtfd)e ^itije offenbaren. Säoit ben Sidjtern, ii)ffd)e ber niimittelbaren niid^ften SBcrgnngetiljeit unb ber ©egenioart nngefjbren, feien nod) einige uor X'lbfdjfitfj biefeä Äapitelä migcfiUjrt. Sinige

'ifk'iftninrr. 19

Jt^anJ ifrmibftttter« „ffiulMitie" aii^ iHoieün«« „Ec^rifti'n iti äSiTliJirtjiiIiiitirtot!".

fjaben Stoffe qu§ ber ©teiennnrfä iti ber be§ 9?omaiie§ ober ber 9Joüe[Ie

&ear6eitet. ^u biefeii gepren DJiitterlmcfjer, ber 1878 citg S^tbliot^efat be§

^Daitiieiiinž iii ©ras [tavb unb firf; iiiäbefonbeve bie ^eit be§ XVI. Sa^rfjUTibeitg uttb bie ^ratijofeiittiDafiun in ©tetfvmnrf ^I'tii .fiinterurunb feiner f)iftorifdjen ®rjä^limgen lunl)rte, ferner grnnt, ber bie @efcljicf)tc ber Eittier ©rofen juin S8onuitvfe eine^ Ijiftorifcf;en aiomnnes nincfjtc, Sbitarb ®C)mifdj, beffen (ärjüljliingen ^Kineift ber @efrf)id)te ^pettauä entnommen finb, unb .gianž non ^n^iebincif. Sftbor ^ißrofdjfo ebenfctll« t^eintifclje Stoffe beorbeitet unb in^bcfonbere bie S^erfrfjittiitung bež Sftibreaä jTattenbndj im ^lJoiuan Oetjanbeft. 'jrtž 9!cmancier ift nod) ^franj ^iftler 311 nennen, lion bem and) einige branmtifdje ©türfe jur ?Iuffür}Tun9 selangt finb, Unter ben ©it^tern, weldje öortviegenb nuf eptfd)ei!i ©ebiete tl^ütig maren, »jerbienen befonbere Eriüäfpung gritj ißidjter, SßJiltjctm gifrf}er nnb @d)teget, erfterer Tjot in einer Sloüeae in S5erfen: „SO^argnref^o

Dem ©c^iueben" unb in einer Sieifje üoit Salfaben ein IrÜftigeö Xotent befiiubet, S'frf^i'^ (S^oS „StttantiŽ" ift eine ptjifpfopf)ifd)e ^it^tnng non großer 2;iefc, @rf}Icget luei^ filtere ©(igenftpffe aumutl^ig poetifd} 311 geftaltcn. Sttle brei finb aud) aB Stjrifer ^erborgetreten, ^•ifdjer ()nt ou^erbem S^uneKen uevöffentlidjt, meiere fein Stalent in I)efleS ßidjt ftelleii, Jöeinoi^e (tnžfd^liefelid) onf bem ©ebiete ber Sijrit f;aben fc^öne (Srfolge aufäutoeifcn: ^pi)itibert S5orn (Sufef ^^Jfjitibert ^rei^err tton Scijnrini), 3iiftu§ grclj uttb' Sofef !iOtai;i-Xüc^ler. 3n bev jiingften ^eit I}aben ^JlboIf .'pngen unb Si. SS, ©attialouSf); träftige löne jur ©ertierrlidjiing bež beutfd)cn Süulfcä inib beö bentfdjuationaleu ßSebanfenä ongefd^Ingen, ber le^tgenannte ^nt and) in äljntid)etn ©imte bie poetifdjen ©vjä^fungen „ggcrberg" unb „3}anip^olb ßSoren^" t)erfü^tunb 1886 ein „Steiermärfifdje3®tc^ter6uc^" fjeiauSgegeben, tücfdjeö bie ^eitgenöffifdjen ßljriter ber ©teienimrt in fc^ön geUiiil^Uen ^ßrobeti uorfiif^rt. Srnft SBedjätcr [jnt nuf ti)rif(^ent unb epifdjcm Gebiete formfc^üne ^)id)tnngen gefdjaffen, lueW;c n[Ierbing§ oft ben (Sfjnrüfter be§ SBilben uub ®itftern („bev unfterbUdje 3Ken)c§"), immer ober tiefeä pDetifd}e§ @efiilj[ geigen, ©(ütjenbe Sm^afinbung maltet in ben Biebern tum 93irtrgaret^a .^aJm üor, bie aiidj mit einem 'Siomane fjertiorgetreten ift. ®iner überouS tiebeužiuiirbigen jungen ®ic^teriu begegnen tnir in Sophie üoti Mjuenberg, einem origiuelleli Xalente nuf bem ®cbiete profaifdjer SJtärdjenbidjtnng in ®uül ©rtt, ber eine ©ammtnug „iiiebeämät-djen" ncrfa^te. 25n jiingfter |Jeit Ijat Sbitf) ©rüfin Salburg burd} if;re ®t(imcn: „®ct |)üd}meifter Dou SD^tarienburg" uub „2)er ilrüttatUDaU" ferner burdj eint; ©ammhing formfdjöuer „@ebid)tc" bie Stnfmertfamfeit auf fidj geteuft unb fiaug ®d)nitter epifdjer ®idjtcr uub grjotjfer fjumoriftifdjer igorbatengefdjidjteu Seac^tiing gefuiiben. SSon ®ramatifevu föuneu au3 ber jüngfteu ^eit luenige !Jiamen genannt merbeu. Vinter ben fdjun edüätjuten tjaben 'ifiid^Ier, Sidjelm ^Ttultmann, ®b. ©aller, (S. (£porf unb M'arl äliorre tljeilö erufto, tt)eilä Ijeitcre brnmotifdje ^|irobucte üerfafet unb

gut 9tuffiUjruiifi geürat^t. S3ebeu{enbež ^latent auf bem ®e6iete bed Sotfžftiicfež geigte ingbefoiibeve SÜJorrc, beffeii ec^t fteirifcfjeS SSolfžbrama „'S ^iuQerl" ein <Sa6ittetgftüc! Don Sfjrtraftetieidjnmig bitbet unb in ©roj fo jü^Ireidie Sfuffü^rnngen erlefitc liiie noc^ fein ®tü(f etneg ^eimifctjen Slutorž. 9tiid) bie „gamifie Seined" unb „ber ^Reginientöarjt" jetgen 9J!orrež SegaSung, fein bramotifc^eä Öiefd^tcf unb bcn retd^eti con |iumor, Weldjcr bem er[t in ben festen Salären jur ßJeltung gelangten STutor innetttofittt.

3)amit fei bie ®QrfteI(ung ber CSntwicffiuig beä Iiterarif(^en 2ebeitž unb ber ifunft' poefie in ©teiermarl abgefdjtoffen. Sßon üieten Stutoren ber jüngften ^eit läßt fid^ mandjeg aSBerf eriüfirteu, bnS ifjnen eine noc^ Sebeutenbere ©teile einräumen bürfte. Sm ©anjen fann bie iHegfamfeit auf bem ^oetifc^en ©ebiete ^eute luieber eine frifc^e unb tebenbige genannt »erben nub eS ift crfreulici^, biefeä Streben ju »erfolgen, boS eine fc^iüne ^u^Linft üer^fiftt. —

®ie SntlDicftung bež 3;^eaterS in ©teiermarf ^ängt in ben legten jlcei fjunberten ebenfo jufannnen mit berjenigen ber SEBtener 95ü^ne, mie bie Stnäbitbnng ber Literatur im Sianbe mit berjenigen ber SRcfiben^ in 93erbinbung fte^t. ift audj bei ben eben gefc^itberten titerorifdjcn ^uftanben begreiflich, ba§ feiner ber ttienigen braniotifc^en ®idjter in bem SBiitjnenleben Bon ©raj eine befcmbere SRoUe fpielt.

Über ©c^aufpiele unb 5aftnftd;itSftücfe anä ber älteren 3eit, hietcfie in ©teiermarf jur Sfuffü^rung gelangt rtJären, ift nicf(tS befannt getuorben. ©benforaenig fann über fteljenbe SBii^nen auž ben früheren 3iQtir(}unberten berii^tet tuerben. Sttž bie Sflcformationä^ ftreitigfeiteu im Sanbe jum Stužbruc^ gefontmeu ivoren, badjte iJtieniunb on gro^ftnn unb ©c^aufpiel, unb erft nod^bem fidj biefe ©türme unb bie ©einüf^er beruljigt l^atten, tritt ein gelöiffeä Sntereffe on ber 33ül;nenbarftetliing Ijerüor. ^Iber auc^ biefeS ift nur fünftlid) erregt. Siadjbent int ^afjre 1586 burc^ ben SRegenten ©rjfierjog ßarf bie ©rnjer Sefnitcn^ uniüerfitöt gegrünbet werben war, gefjörte e§ jur Stegel, bei ber geier gewiffer Slbft^nitte beö ße!^rja^reä ober in ber ^aftnoc^täjeit einzelne ©tücfe gut ^ituffii^rnng ju bringen, bereu Stntoreu in Sefuitentreifen ^u fud)en finb unb beren ®arftellung jumeift im ©ebäube ber Unitierfität ftattfanb, mofetbft (jeute no(^ iener gro^e ©aal ber Uuiuerfitatžbibtiot^ef fic^ befinbet, in toclc^cm btefe ©c^ulcomöbieu oufgefü^rt würben, ®ie ©ftrat^e berfelben war freilirf) anfangs auSfc^Iie^Iid) unb fpäter I»äuftg bie Inteinifd^e, bod^ fc^on bie üblichen gebructten furjen 3(už^nge ber ©tücfe bradjten bolb 3;itet unb turjen 3inl;att in bcutfd}er ©prac^e unb audj bie I^anbelubeu ^pcrfonen bebieuten fic^ berfelben f^jüter in einzelnen galten, nm aud) ben weiteren Streifen ber 9iidjtge(e^rteu oerftänbtid^ }U werben.

SBaä ben ßfiorafter biefer Somöbien onbelangt, fo waren biefelbeu jumeift für bie ©c^üuluft beredjnet unb grolortige SKafdjinerien forgten bafür, bo^ fie genngfam ®erwunbcning im ^ßubficunt erregten. S0Jau fü^ beif^jiellweife eine ®nrftellung bež

19*

SJettgeridjtcg im 3flt;re 1589, luoki bie Sonne erbkHte, bei" S0Jonb unb bie ©cftirnc tiom |)ttnmcf ftiirjten, bie @rä&er fidj öffneten unb bie Xobten auferftanben, bet äSelttidjter niajeftätifi^ onf finer SlSolfe erfi^icn, bie ©cTjnreu bev Seligen eni|jorftiegen, bie gtammen ber .^otte fmpor(ot)tett nnb bie SSJeU im nflgcnteinen SBranbe unterging. Gin mtbemal gab bev Stumpf C^eorgž mit ben ®rad)cu ©elegcn^eit jn licmmibevuuiiciüiivbigen med^nnifrijen itunftftiiifen. ^eibinonb II. KiOO feine SKerninf^fung mit ?lnna SWnrio Doi: Söaiern feierte, innrbe nun ber Uiiinerfitiit ein gvo&avtigeö ®d)aui;>ift „'5)ii«ib nnb ©Qiil" anfgcfiiljvt, ba§ fogar ^tuei ^Enge biiuerte unb ipieber bie ft'unft inerfiuitrbiger SJiafdjinen beJnunbern ließ. Sei einer anbereii feierlirfjen ©elegeiiljeit ini IÜ60

erfdjien in bcm ©tiiife „C£uft(idjiu§ unb S|Blacibit§" ber .^errft^er nuf bev SiMifjne, ben ber ©eninS ©teietniarf:» in fein ßuftgefäljrte nnfniiiimt unb und} Steicrninrf fül)rt, luo i(jm bie SJiUtin ^iann mit jafjfreidjen 3;t)ieren fjutbigt. @nftad)§ Sdju&gi'ift tiini)?ft in ber 2uft mit gnvien nnb ®iimonen, bie ,-,iiIe^t befiegt nnb non ber gütthdjen i){ad;e in ®rac^engeft(»lt Devfrfjliiiigen luerben.

!3ti biefer unb afjnfidjer SBeife luurbe für bie grojBortige ^füiäftatcung ber unter beii Sefuiteu (infgefiifjrtcn @(^aufpiele geforgt. ®er eigeuttidje ti'i'tltdje Snljiilt berfcltcn wax fo ciiifadj a(g niöglid), bet ^Dialog oft gerabe^n fdjiilerfjfift, lange 93EonDtügc erfdjieueu öfter eingefügt unb erfe^ten bie fefjtenbe .^aiibfnug. SJ^egrciflidjeriueiie erfdjieitcn niiJ bie ,'petbeii bcrartigcr ©tiirfe ^ßerfonen ouž ber .'oeitigcnlegenbe oücv anž Der iöibel befünberS f)iiiifig, fo töutbe im 3«[jre IGOU eine ^Jrogübie Uon bet Ijeiligen SäciUa, im ^^atjre ]604 bie „^Mction uon bft Ijctjtigeiin Siifferin unb Sieb^oöeriu (5f)rifti, äJinriii 9Jfagbaten(i" uorgefü^rt, fieliebte ©toffe ivaren auc^ „@ftl)er", „Sonatfjan", „CSüag", „Sob", „SD^fcirbac^äuö", nid)t minber iüäf)lte mon jebodj audj ^erfönlic^teiten ober ©reigniffe au§ ber ^^jßrofangefdjidjtc, im 3af)re 1649 ttmrbc fognr „Sonftantinopet ober Sonftautinuž ber ?(d;te, gried)ifdjer itatjfer tragöbieninei^ oon ber acabemifd^en Sngenb" jnr 'iJarftelfung gebrfldjt, ferner gaben „Sijrn^", iüforuö", „Scipio", „iJounjriž", „^obruä",

„"Siemctrinž" gerne gefe^ene gelben für bie 3cfnitcn6üfjne nb. im eSefdjmacf ber i^eit gt'()nrtene nuit^otogifdjc ©cenen unb Sdjiiferftüde ntdjt fdjCten, braudit nui()t nur angebeutet jn werben. Sieben ben 33efndiern bev .fiodjfdjnfe fiuben wir fogav in ben nieberen iiateinfd^nlen bie ?lnffiifjrnng biefer nnb iif)nlic^er 2:riigöbicn fouio()I in (^iroj als nnd) in ben nnbereu @djn(en be§ ižanbcž jn SeoOeu, Subenburg 2C. ^iii^ (Vi^ft'

imd|t luciren eS mol)! nudi ^eitere (Somobieu utib Sdjiöänfe, lueldje über bic 93ül)ne beis Vlfübemietr^eotevS gingen, fo njurbo 16H7 ein 5d;njcinf üont ffi3ivt^fd;nftcv ÜfKOp^iln^, H>02 ein fofdjer Hon bem eutfarüteii Iugcnbf)end)jer ^:t}f}iIantuS, 1G09 bie @efcf)iditc nom ^lerlorncu Sofjne alž Xrngicomöbie aufgefü^^rt, 3m Satjre 16^9 gelangte (^iir^arftellung: „Voller öaiuräfönig baS ift: ©in üolter ®anir ^n töiiigl. SBürbe evfjpbeti, bnnn unberumB

in bell Söaiurn ©tiefet geftoffen", ber fccfannte ©d}iunnf üüh einem tcuufeiien Sauer, bet .fier^og emocfjt iinb baim lüicber SSfiuec luirb.

Über bie braiiiotifdjeii ^arfteKimgeii burd^ anbeve itrüfte iifS bjejentiien bcž ScfiiiteiicoftegiiitiiS ift, icie erwähnt, fonge fa[t rjov feine SRnrfjrirf}! in)rf;oiibeu, uitb »neini auc^ etiua eine jrnbeiitmig »orliegt, bo^ öei ber ^ufamnienfunft ber Wuöfc^üffe üüu Steier, Sdruten uub Ärain im 1577 im Sanbljoufe eine Xragöbte juv Stuffü^iimg fain, fo ift biefe einfodje JDiitt^eilung boc^ alfju bürffifl. Srft in ben legten 3afjren würbe beftiniint nadjgeiuiefen, bn^ ju Slnfnng be^ XVII. ^afjri^unberts eine Gruppe „eiigeöönbifrf^er Eomöbianten" in ©raj tceifte, luelc^e auc^ einige jener ©tiicfe jnr Wnffü^rung bradate, bie in ber 1620 erfcfjienenen fettenen Sanim(ung: „@ngelifc^e ßomebien onb Xragebieu, baž ift fe^r id^öne, ^errlidje »nb aufeevtefene, geift^ önb luettlidje gomebi unb Xragebi Spiet, fflntpt bein ißicfcffjeriitg" enffjaUen finb. SDie engltft^en Somäbionten traten erft gegen Snbe be§ XVI. 3a^rf)nnbert§ atS SBerufŽfc^aufpieter in ©eutfi^tanb auf unb eä jeugt öon Sefonberer Sortiebe für t^eatrolifc^e ®orfteCungen bei ^ofe, bafi ©rj^er^og gerbinanb im ^atjre 1607 biefe englifd^en Somöbianten nad) ÖSraj berief, met^e ifjre ©tilde in beiitfd^er Sprache lua^rfc^ieintid^ in ber „33nrg", tn ber erjfjersogfid^en 3?efibenj felbft, anffii;^rteu. 91ad) turner Unterbrechung treten biefe ©djaufpieler aula^tic^ ber ^efttic^leiteu bei ber aSertobung ber (Sc^roefter ©rj^erjog ^erbinanbž, JtWatto SDiagbaleua mit SoSmoä tion SUiebici im februar 1608 iicuerli(^ auf. ®te ©tiicfe, rtetdie fie bnmatS öor baä '4äubliciint bradjten, finb oon bebeutenbeni 3ntereffe, benn eä finbet fic^ unter benfelben: „doctor gouftnS", bie Überfe^ung ber ^aufttragöbie »on ß;hriftpf SDiarloioe, ferner eine Überfe^ung »on beSfelben Slutorä „^nben »on 9Katta" uub ein ©d)aufpiel „bon einem Äijnig oou S^peru unb öon einem .^er^og ödu ®enebtg", unter inetd^em ^itet fi(^ ©^afefpeareS „Kaufmann bon SBenebig" tierbirgt. So iBoren in ber ^auptftabt ©tciermorf« juni erften SDJole in einet ©tabt Öfterreid^ä ©djaufpiele öon beni großen britifd^eu ®ramatitet uub öon beffeu SBorgäiiger ^ur Sluffü^rung gebrad}t, moS ©^atefpeore anbelongt, fogar nod; bei beffen ßebjeiten. ®ie Ceitung ber Eomöbiantentruppe l^atte berfetbe ^oljit @reen, wetdjen iüir fpäier in i^ranffnrt om 3)tain unb iu SDrcgben finbeu, tt)o fidj biefe ©(^onfpieter im 3ü^re 1627 bereite „djurfüc^fifd; beftaltte §ofcomöbianteu" nennen. bie Slnffü^rungen ber genannten unb itoc^ einet ^^on ^ier nidjt genannten Stüden eine für jene ^eit red^t gute luar, eriueifen SBrieffteUen ber ©rj^erjogiu SÜiagbalena über bie SIrt ber ®orfteftung, gerbiuanb fetbft, gerabe in fRegenäburg weifenb, fd^rieb oon bort an feine SDJntter SOfaria in ©ro^ über ein int 3efuitencoIleginm ju SRegcnSbnrg aufgefiitjrteä ©tücf, tyetdjeä bie ®QrftefIer „jtemblid] raoß agiert" Ijoben, „aber", fofjrt ber ©rj^erjog fort, „ben tmfrigen actoribuž fein fie nit ^uuergleichen". ®ie engtifc^en ßomöbianten erhielten, »»aä §ier nur beigefügt fei, für jebe ber je^n

aSorftellurigeu mierjig 3;r)aler, ein für jene fjo^ici^ S3etro(}, ber cfeeufaffs fc^oii auf eine beffere ilunftteiftmui fc^lie§en läßt.

§nttc einei'feitä ber ^of berartige brcniatifcfjc ^ßrobttcttPiieu tmtevfti'i^t, fo luavcii eS anberfeitS bie fteievmnrfifd^en ßtinbftmtbe, weld^e etnia bitrc§jie:^enbeu ßefetlfdjnften ©elegenl^eit gafien, aufjutreteu. fcfjeint bieg junieifi jitr ^afc^ingljeit getoefen ju fetji; tuir fiuben bie „Koniöbianten ©irectorcž" Sltibreaä (ätenfon utib Sotjaiin «P^ilip^) SRicbel im ^a^re 1671 genannt, luett^e „©omoebien in l^od^beutfc^er agierten", einige 3a^re fpäter, 1674, »ciirben jnjei Somübionten, Siofiann äöo^fgetjaben unb ^peter ©c^njarj ermähnt. SRä^ere« über bereu 9[uffüf)ruiigeu »irb jcbod) nirgenbä Berichtet unb nur bev Ort berfelBen, baS Sanb^auž, in ttietc^em ourfj 1688 unb 1689 tfieatrdifd^e ^ßrobuctionen ftattfonben.

ben ©efcllft^aften ©(^«nfpieter, welche uoriiberge^enb in ©raj

raeitten, gehört ouc^ bicjenige beS Sodann ^einridE) Sruniuä, ber in ben ^citjten 1722, 1727 unb 1729, lunl^rjci^einlid^ auc^i uoc^i öfter, fi(^ längere in ber ©tabt auffielt. 3nž6efonbere Uiaten ež bie ^aupt» unb ©tadSoctionen, jene brnmatijrfjen ^^robucte Boll @(^tt)ut[t iinb S9om6aft, nield^e bie beutfdje ©ü^ne ber f" ^eit man öon einer fotc^en fprec^en fonn, bel^errfc^ten. ®vnniu§ gehörte ju ben bcftbelannten „X^eater^ prindpalen" ®eutfc^ranbä, er l^at aud^ in ^ßrag unb SOBien mit großem SSeifatI feine öorgefüljrt. ©r führte ben litet cineS „c^urfiirfttic^ ^fal^ift^en §ofcom5bianteu=' «principalen", and) ÖJottfrieb ^ßreljaufer i^at in Söl^men ober SD'tof^ren unter i[)m ba<S ^ßubticum bur(^ feine©^n)änle erluftigt. 3n®raj Brockte ®rnniu§ üerfd^icbene ,t)anpt^ unb ©taatSactioneu jur SSorfteltung, Bei benen ber ^ßicEeffiäring unb ber §an§murft nienuil« fehlten butften. g^o^eu l^eife luciren biefe „Hctionen" ©tiicfe, tcclci^e jiir ©attiing ber ®i'tcmporecomöbifn gel^örten unb in beuen ben ^arftellern loül^t bie ©ceneufotge, nid}t aber bie 3;fjtirung i^rer SRebe oorgcfri^rieben roar. ®em ernfteren ©tlirfe folgte geicöl^nli^ eine „luftige 9?ac^=©omöbie" unb ein „SBcitTet", bci§ fomit fd^on im 1722 auf ber SBiitjue in ®raj üorfoinmt. SBon ben ©tiiden fetbft fei altenfoKä enuüf;nt bie „©tants unb |)aupt Stction betitteft Ääljfet 9Jero" ober „bie fiegenbe Unfc^utb in ber «ßerfol^n ber afiatifd^en ffianife", eine merlntürbige Bearbeitung Won Seit berühmtem SHomane: „bie ofiatifc^e SScinife".

9lHerbingä Ratten bie ©c^aufpielergcfellfdjaften nod£) jur ^eit be§ ®ruuiuS !ein eigenes, für Xrjeatcrjmetfe beftimniteS fiücal, unb e§ bleibt nur bte ä?ertnuttjuitg, bnji bie Stuffiil^rungen gewö^nlic^ in bem fogenanntcn Safl^aufe erfofgten, aber bag ^Publicum Olli 2;i)eati'r immer inetjr QSefc^mod fanb unb inäbefunbere nadjbeni bie italienifdjeu Opern fid; in 333ien einbürgerten, looCte man biefelbert aucf) in ©roj nid;t entbehren, unb eö Jam 3U bem San eine^ eigene« ^fjeoterö. ®lefe§ ©d^aufpielfiauS tuurbe wa^rfc^einlid^ ju

®qiS (anbftäiitilirtjf Si^auipirt^nuil im 3iiljrt I77ti.

(Snbe beS erften 2)TttteI§ iiti XVKI. ^nfjrtjunbert auf bem „2:miinu't^)la!je" uoit einem „<Sntret)reiteur bereu ©c^aufpidcn ^ietvo 9JJiitgotti" cvridjtet, )üüc aber ettt fletticr, fdjiüncfjer .t)titj6oit, bet nicfjt üie( über 400 sjßcrfoiieu fa^te. ©ciniütlj bUbet biefc ®rbfluun(j einen S(Bfc^mtt tu ber ©efifjtdjte faeä ZljeolerS ber ^fiiiptftnbt, lucfdje üuit nun au ein ©djaitfpietljrtuö nidjt me'^r entbefjrte. Stnevbiugä war ež ttatieiiifc^c

Oper, »oetdfje barin lüafjri'dEieiufidf;, loie fd^on ber 5ftame Wingottiä anbcutet, nuc^ unter italienifcfier ßeitung t^re "ißflegeftütte faub. ©ioumtelli, ^op'/ ©talabrtui, ©ütluppi, ber beriitjmte Soljann 3[bi)ff |>flffe unb Stubere fiitb btc 9?amen ber ßoniponifteu jener Opern, bte (}ier anfjjefiitjrt wiirben. ®ie nnb ©taatžacttoncn, .^au^luurftftiide utib flettie SöüHet§ fe()(teu bajiüifc^en alkrbtngž nirfjt, bocf) [iub ež in bcn fofgcnbcn ^a^r^eljntcn jumeift nur roaubevnbe ©c^aufi^iclerfjejellfc^aftcn, ivelc^e uuS begcgncit. btefen gefjört bic (^efellfcfjaft „^^^rindpols" 3ofef ^abvuicf;, lucldje im 3Q:^re 1745 genanut cri'djctnt unb fidj juiiüv in Üiuji, ^paffaii unb onberen .ftnuptfičibtcu ogiretib aufgeljatten Cjatte, fü)uie bic Iruppeu SBittutannä 1757, Sloferö 1764 unb iSofef t>tin fflruuianS, luelcljcr ijun 17Ü4- biä 1768 mehrere 3J{ole längere ^eit in ®raj fpiel'te. Son beffen ^Kacfifolgern feien

nur einige 9faiiicn tuie a^cnu'r, gucTjä, ©iitfj, .geltmami, Sleufint] iiiib SSciijig eriuäfjitt, 3m 3af;re 1770 fovfacrte bif große Äaifeviit 3)Javia ü^erefia bic (gtoiibe ©tciermarTS auf, ein beii Srufurbertingen ber S^eu^eit iiub beä geläuterteti ÖSti'djinacfä eiitfprfdjenbež Ifjcntev ju errid^tra. ®ie ©täube, lote iniincr Bereit, bic ^iinft unb bereu ®cftre6uuijeu jn iintevftü^en, moven balb bo^ii entfcf;foffen, uiniomel^r, alž Don Seite bež §ofe§ öle bcjiiglidje ®rmibfJäcf;e ju biefem ^'ucff üGcrlaffeu morbeu inot. ©o erftmib, inSBefonbcre flucfj burd) bie JDerftl)äti9e Untcrftii^ung be§ ©rflfeit granj Slntou ton Sujag'^i ba3 tseue laubftanbifc^e 6cfjQufpicir)auŽ, luefc^eä oni 9. Septemficr 177(1 oou bem Sfjeatev^ birector Sofotelli mit einem beutf(^en ^^rauerfpiel, on bciS fidj nocf) ein Saftet on)d)IoBr eröffnet mnrbe. ®ie eigentlidjeu ^anSroutflfpo^e fanben big ^n biefer ^eit i^re 5ßflege in einem fogenaiinten „Sommert^eoter", einer Sretter&nbe Bor bem gifentfjor, luetdEie fd}üu jii ?[nfQng bež Sor^rf^iinbertl errii^tet morben fein fotl, ttjatfädjltd^ ober öoti bem gebilbeten Xl^eile beä ^ßuBticuniä nicf)t &efudjt njurbe. bem 33on beS neuen ^E^eoterž üerfc^wanb ou(^ biefeS ©ommertfjeotcr.

Über bag ^Repertoire bcr neuen Siitjue ift nidjt «iet ju fiemerfeu, eg wteä biefelben iiuft' unb 3;rauerfpiele, bie niimtic^en ©ingfpiele öou ®c.ficrt, ©orti, ©ciKnppi,

?iufüfft uub ^ßaifefto anf tnie bažjeiitge ber SBjener SiUjueu. 3)iontl^e biefer Singfpiele, luie 3. S8. ^Püifertoä „La Frascatana", luaren fo beliebt, ba§ fie ^ci^te ^inburd) nidjt ÖOU bem atepertoire oerfc^wanben. daneben tourben ber @c|anluft be^j ^)3ublieuutd out^ 33(il(etš nub grofje StužftattnngSftiicfe geboten, in bem ©tiicfc „ßnifet iJorl V,", luctdjeg äuerft 1789 gegeben imirbe, tomeu Slnfjiige mit Sfepfjauteu, 5^amee!en, lebeubeu ^ßfcrben, JfJcinouen unb bergfeidjen oor. ®ev^ältnt§niä|ätg rofc^ würben bic erften ü)rameu Don ©djillcr onfgefiifirt, ©t^on 1788 uuirben „bie ^fJauber", wobei „Diete §unbe uub tebeubc ^Pferbe ^nm J^orfdjein forneu", im felben Safjre „gieSlü", 1789 „iTabnfe unb Siebe" fort)ic „!?ou Sortož" äi'v ®arfte(tuug gebro(^t. ©fjofefpeore erfd;ciut ebcnfüUg fdjou feit bem @nbe ber Stdjtjiger^Snfirc nuf ber Sütjue, nidjt lauge baranf (Solboni niib Gatbcron. üeffingg „SKinua öon Söarnfjetm" iourbc im 3üf)re 1791 juerft aufgefüfjrt. S)ie Suft^ unb ©r^nnfpiete höh .^»enSler, ©teinbcrg, @tepf;onie, iž. Sc^röber, Sabo, ©reiner, Secf, 5. SS. ^iegter, 3. (S. fflraubež, ©pieB, ©c^neiber, @raf ^Jörring, Sffkub unb SJo^ebiie, foiuie non nnbeten Stutoren, luefd^en fid) ber ^^iMctji'i'if^ lourben luie tu SßJieu, fo audj auf ber örojer Öii^ne fc^r beliebt. SDtojnrtS unftevbticf)e 35fnfifmerfe imitben ebeufotlž balb ^i^i'^eu be§ SHcpertuireg, 1788 pnben wir fd)on „bie ©ntfüttniug ouö bem ©erail" unb „bie §od^jett beS ^igoro", 1793 „bie ^anberfföte", 1795 beu „®on 3uan", 1799 bie „@(üte beä Xituä" auf bemfetben.

Unter ben ^Jfjentcrbtrectoren ju (äube beä- XVIJL ^ol^r^unberts befinbet fic^ üoriibergeljeub oudj ©tfjifaueber, Don 1791 on leitete Äarl SetTomo bie ©rajer SSü|)ne,

ei' mar t)i§ 1790 director beä .^oft^eatci-3 in SBeimar, beffe« Cbci'teituug uad) itjm ®ottI)e iniieftotte. ©cfjon Dörfer, im Scifjrc 1778, l^otte Söedonio Boritbergefienb bcr Orajer SöiUjiie oorgeftanben. ©due @e)ertfd;nft uon 1791 an aber eiitf)jrac^ er^iir^ten Stitfprüd^cn, Sm Sa^)« 1797 überufltjiu SnrI ®omavatiiii8 bie ©irectioii bc§ ©rn^er iSrfjaiifpiclI^nufeä unb führte biefdfce ft-dj^etju Sfl^ve lang. Seine iträfte waren auä= gejcic^netc, tx fud^te bem fRepeitoire bic grüßte '3fIjiDec^§ning ju geben, baö clafftft^e (£df)ouft)iel luiirbe befonbevS kriicffid^tigt, 3m Sfai^ve 1798 trot unter il^m ber tu ©rn,^ gebonie (Sdjnuffiielei; ®rodfmann, einer bet ^erüorragenbften bramotifc^en iiiiufttet be§ Sal^r^unbertö, fiel Bejitbelt in feiner ©aterftabt auf. 3(ud) ein OJaflfpiet Sfffanbä auf ber ©rajer SSitfjne ner^etc^nen bie Xfjeateraunnlen jener ^eit.

®antit tritt bie ©efdjidjte be§ 3;[;enterS ber 2onbe§r)nuptftabt Stcierniorfž in baä XIX. 3ntjr[;nnbert. auf ba§ Siifjnenfcben fjotte» natürlidj bie Ärieg^jo^re unb bie

DiebnillP auf ton tcntimliidjcu ifönfttet 3oljfliiii fftoii;, .Oieniiiiiiimä SHruiiiiaiit!.

Don 18ÜÖ utib 1809 E)enitiienb geiuirtt. (Sin tiidjtiger üeiter lutir bet 1813 on bie ©pi^e trotetibe ®biiorb mit bem inäkfonbere ber ©tun für dafftfdje ajiiiftf roieber aiiffebte unb bcr felbft eilt mufifalijdjeä lolent (uor. Oper unb ©t^aufpiel pflegte er mit gtcirf^cr 5[ufmerf|onifeit unb £ie6e. Unter ber direction ©tügerS ant 25. ®ecem6er 1823 brannte baž ^^eater ab, uac^bem noc^ einige SDtonatc jutjor baS (Sf;epaor Slnfc^ü^ burd) feine ©aftDorftefInngen in beinfelben ba® ^publicum ent^ücft ^atte. SBä^tcnb in einem probifotifdjen Soiie bie SSorfteflungcn fortgefe^t ttjurben, fdjritt matt äur 9teuerric[)tnng eineä ©c^anfptel^oufeä, baö unter bemfelben ©irector im Solare 1825 eröffnet mürbe. ®ic fofgenben ®ire:toren; ^ßodet, gunt, JRentnuitE erfjielten bie fdjnu= fpieterifd^en Seiftungen auf ber ber legten Sol^rjeljnten raoren bie

®irectoren Ärei&ig unb a)^. ^üger beftrcbt, biefem Ifunftinftitute Slnertennung ju oerfdjaffeu, ÄHinftfer, luie baä (S^epaar ajiitterwurjer, Seemann, @d}iüeig^ofer, SWartinetli, ©te(5er unb anbere ^aben längere bemfef&en gewirft. SSon (jetöorragenbcn

©eftxngätolenten, bie im £anbežtfjeater tt)ätig inaren, fei inöbefottbere Sfmalte SWaterna genannt. Unter 9Ji. itriigei'3 SJirectiouSteitung tjerrfdjte befunber^ regeä Seben nnb ouf bent GSebiete beä Sc^aufpielž fowie ber Dper tüurbe Sebeutenbeä gefeiftet. Sßon beu

nadjftilgciiben ®irectoreii fineii ^^idjfofijer SRcvtalnu uiib ber bitvd) fovgfiiltine

Snfccuinniti uub tiicfjtigc Geitimg ottevfcunfuSmn-trjL', norfj (1889) fuiifiircnbc Xiivertor (£, Scfji'dbev Ijifv anjiefüljvt. ßvft in ben ©edjjifjer^Safjreu erljielt bic ®tabt Örnj in betn eigentlidj ans cincnt Sirciiögcliäube uingcjc^a^fencsi „ jEfjaliat^eater", ipätcr „©tobttl^eater" mtb „3;i^eater am ©tabtuarf" genannt, eine jmeite SBiif)ne, tuefd^e tiurs ttJtegenb beiii 2uft)piel, ber Oi-ierette unb bcnt 9ln§ftcittnng§ftiic! gciuibitiet ift nub bereu 2)irccttotT genib^nlidj mit berjcnigen beä SanbeMjenterž, bc§ am

pla^" lüte fein jüngfter pfpL'ieWev 3tanic tautet, oereinigt erfdjeint. ajkljrfacfjc längere ®a|"tfpiele ber a^cininger i^oftljeaterfdjanfpieler im legten Sa^rje^nt Ijabcit audj auf ba§ @tab(tr;cotcr bie Jlitfrncrlioinfeit geteuft.

Wit Bi'itjitektur in Stettrmath.

X>ic romaritfcI]e gotl^ifdjc

^ic nt(ttcfaltei-(i(^e SBuiihinft (jing, tote iifcerl^nu^it im SlfieuMaiibe, fo ouc^ l)\cx Hon ber ßtrcf;e aiiS. Sti ber ^ett nad; ber begonnenett Cfjviftianiftvung bürfte äCqtiUejo, dä fi'notetipnnh ber ©tra^enjiige nat^ STtoricum, für bie Itrd^Itc^en SBauteu öon mofjgetieiibctn ©inffnffe gemefen fern, nactjbein aCIe 5ii)c^öfe beš mittleren iJtoricmnž uitb bcž oberen ^panuonicnä bem ^jiatviard^en Don StquKeja nnterftiinben. 3in3a^re 811 Itjtirbe burdj bcu ®rü|cn ©tderntüvf biä jiir ®rau bent SSižt^^tiin ©atifiurg jugettjeilt, ®enebictincr iinb ©iftercietifeviuötidfje 6nuten nun ifjrc Äirc^eit unb Älöfter, in bereu ftificn JDfüuern ftf^ ^ftaujftattcn ber ;Slun[t entinirfelten. Obgleicfi bie Äird^engefd)ic^te fcfiDn Quä friit;en Sfifjrljunberteit ii&er mondje .tirdjeubautcu 6eridjtet, reid}t boc^ bie ©rtinbungžjeit feinet ber jefet kftefjenbeu ®enfmale über baSXII.3[afirf)unbertiiirücE.

SSun ber itn 3nf>re 1074 gegrünbeten Älofterfirc^e ^u Stbntont i[t gar nichts utib oou bem 1121 geiidct^ten, 1286 reconftruirten Sau nur ein ^portnt unb ein genieifteUer ertjalteu geblieben.

lüid^tigfte SObiiuntent romauifd}en StitcS i[t bie Äirdje beS @tifte§ ©ecfati, beffen ©ruitbung in baä So^r 1142 geftfet tuirb, ©in ftreng unb mudjtig angelegter San, ber njcun aud^ mit einigen fpatereufjutfliiten, bodj in feiner urfprungIid)eu5Bcfetitjeit beftef)t

uiib auf bell Sefitdjcr einen miirfjtigeii (Stiibrucf rtuSiiüt. ift eilte @äuleii6flfifica mir l^üfjein, ciitft flarfjgebcrftem SCJittctfrrjiffc, iticbrigeii Scitciift^iffeti iinb bvei ?t6[iben. 9tu ber loefrtic^en ©tintfeite tiefiiibet fidj ba§ mit ©nufdjeu öerfefjeiic reic^geglieberte portal, »uefc^em entwebev tiod) loäfirenb ber SSoKcnbititg be§ Sauc^ ober fiirj nad^Ijet eilte prädfjtige 95orf)aUe angefügt lourbe, bie kiberfeitS noii Sfjiirineit teglcitet luar. imöerei^tigt erfcfjeiitt bie 3[itiia()iiie, bag festere Sfufage mit ber @vf)e6ung ber Äirri^c ^iir Mfcrjöftic^en Sattjebrate im ftelje. Sistfjum ©ecfitu tnurbe unter Ücopotb bem

6)torret(^eu, ^erjog Don Öftctreicf) nub (Stciermarf, burd) Srä&ifdjof ©öerfjorb It. öon ©ol^titirg errietet. ®fe SEljürine maveii in ber ^^^Pfä^'t i'i'i^tfl ftiltuibrige ©fieberuiigen uitb iiiifcf)Line ^^^telbodKr eittfteflt loorben, übrigens itieutotö in innigem 33er6flnbe mit bct ©tirninnuer ber Ä'irdje, fo büfe bei am 26. ajfai 1886 erfolgte eiiiftnvj beS nörblidjen 'SljurmeS itnb bie fonnc^ yorgcnontmene SlDtraguug be^ gleicfifoHž bniifättigen fiibli(^cit beit urfpriiiigtidKn San unberiitjrt tie&en. ^Rur bag burdjgefdjfogeue (ücioölbe ber SBortjatte bebarf bet (ärueuerung. ®a§feltie ift bemerfeuäinert^ burc^ feine ©onftruction. Über ucnu ©tiifen übiuärts getangt man in bie SBoi-fioHe, inncr^olb bež ^^ortolž folgen meitere brci ©tufeu ju bcm f}ervlidjeti Sitnennuime mit feinen ^luatijig, gegen bie ©eitenfdjiffe fidj öfftieubcn ?(rfabenbogeit. ®ie friiftigen «erjüngteit ©nuleufdjäfte tragen einfache SUJürfetcavitäle, lurf^e burdj ttjec^fcfnbeS jCetait belebt ftub. B^oetinal tuirb bie ©üitlenrei^c nuterbrodjen; iiiigefüf)r in ber äTiitte beä ßangfdjiffeä burdj ^feiter mit jmei feitiid^ angeorbueten ^olbfänlen, bann in nod) luirffameter SBeife beim Slbfc^lnffe ber (Jfjorpartie buri^ guobratifdje ^ßfeifer mit üier norgefegten ^nlbfänleu, bereu gegen ba§ Sffiittclfdjiff gerichtete fpdj emporfteigen nub in ber urfpriingtic^en §(nfnge jtueifelloS beit ^trtuntpljbogen trugen. ®ie ?irfabenbogen fiub arcf)itettüuifdj uinrol^mt burdj fiorijontale unb ijerticafe profilirte SSaubftreifen, @egen ©nbe beä XV. ^^o^rf^unbertž itmrbe baž gefammte aWittelfc^iff big an bie ^auptobfiiž mit eiuem SJc^geluofbe öerfefjen, ba§ auf fd}(id;ten Äragfteinen vu()t. @feid}jeitig fdjeinen bie ®ecfeti ber ©eitenfc^iffe afä Äreu^gemölbe, bereu 9f^ip^Jen auf frfjioödjltdjeu Eonfoleu fd;arf jufnmuteufc^neiben, erneuert lODrben ju fein. Stu ber 9^orbfeite bcfiubet fic^ ein fleiner gotf)ifd}er ?fnban, bie fogeiwunte iöifdjoföfapelle, !ue£d;e ^ar^tveidje t^irabiuole ber ibte entljatt. ben beibeit fegten öfttidjen ^odjen bc« nürblic^en Seitenfdjiffež an ber Hbfiž würbe (Siibe beä XVI. ^afjr^ fjunbertS für ben §erjog ÄarJ JI. Don Steiermorf uiib feine ^omilie ein pradjtoollež äJIaufcfeum errichtet, beffen itberfc^mänglid) reidjež ®ettiit in SJiarmor, iSroitie unb ©tncco gar feltfam jmifdjen feiner befrfjeibetten Umgebung berüortritt. Stnfeerlid) ift bie 6{jorfcite am reiufteit crfjatteu geblieben. ®er gauje ©c^miicf befdjräiift ftdj auf fdjijne IRnnbbogen unb ^itjnfc^iiittfricfe unter betn §anptgefinife beS |)od)fdjiffeä nub ber Slbfibeit. ®ie genfter finb abloec^fetnb mit SRunbftoben unb bfo2 fantigen ©iitfefeungen gegliebert.

:-5ül

Steten biefem (jroSartigfteii 2öerfe ber romauifdjfn ,<tiinft ftiibet fid) eine Sfn^afjl fteinevev Söonten, melrfie tro^ ber SSeräuDerungeu fpöterer bie uviptüiigücfje Sltsfage erfeitneit faffeu. 2 o btc ^JifarrfivcIje ju ^JiütS bei StibeuDitvg, eine bvcifrfiiffige Pfeiler' bafidca. SRar bic Pfeifer ber ißieniüij fjatuu ijegticbcrte ®ücfel mib Ääm^jfcvgefiittfe, njüfjveiib bic übrifieii, luefcfie bie einfachen 9fvtaben£)ogeit tviigeii, beibi- ^nt&efn'cii. Über ber Sterittit; erhebt fidfj ein aufftrebeuber (5eiitvoIt()!irm. a)Eilte(jrfjiff erljiett im XV. Siitjvljimbert ein got^ifcfjeS ^Ri^ipengetuöUic unb ftatt ber IjaUifveilfÜTitiigei! Slbftä

StiftSlitifjc in Srtfüu.

mulbo ein im fiofbeu 3ldjtccE i]C|d)lDffener tS:t)or erbniit, an nielrf)cit fiiblidj eine flciiie il'apetle anfcfjlicfjt. Unter ben SSorfteljevn biefcr ,ftircf}c finbcr fidj §artnib neu iiic^Jctiftein, ein Srnber bec iiiefc(fmnintcn lUrtifj. — Dluileid) ebettfnUs bafitiwl, breifdjiffig, crftütt bie ?pf(n-rfird;e 'i'lifflj] fittcii anberen Sfjarafter bnbürd;, bag ber 'J^iirm aii bev SBeft» feite bem 2)?itte(fdjiffe cingeEnuif ift. ®tc)eä fdjeint erft get^en Gnbc ber rotimtiil'djeit @ppd)e ftefdjctjen jii fein, rtndjbem baS ©eipötbe im 2f)iirm Ijiuter beni einfadjcn rntib-bmiiiien ^ßortol bmitš ftnmpfe Spitibonen nub berbe, o&sietantete ^^rcn^rippen jeigt. Die r)rtlbriinbeii ©eitenobfibcn finb nodj liorfiatibeit, an Stefte ber ^aiiphibfiž fam ein gotfjifdjer Oalbndjtedig gefd)Ioffcncr <5ljorrauin. ÖJleidj/^eitig erf^ieft bnš 3)iittelfdjiff ein S^e^geiuülbe. 2)er atte Sau, 1130 confecuirt, mnfete in ber g-olgc eine f)früürro3enbe

iötbeutiing geluonneii l^afteti, ba 1369 ein „öSraf STtubpIf öoii ©c^filDuBerd^ ß^orfjerr 511 ©trapiivc^" iinb 1381 ein „@raf üon alg 'ipfarrtjerren (jenanut tuevbm. —

®ie ftemere ^farrfirc^e jn ^ßiöer rifii^ft Äöftiic^ erfif^eint urfiiiibiid} Bereite 10G6. ®er gegeinuärtifie San ftanunt au§ ber jioeilen §atfte bež Xlll. Safir'^iinbertä »üb ot6t ein HarcS 23ilb einer roniaiüfdjen ßanbfirdje, foivol^f ber Stntacje l-uegen dS aitdEj in feiner ftiliflijc^en 2)iirc£)fitfjning. ba? einfädle oülottge imb bie I}dMi'eiS=

förmige ?(&ft§ legt fid) auf ftarfeu ©eitcnmauern, in ber 9[d)iciu'id}tiing biirc^ Söogen geöffnet, ber qiiabratifc^e 5;i)nrm, luetc^er mit beni @(Ptfen£)aufe ii&er bng .tirc^cnbac^ ragt. ®ie 3lt)fi^ ^cit brei tiefeingefdjiiitteue Sfinnbbogcnfenfter unb ift ßefrönt btirdj ein uorfrageitbe^ ©efiinž mit ®pi}cufrie§ inib Sci^riig^nfjnbanb. ®a» fpt^e Äegelbüd) fd)tieBt an ben Stfjnrm on unb gi&t biefem fonft fd)nincf(c>fen ®au ein materifc^ež ©etJräije. ®ie friU^er ftadje ®ede beS ©Riffes raurbe bur<^^ ein (iofI}ifd;eS 5Jte^geiüölbe erfe^t unb an ber SJorbfeite eine fteine Sapelle mit pot^gonem ©tjorfc^fiiB ongebant. Sfn einem ©emülbe» fdjiufjftein fieljt man baž SSappen ber Herren üon ^tniniid^, einež ötefdjlec^teä, wetdjeä fdjon feit 1138 iirfunblic^ baä ^jSräbicat „Dominus' getragen ^at. 1448 luar Sloiirab »on 5?ainacf) ^Pfarrer üon ^ßikr, Dermutl^tic^ ber (Srönuet bet Sapelle.

®ine Wi^e fon 5?irc^en niiä ber gleichen iBnnjeit fiiib nof^ bcinfelben ©l}fteni angelegt mit tleinen 3ltnt)ed)§lungen, etnjii SBeglaffung beS 'Sitjurmcä ü6er bent Eljor= quobrat ober ber Slfiftž ober Umgeftoftiing berfelben in einen polligonen Stjorfdjlnfi. feien ongefül)rt: bie ^rieb^uftirdje St, 3ol)aun 6ei Suittetfelb, SietntanSborf im ^:ßalten' ttjale, 9Kargarettjen bei Snittelfetb, 9)lorein tiei SReumartt, bie ^|Bfarrfirdje üun iDtbacl^, ©all, bie Sirdjen ^u gaf)naborf, aöcifjfirdjeu, ©corgcti ob ^nbenbnrg, SnciEa, 3iiicber-RJölj, Dbcnuül^ 0-|ifarrfirdje), Safiorfirc^e tu JBei^, Sdjiuanberg, (Sc^eifling, ^Kadjau, Änliiarienljergfird)f Don ^nrgg, luelcBe noc^ rDmani)d)e ?Banbmolcrei anfiücift, .^aim= fi^nl) bei fieilmitJ, ^^fctrre ju ^Eeiifenbadj unb bfl§ Sirditein bei ber @d^lo|ruinc ^aj.

®ie Übergang^periobe marfirt am befteu ein fleineä Tiorftircl^lein, ^um

Ipofpital ber einft bcvüfjmten Sartljanfe ©ei^ gff;örig. Sefet ift e3 bie ^farrfirdje Don ©pitalitfd) (tu bct ©tro^e nad) Oonobi^. Sine Šinbernng bež SSaufljftemä luirb cvfic^ttidj, nomlid^ bie Slbftii^ung ber ©cluotbe btird) Strebepfeiler, lueldje ben fdjtocic^eren TOauern an ben Sden uorgelegt finb. Sangljouž Ijat jinei ©eiuolbefelbet mit ©nvtrippeu; an ©telle ber Slbfiö tritt ein i^nabratifc^er 6ljorobfd;tuB; Xriiimpl;bogen unb 5Rippen be^ S^orrnnmeä rnljen auf ©onldjcii, H)eld)e Slattcapitäle fjaben unb mit giinggliebern an ben ©d^often Dcvfeljen fiub. Sin einer ©eitentuanb be§ St)DreS ift burc^ jiuifd)engeftellte©au(d)en eiuc Soppelroanbuifdje gebilbct, rueldje mit gebriicttem ©pi^bugeu gefc^loffen erfdjeint.

(ärwü^uung berbienen noc^ jene fleiueu, ber romanifdjen ©pot^e befonberž cigen= tl)umlidjen g^Jimbbouten, tarner (93einl)öufer) genannt, bereit ©teiennarf eine jtemltt^e

—i—1—jf

f

^iifjt nufiöcift. I)en)Ovraft?ubftc Stelle nimmt bev fiaviicr Don .^ai'tbi'rg ein burc^ 5Reirfitt)nm nub ßicrlic^fdt ter öilicbcnnigen, ^ieinii Objfcte jiinärfjft raiiren jit nemtcii: bif UDU St. Üa!iitiverf)t, .VüfEiu-f), ®Qmli(j, SlJ?aretn lici SJeinnarft, @t. QSocrgeii c(> Dhtrou, 33iticf 01t bfv ittib o^l!}riltg. — äjoit romaut|djei' ^4änifaiiiuTf)iteftur ift faiim

i)ii'intcii?iucrtlie-5 crljnftot!, at unb in Scfjlo^riiiiicn eine J^tiiir ubfr clti ber ginuentiuvci Oi'i Hüjiiiavf, .^Dfjemiuiiig im ajtiiv^lfiolc, Xljtilbmi, ^IU'id;cii6i[n]

an ber Snno ober ciii^dtte ^etuitiS, ©ütilcii mit Süpitiiieii ubi-r £ci[fiitm'cii luie oit iimiicf)cu ,Käufern in jrbud) nicljt mefjv am Cric iljvt'r m-f>.iviiit|iliffjfti S^fftitniiimuj.

?((IuinIi3 lonr bie ^hitift bcä Snnciiä in bic ,§tiiibc nun iiiiien ii[teri]rc)iinjni. 2)io 33üiifjiittcn luavcii bic (Seiitrdvunftr, idp bic SiU'vfmeiftev ijeDifbct irnivbcn, lüclcfje brttiit beit itdteit Stil unb bcffcn eit^cnavtigc (Sotiftritctioiirti im lueiten lIinTvcifc »crtirciteten. 3Me aBifiicr i^imfjiitti' iilitf tuiturgetniijicu Giiifluji niif bic ö|"termrfji)cljcn ünnbc mib ipecielt anf Striermai-f. dürften, une 9tnbo!f ber Stifter, Otto bcr g-rüfjddjc, ©rnft ber (Sifernc nnb namfiatlicf) Sfaifer ^^riebndj HF-, luelrljcr üftevg in Öiviiä .puf f^ielt, nierftcu unb Dffjiinftigtci! bie t)[a!iljnt§eifrige iilteftež frii^ijütfjifrfjf« Sföcrf gift bie

^jßfovrtircfje doti SOtnraii. Ufer ber a)hiv fr[}c6t firfj tcrr;ijinifi.ivnnu, bie Käufer treten nuö beni Piriin ber iöergfefdte f;fr«üT unb mulcrifctj vagt ii&cr biofelben in einfadjcv, ftrciig conftriictiüer unb tfurer g'Ovnt bic Äirdje empor, ift eine .ßreimiulnnc, bic 35icruiig tragt einen Sentmltljuvm, luettfjer üDcr bcu gleid) fptjen ®odjern üon $>odj' uitb iOucrfd)iff nnb ßfjor in^ Stdjtecf ü&ei'get)t. ®ic nicbrigeu (Seitenfdjiffe fjnüen fturf nortreienbe Strebepfeiler, niefdje iificr baS ^T^adj reidjen niib bnrdj ©djuiebebogen mit ben ^odiirf)iffuinuetn ber&iinben finb, fo bem Sdjnlic ber ;£iQnptgeiuüi6e entgegemuirfenb.

Cuerfd^iff unb bcr polljgonate Gtjor ftnb mit bingonalen ©trcBepfcitern üerfcfjen. SrrfobcnBogcn beä SJiiuercn foroie bie genfter finb im ftnmpfen ©pi^bogeit geftnltet, bie iJüttgfd^iff^feifcr adjtecfig, bie bcr Söicruiig fantig berftärft nnb mit üorgetcgteti ,^a(('iäulcn in SScrfiinbnug, icetc^e bie grofjeii ©urtbogen trogen, inätjrcnb bie ^ciuiJI6erippen im a)?ittEUd;tffe nnb Sf)or anf pvofiUrten Sonfolen ru^^en. Gcfiaitcr ift Otto ber 9Ilte Don £id)(enrteiii, ein (gnfel bei 9Jiinnefänger^ lUtic^, nrfnnblidj behinnt nnb bürftc bie 23an,^eit ctma 5)üifdjeii 1296 nnb i;-J04 ftiflcn. 2)te (gingmig^fjallen oorue nnb un ben Seitcnidjiffen nebft ben beibeu flcincn Sapclteii uor bem Guerfc^iffe batireu nu§ üiet fpiitcrer ^rit.

Süöenn an biefent Örttiwerfc nodj bic ©riiiibfnge bcr nlteti SSafilifii ausgeprägt ift, fo jeigt fidj bic mcitere Sntfalinng bcr gotfjifdjcii ^imnueifc in ben .pcidenfiidjcii, uieldjcm Stjfteme bie meiften bcr grofjercn Äirdjen SteienntivfiJ angeljüren. CSinciS ber nmrtaiiteften Sötifpicle berjclbcu ift bie Äird)c nnn SDinrin^StrfifHMiget, jugfeid; ein inafjreö «teiiiob in bet ganzen Tiurdifiif^rnng. ^Siiisbelpfeiler mit reidjurnümentirtfn Gapitütcn, an ben Söüribcn {^onfokn etienfttllž mit &iu&)tierf unb fgm&otifdjen 1.1}iergeftü(ten gejdjniiUrt,

s

«J

tragen bie JRippfti bcv im fdjitnnfcn ©pipugcn aiifftetgcttbtn ©ewül&e in bfit brei jtuar iingleid) Bmteii, akt glctrfi Ijufjeit Scfjiffat, bereit jebeä mit einem im fjaI6en Mjtccf ge^tfjtoffenen SI)ore etibigt. ©cljtnute luit eblem äJiafewetf öetelite genfter erijelleti reic^Iid) btefeii fcf}öiieit Sftatim. ©a» ^itrt profilirte SBeitportal jeigt in feinem ipi^&ogtgeu Xlpiipnüon beu euglifdjeti im 9?e[ief unb Ivirb lioit einem enevgijf^ aufftretieuben, mit Srnbbeii iinb ftTeuäWwuien gezierten SBimverg unb jiuei latiggcftrccften ginlen eingeraljnit. D6ei'Ijii(f) ift ein mit reidjcm SUJoBwevE Devfel^eiic» ÜTinubfenftcr ange&vadjt. ^ii^ft ä^nlidje in bcr ^orm fprjcirifdjev SSiercrfe kfiiibeu firfj in beu teibeii aiifdjlie^cnben 5Dcf)cu ber fübticf)en Wufjcuiuonb, ■me(d)e eßcnfate ein [jitfifc^e? ^portal ent^iilt, iifier bcin fic^ ^loifdjen ben ©trebevfcitern ein ©egineutbogen f:^tannt, eigentljünilid; i|t ber nc^tectige X^nrni

über bem S^uricfjtnffe beS iiürbl!d)eu ©eitenjdjiffe« dufge&ant, mefdjer mit feinem bnidj® firodjeiien ©teiurjetm, ben bie Sateruenfenfter iiOerbecfenben .Sßimpergen isiit bajioifdjeii flitf ©(interen puftivien ©ngelefigureii unb ben bie unteren (SJeft^offe jierenben Sogen= friefen, SBiippen unb iölenbniügiuerfen eljenfo geiftreidj in ber ©ntnjicfüing, wie rei^eub in feiner ®urd]tiilbnitg ift. ®er Snn, 1331 biio 1355 unter bem 3(6t §artiüig ausgeführt, entging burd) glücEtidje Umftiiube bcr tereitž 1788 brotienben ©emölirnng unb lunrbe bie arg befi^äbigte Äirdje 1868 l3iä 1876 einer grünbtidjeii 9?eftauratiuii unterzogen,

(J'ine ^nflentirc^e in nod) eonfeguenterer 2)nrc^fiUjrung bei SijftemS ift bie ß'Iofters tirifte ju 9teu6erg. ®er ©ninbrijj 6eftefjt in einem einfadjen 5Redjted, in neun ?;od;e get^eift. ®er Sftaum luirft tro^ beS SJiangelS eineg eigentlidjen SfjoreS bnrdj feine tiiijn nufftretenben 5j?feifer, bie rcirfjen ä)Jajjn)crtfenfter ntib fdjünen Sertjuttiüffe ganj ünr^üglidj. ?rn ber ©iibfcite baut fidj bais Äfofter on mit einem prädjtigen Äreu^güng, fed^äecfigeni tü})eltenartigen Sinnnen^au^,ÄtipiteIfafl(, ^Jiefectorium unb dien fonftigen 3fičium(icf)teite!i, Su ber unter beni Äapitelfnale ticfinblierjeu, niitlelft einer offenen Stiege ^ugiinglidjen ©ruft finb beftattet ber ©tifter ^erjog Dtto ber grötjlidjc, geftorlien 1839, feine beiben i(;m oornngegangenen ühö feine jmci @ö^ne. — Die größte ßird)e ©teieruinrf^

ift bie bež SÖenebictinerftifteä ©t. Sambredjt, ebenfalls eine §a[(enfirdje, ber (Stjor baburdj gan^ befonberS geftoltet, bai bie ®eiteitfcf)iffe im [jalben ^'f'L'Ifeif um ba-j a}^itteU fd)iff umgefü^rt finb. ^ßiueinnbälBaujig ^ßfeiler trennen bie ®d)iffe, ®ie ftcl)t öfttidjcn finb gegliebert unb ntit ®ienften Derferjeu, bie übrigen ^aben eiufndj adjtedige ^orm, ®ie Sanjeit ift ä'uifcfjen 1320 big 1420 jn »erlegen, iüätjrcnb bie beiben mäct)tigcu ütjüvme ber Söeftfeite in il^rcu ©nbftructiouen oiellcid^t nod} non bem früljer beftanbeuen Söau t^errütjrcn. ®cr Xotaleinbrucf beä 3nnern ift tro^ einer gesuiffen S'tndjtern^eit ein impofanter. — ®ie berüfjmte SßJnflfatjrtlfirri^e SIFfariiV^Jet^ bežgfeic^en uvfprüng[id) eine |)Cit(enfirdje mit etinaž überliül;tem ÜJiittetfdjiffe. Sßon bem bnrdj it'önig ißnbroig ben ©rofecn Bon Ungarn gegen ®ube bež XIV. Safjrljunbertž erridjtcten gotljifd^en ^Bau blieb

jebod) tiur bev bie ^anptfronte bominireiibc fflitteltfjiinn mit rcidj profilivtem iiiib fculpirteni nDen inS Mjteii iiBergel^fnb unb mit f^i^em .^ttiit uevfeljeti, tibrtfl, ^m

Sniiern jeifjen bie fflirnftft&ri^poi ber ©emiilbe iii beti fünf ^odjeti 6i3 ^iir @iuibeitfa).iet(e belt alten SBeftunb, a[fež Ufirijje erfitt bitrd) llm= unb ^ufiatiten bcä XVII. 3afjrtjiiubert§ oullftaiibicje SBevanbcrtiiigeit. — Qu ber ©efoitimtanfage ntit SJfaria^Strafseiigd fikrein^ ftimtneitb, ttur Hon uriifeeven ^imenfioneti ift bie ^^farrfivdje ju SJaria^^ieiiftift ittn 'ijScttaiierfelfae auf bent Jlnštaiifer einer walb&etoüc^feneit ^itijelfettc, Ser Jfiurttt ift fjiev iu bie ÜBeftfrotite ciufieBant, bcmfelkti legt fid} jiutfcfien bcn ftnrf imrtreteuben Strete^ pfeifcni eitic offene ©intjungälinHe Dor. tf^ bL^ipeltfjeilig, fd^ön neatiebert, ein

^Kclief, beti Job ber SÖforia barftetleub, im SBogenfcIbe. Sfucf) bie ßfjorpartic erf>i(t burrf; fd}üue SUfafjiuerffeiifter mib itiit ^iofcu auSgctiilbetc ©tretic))fei(t'r ein rcid)eä 3(tiferjen.

innere beu Sfjureö etitl)ä(t Iföüubnifr^cn (Sebilc) noit tteitjunbcnntßäuiürbifjer ©tcintiie^flrSeit. {Stjcuialä luar bev ^pla^ um bie Äird)e öefeftijjt unb Dietct ba3 ^|ilateau ein fjevrlic^ež ^ßüuorauia über bic (Stene, mcit [;ituiu@ bi^ jjitni SBiidjeriiebirge uitb bie Öorft bei, Souobi^.

©rO'; befi(3t brei §nlleti!ii'd)eit nuS ber festeren ber (lotfjifdfieti '^eriabe. ®er ®oin St, Štijibiu^, beffcii uutcr Änifer ^vicbridj III. ftattfniib imb int 3nfjrc 1456 ncifleitbet tuurbe, []nt adjt pult^fiotie ^pfeitcr mit je uier ®ienfteti, bCntttufe dapitäle uub reid)e SRejjcjeiDtifüe, bie audj in bem fang gcftrerften ®(jor liorl^rttiben fitib. Se^tercr ift luefeutlic^ fdjmäler ufg baö ©JittelfJjiff, jebod) nin fünf ©tufeit über beti ^i'irdjenfufj&obeii evi^üben. ^iuBCte ift imniifetjnlid}, ein X^urm fefjlt gan^Iidj, nur in bcr SBeftfront befinbet ftcfj ein reidjer be^anbefteS loappeugefdjmiicfteö ^^ortd, beffen öogetifeibnng bie ^uvtu eitteä fetjr gebriicften fogennnnten Sfetriiden» jeigt. — 'Sie ©labtpfdvrfirdje jutu Tjeiligen SBIut, nrfprünglid; bem ©omitücüuerorben gefjürig, 1512 biž 1520 erbnnt, fütoie bie wof)! früfjer entftanbene {^mucižcauerfird^e ftininten mit bem ®Dme in 9Inriige unb 2)urdifiiljrting jieiitlid^ überein.

§icr möge bie uedjätiuiftntiiijig tleine l^Pfarrtirc^e oon ^erni^ bei (Jira,^ angeveitit meiben. Sinzig in ifjrcr Slrt ift bie üöfung be§ Sf^orfc^hiffeä. Um einen nttf bev 2[d)fe bež ajEittelfdjiffeö fteljeuben ^.pfeiler frfjliefjeu firf) bie ©eiteufdjiffe im falben ©edjgecE, bemgemäfe entfte()eu funftnolt angeorbnete breiecfigc 3Ba(}rcnb fed)ä

^Pfeifer mit je tjier ®ieiifteii profitirt ftnb, tjnbeu bie jmei übrigen bereu rtdjt unb ber mittlere, fer^Sfeitige, fugar jniüff ®ienftc. ©er ®eftfeite tegt fic^ ein maffiger ^tfjnrnt vor, ber unten eine mit ^fJe^getooLbe überfpannte SSorEjatte bitbet. §altenfird)en fiub

meiter ^u jiifjlen: bie SBnflfaljrtSfirdje 3Jhtria^®ärnecE 0.)3ernegg), cirea 1461 erbaut. @in tteiner obiouger 3;fjurnt ntit guertaufenbem SBalmbad) ru[}t nuf einem bie beiben SKittelftrebepfeiter ber r^auptfronte tjerbinbenbcn Sogeu; mitcr bemfelbeu befinbet firfj ein

ao*

xeid) burdj S9(enbma§ittevt, Sonioten, ®atbad)inc uiib ^iarni becorirteä ^portol, ®ev nad) xüdivärtS anftfigeiiben S8erglet)iic folijeit buvt^ treppenföriittijeä Slljfe^ctt ©ocfel, gefimfe imb btc loeiteu breitrjeUigeii 3Jia(i)ijertfetiftet ber (SfiteufroiUett. — ferner ©t. Georgen ob iDiutau t)om ^[afjTe 1480. ®ie ©rofee biefer ffiird^c ift niii^t uiit)cbeutcnb, bte @eit)öft>lTippen etitfprini^en uiiüermittelt auS ben ®teuftoit bev ^]SfciIev. Sm ß^ure Befirben fic^ an ben ®icn[icit gigurenconfoleit unb iBalbac^iite. Snblirfj bie ^^farrftrdje »011 SdE)(rtbming, gletd^fnllž bie ©eitenfc^iffe mit fünf ©citeu bc§ ^^''ölfciJS um ben g^or gefiif^rt ftnb. on bcr SKeftfeite jfigt jioc^ S)etatlž be§ UBergangžftitž,

toäljrcnb ber fonftige Snu fant 3nf(f)nft üo» 1532 botivt. — ©rcifc^iffig fiub ncd) bte urf^jriinglicfi ronmiiifi^cn ©onte (iejjt ^favrfircfjen) ju 3Kor6urg utib ^pettau, bnnit ©ilU, giabfer§6urg u, f. iv. Det Stiftsfiri^e jii ©öß fei (Snoii^ming getfjan eiuež Setfpielž au§ bfr ^eit beä ooffen JRiebergangeä bcr gof^ifrfjcit ji?Ltiift, ©pirafförmig geroutiberre SPfeiter, rtenienartig oetfrfjhmgene magere SRippcu ber gefreu^tfä Stobmerf

am športni fennjeic^nen bie Slömege, niif tucfdfje bie mittelaEtcrlidje afvrf^itettur gevüt^en wnr, <5}aitä eigenartige 31nlctgeti, Wetrfje in Steiermnrf tjäufig torgefnnben merbett, ftn^ bie ülueifc^iffigen flirdjen, meift feljr originell gestattet unb mit fuvmakm ?lufu)anbe burc^gebirbet. (jertoorrageubfte iÖQumerf biefer Slrt ift bie ^pfnrrfir^e am ^ßö£lctu= tierge. ®er eiugeljante Xtjuvm nimmt beu mittleren einer nndj ber ganjen breite fic^ erftrcdenben 5ÖDr£jalIe ein unb enthält ein 'jßoriül, beffen tiefe ße[)[ungen Säulen mit ÜauBcapitälen unb SBüIbarfjinen fdjmiicfeti unb beffen Sogen bou einem fteileu, frobbeit' befe^ten, in einer ®oppeI!reuj&fume enbigenben ©iebct gefrönt tcirb. iKaBioerf&tenben in äHiei ^ö^en, mit ^iaten unb Söimpergen gejiert, üIicrcdE gcfieltte fdjtanfe ^iaten au ben @tre6cpfciffrn ertjofjeu beu 5Reirf}t^um ber Stirnfeite. S)ie ^loeifrfjiffige ^atte cnt[;ä(t brei ^feiter, inäfjrenb ber gfeid)lr)eite, im Tjalben Sl'c^tecf ge)d)Ioffene (Sfjor bitrd) üier im Quabrat ftcfjenbe i^äfeilcr breifdjiffig mirb, mobei an ben fdjragcn Seiten fic^ breiedigc ^toidefgcmölbe crgckti. Studj bie gefammte innere Hu^ftattimg mufj atä eminent in ber Xedjuif unb im detail Sejeic^net nierbeu. — Sn aljntic^ reic^cr ÜBcife burdjgefüfjvt ift bie 5ßfarrfirdje ju a)farcin bei ^Jnittetfelb. (Sdjon ou ber ?(ufieufeite ift mel)r ©culptur angemenbet o(S fonft an ficincrett iitivdjen üblid). Xie Strebepfeiter finb über bem Siafgefimfe in iiberedgeftetite giofcn anfgefiift, allerlei tSjettjier unb ^rafenfijpf« füllen bie ^oIjlMjIe beS §auptgcfimfcg unb SBafferfpeter tagen meit tor. ^ie oblonge SSortjaHe an ber SRorbfeite entljiili eine fo oerfrf^enberifdje ^ülle oon p^antafiebollen ©eftattnugm unb SonjtruftiDneu, inte fie faum irgenbiuo onberluart^ ju finbeu. 3ti gleidjer SBeij'e ift baS Ennert beljonbeU, föobei noc^ bie SKaterei ber (Semülböfappen oon 1463 unb 1490, (ifg feiten torfommenb, fe^r beadjtenSmertlj ift. (Sin ^JJrobfl üou ©ecfau, ?lnbreo§ {žn§tE)ater, ßeftorben 1480, lieg, ben Sou errichten. Sin einer ©onfole ber Sßor^nlle ift ber ftcipf be§

Slii« besu giiiitrii bet Soiafitrtie jU Bitti.

S8auitiei[ter§ gemeißelt, ouf einem iS^initfjöanbe barmitev ju (efcn: „niclas. v. admund. maist. d. Kirchen 1445." — Hnjufdjfie^cti Wäre bie ©pitdfivrf^e 311 Dberlöötj, beincrfeiiätuert^ juegeit t^vcr gleich freien uiib reichen ®ctoiIE»Ubiiug 6ei einer burdj ungünftige Serrainöerfjättniffe öeraufa^ten nnregelmd&igcn 3fnfagc bet ©d^iffe, an loclrfje mit gcicenbeter Wdjfe erft ber S^ot regelmä|icj Qiij(^tiefet. Ü6cr ben ©(^ö^jfer be§ SSaiieš ütiibet eine giifdjrift unter ber Söfte beöfelbcn:

©eBäub ^nn icf) ® :3ertlebe!t mit fi'uniber Seibt ^tlff SJoCptotIt — ber — tuer gav rootit gcacfit gef(^ef|tn nnct) S^tifti ©eputb. Xllil Rimbert jar — baniac^ in bem XXX jar. ®ott l^etf uiiä on b — cnflcl [rfiar. — omcn ba® metbe tuar,

<Bt Osiüolb 6d Seiritig ^at uier SJiittcIpfeiler. ®ie 9Jc|= nnb ©terngetööttie, fotüie baS ^ifc^bfafenma^iüerf mit ßilimciit§(jängeu trogen beu SEjaratter ber Spotgot^if. Sfm ©(f)iffggen)ülbe fiubet fid; bie Saljregjap 1496, — Stn bet ©t. ?Ruprec^t§firdje Sei ®vu(f 6itbet ber SReft eineg romamfd;en 3;^iirmeS baä SSerbiubimg^gHeb ^mifc^en beut ©tjor itnb bem burdj brei ^ßfeiter getfjeiften Song^oufe, an loelc^em baž nörbli{!^e ©c^iff einen fetbftäubigen Ijalbadjtecfigen S^otfdjlu^ l^at. — 2tn beu Sirdjen üou ©c^öber unb SRntiteu entfteljt bie ®oppetanlagc baburdj, ba| einem ^lanptfc^iffe im erfteren iJtiC füblici^, im le^tcrcn nßrblidj ein einziges ©eitenfd^iff gegeben ift. 33eibe tirdjen ^afien, )ote bic ineiften bei XV. galjri^nnbeilž, eingebaute Orgelemporen unb fteljt ber ^Efjurm jebežnial auf ber Seite beä Stebenfc^iffeg. — mit SRouten ift aud^ bie IHridjŽ^

lirdje ju ©tauä. — ©t. Slfefig in ber Üoming ift baburd) intereffcint, ba§ bie ^liJC'' t^eiluug auc^ in ber terbreiterten ß^orpartie teftefjt unb jeber Stfifdjlu^ im i^alben ©ed}§ect erfolgt.

©euctnut möge nod) njerben: SJoben^ ki ßnittelfelb mit jltiei 5ßfeitern, ber Slltar® räum in bem alten romanifd)en 3;^urme befiiibUc^; Sümmern, eine legefina^ige SInlage mit öier ^ßfeiferu, ber ^tjitrm au ber SBeftfeite üorgetegt; Q}aiä[jorn, ©t. fflenebifteu, ©t, Erwarb in ber 93reitcuou, g-riebterg mit brei ^ßfeilerti, ©t. aJtagbolena 6ei Subenburg mit jicei Pfeifern; @t. ^antrofe in ?lltenmar!t 06 SBinbifd^gra^, ein quabratifdjer 3iaum mit einer SJtittelfäufe, ber ©fjor in ber ^opfjeit öürgebaut, ücrmutfjfic^ au» bem ©aalBau ber einfügen alten Surg im XIV. J^ui^rljnubert entftanbeu.

®ie größte Stu^a^t ber J^irdien ü&erijoupt finb einfdjifftg angelegt. ®er SSorraug unter biefen gebührt ber SeedjHrd^e in ©raj, nodj aul ber gritl^-^eit ber got^ifc^eu ©poc^e, luüfiir bie ©türfe ber llmfaffuug^mauern, bie geringere SluStabung ber ©trebepfeiter, bie fd;lic^teu Äreujgeitiöl&e nnb bie Ätar(;eit ber conftructitien ©tieberung ^eugen. ®ie

SSonbbicnftc fiiib ju fimfen grnppirt, fo ba^ jebem berfelten eine bcr lirnftntiförmigen ©emöUiänppeit entiprtd)t. ®ie Sapitiife [iub mit tjiibfcfjem Sölattluert gefc^mütft imb bie gefoiiberten untcti ^otl^gontu 93afen bo^ipelt geijltcbert uub ijut pvofilirt. ®ie brcif^etligcit getiflerntci&rafTfe [iiib in einffirfjen ft^öiten ßiiiieii conftruivt. Unter beit ©djtu^fteint" fältt jfnev im poUjgoiten Stjor auf; eg ift SljriftuS am Äreuje auf ber ©treibe befeftigt,

bie^üfee mit bemilmijeg^ ftüiiime rogeii tucit in bie @ert)iilt)žtflppe hinein. @in fpätcr nngefcrtigtež jicr=

rf)eti mit ber ^lO^reöjal;! 1499 ift in bicS^ormciner eingelitenbet. SüBeft^ pcrtat fommt bem ganjcu Süoröau mit ben Reiben fi^niäc^tigen 2;f;iiTmen ju beiben ©eiten fdjeinen nnS berfelben S« ftanuneu. SemertenSJuevt^ fitib im Siinern bie öortjc» fragten (Srnporengnlcrieit an ber ©itbfeite unb bie ßStoägemätbe im (5:f;or, luett^e tl^eifmcife betn XIII. 3at)rf|unbert an» gehören. —

3" 5lfTen3 tjatte fcI;on feit 1025 eine ^ßfnrre beftanben, lueld^c fic^ über äffarirts^t'Q an bic ijfterreitfjifcfje ©ren^e erftvedfte. Sm 3nt;re 1471 begann ein itüllftiinbiger Umban ber Äircfje mit bem Sfjor, bem bag ©djiff 1478 6iž 1518 folgte. ®ie lictjte SBeite bc^felbcu beträgt 15 SJJeter. ®ie ©trcbepfeiler am fiongfc^iff finb iuä Snnere gebogen unb fjaben fdjmate Surdjgänge. ®er S^or fjat btoö innere ©erftarfiiugö^ Pfeiler unb einfnrfje Ärenjgmiölbe. DaS £(ingfd;iffflen)ülbe (jingegeti ift über^iogen mit becuratiuen ?Rippeu in SRe^form, bie fid; an ber 9JJaner burd^freii^en. 9lf[ež detail ber ^^iürtnle nub ^^enftermafiwerEe bejengt ben SRerfart beS ©ti(S. Seiuunberung^lrürbig bleibt

Saiiititdilciti (tiJV'w "ii bet SRiit) in fticdjbotJ 6ri SBötiiftt.

6toä bie SD'toifterj'c^aft be§ ©teinitie^en in feiner tioHenbeten (Steinfc^iiitttecE)uif. — ^u beii 6cbeuteubffen fircfitic^en Sauten beä £(inbc§ jo^^It «ucft bte ^pfiirrtiTd)e ju ©röbintiig. ®ei einer Slöcite tion ü6er jluotf SKeter finb f;ier bie ©trebepfeifer jitni 3;f}eil nac^ Stnien öerfegt uub 6eloirfen eine froftigc ©Itobcriing beäfetBen. Ošloutb in ©ifenerj, beffen ©rünbung bie Irabition bem itaifer 3tubolf öon ^otiSbur;] jiifdjreibt, jebenfallš aber unter ^nebridj III. 1471 bis 1493 neu erbaut, (legt auf etuer Sltiljütje uub ift öuu SRingmaueru umgeben. ®eui niaffigeu "Il^iinue ou ber Unten Seite be§ ÜnugfdjiffeS ift nöxbtid^ angebaut eine Sorettofa^seße Oou 1506. ®ic aSufifempore an ber Bcftfeitc loiirbe erft 1517 errid^tet. I^^eingemol trägt fte nud) ^ormeu ber S^.iät^wt gut ©c^au, ptu Seifpiel gewunbene SMdjen, naturdiftifd)eS SlftroerE in ben SrnftungSgalericn.

Sin 140 einft^iffige Äircf;eu aöf|It bie ©teiermorf, ntcift auä bem legten Zeitraum ber got^ifc^en (Spodje, für meldte eine gemiffe Huorbuung tijpifcf) erfcfjeint, bie fteti t>on malerifi^er aSirJung ift. ®er ^El^urm mit Tjul^em Sffidlmbnc^ ift näinlidf; gemü^nltd} bem pot^gonen unb mit ©trebepfeitern berfefjeuen Ef)ore feittic^ angebaut unb entljält unten bie ©acriftei, barüber ein impure. ®in Söeifpiel t;ierfür ift baž Sanbfitc^Ieiu in ßird^borf bei 93ärnerf. — Semertt fei ^ier, ba| tion ber älteften ^?artfjonfe in Öfterreidj unb S)eutfd)[anb, bei SiHi, mit einfd^iffiger fc^fanfer 5lircl^e »ort cblen aSerijättniffeu, mit SJiauern unb Xi^ürtnen umgeben, nur nie^r 5Ruineu übrig finb. Xie ^ßrioreugruft alleiu in ber SUJitte bei einftigen fiteu^gaugeS, eine Slrt got^ifrifjer .Sl'aruer be§ XV. ^a^rl^uubertä, ad;terfig mit Sterugeiuöfbe blieb ermatten. (Solche finbeii j'ic^ oereinjelt nodj int ßanbe, wie in Slflenj, am ^tieb^ofe in ^ro^nleiten uub

in Syteuinorft. Unter beu eigeutlid^en griebl^ off a pellen bietet ttiol^l bie ©ebaftinnSfapelle ju ajiarein im 9)türjtl)ale bns fc^önfte SSeifpiel. Duobiatifrfj im ©runbrife, mit brei Sld^tedfeiteu abfc^IieBf»b, öffnen fic^ uck^ ben brei §auptfeiten ^^i-'nftei'. 3u ber Sßitte ber ^Jorberfeite ift ein ft^tiialeä, mit ©ifengitter gefc^Ioffeucö ^Tljitrc^en augebradjt. Sin ber uÖtbltc^en ®cfe befinbet fid) eine üdu innen pgäuglidje ^an^el mit ©teinbecEel. ©on^en eine ^ierlic^e unb malcrifdje Slntngc bon bor^ilgtic^er ©teinmefearlieit.

3um ©djluffe fei öon ^.lirofanbauten ba§ ?lrfabcul)aus in Sörucf "^ertiorgelpbeu, Welches 1494 big 1513 üon ^ßonfra^ ilornme^ erbaut mürbe. Über einem Smibengange öon fed^ä nieiten ©egmeutbogeu auf luaffigen SHunbfäulen baut fidj im aJiittelt^cile be§ Ölebäubeä über breicn berfefben eine floggia Don fedjš Cffuuugen auf, bereu ©eiDölbe nuS trummliutgem S^e^toerl heftest. jJ5ie SfrdjiDoltbogcn finb unten feitlic^ ebenfalls fegment= bogig, in ber äßitte im ftadjen ©feförücfen gebitbet, ba^iuifdjeu befinbeu ftc^ über beu ©nuten f^iolewfdjaftanfd^e auf (Scnfolen. Oben bitri^freiiäcn firf) bie gefd^toeiften Sogen fogar. Xro^ ber nüchternen Umgebuttg nimmt biefež ?lrdjitefturftücf Ijoljež Sintereffe für ftd^ in Slnfpruc^.

©oKjiMeS Mtlabfti^aisä in 4!nit( an bec TOiit.

üou ^profaimrdjitcftur fttibeit fti^ nocfj in au ber ®urg in einer Poppet' luenbcUrcppe nnb ben fnortigen ^-enftergchjanben, luclrljc öon beut einft jnr ^oniüri^e fürjreiiben SßerOinbungägaiige eifibrigen. 3n einem üom ^omercinjeiigäßtfjeu jugänglicTjen ^anfe Iieftel)t ein buri^ jtuei ©tücfmerfe reidjenbcr ,f)ofganfl, unten nuf SBortragnngen ge[tügt mit mannigfach geformten Sänten unb fctjöit geglieberter Xfjiire. SBJanc^ fonftigeg profangptfjifdjcö SBüuloert bürfte ber im 9[uf(ing beä XVi. Sa^r^imbertä aiiž SfaHen eingebrungenen 3tenaiffance jiim Dpfer gefallen fein.

Don ^er Ketiaiffance bis 3iir Heii5cit,

Spät getongte bte Sicnitipnm'e, bie Äitnft beS fjeiteren £e6etiägenuffeg, norfj a5eutfi^= (finb uitb nod^ länger boiterte eö, bis ber (SSeift ber neuen .tunft bie formen ber SCrdjiteftitr burd)brrtn9. $ßäi)rtnb wir auä bem 9(tifmig btö XVI. So'^i-tjunbcrtä ©emnlbe befi^en, toetdie bereite tion bem fri)cf)en §aiid)e ber 'iRenaiffcince bnii^tne^t finb, entftefjt iioe^ 1515 bie ^Joitnenfirt^e tion ©öfs im got^ifdien ©titc. ?(kr batb nadj^er ertcig bie auSgefebte ©ot^if ber liou ©üben t;ereinbred)enben Strömung, benn ©teiermarf liegt ju uafje an 3tatifn, nie boB eS nidjt früher at§ tiörbli(^ere Sauber bie neue Äuuft in fid) I)ätte nuf^ uefjmett müffen. Sffiir wiffen, ba^ im Satjrc 1523 ber unter S'aifer 3>Jaj I. begonnene

9feuban ber SPitrg in @r«,5 jit @nbe tom, unb tuenn aiirfi ooii bem öjeliiitibc felfift, lueitigftenS in bor nrfjjriinglidjeii ^ori", Ijeutc nichts niefjr befteljt, fu &cfi^fit luir iitž fofttnire SReliqitie ben bcSfcItH'u, bag fjei^t eine Oebenftafel auS Söronje, ttjrfc^e Bei b™

feierlichen 5tcte ber Sdifit^fteinfegniig in ben Snii eingefügt luorben fein mag. ®icfel6e jeigt au^er ber ^?[iifcfjrift iinb hem SDfebaiCfuni^ortrat bež Sanbcgljünptmciunä öon ©teier ©rafen ©tgnninb öon ©ietricfjfteiii ein belicüt genrBeitcteS Ornament im Stite ber reinfteu Dieraiffance. SSenn aJfo non ber ©cbenftofet ein Scf^tufj auf ben 3inn geftattet ift, fo miiffen mir nnž ben SDinEiniifiaii'ffljen 93urg6üu in biefent @tife Dorftetlen. 3m 3Q£}re 1531 mnrbe jener Jfjeit be§ Canbfjaitfeä in ©raj, trefc^er feine gront gegen bie ©tfjmiebgaffe fe^rt, mit beni fogenannten SRitterfaul öoffenbet. £e)jteret lourbe inieberl^oft umgebant, nkr üon ber ^ayabe fteljt nocfj ein IcfjrreidjeS ©tüd, nieWjeä nidjt

Qltbi'iiltnfel «nS iBroüjc tjoii ber ^urg in ®raj aii8 bürii Jfatjtf 1S23.

nnr Stenaiffanee, fonbern fpeciell bie öon einem bentfcfjcn Söanmeifter gefjanbEjübte 3fienaiffanee erfenncn lagt. inareii bie ?Infäiige ber neuen Sunft in ©teiermnrf,

©egen btc 9Jfitte bc'3 Srttjrfinnbertö fteKte ficfj baš Sßebiirfnifj l^eranä, ntn ben immer Ijeftigcr anbrängeiiben Xürfen erforgreicfjen SSibcrj'tanb jn leiften, ©ro^ unb bie fiib= öfttid^en Stäbte ber ©teierniarf, tecldje tiš baf)tn noc^ mit niittelniterticfjen ^tjiirmen berfefjen nmren, nadj bem nenen itaÜenifcfjen @t)ftem ber 33flftioneii jn I^efeftigen. Wülfer g-erbinanb L ticfrfifo^ im Sa^re 1544 ^unarfjft bie SJleubefeftignuf; bc§ ®tf)tü|3ber(}e§ nnb bet ©tnbt (Srn^ unb berief ben itatienifcf}cn ®onienici) be Safio ju

biefem 2Berfe. ®c Sinlio jog goljireirfje itatienifrfje Saunieifter nai^ firf), ntib fo begann benn eine bi§ in§ erfte Sßiertef be§ XVII, Satjrljunbertä mäfjrenbe italienifc^er

Itiinftlei unb SBerffeutc, melt^e ben Stil bet itnlteni[df)cn S^enaiffanee fo^nfngen perfönlid) in Steiermnrf ini|jortirten. 2)a biefe Stniiener nic^t nur bie Sefeftignngen non @roj, gürftenfetb, ^Rabfeižburg, JDfarburg, ^^äettou unb 3tann angfüfjrten, fonbern in i^ret amtlid^en @tetlnng auc^ mit bem Sau oon 3lat^f)äufern, ©c^Ioffern, SBo^n^äufetn ber <ß(ttriäier ic. betraut tourben, fo mar balb bie gefammte Sautl^ätigfeit 9}tittel= unb

iliortal tiel ^lanbEiauie^ in

llnter[teiermar!S in il^rcii §ftnben itnb in bem SJia^e, aB fie fid^ burcf} nene ^iijiige öerftärften, uer= brängteu \k bie fjeimtfdjen beiitfcl;en SReifter, tuelcfje in ber neuen Stiiiift: „a\u tilifd^ jit lianen" nidjt fo üeioanbert looren ttiž bte Stoliencr.

SJiur tn ben Giebirgä-t^atern Okrfteierž, toofjin fief; bic offideHe fett ber itatienifc^eii geftung§&antnei[ter nidjt erftrecEte, bürften, loie fVürti(^e ^Reffe jeigeti, beutfdje SBituineifter tljätig geblieben fein, rtjetd^e ifjre fnitCtlerifc^eti SInregutigcn öoin natjen ©aljbnrg unb Dbcröfterrctrif; empfingen. Sffiit SfnännEjine btefev nt^t tebenteiiben SSerle mib ber fdjon fvül^et nuintjoft gemachten (Srajer Stej'tc gibt eä in ©teiermart eine eigentlidje „beiitfdje gviU)^ renctiffonce" nid)t; affeS SQcbeittenbe, waä ang bem XVI. unb beni erften ©rittel beä XVII. E)unbert3 er^cttteii ift, trägt, weit öoit ^tatienern Quögefiifjrt, itotienifd^en et)ürafter.

®oineiiico be ÜüIid, bcr afg „Sfjrcr vöiMifc^ foiferltd^en ÜKaje[tät oDerftcr Saumcifter bet inneröftetreid^ifrfjcii ßanbe" j^ämintüd^e SiefeftigungSbauten bei' oben genannte« fteirijc^en ©tobte leitete, fiegann unter auberem 1.558 ben 5icu6cm be§ £anb^aufe§ in ©roj, itnb ž>t>ar jener beiben'Jütget, oon beiien ber eine an ben alten ^ftitterfaal anftöfet, ber anbere bie grout gegen bie §errenijaffe bitbet. ber ^a^abe bcä festeren ertennt man ol^ne äfJii^e ben in SSenebig gebitbeten 2Jiei[ter. SBä^renb bal borifc^e portal beut beutfc^en (SIemente einige Eonceffionen niodjt, j^igen bie bnrcf) ein feiiieö ©anlegen getrennten 2)o)jpeIfeiifter bež erften nttb 3n;eiten ©tocfloerfcä üeiictianifcfje j^riil^renaiffaiice, S)iefet tienctianifrfje S^arafter tritt no^ nie^r f)eroor in ber (bainaligcn) SWitte be§ ©ebäubeä, mo bnvd; bož ®üppetfen[tcrn in bciben ©tocfnierfen

eine 9Irt Sioggia gebitbet tüirb, weldje mit bem S3akon beS jnjeiten StodwerTe^ birect auf äWnfter beg Sonat granbe t^inmeift. ®ie ^jvädjtige, gan^ in Guabern aufgeführte ^ofarc^itcftur jeigt brei übereinanbev tti^enbe borifc^e ^^itafterl^atfen, ®iefer impofante S8au ■6efd)nfti9te ben aJteifter tn§ jn feinem 1563 erfofgten ^Jobe; feine ®(^ütev unb efie^ maligen ^jSoliere ^:pctei: Xabe unb ®cnebict bela ^^Jorta be iJiiüa oollmbeteti 1564 baä SBerf.

Slm Sanbijoufe öon fttiben toir bie ©runbjiige ber auf ©tciermorfl SSobeu blütjeuben grü^renaiffauce angegeben; faft 9If(e§, tua§ burc^ na^ejn f^nnbert 3a()Te üon ben Sdjütcrn nnb SItadjfoIgern beg 3)teifterg erbaut »uurbe, ^at gemcinfamen (S^aralter. Sefouberä origiuell unb t^pifi^ für biefe fteirifd^e Socalfc^nle ber $Ird)itettur finb bie ^mei« über breiget^eilteii 9?unbfen[ter, burc^ ein, bejie^nugSiueife j)uei in ein drittel ber .^pütje untcrbunbene« ©iinldjen getrennt, — ein 3JJotiü, baS un§ fünft nirgenbg auf beutfdjem Soben betannt ift. Sie bebcutcnbften SBerfe ber be ßalio'fcl^en (Schule finb fotgenbe: baf ©(^lofj !}?atnuinu«borf in Sßeij mit t)ier öcftljürnicn, 1555 erbaut, tiieHeic^t t)on be t'alio felbft, jebenfullž aber auä feiner ©c^ute. Sou bet Sunenaiižftattnng biefeä ©c^foffcž [;at fictj ein, je^t in ©rajer ^ßriuntbefi^ befitiblirfjež meiftertiaft getäfeltes Limmer ertjalten, laut ^nfdjrift 1564 uon bcutfc^cu iSntavfiften im Stite ber beutfd^en SWenoiffance auggefüf;rt, ein ®etuei§, bafe fel6ft bamatS, a(i bie gro^e ?Ird^itettur in ben •glauben ber Statiener tag, bie Sntarfiften, bie Sd^reiner unb bie 3Jkifter ber fogenannten tieinfunft SDeutfdje n^aren. ^^f^ner neuneu mir bie ^runfftiege in ber f. {. SSurg ju @raj, rtjül^rfdjeinltd) ämifd)fn 1568 unb 1570 non bem ©djrtjiegerfoljn be Cafio'^ ^H^areo ©ionifio labe erbaut. Sie lefjnte fidj an ben alten, ber Xrabition nac^ bou .«Saifer ^riebridj III. erbauten gtiiget bet Surg an unb untrbe 1854, ba testetet baufällig erflärt lourbe, mit biefem bemolirt. ^}ie .^ofpartie bež ©d^toffeš ^ollenegg, mit ber gauj im (Seifte be SJatio'g concipirten materifdjen ^ireppe Don 1577; ber fogenannte Siinbfdjeit'fdje ^Etad bež ßanbfjaufeä, eine UDn ^Jtntonio aiiarmoro mit faft unnierflidicn Stbnnberungen buT(^= gefüfirtc gi^rtfi'Ö^^'fl §auptfa^abe unb ber ^lofatfaben beg Saubfjaufes gegen ©üben,

eublid) bcr möcfjtigc @lcidf!it()nnn am ®rf)fDf55cTn ton 1588. SSie mderi(cf) biefe Sö(m= meifter bev grüljpeviobe ju gcftatteu iuiißfeit, iitnc; bie a&ge&ilbete ^offaggia mit ©liege im §aitfe äum rotten ^retiS in QSrci^ jeigeu.

©rjfjerjog Itnrt IL, irelcfier lo64 btc Üfcgieriing bcr i^m jiigefallcneu iitiicrüftcv' rcic^ifcf}m üonbe aritrnt, ttinr ein großer Saitfreiitib. <Sr Cebtnift- fidj jiir 2)itrcfjfürjnjitg jeiiiCT onfniig? ber SKeiftcr nii§ bc SfiÜD'ä ©cf^itie, imb ^roav U'ar e§ äiniä(fjft bcr

„^ofbaiipcticr" SDiiUTi) ®iouifio 2;abe, weft^cr ben fcf^ou erluiifjiUeti Xvcppcrttoii in bcr iöurg, bniiit noii 1568 bis, 1570 b(i5 ^ni^bfrfjfuB „©jnibfjüf" in XoBI mtb in &LTlcI&cn IJeit ivotjrfcfjeiiiticf) Qitdj baS Sufijrfjiüf^ „Stirtan" bei Öiraj ertante. Setber fiiib bie Ocibnt üuftfri^töffer fo tiielfocfj iimgetiaut ruütbeit (festeres ift (jeute ©traffjauS), baj; non bcr iirjpriitigtidje» ^frdjiteftur taum met)r eine Spur tov^aiibeit i|"t. gii: gleitfjcš Sdjicffat erlitt bnS non 3(iibrca Scrtofctti ^lüifdjen 1578 imb 1588 erbaute Suftiitdofi SBciiitnvg (jci 5Bru]tii)ee. ?[fä ber ©rjtjer^Dg baron ging, für [idj iinb fiiue gniitiUe im ®otne Sedau ein ajfanjotcum crbtiuen ju laffcn, üöcrtrng er biefe 'ätrbcit bcm Sttefianbro be ®evbii, luetc^er iu bcr ijeit foit 1587 bi® 1592 bnrnn arbeitete, ®r fufjte bie jluci üorberfteu ^ndjc be§ Tiörblictjcu (£eitcn}cf;iffe§ ju einer iTapeUe äüHiiuüicu, inbem er biefelbe gegen bie Sdjiffc.mit einer reijj uub tiviCnnt cumponirten (Sdjranfenardjiteftur au® Süiarmor abfdjlofe.

|)icr iteljt Dereitä eine flubere £nft. SScrbü fdjeiut 1576 au^ Stiilicn gcfomuien iiu fein, ruo um biefe ^eit bereite eine jietniidjc greitjeit in ben avdjitcftüuifdjcn g-ormcu, baS Ijcißt bie fogenonnte Snvode begouiien Ijatte. ßr meig geglaubt Italien, tjier ouf frembem Sobeii feiner ^fjantüfic tuiHenba bie j^HiJft fdjiejjeu laffeti füunen, benn er (eiftet in ber Slnluenbniig uoii ^-fftonS, avtasfen, (lartottdjen, ^ItjtcrlDevt, geflügelten nnb nngepgeftcn Sellien, SOJebnidons ic. baö 9JtiigIid)fte iiiib fdjafft ein 5tBerf in ftro^enbfter a3arocfe taum ficben Safere tiüdj «pallabio'ö 5:ob, jnr felben ^eit, nfä in (SJra^ ber ©lorfen^ t^urm bcg ©djlo^bcrgcž in ben reinen govinctt ber be 2atio'!tf)en ^di^renniffanee fidj erljeOt. 33erba üerftaitb aber nirt(erif(^ ju eoncipireii. tier reidjcn gnrtneiifüffe gefellen fidj bie foftbarfteti ajfaterialien: inciter, rutfjer uub fdjmor^cr Sflfarmor, Sncvnftationeu mit fluberen forbigen Steinen, uergotbete iSroii^e nnb Stucco, enbtid; am ©ettiölbc bie greSfen, in meCdjen ber gunnen^ uub gnrbenreidjtEjnm ber Sfrc^iteftiir njürbig on§f(iugt.

äftanfokum ift feiner im ®cbirgc öerftfcfteii Ünge luegen teiber ju ttieiiig tiefanut, ober eä ocrbieut, alž eine ber briUantcfteu ©aroctbccorntiüiien nuf beutfci^em ®obcn uerjeidjnet jii rt?erbeii, (Sief^e Seite 135.) •

Sffcffaubro be ^erba Ijat biirdj fein SBerf bie italienifdje ®avocfe in ©leierninrt inaiignrirt, ober er ift bamit ber ^eit gcmiffermufeen uorauž geeitt, benn bie anbecen itatieiiifdjeii Söaumcifter bauten nod) iouge Ijinauä in einem ftreugcren Stil. ®nrdj fie

ciitftanb Qiifjer ben fdjon goiianateii Slanteu ba^ Sdjfofj SSalbfteiii 6ci ÜklOac^, um 1.540 für bie ^ürj'te» Söinbijrfjgvti^ ertiaut. ftcftt Ijeiitc wie ein ^'evn in beii fpntei-en Mutanten iinb mad^t fid) burcf) bie wie in SiatmnnnSbcirf fci^räg geftcllten ®cttf;tirme Iiemertbor, ^-ersier bie ©d)töffer Spielfetb unb Xljanutjaufen tei SSet^, le^tereö mit ben be Sicitiü'fc^en ^'^oppelfenftern inib einer itiigcinein iiaii'fii SOJifc^iing ijotfjifdjer unb 5Rettaif|ancemotii)e bei ber gacobe ber SctitütifnpcKe; büä Slilöj^iljeii SRüfetjg (äJ^noiitni'

ldjlöpd)en) am fRoienkrg in (^iiroj, 1596 6iS liKta erbaut, trie bei nmnnžborf bnvdj iiier fdjragftefjenbe Sdt^ünne (jefct Erfcr) djarafterifirt. SSie barbrtrifdj bie fpatere 3ftt mit beii frfjöncu SEBevfen ber ^Renailfauce öer^ fuljr, beweift btefe^ ©djlö^d^eu, üon bem bie mit foftSarcn (^(icbentngen in (Stein gemeißelten 2[jtir= nnb §enfter= ftücfe fpäter (luSgelirodjen unb ttjeifl öeritJorfen, ttjeilä j« iintcrgeorbneten 3tt>cden im ©arten nerincnbet mnrbett. 2öir nennen nodj bie iSd^foffer ^ürften^ felb nnb Sianii, ^ente total yexiinbert, boiS )ogcnnrinte „@ymnofiaIftöcfC", ein 1fil9 auSjjefiiljiter jur Uni^

nerfität ben 1629 üoflenbeten

Slrfnben^of bež Sc^Ioffež ©tred^uu bei ^Rottensnann, enbtic^ bie S'a^jetle mit ber ^oftreppe im ©ra-ser Sitnbtjau^e, 1630 üon bi Söofiü erbanl. SBie man fictjt, fjat ficfj bitrdj bie VlnäWnfer ber ©djute be Satio'ä ber reine Stil ber itdienifdjen 0rül^renai[fance biä fpiit inä XVII. Sa^rfjntibert Ijinein erhalten.

©djlofs @tred)au fdjeint feit 1528, ba ^ofmann jum ©riinbüd^et eg erwarb, ein Object gewefen jn fein, an bein nnr aužerlefeiic Sünftlet loirften. ®cr genannte Sefi^er, beffen S^ac^fclgev onS berfetben gomitie, etibtid^ bie Šfbte ttoii 9lbiiiont bauten unb DerfdjiJnerten tinnbtöffig baran, fo bnfe ba§ ftolje, ftart befeftii^te SBergfd^to^ innen ein loa^re^ Steinob fünftterifr^er Služfc^miicfiutg inurbe. lutrb bei (5}e(egen[;eit ber äJiüIerei unb ^'Inftif uon ben fjetrfici^en ^veäfen ber ©c^toB^i^tJcIte, nun beu fc^öueu ©tncdjiin ben Sorriboren jn berichten fein; J|ier finb bie jofjtreidjcu prächtigen ^of^beden

^oflDQDiii (at .^luje jum mtljeii Kitte in

bot ©emörfjer, ber grofe^' atitterfaal, befjcti freöfenge^iniicfte Sede (^ofmöP.n ouf ehicr tnonoltt^eu Sai-te aus ©al^burgcs: aJJavmoc ru^t, ftertlirfje ^lljürportale aug ^otj uiib (Stein cvinii'^ni.:', cnblic^ bie iiittcr bem 9[6t Urbnit üon Slbmoiit 1629 in fdfjöncni weisen SJctlfftfin aiižgefiir)rtc ^iofnrc^itefluv. S^iur einige SDJeiten üoit Secfau etitfevnt ertjeOt ftc^ ^icr, ,37 r,rt^re naclj SSotteiibrntg be§ barotfen TOaufoIcuntž, ruc^ ein ®au in ber reinftcn 3?eiuiiffti ice.

3m Snf)re 1596 tritt in (Sraj ein .tiiufttcr auf, ioetifjcr aB Hofmaler, Hrdjiteft nnb geftungSfiaumeiftei: eine feftene SSieljeitigteit entroicfelte, nänilid) ÖJioüanni ^ßietro be ^Pontiž. ßr luiinbeltc nefieu ben ncdj (cDenbcn @cf;ülcrn be Üaliu'^, bic ber ftrengcit Obferijonj nngeljoren, fehte eigenen Sßege, benn er tft Jönrocfmeifter burc^ imb burtfj. (Sein §anptroert olš Sljrajitcft ift bü§ 2JJaii)oIennt gerbinanbä II. in ©raj, on toeld^era er tion 1614 bis 51t feinem 1633 crfofgten 'lobe baute, Sicljt neben ber ®Dinfird^e, an ©teile bev e^cniatigen roniauiicf)eu Ä'^tl^arinenfapelle ftetjcnb, jeigt baS SDfaufoIcum bie ^orni beä lateintfcfjen ^reiije^. Snng-- nnb Ouerfdjiff jinb mit Tonnen geluölbt, ouf bcr^öientng erljebt fic^ eine ÄupV^I. füblidje CnerfJ}iff enbet in einen etliiJtifc^en Stnbau mit einer jmeiten grojaeren unter beni bie eigentlif^e ©ruft fic^ befinbet. 2)ie ganj in

Quabern auggefüfjrte .^mtptfa^abe ift nncfj 9J[rt ber '5:Tiumpt}bt)9encirc^iteftur mit liier jonifdjen .^otbföuten, an borifdje uertröpfte ^|Jitafter fid; anlefjneub, gegliebert, beren @eboIt Bon einem gerabtinigen ©icbet abgefdjCoffen ift, ber feinevfeitS raieber odu eiuejti tütoffaten Segntentgiebel nmra'^nit mirb. ®iefer lejjtere, me()r noc^ aber ein ouf ©eitc beS T'omeä fte^enber ^atbfreižfiirmiger ®eM Iflffen erfennen, baß aiidj ber in Sobi geborene ^ßeter be ^ßornis feine ©tubieti tu SSenebig madjte. ®ie malerifr^e Baugruppe mit ber opulenten, mit Statuen nnb ©cmälben gefd^uiiidten i'™ ^oljeu £aternen

getrünten kuppeln, bem groB^'n feitUdjen SJütubgiebel, bem fjoljen freižrnnben, fjinter ber Vlbfibe poftirten Sljurme bilbet iu feiner SIrt ein Unicnm in ®eutfc[)Ianb. Conception ift bnrd^auS innlerifd} nitb Ififjt bie .t^iiub eineä jiJiinftlor^ erfennen, ber in erfter Siinie SOider ift, arrfjiteftonifcfien 'g-ormen [inb bnrocf, tfjeifmeife übecfnben nngeorbnet, aber ber iirc^iteftomfd;e förunbgebanfe tritt trofebem überall ju Xage. Sie unterirbifdje ©rufttapelfe ift mit belicat ausgeführten Stucdji gefi^miicft, beten (äntrourf noc^ t>om (Stbauer Ejerrfdjrt, tnäfirenb bie ?{u-5fd)miicfung ber oberen Slapctteu etft Snbe beä Saljrfjunbertž erfolgte.

ŽSeDor lütr bie Stierte ber itdienifdjeu Siarocfmeifter in bet jmeiten Raffte beä XVII. Safjtljunbertä betrad^ten, für bie 'steter bc 5]BoniiS in feinem fflianfofeum tonaugeknb umrbe unb ineld^en mie ein 23ütläufer ^JUejfünbro be ®erba fdjon int legten SSteriel beS XVI. Safjrljunbertž voranging, fei es geftattet, ttneu 93Cicf auf bie beutfd^eu Äüuftl'er ju mcrfen. Jonrbe bereits conftatirt, ba§ oor ber ^nüofion ber ttalienifdjen ^trdjiteften

?Xiifiiiiilc fhier heiitW)ni ^")knnttTatice in Steievmai-f öorfiaubfti lULiveti, oticr bitnf) bit italteiti|d)cii tu Ujvini! Äcinip erftirft uiuvbcii. bcu Ifjalcrii Cltci'^

fteicnimvf^', luuiiin bii- i]t'mimi(e Sitlmftra nid)t bvatui, eittftmib maitrf) beiific[)ež SifiJei-f, mie ,5. ba§ 'ScfjlofKbcn SDJooSt^cini bei öröbiiitiii), ait bffieit .S'ioffa^abc r)fi!tc iu>d) hitcvcfiautc Si^i'ni"|itiJ--2)e("t3i'fltiotien bei' ^cuftiT erfjaUcu fiub. Toä ift, lucuu »uiv aiicfj btit ytamt'ti hti ä'fci[terS nid)t feiuseii, brat)rf)e Sieiiniffiitsfe iit tljrer tidieihSiLuirbiiiften iiiiioffeit i^yi'"/ icTjioitiuiopII coticipivtcit itnrOfttibeii luiii fcftciter ©djönfjLnt. Sj-n-nffiti, iitfift brniiti iiiib mnü, mit fLirtlniifcnbem ^aitbiitiiftev iitib ferr^Bert'ifti'ii ©tenicu iti ßer^ irljifbeiieii iüoviiiüüiieit fjabeii ftd) oitf iijaiu'vitrjäitjerti ulih C'6tr-= tntb iDiitti'Ifti'ieniinrf bi^s 5ut ftliitto bo« XVIll. ^sflijrfjiiubcrtÄ fi'[)alten.

■^cr erbeitti'cl)f i^öiiinnoiftcr, bcr iiidit, un: in bet j^ueitcn .^alfte be^ XVI. 3rtt)r= titinbci'tä übtictj Ukiv, fidj auf Sicfcvuufi uoii Saiiniatcvialieu für bie fflauteu bcv Jltitlifucv bddiräufte, foubfru ein feUiflaubiflcS tivüfievcä 21'erf fd)iif, lürti' SBiittcr, bor Erbauer bc5 iWaiii'oUMimä ber CSi^rtciibi-rger in ©Ovcnf^itifcn. Mcrbliu^§ finbi'u luiv in ?[ntftf[e nnb ©ühoirflnni] ^(utuieiiiß bcurfdic CSh-nieuto, benu Salter fiilpi^njt fidj nnS alä ein iJfnd;' itt;mer be äs'ei'baiS, ber betniif;t ift, fein ä5ürbilb (lelcijeutlid) uod) ^n iitierffiigelii, ^^eiitfdj, bas tjei^t ntn überlieferten ?l(teii l);inc]enb, fin^i eiiientlidj nur bic Dtcr Strebevfi'üev ein ben £üuijfeitfu be» übtouflcn ft-^anež. Ser ^pviiicm'fid)t{jum am '■portal: ^inei mätinlirf)e .'periueii, übfiefjacftfr in viefige SSofutou uub 'liiiiieusnvfen eubenbcr (Sjicbet, ein Sönjc a(» ®iitnbilb ber ©tiirte bnä »un (Sitf!c(u iiefjitUeue ifiJappeu bomadjcnb, über bieft'n friejievifffjen ©niblcnten jum ÜSerf(it|l luuf; bie ^^ii^ur bež fjeiliiicii iJiuijertng tljronenb, finb Hon ber ^nueiibceoratioit tut» miiglid^ uod) nbertrnffen, Dort trageu Hier freiftc()enbc forintfjifdje Siiiifen uub adjt ^^iiiibpiCafter ba§ Cffoiit^u, über betii ficfj bie Aliippel iuölbt. Unt bie cnniieKirk'ti Säulen rcinfcu fidi fpiralförmif] ffiJeinranteti empor, bie reidjiid) ^PlatN locvl nnb Xritnbeu trageu, gleid)fmu fjättc bei biqem ^ffiouuinente ber tapferen -Strieger (bcä (■^encral^Cbviftfelbifugnieifter^ 9{uppred)t tjou (SgcjeuOerg uub fetueS iTieffeti, Okuenil-^Obriftcn ber frcinti|d)en uub SOJeergretije iffiolf luni Eggeuberg) üufter äffov^ uitb beni fjciligeu SJuppredjt audi SÖacdjn-J ein Söort mitjnrcbeii. Um unit beut (iSan^en einen uod) martialifc^ereit ßfjarafter ^u nerfeiljen, poftivte ber Siinftfer au beti ^fni'Feii ber .^niiptfa^abe auf riefigeu Söürfefii fteljeiib jtuei ft'oloffolgeftrttteu anž ©teiu, i?rieger tu autit=ri)uiifffjem (Softiuu barftelleub, Wetelje 51PJ)c'etcr, alfo genau bie öülje ber aiitifeu lüipäcuteu auf ber ^ici^^a bt iUtonte eaualli iu ^Rom ineffeu. SilaŽ bodj bie iöiuode Meg Sn '■TBege bradjtc! ^tuei rieftgc Ürieger, beneu, arrfjitcftouifdj genommen, bie ?[nfg«6e Itpu Jrininprjfäiu'en .^tfafft, ^tuifdjen fid) ba^ SUJaufoIeutu tnie ein ^uppeuloert, ein SDlobetf i;oltenb: ^»vtei fteincrne ©ntfioer^, Ijunbert 3af;r frtifjer, alž bie literavifdje Sbee bo^u int t^Jel)iriie ©luiftä auftandjie.

SJiricrniai-l. -jl

SSa§ nun bic eigeitttidjen Snuten ber beutfd)en SRenaiffance fietrifft, fo cntftefit lfi23 baž ©c^tofi SUuran, ein inad)ti3eš (Ücbäube mit uicrccfigein §ofe, bie ©äulenarfabcu, genftcrgewonbe itiib bie ec^t beutfd)en ©iebel in einem fc^önen odergelben ^uffftein nužgefii^rt.

Um 1630 beginnt ber 9Jeuf»au beS Bon cier getooUigen ©dpauiltonS ftaufirten ©djtoffeä gggcntierg bei ©ra^, beffen ^auptfa^obe mit einem SJ^itteffliebet ebenfalls bie .■pnnb eineg beutfdjeii SKeifter^ öerrüttj. Über öieräig 3a[jre luurbe nu biefem gemoüigcn (Sdjtofi'e gebaut, aber fc^on 16513 ift ber S8au tuiebec in ben .Rauben eine§ StatienerS ?(ntDnio ^poäJD, ber bie .^-»cifarfaben in itatienifd^er SfJenaiffance auMiifjrte (fiefjc Se.ife 1,'J7). 1644 entftefjt in ©ra^ boä erfte größere ©eboiibe im ©tile ber bentfdjen Sienaiffance, unb äipar bü§ üou SlbnmSÜBunbcggcr erbaute laubfdjoftUd^e ^eugljauö, baS Siinb=

Ijauä in ber ^errengnffe gegen Silben obfd^Iiefet. ift ein einfadjer San, bie geringe

ber Dbergefd^offe geffattet itidjt bie Sutfdtung inipo)aiiter ardjiteftomjdjer 2Jiittel, aber boš portal mit ben djarafteriftifdjen 3iild;enfiguren ÜKarä unb Syetfoua ntad}t in feiner Strenge unb Sinfac^l^eit einen mürbigeu Sinbrud. ©o ^eigt ben« ba§ [teirifdje ©tänbe^auä, ardjiteftonifc^ moljt baä bebeutenbfte in Öfterreid), eine Strt ÜDo^pelantli^. SJorbnjdrtä bc Saltoä uenetionifdje griifjrenaiffance alä JRepräi'entatit jener in Jueldjer itci(ieui)c^e tiinftler ben neuen ©tit nad) jDeutfd)Ianb brod}ten, fiibiuärtg beä beutfi^en ?lbam SBunbegger fetbftänbige, au§ f)cimiid;en SSerfiüttniffe« t;erauäge)uad)fenc 9lrd;itcftur, in ben gluei ^Egpen geluiffcrmafjen bie fünftlerifc^en ^ßote feftftellenb, intier^atb n)eld;er fidj bie ardjiteftumfc^cn ©djijpfnngen ©teiermartä im ßaiife eine§ 3a()Tt)unbevtl beujegten. ®er beutfdje ©titd)arafter jeigt fid; ferner au ben 93autc?i ber „©ollerin" in SRiegerSburg unb au fo manchem ©c^Ioffe beä SanbeS; fogar uoc^ 1694 entfteljt ber ^ieuban bel ©djtoffež Slrnfets im fetben ©tite. Slber bie beutfdje JRidjtung luar auf ben ?lugfterbe=@tot gefegt, ba gegen bie SDJitte bež 3aljr^unbert§ für größere llnterneljmiingen cibermatS Soumeifter anž Italien berufen lourben.

S>ie bebeutenbfte «ffünftterperfönlic^teit biefer jmeiten ^eriübe italieuifc^er Snünfion ift S)omenicü ©ctaffia, inelrfjer tiou bem ?ibt Senebict ^ierin, gleidjfoÜä einem Stoliener, nadj ©t. Sninbredjt gebogen murbc, um ba§ ©tift^gebäube neu I^erjuftelteu. ©ciaffia baute üun 1640 biž 1644 jenen [jetrlidjeu ©ebanbecompley, tcelc^er in ber 9ieiuljeit bež ©tilg bie oputenfen ©tiftsbauteu Ober= unb SRieberöfterreidjö in ben ©djatten ftetlt. ®iiifad)tjeit unb bebeutenbe äicr^ältiiiffe finb fiier bie Tiinftterif(^e ßüfung. ®ie lueiteu fjol^en Sorribore finb uon Xonneu mit ©tidjfappett übernjölbt, loetdje mit einer ebenfo ntaloollen oB grojiöfen ©tuccobecorotiun gefdjmüdt fiub, nur im ©ommerrefectorium (Ä'aiferfürtI) fteigert fidj bie ©tucc^irung ber ®cde ^u großer jßrad^t, tceldje burdj bie in äJfebailfonä (tl freöco gemalten SfoijerportrtitS nodj gehoben luirb. 1645 baute ber ÜJteifter einen

^.irMjtiflen ^ßortalbau aiiä ireiBctit SKarmot an her Söeftmaiib ber (gtiftöftrc^c. ©daffia f)atte offenbar mirf) (Siiiftitß auf bif tjeniictje ?luä|ct)miicfiiitg beä SBeftdjoreS mil) ber @a:riftei im 3al)re 1648. (£t)orfjcftüt}l im erftereii, bie Stltäte ;inb ©djrčinle in bct

ifiottfl! bei lanbldjaftlidicn iJeuflS«u)eä 'n ®t<i4,

Sncriftei fiiib uoit bcputenibev Sifjonr^eit, unb ninti fnnn fagen, bafj e» beni ^Jieifter

gelang, biežfeitfe ber Sllpi'it eine ©acriftei ju fcf^affeit, meldje in |)oljtdfelutig unb edjniuerei

ben Ijcrül^inteii ©aeriftcicii DberitalienS tuürbig an ber Seite fteljt.

Sciaffia kganu lß44 ben Umbau ber ijoUjifdjcu SS5aIlfa[;rtžtirdje ju 3JJatia=3elI.

(žitibe^ietjuiig ber Strebepfeiler in baš 3tutcve geiuatin er eine grüfjcre Sdjiffbreite

81*

inib iiibein ev bi'it nltm Sfjor sucfivtfi, gcsuaiiu or iUaiim, um bie itir^c luicf; Often itiii jnn-i 3üd)c ^u Derltinfievit, ük'r beven letitereni er eine elliptifrfie iTiippcl niiffe^tc. 3)ie rofdjcii in beii Stuppffpfeiferii mit bcii fülLiffdcn .^filiiieufiflitren, bii' ÜOiicii an bcii ifiJänbeii, bie SJfajcftat bcS atidjfiepcnbeit wirfeii ju einetit l>tit(en ©i-faiumt'

accovb jitfnitimeii, fio einen SOieiftev, wtlrfjer IHäunii; i^i'Oßnvtifi ju gliebcrn ücvftefit. ®it' @dfji)nl;ftt btL'l>r §ntte unrb It'iber bnrcf) bic iDioriobnie bcr iDL'ifjcn Xiincfji' paraltjfivt; nnr tljnÜiH'iie, iiiimtiif) in ben 1856 poli)d)runtiTten ^mei SeittntapeUen liefonunt ninii eine ä^orftertinui nun ber SBtvfnni^, bie Seiiiffin für baä ©nnje beabfirf^titite. ©ciaffiii ftiu'b im Stift ©t. iiümk-rdjt: unb licc^t in bcr fi'irdje aJiaria-^^-'H fjefivcitien. ßr tft einer bcr üebentcnbften italienifd)eu iiYutftter, welrf^e anf Steiermnrfä Söoben loirtten, ein 3)?eift:er, ber melir ein tjalbeä ^^cifirfjunbert luid) ber Sinfüfjrnnii ber ©arotfe bnrd} Slleficiiibri) be ''i?crba in bem ^Ilpentfjnle non ©t. üamtiredjt npdjmcttä bie gönnen ber reinen ^Rniaiffatice Ijernnftiefcfjuior,

3n ber ,^lDeiteti .^iilfte beä XVII, !3afjTl)itnbert§ eittftanb in t^raj, offenbar niiter ber i^iU)runti itdieiiifdjer SQfeifter, bereu SJtiinten wir teiber md)t fettnen, eine 3ietl^e uon ^^aläften fteirifdjer 5Ibc(Sfaini[ien in ber jener eii^ent^iinitidjeii öarode, lueldie fidj im ÖJegenfa^ 311 ben öonten ber bc i3rt(io'fdie« Sdjule beä XVI. ^valjrljintbertž öefottberä burrf) bie ytttfdiie siro[jarti(ier Stiecjenfjiiufer anSyirfjnen. ordjUeftonifdjen CrganiSmnž biefer ^iknlen eircnlirt ein Xropfeii (jeniiefifdjen Sitnteg; inie er (jineinfietommen, Unffen uiir tnrfjt. ®ir nennen nnr boä Sflaenberivfdje ^palniä (ižanbeSgeridjt), bnä e^eniats ®ietrid)ftein^fd)c (Sitrgflaffe y^r. 9), bnö StnBenOerg'fcfje (5ftengaffe ^tc. 7), metd^e ne&ft üielen aiiberen ein metjr ober minber präd)itg entiuidefteS 3tie(ien£;an§, mit i3tucd)i nnb 5^re?ten (i'^lrfjii'in'fty nnftueifett.

^fndj bie Stncc^iriing ber ^tn;rti>en tritt in biefer in ti^'i ®orbergruub, mie benn beifpielšlueife ba^ „§au9 (ini Siie(i[!j" (,'piiuptplii^ 11) in biefer SBejiefjiin^ ein Uniciim genannt p mcrben Lierbient. ,§ier oerfdjtuinben bie (StocflnertžtKftuife üDllftiinbii] nnb ber ganjen ^^oqabe beniädjtiijt fic^ eine üppige, ft^iyülftige ^(aftif; SBIunten^ pnfen, fd)tucrc ^rndjtfdjniin', 6artoitd)cn nub TOiifdjctn,

®ie SHrd^enlionten beö XVII, Sof^rtjnnbertö iti ©raj nnb ber üliriflen ©teier^ mar{ ftnb mit ^luänatjme ber fdjon genannten nnb ber fc^inten ®ttftäfird)e ^n aSoran (1660 t)t§ 1662) nid]t bebentenb flenng, nni an biefer ©teile befonbcrS f)CTüörge[)ol)eu jn werben. Uneriuätjnt bi'irfen tnir n6er nidjt laffen, bafj ber alö ©ol^n eineS Silbfjniter^ ant 20. 3uli 1656 in ÖJrei^ geborene ©ernljarb ^ifc^er lion (ärliid), nnt bciS 3nf;r 1688 Don feiner ©tubienrcife nng Stnfien ^nriicfgefefjrt, in fetner Sßaterftnbt fid) bie Sporen ftlä Strdjiteft ocrbiente, inbeni er bie gntwiisfe pni IJmtcnaitSfiiin beö SSJfnnfufenmö ^•erbinanbž lt. uerfertigte.

Um bie SBciibe 3üfjrt}iiiibert§ ciitfte^fn in ©raj iiorf) brei ^^Jnfaft&rtutnt, mit itclc^eu bie italieniidjfii ä^aumeiftcr iljre ^üf^revTullt (jelöifjtTmo^cu abiffjlicfttti. 3m Soljre 1690 löpt gürft ©eljfricb Doii (Sa^eiitiercj bcii iOJiiioriteu SOiariüIjilf ein

Ipftj 3(lu=SVit(!)t in (»Tin,

Sicfectoi'tum fwucti, einen grofjurtii] «niietegten ©nafttin auž fi'nftcxlofi'in llnterftorf unb einem inäd^tifieu §aiHit(]efdjci{i &effe(ienb, btiž, mit Ucvjiinuten jünifJjeti ^^itaftern ficgliebcrt unb mit (Sotijulengefimä ab|if)Ue^enb, einen üornefjmen ginbvniJ inndjt. ®(t nm jene ^ett (Seliaftiftn (Savlon ®auincifter bež ^Jiivften luav mib and} im ©c^toffe ©gjientierfl bante.

fo luerbcii tuir nic^t irregehen, lucnn loir t^tn biefen ©anlBou jiifc^ieibcn, ®er jloeite ift bcr für Sofiauu iQofcf ©rafen öoit SBilbenftein 1702 erfeaute ^jSaloft innertjatb be§ ^]SautoStf)ovca (imd) bent 3tu§ftcrkn ber aSilbcnftein im ^Befi^e be§ Stiftet @t. £ambre(^t, Ijeute angemeineä ilranfeufiaus), ein c^orafteriftiTclicr ®arocf6(iu, auferr bem efienerbigeii nur ein ^mnjtgcfc^ofe enttjaltenb unb ntit einem .^alfeftocf a6|c^Iic^etib. 9(n ben bänfen bcr gen[ter ift ^in ba§ SWotio ber gepiigettcn Stblerfrotfe auS bcm aSilben^ ftein'fdjcn aSoppen in genialer S®eife beeoratiö »crWerttjet. ^^aß ber iinä njibefonnte STrefjitett citi Stalieiier ift, bartiber fonn fein beftetjcn. @r ift ein fflaiüdtiinftlcr

fdfjärffter $onnrt, mic bie in runben SRifcTjen ber ^itofter flcljeiiben Siiiilen beincifcn, lueM;e iiberbieä nid^t freigrunb, fonbern olliptifd^ gebilbrt finb, eitie bnrocEe Ü&er= fcf)lüünglic^!eit, ber loir fefbft in Statien nicEit begegnet finb.

britte SBerl ift ber stcifdjeu 1700 nnb 1710 für ben trafen Don S(ttein§ erbante 5}JaIcift in ber (gaifftrafje. 3)eTfeIbe ^at genncfifdjcn (Stjavafter nnb uiac^t bnrdj feine fd^önen 5Ber(;)ättniffe, burd; bie Iräftige Siuftica be§ impofnnten 'iportatbaueä nnb burd) bie lebfjafte ^ßtaftit ber genfternrd^itetturen in ben jirei gleic^wert^ic; get)Qltencn ©efdjoffen einen gewaltigen ©iubrucf.

3n ber erften §älfte beš XVIII. 3af;r^nnbertä entftel^en in Stciermarf nut^ einige bebeuienbe SBerfe, öun benen cil§ r)eröDrrQgenbftcr ifienaiffancesilirdjenbou be$ gonjen flanbeg bie ©tift§fttd)e gu ^ßüEIan, 1701 bis 1725 üoii Sunc^im ßarfon erbaut, ju nennen ift, — einfdjiffig, beiberfeitä mit tiefen SopcIIeii, welche bie Seitenfc^iffe crfe^en, Quet= fi^iff nnb ©anctnorium ton ^iilbfreišfiirmigen 3[fifiben abgefdjioffen, über ben j^apelleu Smporen, über ber Sierung eine ituppel, bie SBnnbe mit Joriiitr^ifrljen ipifaftern in ©tiidniarmor gegliebert. ®iefe ?[nltige, an ©otaris ®oni ju Salzburg erinncriib, madjt burd) bic Ä^Inrfieit ber ®i3f)üfition, bnrd;i ben ÜKangel atlež Sc^nörfetroerfeö einen püKenbeten Ginbruif.

3n ben Vlnfnng beä XVIII. 3iil)r^unbertg fäHt «ut^ bie SBergrö|Berung beä Stiftet Slbmont. 1734 beginnt ber Unibnu bež ©tiftež nac^ bem l^eute nod) Derfjdnbeneu ^ßtane beS @üttt)arb .^o^berger, SitrgerS unb Strdjiteften öon Steijr. 9tod) biefcm granbinfen ©ntmnrfe fofite baä ©tiftSgebänbe eine Sänge öon 360 SUteter erl^olten, dfo nur nm 80 Meter weniger alö bcr größte ^ßdaft bcr SBelt, bcr Sßaticon. SS fam oöer nur ein Xtieit luirftid) jiir Stugfüfjrung,' fo ba§ fanunt bem 1766 Dum ©rajcr ^«umeifter Sofef §neber fortgeführten ^Rorb- nnb Dfttrrtct noc^ immer nid)t bie ^>ätfte beS ffjiefenprojectež öerwirftic^t ronrbe.

3n ben Sedj^iger^Süljren erfolgte ciudj bie innere SnSfdjmiidung beS berüfjmten Sibliotr^effudeS, n)e£d;e in ben Satjren 1775 biö 1776 bnrdj bie ^rcStcn ailtomotiteS ifjren Stbfdjtu^ erlangte. 3ft bie Hrdjiteftnr beS StiftSgebdubeö gegen ®t. Sambre^t

getjfliten biirftig gu nennen, fo fcfjtoingt [ie fic^ ini Sibliotfjeffaate, toelci^et: ju facn grSjšte« ®eiitftl^(onb§ ää^It unb in Öfterreid) uur Don ber SBiener .^ofbibliot^ef übertruffm mirb, ju um fo ((röterer ^ärac^t empor; beforberä ber SJfittetpanifion ift in conftrnctiöer uub bcconttiuer ©ejjic^nng bon bebentenber SESirEiing, SSon ©roj unb Umgebung nemtcu »nir uocf) bic mff;t burd; bie foftfioren ÜJtarmoraltäre al§ burd) Sdjötil^eit ber Jtnloge 6enicrfcul= n)crt[;e SßJanfntjrtstircf^e aJEaria^Xroft (1714 big 1746), an raeldjcr bie eUiptifdjen ©äitteu bei aBilbenftein'fc^en ^fjafafte? ifJadjntjiitUHg fanben, bie burcf) beti ©rajer Söaunieifter SofjQun ©eorg Stengg 1742 erbaute Stiftöür^e ju Stein, mit guter 5Raumtt)ti:fiuig, aber bereits ftorf ^erabgefummenen ^etaitformen, enblidj bie tu berfelbeu untgebiuitc „Ünnbfkibe" be§ ßanb^^aufeS in @raj, ein imponitenber Saatban, ber mit feinein ajtonfnrbebadj, ben ßiicatnen uub einem mit jierfid^eu JRofeumotioen tönbefnben Dvna= nient erfenneu ba^ um biefe ^«t ba§ franjöfifdje ^tococo bie Södt befjcrrfdjte. ®iefen Umbau füfjrte (SJeorg ßtajuer, unb wit fe^en aug aCen biefen SJtamen, bn^ nad^ ben erften ^luei ®eceitnien beä XVIII. 2a^rf)unbertS ou^cr bem bereite naturolifirteii ©arlon bnrdjiücgg bentfc^e SJaumeifter in ®raä miiften, meiere, bei ben Statieneru in ber fie^re gemcfen, atlerbingS faft auŽua^m§toš ii^re Söauinerte im ©til ber itntieuifc^en SBarocfe auffüfjrten. 5Jiur bie ©tuccoarbeit blieb big jum Sluggaug beS 3al}r^unbert3 in italieuifdjen ^iiiiben.

3u ber jroeiten §älfte be§ XVIII. 3at;rfjuubert§ entftanb auc^ bie bebeutenbe, nun ajiattljiag erbaute Ä'irc^e ^u Dbernbnrg, bie größte beS Unterlaubeä. burc^

bie 1782 erfolgte Jtnffjebung go^Ireid^er Ä'IÖfter onf einmal großräumige Söaulidjfeiteit für Sdjuten, Spitäler unb anbere §uiiu:nitätSauffaIten jur SSerfüguiig ftanben, mnr boä SSebürfnife nad) großen SanttKrfen für tnugere ertofd^en; eö entftanb eine bi§ gegen bie ajiitte nnfereg 3a^r^iiubcrtž reic^enbe Stagnation ojif bem Gebiete ber SIrrfjitettnr, njü^u aKerbiugö audj bie granjpfentriege unb unbere Umftatibe betfriigeu. Sluä ben Sedijiger^Sa^ren unferež Sa^rEjunbertS öerjeldjuen rtir ben Sau be-5 öon SBit^etm Sßüt^er im got^ifc^en ©tife auögefii^rteu ajtünfterä jU Sfbmont unb bie, menn aut^ Heine, boc!^ l^od) iutereffante 9JJarienfirc^e ju ©ra^ iiuferež ®ombaumetfterg iBnron ©c^mibt. Seit biefer ^eit Ijat aud} ©ra^ feine Saftionen unb Stabtttjore gefprengt. @in prndjtiger Stabtparf mürbe auf ben oben -Jtädjen beg (Stacis ber aufgetaffenen geftung gefii^affeit, neue ©tabt^ Giertet entftanben unb prödjtige SSittcn ertjeben fic^ in unmittelbarer ber inneren Stabt, uon benen bie ®ou SllfonfoS tjon Spanien, ©d^orifc^', Äi'odjä fic^ bnrc^ bie l^eit ber baultdjeu Zulage nuSjeid^neu.

SSon größeren SRenbauten madden mir namtjaft: bie gnftitutggebäube ber Uninerfitiit, bie •^intoiž üon Sarou ©efjfers^erjiiiger unb Stpfaltrern, ba§ 5inž[}nuS bež ©rafeu Oou ajieran, ben 3i)^anneg£;of (mit ^rre^f«" ouf ölotbgrunb am oberen ®efc^ioffe), boS

Öietöuho bei- fteicrnuivfifcfji'n S^nrfaffc, bfit itjüiicHpf (bi'uticf)c 9ieiuii|fa!u'i.'), bie tcdjuiicfji' ,tiPd)fcfjiife iiitb eiiblidj nig )uicfjfci|]f(fti ^üipniiiuental&au bic tuirf) bfii ^^^lüiteit bcö Vh-diitffteii QJcorg .^luibcrificr, etiiož ©teii'vmärfcrS, itn ©tife bcv fraiijüfi)d)t'ii (ikitl)if XllJ. Siiljvfiuitberts ertnute Sci'i'-^^'Tf^Cf tl'i-'if^J tiitisiic^eiffmet btivd} brt'ä 9JEfi[cviii-r;c bei" Jtntagc luie biircf^ ftrciui ftilfleuuiBi; ©urdjfii^nmd. SRJii" fiiib bemljtiflt ^u fjoffcu, biiB iit bei- tu fo raicfjcm Sluficf^JUimnc ttcfiiibticftcn Ajauptftabt bi'ß Saiibcä iioifj inandj trcffnd)e§ SnulDerf crfk'f)fu luirb, wtdjcä mit beu iiodj cilinltcnni e()i)üütbiaen 35[ivtnlbfrii beä XV1. ^aljrfjinibcrtä luürbig in bit ©djvaitfcn -511 trctoii neritiag.

.• I

B}alcrd unti pla|lih in ^fcicrmavh.

ie Uiuviffi", iu beiifii fii-f) bais iPitb bfr .tuiiftt^iitifjtcit ©tcieniiavt^ im fviiljfii Wtttclnlter, bcr foiieiiauntcn votiuini|cf;en ^^Jcriobc, imfcren Sliuien priifciittrt, [iub uiiteftimmt unb ucrfd)tpi)iitiiien. SBemi frf)oti infolge ber uevIjQltnifimäftiii fpiiten övinibmiij bcv [teivifcljcii Ä(ö[tev bie ctVltciuni vi)iuaiiiid)eit 3?iiiitcu bcv ""ct) H)v [leviiujf fiitb, fo bürfni mir imä tiid)t uniiibeni, lueitii btc bilwiilirfifrcii Srijüpfiiiuien bcv ÜDfalerei uiib ^^(aftit biircTj ^^iivtcn-einfülle, imifve J^efjbeti uiib bic jerfiöreiibe Wadji bev bariikr (liiiftii'iififfjnitfieucu Safjr^ ^iinbevte fo fcljr bcciinivt luuvbcn, baf^ fnuiii Spuren baiion er^oUcu 6Iie6eu. Söebentciib iiieljr ift uatitrlidj fiiiS ber ^jScviobe beS gntljijrfjeii StilS {iöfitte be^ XIII. biä Sube beö XV. Snfjrfiuubertš) erljnlten, aber bn ©teicnnurf iu jener ä^it ^"'rrf} ^ßerfotialunioii mit (inbfieu Säubern (Öfterreidj uub Kärnten) üerbunben luar uiib ber 9f{egent feineu Siji nif^t in ber A^aiiptftnbt Steicrniartž fjntte, fo fonntc firi) eine gejrf)Iofletie, felbftäiibigc ®cf)u(t' niematä bilbeit. 3)ie ^Irdjitettur loar uon ber SBiener iSantjütte d't)iingi(i, unb uuiS SÜJalerei unb ^4-^Iaftit betrifft, fo fiuben luir bic üerfdjiebenfien ©tilridjtuugen, je nacfjbeiu eben für btiiS eine Object ein ftiinft(cr anä ^tolieti, für ein nubercS (iu§ Möln ober 3d)niaben berufen würbe; felbft bic fteirifdjeu Äihiftler, loefc^c, um jn fernen, bas ?(n^lQub befuc^eu mu|jteu, Ijabeu wir nnž ft) ju beufcn, bnß ber eine nad) bcn Xrabitioneu biefcr, ber oubcrc nnd) ben 3;tabitiouen jener ®d)nle arbeitete.

Stufet einigen ^arbeufpuicu iu ber ^Huine ^rauenbnrfl, bem Sibe besS ^Jinnefänger^ lUridj üon iiic^teuftciu, utib in ber ^tird;e p ift nur ein Öemälbe ber

romniüfdien ^criobe befamit, toeld^ež allerbin(i§ burd) bie ©vöfie fciiter ®iiiiettfioiien itn)Joitirt, iiämrirf) ba§ tieim ?0^etcr fjufje S^riftoftitb am ®ri)(o&tf)urtn ^ti Jörtierborf nörblicf; Don 3)tiirau. SBci bcm Umftanbe, bnft in Steiermfivf Kt)r mcnige Sfjriftuf&ilber in g^cežco fettft aitä ber gotljifcfjen ^ßeciobe erfjafteu fitib, mußte man fcift ®cben!eii tvaijen, bn^ genannte SBerf in ba§ XIII. gnfji-Ijiijibert ju ücrfe^en, wenn nictjt bie anßer^' orbentticfj priinitine Stuffaffnng, ttield^e ben f)ininili|'c^eii ©gclopen faft icie einen lln^otb erfcfjeinen läßt, tefonbers afier bie bo§ S^ilb einfaffetibc ®orbüre in ^^orm eine-S gefpTOd[)cti romanifci^en Slattitcrfež jene ^cit ober niinbeftctt§ bie beä ÜkrgangeS Horn vonta«ifcf)en junt gottjifcfjeu ©til kftimuien mürben. ®ie plaftifdjcn Süöerle biefer ^IJeriobe Sefc^ränfen nnf ein f)üf,5erne§ (Srncifif in bet QJrnft bež ß'arnerg ^n Stfteu^, bng in feiner ernften Strenge nnb mit ben fanggebeljnteti be§ großen ßenbentncTjeS auf

baä XII. 3o:^r^ni!bert fjinnjeift, unb baä teriiljmte aBoHfaljrtäbitb ju SUtaria-^ßett, eine SöiaboutiQ mit beni ffinbe, für geloötjnUcl^ ber näfjeren Söetrncljtung entjogen, ba SKutter lutb S'itib mit gotbgeftirften ©einonbern bebccft finb.

?J[n gotfjifc^en SRalereien ift bie §au)jtftabt ^iem(icf; reidj, Segiiincn luir mit ben g-reäfen an ber ^u^enfeite beS 2)omeg, fo ift junädfjft baž fec^S 30?cter fonge l^od^ft intereffnnte 05em(ilbe ber ©übfeite, gmifd^en 1480 nnb 1490 gemalt, gu nennen. (Js fd^ilbert in gebnnfenttotter, großartiger Gompofitioti bie §eimfiidf^ung ber ©tabt bnrcf; ^ßeft, 3;ürfcniiDtf) unb ^enfc^rerfen im 3a^re 1480. 3n ber 3Jiitte bie ^eilige ©reieinigfeit (bargeftedt biirdf) brei jngenbficJ^e (^Seftatten), @ott Sater gegen bie fünbige SKenfrfjl^eit bie ®lifee fc^Ieubernb, (in(ä oom 3:ijronc fnieenb bie ^ürbitte eintegenbe fjeitige Snngfrati, rec^tsS ber Käufer, btiittt bie 2Ct.töfte[, bie @r;(üäter nnb .^aiipti^eitigen

beä §immet«. Unter biefer Ijimmtift^en ©cene finb bie äJJärfjte ber (Srbe jur Vlttfdfianung gebrad}t: ber t^ronenbe ^^apft, ©t. ^^rancižcnS unb bie oerfd^iebenen ©rabe ber ®eiftlic[j=i feit, ©t. 3)omintL'n§ unb bie Baieniuelt bis ^ernb j""' §anbmerfer nnb SPettter — ?([IeS in lebfjafter Selpegung. (änbfid^ gnnj nnteit bie brei ©arftellnngen beä 3;ürfentriegeS, ber Jpeufdjreden nnb ber $eft. ®er iJiinftfer bürfte ein ®eutfc^er fein, ber feine ©tubien in Stalten machte, benn italienifc^ ift ber baž ©onje bnrtfjine^nbe bogntatifc^e bie ©egenfteClung ber ^eiligen [JranciÄcuä unb ®ominicu§, ein 5;^ema, baä in ber bentfc^en Ännft nie populär mar, cnbMj bie (Sompofition in tec^nifd^er SBejietjung,. fo bafj nnr ein fi'iinftler, ber bie italienifc^en ®ominicancr=grcöfen ftubirte, unfcr SBert gefd^affen Ijaben Jnnn. (£in anbercä greäco an ber SBeftfeite bež 25ome§, ba§ fogetiannte ©ggenberger Silb „9Karia»©c^H|" barftellenb, a(g SSotiübilb ^nnt Slnbenfen be§ 1448 tterftorbenen lUrit^ l)on gggenberg gemntt, fiet ber Steftanratiou beS ®ome§ im 3a^re 1885 ^nm Opfer, ba eg bereitä fo fd^ab^nft innr, ba§ eä nidjt mei^r euljalten merbeu fonnte. (Sin britteä, an ber Efjorfeite, mürbe im felben 3a^re bei'Sntfernnng eineä gpitapljiums bloßgelegt. (S§ fteßt

mittrtatupf« beš SifJcii an Str Süblritt iieü OSrajet Tomtä.

bie Tnjvuenfrömiiifi ©tivifti bar uiib ift ooii einem ctiufiä rjmibiua'töiiiä^ifieti ITünftfer, bcr iUtcv eilte feljv biivftifle ^^ntcttc ucrfügle, ijenuilt, ^Deffemiugcndjtet tft bcr Stu^brurt ein» geliifr ftöpfe dou &ebfuteubfr Sötrfuiic;.

5[ii 2:afe[6i[beni befi^t örn^ ciuine fc^ötie 2Bevfe in ber Seedjfirrfjc; ein breitf;ciU|it'ä 3(U(ir[nlb, bie r)eitt(?eti Simtifrnuen SOiari^avetlja, iintr^drinn iinb S^arOnva bnvftelCeitb, mit ungemein jarter, cttua® Meicfjer ßaniation, atier fjüdjft (eelifdfjem 9IiigbrndE. ®ie nod) niftiigef^aft, aber bie (5Je[tarten öott ^Inmnttj, ein 2Bert, boä entidjiebeti W(ni)ct)en ©iuftnp berratf;, (iu§ bem Slnfatit? beä XV, ^arjvfjuubevtä. ferner ba§ 9iotit)tiiIb beö ft'omtljiivg bes beutfti^eti Orbenä Ätmrab ton Stud)wi^ üon 1449, ®ie Wiibontm mit bem Ä'tnbc im ^Ko^ettEJag, lints büuoii ber Ijeilifie Sfjriftof nnb bev fnieenbc 3)on<itiir, ein pviirfjtigeS SÜBerf, baä iit feiner fiöftigeti gffiobelTimng unb bem tüditicieu StediSimiä cinf ftaiibrifd^e ©inffliffe fjinnjeift, kbeutcnbfte Xafedoevf ber Steiermart i[t biv3 t^inv^cc ©onibilb üom ^Jafjrc 1457, eitiftmnl^rjcrjciitficf) §od)n(tavtii(b beä Dont Äoifer ^riebririi Iii. edinntcu ®Dmeg. fteflt iti fiijiirenrcidjfT Som^iofition bie Äreujigniig CSf)vifti bnv. 3[nd;) biefeSiöilb jeigt »uieber itnlicnijdjen (Sinfln^, unb j>uar fdjeint eö öoti cincm^)cutid)en, ber in '^Sabna an ben SBerten Socofjo VUiaujoS fid) [liibetc, gemntt jn fein. ®en SRnmenSaib, nn ber ^-ctbflnfdie eiueä S?rieger§, founen loir oI« beu ffiamen be5 StünftterS gelten Itiffcn.

^fiaf^ Diete gotf)ifrf;c Sivdjen in ©teiermart mit ^r^t^ffu gef^-^iniicft waren, biiooii geben jflljlretd^e, tl)eM tiüd) unter bev 2;ünd)e ftecfenbe 9iefte ^i'ii'" "enneu

nur ®tfenerj, Syprberntierg, ^'Kanten, ©t. SJJagbateua in Subcnbnrg nnb jCnic^enburg. ^iu ben (ilteften Süöertcu bež XIV. ^«(jr^unbevtS bürfteii bie fd^önen Sfinlereieu im G^or ber ©t. ?tnnativd)c ju 3[Jhivan ge^ijren; eine JSTrönung SUioriaS, iinter berfelben eineSantu CoMverstiKiotie «on iidjt Ijcifigen ^^ungfrnnen nnb lum jmei mdnufid^en .^eiligen. ®ie ebleii fdjfiinfeu ©cftalten finb mit Imigen fdjl^ipenbeu ©emänbcvu befU'ibet, beren gaftcn^» nmvf frei uon utteni Ä'uittcrigen unb Sriidjigen in ben fdjonften ffte^eubeu Siuieu gejcidjnct ift. |)ier ift luieber ein entfdjiebcii itdicnifdjer (Siuffu^ erfennbai', man icirb ntimidfiirlii^ an bie fi^nefifd}« ©djide erinneri:. Bebentenbfte Söert ber lafcfmnlcrei nad) bem ®ra,^ev Sttmbilbe ift ber gHigcrattar in ber ®pital§fird)e ju STuffce uon 1449. 'iOättelfelb fteflt bic Ijeilige ^reieinigfeit bar, umgeben Don ben jltiölf ^Ipoftetu imb mufidreubeu Gngeln. ®ie ^Tiigel eiitf)alten innen auf t>ier Silbern juieiunbbretf^ig §fifige, a\\ beu Wufeeufeitcu üier ^^arfteHnngeu anä bem i'ebeu bev fjeiligen 9Jtaria. ®te ®er)anblung beö gatteulimrfeg, üDr ?tftcm aber bie ^)räi:^tigcn gnif)enben gn'beutöne ber (5)e»uänber laffeu anf f£anbrifd)e ®iufliiffc fc^fie^cn, SDierflunrbig erfd^cint ež, ba§ eä bem un^tueifelfjaft fteirifd)en il'iinftler, ber feine i^anbegfarbon ineifj unb grün fogar an beu Sti'Ö^I» Siigel üerit)ertf)et, ntrf)t gefang, beu f(aubrifd)eH ©olbtpn and) iu ber ßariiation ^nr öJettuug ^u bringen, beuu bie @cfid)ter fiub bnrdjmegž bteid) mit etwn§ l)artem giift^itflitftvafl-

CO bie auö bcv SUIitte bcS XV. ^nfjvl^uitbfrtä ftaijnttfubeu fünf ^-(iuii't be? fdjöiicn Stlhu-tuevfe» in luftd;e in ber ücdjiiif aii bais (Mni^fv S)Diii&iIb erinitmi, abor iit

tnel}verni fvebäi'Dttjni (SiujdSföpfeit, bircft nuf Italien fjinUH'ii'cn, in

Stcievinavf cutflanbcii fiiib, Idfjt [irfj nicf)t tieftinniien.

I^iuifdien 1495 itnb 1499 eiitftanbeu bic öoti Süljiinit ©djüviibl (leiiitiftcii J^ic^fcn im ei)i>r bcr Äird;t> ^u ^JtiebL'vljoffit t^niiSttjale, wdrf)c tiad) 1499 Uüit etncnt i>lbiu[>ntcu 3);(.nid) fortflcfcfet ""b a&aefdjtüfl'tn uuirben. ©emälbc luiivbcii 1884 unter bcr tiiiid)c i'ittbecft, btinu Mof^flelcfjt mib biircfj ?Sermitt(itnii bc'3 (^'it^fteti ^ol^-ntoljc i>Dn bftii SBicncr Äiinfttei- ^^Jrüßft reftiiurivt, luo&ei dtterbiniiä bag uic^t ntefjc ?(nffiitbt)nve biird) üütlige Sieumahmi] friert imirbe. Xennod) kciitfpnidjen biefc SBanbtnfbcr bciä Sirößte Suteveffe, bciut fittb ba^ fiiijii5e Seif^iicl eine§ Dotlftdnbig gcmatten Sfjorež bev güt^ifrfjen in ©tetenitavf. 23ir finbeii niif bcn 24 .ta^pcu be§ bic

§mtvtfccupu nitž bfiii SicBen ber Ijeilifteii jJiJiLtriti, an bfu SBftiiben größere (žompufitiDiuMi iiiiö betn nUcti uub iiaini Xeftament, eine SSelt noti ®efta[ten, luelrfje ben llr^nuing bc3 Cll)riftciitfjt!mw, ba§ tfrtiifuugsiucrf, ba§ Se&cu ber ifivdjc uiib bor SfibSmoäljffeu JjcS .'piuiiiiclö jur 9(ufdjauniui bringen, i^u nuiiitfjeti Ttirftellnngm ift eine riif)renbc ^ininetät lun'^errfdjeiib, in nuini^en mieber, iPte Sö. im ftiiibermorb, gelingt bein ftüiiftter, fidj ljufjcnt brninati|'({)en ^ftigibnicf emptir^iifffjlciiigen, berfeUten ftanimt ein originctfež ,§o[,^tafc(t)Ub in ber Spitnlefirrf)e i^n Dttbnrf), tudc^e!® bell tjeiligen ^lui'ifl" "»b ftaifcr g'Viebrid) III. nebeneinnnber fteftenb, jeben mit eiueut .^JeKigenjdjein bar|te[(t — crfteren alž S9efd]ü(5er gegen geiicrägcfafir, (ejsteren, ber bie 8tabt Ol'bnrfj Oefcfti(]te, aB ®e)d)ü^er gegen bic ^iirtcnnotl) (fietje Seite 117). Sdjfiej^Iidj nennen unr noc^ bn§ fdjöne ■flfüttaridje 2!otiü6ilb in bcr lonbfd)nftlitf)tn Öialeric ^u Öka,^ oon 1505, bic SJfubonim mit beut Stinbc, nmgcben t'Oii ber fjeiligen .Si'dtljarinn nnb ^Sartara unb jluci (^-rauen im ©oftiim ber 3)ie reicfj brnpirtcn (^ietuiinber, weld^e in |d;firf (]e6rod;fiien galten fidj flni Söi'ben uuž-treiteii, bie ecfigen, mageren gotmen beš .ftinbeä, bic filnffen Wefidjtcr mit granen (2d)atten tucifen anf einen Ä'iinj'tler Ijin, ber mit bcr St^ule 3Jiai'tin SdjongauerS 3ufiimmenl)ing, ?ln ©[užnidereien fiubeii fid) frfji3ne tiefte im Üanbe, fo in ber Üeedjfird)e, in ben fiirc^^en 2)Earia=SßJrtafeti in Sieoben, ®t. SBalOurg ttei 8t. ÜJticfjnet, 3)tagbrtlena in Snbcnlnirg, in ber Sc^IofefapcHe ju St. iinmbrerf;t nnb in ber ©rcitcniui, in (caterer baä in bcr Ä'unftsjcidjirfjte beriiljint geworbene Senfter, in lueldjem .'per^üg 9a6rec^t II f. mit bem

unb jeinc beiben gnmen bargcftetlt finb, anS bem ®nbe be^ XIV. 3af)rf)uubertö.

Sßun Ser!eu bcr gotfjifd^eu 'ijitafttf jinb ^nnäc^ft bie !2tcingnfign^n.ien: eine ^ietü unb eine SJiiibonna mit beut ilinbe in bcr Stiftäfirdjc ju ?Ibmont jn nennen, metdje friitjer (cgenbtirifd) bem [jctügen ^(jicmo, ©ifdjof jn ©afsbnrg, jngefrfjrieben, in neuerer 3cit aticr atö SBerfe nnä beut Einfang beS XIV. Sol^rljunbert» fcftgcftctlt worben finb

aSon ben übrigen SBerfen ou§ Stein nennen )t>tr bn§ ftgitrenteidfie ^E^mpanon am ^ortof ber Slirdje SJJana^B'äQ (ficfjc Seite Hi), bte fc^üne, auäbriicIstiDlI ge&ilbete ^ßorträt= büfte (ma^vfdjeiulid) belt ^^ropft ^^onrab ^eibterer, gcfforben 1442, barftettenb) an ber SBriiftnng ber (Sm^ore ber Sirdje .^u ^pürgg, bie tiidjtig gecrDeitete ©raBplatte Srnft be§ ©iferneti ju 9Iein, ber ^eraog in tJotler ajiiftung rit^enb, bie g-üfee anf ^luei Söroen geftügt (fie^e ©eite 113), ferner ben kfonbevS Tcicf) gebilbeteu (^rafiftein bc§ Sifdjofg ®eorcj UberägTer im ^I'om ju ©ccEau üon 1477. O&ctftcievinarf, alä ^or^gebirg^tanb, Iieute no(fj ^i^i^ii^i gotljifc^e gtiigelaltäre. Slii benfetben befinbet [t^ inandj trefflic^eä SÜSerf ber figuralen .öul^ptaftif. SBir nennen, oEjne im ©tanbe ^u fein, einen einzigen titnftlevnanten bringen jii fönneii, bie mit fräftigem ffieatišmnž mobellirteti ^roötf SEpofteI= geftaTtcn beä ^Ittareg ju Örobining, bie ©vup^jc ajiaria§ Sirönung ber ©c^lufjfapefte ^u ©t. ßam&recfjt, bie fdjönen ?l(türg jn ©t. ^Ohirt^ bei iiJnittelfelb unb bie eble

©eftalt ber fjeiügen tattjcirina jii St. ©eorgen ob SUJiiran, le^tere beibe mtä bem Einfang beä XVI. Sa^rtjunbertS, titlerbingž fc^on üon ber ^Reimiffonceffrömnng 6eeinf[ii§t.

®ic neue tmtft, bie Sienaiffance, fe^t in ©teiermorf gleic^ mit einigen tüdjtigen SBerfen ber Spffalerei ein, um bann anf SaV^el^ute ^inauS förmfirfj ju öerfiegen Son 1518 beft^en lüir ein föftfid^eä 2Ber! an§ ber ©pitafšfird^e ju Srncf nn ber ÜOJnr, ben ^eiligen aJJartin jn ^ferbe, mit bcm Sfrmeu ben Kantet ttjcilenb. ®ie fcf;öne (Soinpofitiou, bie natUToIiftifdje Srene, mit ber bie Settier nnb baä ^Reitpfcrb bnrgeftetit ftnb, üor Stiteni bie prädjtige an ®iirer erinuernbe fiatibfdjaft, (äffen ertennen, ba^ unter bcu ^tiitiateu H-, mit loetdjen baž SBifb fignirt ift, ftcft ein tüdjtiger beutfrfjer SJiater birgt. ®er fdjöne ^lügelaltar ju 3ieiffing,

udt jtüijlf ©cenen auž ber ^ßaffion, 1518 bon Sttbrec^t SUtborfer gemalt, ift jiuar fein fteirifc^eg aSevf, läfjt aber erfennen, baji in jener ^eitfetbft in iceitab liegeubeu ©ebirgžt^iilern, bas Sebiirfni^ beftanb, bebentenbe SKaler jum ©c^mud ber ,Slirrf;en fjeran^ii^icr^en. Ob Wltborfer beit erioa^nten ^lftar in SReiffing felbft malte, utiffen mir nidjt, über ein ©(^üler S)üverg mar baninfg fieser in Dberfteier tf)ätig, baS bemeift bie pradjtige SDJabonna mit bem fi'inbe im Korribor beä ©tifteä ©t. Snmbrec^t, üom ?(bt ??a(entin ^^irner 1524 gcftiftet, uieldje entfc^iebcn ben 6f)arafter ber 5)ürer'fc^en ©c[)u(e etfeunen tä^t, ferner ein teiber nidjt meljr uorljanbeneä ^or^tafetgemätbe in ber SBallfafirtžfirc^e gjinria^^ell mit 47 ©cenen, SKnubert^aten ber fjeiligen SJiatia. 2)ie nad^ ben 93ilbern biefer Xafet angefertigten .^olifdjnitte, imn bencn eine ©erie Von 2b Sötättern in Stegenäburg ft^ erf^atten fiat, lueifeu birect auf bie ©iiret'fc^e ©d;u[e l^in. ?luc^ einjelne Silber beš fd;üneu ^lügelattarS p ©t. Georgen bei 3tottenniauu {j, „^ludit nad^ ggtjpten") laffen ben ©iufluf} be§ 9?ürn6erger 3Jteifterä ertennen. ^TDifc^en 1525 nnb 1530 entftatiben bie greifen an ben ©trebepfeileru ber,?pfarrfird)c in Sifeucrj, Jpeitigengeftnltcn auf fdjmarjem ©rnnbe, oon benen nur meljr Üimmertidic tiefte oorljauben finb.

Son tiefer i" tritt in ber SKatcrei ©teiernmrfš ein merflüiirbtgev @ltll[tnnb ciit, eine Spaiife, bte i» ßircJj nnr biirrif^ einige fjrrnbtticrf^mäfjige SDZnfer uitterSroc^en iuirb, xvi'id)c fit^ mit Seiiiütcti bet :5ofäbecfeu in ben fienfiüuteu bec SSurg unb be:ä Snnbf^mfeö tefagteu. Unter biefen ®ertjältniffeu bitrf e§ uns nii^t SSiinber netjtnen, menn bie ^ßrinjeffin SUtaria, 3;Ddf)ter be§ biirc^ feine Ämiftfammluiigeti Beriifjmten ^er^ogä Slfbrecftt V. öon Jöoierii, raetc^i; 1571 olg (Denuilin Sarlä II. nai^ ©roj fam, in Briefen an itjren Örubev luieberljolt barübcr Ragt, bap in ©ra^ JJiemanb fei, ber ein gnteä @emn(be anzufertigen öerftelje, 1579 ließ .^ofmanti, ber fiinftfinnige Sefi^er öon ©tredjan, bie ©edenötlber in ber Ä?opetIe beS 6d)tofi"e§ anfertigen, ^u lueti^cn er offentar einen itntienifdjen SffJeifter gewonnen tjntte. Siefe Heine Xiecfe jä^lt ju ben föftlidjften Söerfen, icelc^e loir bieäfeit§ ber SIfpen befi^eu. 3tn ben ®c!en fcefinben fid^ Dter Jtngenbfiguren in ©tucco, in einnnb= gman^ig gelbern ©cenen anä bem alten unb neuen ^Eeftamente gemalt, bojiuifc^eu Sitietf^jrüdje mit reijenben C^roteSfen abmecfjfcfnb. SDa§ gigurote, befonberä ba§ Siadte, ift mit großer ©mpfiiibiing unb 3)eltcateffe unb mit miniaturartiger ^^^intjeit 6e§anbe[t. aSir fennen leibet ben 9?amen beg SJialerž nid^t, fönnen ü6et eine SBerwonbtfdjaft mit ben ©rotcgfen beg Slernorbino ^occetti int Sorribor ber Uffijien ju giorenj conftatiren.

St^Ijer^og Äarl IL, bie jur ^eit feineg SRcgiernngSantrittš befte^enbe Sürfe im Ämiftlebeu fetner 33aterftabt ertentienb, berief 1575 ben faiferCii^en Hofmaler (^iulio fiieinio, ben SJkffen unb Sdjüler ^^orbenoneä, jit^ Stnfertiguiig eineg ißürträt^ feiner ©emalin nac^ ©rn^ nnb beauftragte if;n, für bie ^nftapetle ber Söurg ein ?ntor6ilb ju malen. ®a^felbe ftellt ben „Seic^ncim Sljrifti üon Ingeln bebient" üor unb befinbet fidj ^eute im ®ome ju ©raj. gür ben materifc^en ©dimud beS 3}iaufo[eumS ju @edou berief ber ©r^^erjog 1587 ben SKantuaner dialer Xeoboro itteldjcr bie f^reSfen ber

2)e(fe nnb bie Čtgemalbe am SfUar, an SfiSotiben unb ^ßfeilern oužfiifjrte, oon beuen bie bier (Simngelifteu fid) burc^ fdjöne, d;arafterüo(Ie klopfe, bnrd) ben in ebleu Sinicn getjattenen galtenmurf mib bnrd; bejouberS auSbrudöüoU gemalte §dnbe au^^eidinen. 3tad) bem Xobe beä CSrjl^er^og^ im Scdjre 1590 fe^te feine SÖitiue SKaria bie fünfte levifdjen Söeftrebungen bc@ ©atten fort. Sie liefj öon bem ©efanbten in «Sfioineu, trafen Ätjetienl^itlcr, ^ol^Ireic^e Äiinftgegenftänbe, ©emälbe, ©tatuen, ^aušaltarc^en, Steliquiarien, ^Pruntgefä^e, orientalift^e n. f. in. in äJiabrtb anfanfen, ließ tom ©rafen

Slttimis ju gaen^a SOiajolifagefd^irr, burd) tCjren gerbinanb in SSenebig foftbore Seiben- unb ©olbftoffe unb ©cmdlbe erluerbeu unb bereidjerte bamit bte Siunfttammer ber a3urg. ®ie wirb e» auc^ gemefen fein, lueldjc 1596 ben bei er^tjerjog gerbinanb in 3:irül befdjnftigt geloefenen ijieter be ^jiontis uac^ ©ro^ ™ felben Saläre, alž gerbinanb bie ^Regierung ber imteröfterreidjifdjen Sanbe antrat. ^pomiž, ben mir tereitS alž Sou^ tueifter lennen, entwidelte alš Hofmaler bes jungen (žrjtjerjogS eine ritfjrige Xfiütigleit.

sgfiiif fitib: baä frfiönc fticiiuitbc ber ?(ttei!iS'frijen Ginicvic; bic ?fitfnnfjme

bcv (Srjr^er^oaiu äJioria in ben §tmme(, ba3 [seififjiiite yjiavialjiiffctlb für bie glcicr^tuimiiie Ä'trrfje, ba§ Stttcirldlb ju St. 9IiitDti nou ^finbua, bic fjcutc in iöitvfi ©c()Ietnitj bt'fiiib!icT)c ?(t£fCiorie: Sr^tjer^oii ^evbinoitb nu ber l^awh bev SBeiStjcit bie ßiinc cutiuaffucnb, bid Shic^fotgc Sfirifti im ®Pine iinb ^nfjfreidjc ^ßorti'dt^ bcr crjficv^ngdrf}^! gmiiilie, ^peter be ^ßomtä war ^weifdloS ein Scf^üler StintorettoS, benn ciKc feisie beffeven iSSevte inntfjeu ben ©inbrncf ber (^kntälbc biefeS SReifterS. 3(C[ei'biniiä lunv er kl ber ä^idfeitigfeit feiner S3eic^iiftitinngeu oft recfit ffüc^itifs iinb bann Ijört foiunfit ber uenetianifdjc (^iolbton afs öiicf) bie icTjöiie iiinienfiUjriitig in ber Sonipoiitinn anf, ©in foIcfjeiS Opuž ift 5. S. baä §Pcf)nUarIn[b ^n ©t. 3[uton innt ^pabmi, eine 9frt Sfpotiticofe ber Wegeii^ refonnution, in meldjer St^viftuS nnb bic .'peÜigcM in beu nufgeTCiiteften Stc(huu]en bcr Scene DeimoJjnen, luo bie „Sieligio" ben mit trctij, Srljiuert unb Sildjofftal) beiociffiietcn junijen ©rj^erpg jimt ßninpfe für bie fnt(jo(ifri}e Stirdje nnfrovbert. Ser Äiinfticr, locUlier in erftannlicfjer 9?id)citigfeit amf) eine prncfitinc iflJcbniUe nuf beti Sieg nnt lueifien 33erc(e arbeitete, war eine porsona graLisäinia. Beim t£r,5fjcr3cig, bcr iljn, nndjbent er ficreitiS nfs finifer ^erbinnub II. in Söien rcfibivte, tiücf) mit SSuCjttfjaten nttb @e)iJ)enfeii nn ©etb nnb (55runbftncfen ü6errjänfte. ^^ü'ter be ^porniä foiiiir ben Cvben bc« golbenei! ^tiefjcö ber Önabe beS ft^aiferž ncrbanfte, teTOeifcn feine ÖraBfc^rift mtb fein Selbftportriit. J'e 'ijiomiS ftnrb rtm 6. 9J(iirj l(>,-53; er luar eine rjevuorrngenbe fünftferifcfje Ärcift nnb fein ajfLnifoIcuni unb jene Öcinatbe, &ci beuen er feinem ©eniu» bie nütljige Santtnlung gönnte, ficT^crn i£)m etiieit G()rcnp[n(j nnter ben öfterreictjifdjen .H'ünftfent.

^iinftmbfiinf^ig war ©ra^ Siefiben^ftabt. ®te Slnfiiiige ,51t einem [)öfifd;en

Ännftleben luoren ünrfjaiiben, atä bnrd) bie Serfegitng bev JRefiben^ ger^inanbg II. nad) SÜJien ber fanin tcgnnneue ^lur ber fteirifdien ftuiift fein Snbe fanb. iianbftiinbe, bic Silüftcr, cinjetne fnnftftnnige (Sabciliere blieben nadj wie ttor ?tnftragge{)er, aber bcr geiftige SJtittetpnnft fef)tte, toar loieber 5proüin,^trt[ftabt. bcr jweiten §älfte beS 3ofjrF)unbertä mirfte tjier ber bcbentenbe SO^aler 3ofef Vfbam SBeipetifirdjer, iüdd)er, nm bflä 1615 in Dfierfteier geboren, üpu bem dürften üon (Sggenberg jit feiner Hnä« bilbuiig nndj Stalien gefd^icft iniirbe, bann :^eint()eferjrt at§ .^ofinofer bicfeS ,^aufeg feine Ännft faft anäfdjliefiltdj im Sienfte begfetben t)etn;ert:^etc. S5on feinen ^anpttuerfen nennen mir bie 5ntölereien beä großen Saales int ScEilpffe (SggcnBerg, bie ^erfünbignng 3JiarinS in ber ®a(evie Stttemä, bie t)icr5cf}u 5Rot[}l}eIfer ju @t. Stuton noti ^abuci, ba§ 93Zatti]rinni be» Ijeifigen Seit in ber gleidjnaniigen Äirdje bei @raj, bie ^mmocnlata in bcr ffapeUe 511 SflgerSborf, bie ®enn§ mit bein Sattjr in bcr lanbidjnftlid^cn (Materie. 3Bei^enfird)cr nimmt nnter ben in Steiermiirf geborenen Siiroctmolern beii erften iHniig ein. Sein ©tit erinnert an bic rümifdjen ©fleftifcr, feine Figuren, befoiiberä bic rn 11 engeftalten nnb ©ngd, jcidjncn

«ftec be -Eumiž: JluSnafeme titi Eij^etiogin SRqnd in tien ^immtt.

fid) biird) ebic t^ovnieii unb i)priic(}me .'ödUmu] aitž, and} ift ev SDfnfter in ber ?fnatcimie. S!Bcifientii'rf)ev njar fein ^rcscomatev, iiberljnnpt fcfieiut biefe Tef^iiif tin XV i I. Siitji'= Ijinibevt fo jiemticlj ofjnt' i^crtrcter ini I'anbc (H'UH'fcii 311 feit!. ®it' ^^vtžfcn beä Sc^InffeS Innitenfffg int enuStltnfe jinb 167Ü non beui Stnlienev Gmopfjovii? Sinciila flentalt, bie ijiffectorien beö I'fnvvfiofcg ^rniicnficrr;, bet Winoriten mtb SBavnUierjiflen fflviibrr in uoit 9liitoni.o SNobcrtui, bcr [ic^ üDrigenS in (Mra^ cinfirbi-lfr, bie l^i'ffe bcv

5)ifter bf l'uniiä: gtltrtpsrtrdt.

9Jfeerfdjciti'??tl(a (1708) oou bent 6efiinnten C^^nliu be Onatilici; leutci'tv

lofte feilte ?(ufiin6e mit Diet 33i'aiiotiv, nbev lueit tiuinievirter at» bie beut)d)en ft'iinftler.

Urn bie SJenbe bt'^ ^af)rrjniibert§ tritt int @tift S^oran aOcrmdS ein bebentenber tiinftler nnf: ^ofjimii (£m-iarf .'pooffjofer, Sn SBifteii bei ^šnnžbvucl []e{toi-en, beindtjle er foil bort nuter darlu iUJaratti [ttibirt fjnln'n iiiib fant iini 1700 mid) S>oran, !uo er atä ©tiftšmiilev satj(rcid)e Ölbitber fiiv bie ,Vtird)e nnb bie .^iigeljüriijen ^Pfarreien malte, ©eine Sebentiinfi ater liegt in ben ^reSfen, mit betten er ben ßa^iitelfanl, bie ©acriftei, bie Waiftfirdje, bie S?cn>etteti bev ^rieb^oftivdje iinb in Svniij^ffl frf)iuüdte. Sein .^aiiptiuerf

Oslinim Gfltiflil .Jiadljoitr: Stuptic aiiS bm Xtdensgrcico btt Sin^e in SeiltnfiutB.

ift bie ®crfe ber ju gefteufeuvg. .fio^oltarbfott bnfef&ft ftettt bie Slufno^me

ber fietligen ßat[)ttriua in ben |)irainct bar; an bet Decfe je^t fid) biuin biefe ^onblung gcttJifferma^en fort, inbem Scharen jubitirenbcr ®ngef unb ^eiliger Jungfrauen bie neu Stiigelommene feftli(^ empfangen, im SJiittefpunft bie f)eiüge Eäcilta, Segeifterten StirfeS in bie Soften ber Orgel greift, — eine Söelt öoii ^olbfeligen ©eftoften, hjelc^e bag ^eft bcr (Srljebung ber Ijeiltgen mit ^intnilifd^er Suft nnb greube begeben. @Ieid}jetfig mit ^tadljofer wirfte im nn^en ^ßöftau ÜJEattfitaä non e&enfatl« ein tiidjtiger gre^font, toefi^er feine StuSbilbung in SSenebig erfjalten ju fjübeu fdjeint. ®on il^m ift bie prädjtige ©tiftäfirc^e bafeftft mit gi^e^fen gefc^mücft, lion benen befonberS bie neun Epre ber (Snget in ber ^fuppel burc^ iljre ©c^önl^ctt auffallen.

3n ©raj finben mir anfangs be§ ^[alitl^unbertž bie SJJalev üiemp,

Sodann Seit |)aucf unb ^rnnj erfterem rii^rt bie ma(erifd)e 3nneu«

becoration beS ^ßalai® Sttteniä ^er, »on ghirer baž ^odjattarbilb im ®om, ber ^eilige Stgibiuf unb baä !DecfenJre§ct) bc3 i?nrfaIon§ in ^obt&ab, ben Dfljmp mit ben jtoölf ^auptgöttern barftetlenb. l!ie Sfiegierungäperiobe Sofefg I. unb Äarlö VI, mar bie frö^' tid^fte 3cit ber öfterreid)if(^en Sunft. 3)et STbel boiite fii^ ponipüfe ^aläfte in ber Stobt, präcfitige ©cfilijffcr iinb Sßitfeu auf bem i^anbe nnb bie ÜDIafer flatten üotlauf jn t^nn, bie großen SiepräfentationSfafe, bie Steppen^nnfer mit oltjmpifd^en unb aHegorifc^en ©cenen ju fd^mticfen, bie ®i(bt;nuer ©totuen für bie ©orten unb ©rotten ju liefern, SBir [;a6en au§ biefer probuctiüen 3ftt noc^ So^ot'ti ©d^eit, ^^o^ann ©^rifoftoniuS Sogt, tnrt Saubmnnn nnb 3eIoufef ju nennen, eubtid) Sotjcinn 2)!o^er, ben SReifter beg fogenannten gematten .^aufeä in ©roj, ber in feinem fc^önen 'Söerfe noc^ einmal bie alte ^afabe« ^resfen»|>crrttc^feit ber römifc^en gelbl^erren jn ^pfcrbe, bcr Krieger mit ben ?tb(ern, ber gefeffetten ©efangenen, ber itriegStropfjäen nnb SBaffen, nntermiff^t mit S^aSveltefž in chiaroscuro, mit ferfem ffottem ^pinfet barftellte. 3n ber jaeiten .^ätfte bež XVIII. ^aljt^» ^unbcTtS njirfte in ©teiermart ber ^apreftomater So^onn ?(bam SRitter tion SKölf, ein geborner Siroter, ber-jmifd^en 1764 unb 1777 nic^t loeniger atS ^etjn Äirdjen mit ^reSfen fc^mürtte, bann ber ebenfoK« fefir frud^tbare 3J?att^in§ ©c^iffer, ioetd;er bie birtuofe greScotec^nil fogor tnä XIX gal^r^nnbert hinüber führte, ©eine le^te ©d^affen^periobe gehört beut ©tifc ber taifer^eit on mit ifiren liebfi^en, etmoö fentimentateu ©üttinnen unb ben gtattfrifirten i^omertfd^eri |)elben.

®ie tnpferfted^er bež XVII. ^?af)tl)unberts ©eboftion Senet unb bie a)fanaffer§ reichen nic^t über baeSJiiüeau tücaterSSebentnng. Sßon ber^Eupferftcc^er^gamilietauperj bež XVIII. Safjr^unbertä erfjebt fic^ jebpd} 3of)ann ^^eit Äftnperjj, ein ©emitter ©djmuljerS iti SBien, ju tnnftterifc^er .§i)f)e. dr arbeitete in ©ti(^= unb ©(^abmnnier über 14Ü iölätter, oon benen bie groSen ben ®ergleicf| mit ben heften ^trbeiten ber ^eit uic^t ju f(^euen tjatjen.

tBcKpin: Statut am !|iDrtaI bct latitifi^iiftlii^eti En

Sion ber ^|ila[tif bc,r griit^renaiffance luolteu loir, ba lut» f)tcc J^iinftleninmeit gaujltc^ fefjleti, nur jtuei SBcrfe namfjaft morfjcit, (Detcfje ciitld^iebeu beut)cf)cu (Stjarofter tragen: bie fdjoiie aKfibonnci, ^JoUjc^rDm, im ®cfjIo§ äBatb[teiii, du SSerf,

baž in ber feinen Se^anblung bcS ®etai{S unb bein ©d)lDnnge bcä gaüetiiuiirfeä an Jidnifittn JRiemenidjueiber erinnert, bann bie ©rabpfatte au? ©otentjüferftein in ber Äiri^c ^n ^frnfelä (in einen ®nrncfoltrtr einflemanert), njctd^e in i1?c(ief eine ^RitterfoiniUe uor bent Srndfif fnieenb büijteÖt, mit einem ^olbein'fcfjen ^i'H i" ben fein geor&eiteten J^opfen. Unter ben 3tatienern, »neldje SEarl Ii. nad^ ©taj berief, kfauben fid) bie öilb' ^QUer ^^Ijitibert ^ßocapelli unb (Seboftianü Sarion, Se^terer ift ber ^JJIaftifer bcž ajfaufo^ leum^ in ©ecfan; öön i^m finb bie jnljtreidjcii ©tucr^i nub ber ©arfin^tjag ang äffarntor mit ben ruf^enben ©eftnUen iiorts unb feiner ©einatin, an luel^em befonberä bie tier ben Sarfofjfjng tvngenben ©ngel bnrdj fdjionngbofle Soneeption fid) ungjeid^nen. SSon italtenifrf)en ©inftiiffen ki^errfdjt ift aiid; ber beutfc^e ®i[b()aucr jener ^eit 3erentia§ ^randfj, loeldjei 1590 baš tiidjtige, fe^S SReter fjofje Sßiniument be^ ÖJoltnä uoii 91ad)niö an§ meinem SU^armor üor ber Äirdje jn iöernegg arbeitete.

gan^c XVII. Saf^rl^uiibett ^inbiird) bleibt bie ^laftif in ©teierumrf italienifdj, bie faebentenberen SSBerfe finb ^meifeUoS tum Italienern gearbeitet, ^ierljer redjnen mir ben figuralen ©d;niud bcä JOtaufoteninä iu ©ra^, bann bie jnjci giguren S)iüv§ unb öedona ani5]ßortül beš tonbfc|aftIic^en i^om Sn'jve 1644, meiere

in i^rer Haltung bie ßeit be§ SRanicriSmu^ nid;t üerlengneu, aber öull ©nergie nnb mit großem ploftifdjen- t^efü^f gebitbet finb,

®aö XVIII. 3a^r^unbert bringt enbtid^ einige beutfdje J^iinftler jur ffieife, fo SiO^ann 3afob ©^o^, beffen eijriftuS auf ber fogenannten fjciligen ©tiege beg Saloarien^ berget jn ©roj, beffeti SDloffatgruppe beg ^eiligen Soljaiin S'Jcvoiunf für Xoblbab gearbeitet, beffen ^ietä, in gefc^ni^t, poltjdjrom, in ber Sfnßenfapeüe ber 3iitrger=^ fpitalžfirc^e nidit nur ben SReifter ber Stnotomie, fonbern an^ ben ed^ten SDramatiter erfennen taffen.

®tne onbere ^öd)ft originelle Siinftlerperfönfid^feit ift 2;f]abbau3 ©tanimef. ®r mar ©t^üier beä ©djo^, ftubirte bann in SKom unb lourbe uad) feiner SRüdfe^r ©tiftä«^ bilbljnuer in Slbmont. ©tammel blieb aB cd^ter @ebirg§fof)tt $otjfdjni^er, fetbft bie üaticünifdien 5Dfarmore fonuten il^u nid^t auä biefem ®eteife Bringen, @r befi^t eine überqueftenbe ®ofig beutfd;er ^^^antafie, ift begabt mit ©djön^eitäfinn, aber an(^ jum 3)roIligeti, ju SSi^ unb ©ütire geneigt, ba[;er ftelä OoIfgtEjündic^ — ein fdjni^enber §anS ©ad)g. fd)nf ja^treidje VUtäre, ©tatuen unb Sftelicf^ für ^tbmont unb beffen ^fäfatreieu, unter auberem baž feinerjeit üiet bewiinberte Uniuerfum, luetdjež beim ©tiftäbraube 1865 jn ßSntnbe ging, ©eine ^auptroertc finb „bie uier testen S)ingc", Ä'oloffatftatneu an ben

Ecft'ii be^S lliitteipalulionž bfr S!3i6(iDtf)ef ^li 3(bmLiitt: lub, $ü({c tiiib .^iminefreirf),

iitit eiiu'v ä)£t'iuie udu [larorfeiu alier ijetuaf aufjjtfaftt uitb in gvLifjeti bav»

ijcflelU. Staimud fjat uci'|tflubcu niLiiuimeutrt! ju icfjutbcu.

3o[|a!tii garot)

SSJir fummeu ji^m XiX, 3 a f) r f; u u b e r t, Xie Don Äiuiperä 178() gcc(viiubfte (fpiitcr lanbfdjaftlidje) ^eidjcunfabmie in t-^raj mnr iinb Mteb ein ä)etttelputift für bn^ 5?mift(ebcn ©tcicrmarfž. i«adj bem 181Ö cifolQten 3:obe ifjve« ©ntubcvž fntgteu alä 3)ircctoreii biefer ^rolHudftleu ^tuiiftftattc: 9rnbreaS .giiirbtiT, Spaj .^ofcr, ein türi)ti(?cr Iljier» unb saiunicmnater, Slnguft Starf, ein Sdjiifcr giisjet^, ber ©rfjüpfcr jnljlvcidjei'

.^iftorieiis iitib retigiofer ©ciniitbe, ^ofef ^Tiiniier, eiitft mit CtterbfiJ, SSeit, i^iinftfcrfjcmeiiibe bev JJcijaretier iit Siom nngeljüreub, öltäfdilit'ßltffj reltflioffr aJJnler wit , beiu §aiipt»uerfe SIjriftuž ant Slreuje in ®t, ?(rttoiiio ju Irieft, etiblid) in nciteficr ^dnrid) ©djiuac^. S« ber erften Raffte hei gafjrtjitnbertS tuirftett in @raj nod; ber ^ovtratiimter 3o(}atin SBJadjtt, bcr Sanbfdjaftžiniiler ^icinrab Sreiijer unb ber Vlquarettift Sofef ft'umaffeg. ^upferftec^ct nennen tuir Sgitnj Oiungalbier iinb ben £jnbfcfjnftä= nialfi: uiib 9inbierer griebric^ £do§.

ber Speviobe nad) 1860 finben mir in ©ra^ ben friid}t6aren ^ßorträtinafer ^tngiift gJrinifiofer, bic ©enrematfv g^rbinanb ^Iffnllitldj unb grnft äKofer, ben Coubfdjaftg^ mater ^ernumn öou SliinigStirunn, facfjcn [titnnmitgäüotte jSo^tenjeidjiiungen

QU§ 3tftlien itub (£el)Ion feinen Sramen loeittjin icfannt niadjten, unb bcii 2anb)'djnftä= SIfluareUiften §cinrid;i Sanf. ?[užitavt§ mirtten, ober tüirten noc^ ^eute, bie Sanbfc^afts» maler ^gnoj SRaffatt, beffen ©o^n, bet ©enrentaler So^^onn ®ual6ert Üiüffatt, ber 9Kariiieinfl(er Stnton ^ßerfo, ber Slquareffift ebunrbJi^aii'ev, früher ^Povtrot-Cittjogrop^, feit jluangig Saljren in Stalien bantit tefc^äftigt, bie I)erürjmtcn ^ff^ff" i^f® SlJiittelatterž unb bei SReimiffance für bie 3'Decfe ber Sonboner ^runbet @ocietlj in aiquarett ju reprobuciren, eiiblid^ bie ©enremater ^rofeffor ©oliriet SfarI äßa^r, teibe in SWiind^cn, nnb

®uftQU ^ottceg.

(Seit ©tomniet ga& eS fein rjevoonageiibeä latent auf bent @}e&icte ber ^piaftif niefjt unb ift jn roiinft^en, ba^ |ian§ Sranbftetter (9tattetifdnger, 9Bn(bliIic) bie grttjortnngen erfüllt, bie nn feine talentnollen grftlinggarbeiten getniipft >»nrben.

fliramEetiffIlins itt flttem ®au«iuliau4 bti ®i^ön6tra naä bem Cfa^r« 1S68.

Mt Eun)iinbu|tric in Stdnmark.

in gläujdibeä, ja ii&crrajcf|riibc§ Äiiuftlielie ini)eter

Stltforberti mib bein Samiitekifev bev jc^igcu QJciieratioii (jüt bie int Safere 188ß onIä|3liff) bcv geier ber fct^ä^iinbfdjäfjriiifn ^ngeljörigfeit beä £anbeö jiir ertaiicl}teti ®ijitftftie ^aBSöurg in ©vaj iieraiiftuftete cnfturfiiftiiTitcfjc Sfuäftedutic; nbgefejit. ©owoljt bie Širdjen imb Stifte als nticf) bie ©emeinbeit, foicie alle ijffeiitlidjeti unb prinaten ©aninitunflen lieferten i^re ®(fjä|e. Ivo^bem Tonnte fie Mnen üntlftiiiibigen @iii&lid in baS eigene tiutftgeiuer&lic^e ©c^affei! beä ßanbeä geJuü^reii, — getaug cö hoä) nur 6ei beu loenigften Objecten, iljre fteirifdje ^erfunft ^u ermitteln. ®o fitib j. S9. bci^ Ijerrlic^fte unb foftbacftc ÜBert im Söefi^c bcž Sanbež, ber unüöertroffenc „SJanbfc^abcntiunbtic^er", unb buä Dortrefftit^e 3:aufbecfen ber gamilie .^etberftetn ?tr6eiten 3tugž6urger ©ulbftfjntiebe; bie beibew SReliquienfdjceine im ®ome ju ©raj finb itarienifcljert Urfpritngž, bet f(^öne ©okiin unb bie geftidten 5pröd^tbedEen im Schlöffe ©ggcnOerg frentbe 2lr6eiten. Stuc^ bie f)eröor= rageubereu ^Jeldje unb 9JJonftran^cn, bie vei^eingetegteu ^äftcf^eu, bie ptaftifc^en ^itinteffer unb gteinjeugfruge utib anbevc nieljv finb jumeift SIngätmvger ntib ^iiirnbcrger Strbeiten — unb bod^ laun t)On einer ^ü^ent>uicfcUen fteirifc^en ßunftinbuftrie gefprodjen hjcrben.

SBer bie öffenttic^eii bauten unb ©d^föffer bcž ßanbeg prüfenben ölicEeS burdj= forfeit, Wirb t|errii(^e Sßefte einftigen (Sewecöeflei§e8 lennen lernen unb finben, bag ben

futiftforbenibeii SeftreDimgeu ber 3ieict)en tm fianbe frftft ein tiidjtigev ^aitbioerfcrftnub juc ©cite wnr; wer bann noc^ lufiter gef)t utib bcfonberš bie atten §aiibe(žftro§eti, bie iifier bit' tSiebirge fft^renben ©autmoefie oerfolgt mib bie tiuž beiti XVI. unb XVII. Ijmibcrt tiodj evtjatteuen ®iirger= imb Sciuertifjdiifer be§ Jomotjt bardj bie ^itrtcnfriege afä Olid) biirdfj beti brei^igjiifjiigeu Ävieg ineitiger btr^efligten Obeilaiibcä be!iid)t: bem mirb CŽ jiir Uölfigon ©emipeit luerbeii, ba§ bie nerebefiibe fitnftlenfrfje Sßeifliiniiig fidj auf die gclvcrfiltdjeu (Sr^engttiffe crftrerftc.

SBai' fä üurerft bie Äivdje, btc audj bent ©eiuerbe ^inttr ben fdjiifeeiibeii fJfniiern ber ßfüfter eifrige ^^äflege ongebeiijeii [ie|, fo erbtiit}te iit beiti XVI. unb XVII. Öuiibcrt, begiiiiftijjt biirdj bie fiivftlic^e |>of^o(tuu9 in ber ßniibeS^aiiptftabt unb bie .^Imifttiete beš ?lbelS, eine ^nbuftrie beö 2ufu§ unb loiirbc juui ©entfingut be^ gnn^^eu Sßotfeä.

Sffitc bie evften culturh'iugcübeii Sliifiebler, uietdje uiidj ber SSölfenoanberuiifl iinb nac^ ber ^errfdjnft ber Sfuareti bie E^erfe beg ^riebenä luieber jur (Geltung bradjten, 9kievn uub ^ffli'fe'i lunren, fo jeigt fidj in biefer gtiidlidjen @fiDd)c int ©egenfo^ jur großen ituiift, bie juineift unter italienifc^ier ^fll^vnug ftnub, nuf utiferem @e&iete uuDerfeutibüt bet inadjtige ©influ^, toeldjeu bie ^Jiirnberger unb ^lugiSburger iDietfter auf boö fiinftlerifclje ©dmffen iti ben fidnbevn beutjc^er ^nnge anöiitifen. .^nben nun oudj einjetne ®c6ietc bie .fiü^e nic^t ertlomnien, auf ioelc^er bie SBerfe ber ftets» DortiilMidj geöliekuen ©tamnieägenpffeu ftaiiben, fo fomt ber ©teieriniirfer bcnnodj mit Stolj anf einige Snbuftrie^weige üerweifen, bie ben §ö^epuntt bamaligen ©d^affeu§ UoUfommen erveid)t ;^a6eu,

©0 bie Arbeiten oiiä bie 2;^Dni)fen, bic SrDujear&eitcn unb gan^ 6efonber§ bie Sr^euguiffe bež @i^niiebel)anb)oerfe§. ®iefe in nllen SedjiiiEen burd) reid)lidje Ü6uug ertt)or6eite @efd)icf[idjfeit jetgen aud^ uodj bie SMeiteu bel fo[genben XVIII. SdjrtjunbertS.

entfaltete aud^ bie SJieriobe be3 ^Rococo trog beä abne^meubeu SBol^lftanbeš eine bebeutenbe 3i(iite. 333ic ein ^errlid)e§, ^ur Semunberung ^inreißeiibeS 9[6enbrDtI} leudjtet nod) ba^ (Si^miebefjanbmeif empor, alö ež fdpn alleut^afben in 2)tii3en beä ©efdjinadeS 3U butifetii begauu. SBo^t eiu gituftige^ Onten für beu fouinieubeii SKorgeii? ^oc^ fetjeu loir uorcrft, nod; on tüf^tiger alter i^eimifc^ev -Strbeit im Sonbe oovtjnnbeu ift.

©c^on bie dttefte un§ erl^atteiie ©eibenfticfcrei, ber 6erii^mte Oruat ber efjeinotigeu SltoiineuaDteitird^e ju ift riue ^einttii:^e Sfrbeit; er rourbe in ber jtoeiteu |)älfte beS Xm. ^a^rfjutibert« Don ber Šlttiffiit biefeS "JiElofter^, ^funigunbe, angefertigt, jßnä fdjüne iJleifpief fanb gIiirf(id}C 9iad|af)uuttig. ©o imirbe in bicfer friebtidjen Stiitte, mie in ben übrigen JJföfterii beä Sanbeö, bie .fd)üne Xet^nif bmc^ ^n^r^miberte fleißig gepflegt, unb bie nod^ erl^atteuen jaf;(reic^en SDfJeBgeWüuber, ^Jiarontentftüde jc. unferer

£(1 »ronjrliniiintii im ®i)|f tic4 aanl)l)flii[fJ j« '''"'i-

Širdjeii )tnb btn funftgeu&ten ^onben bcr Sftofterbeinotjnerttiiteii ju banfen. ®er ßaien» DruberbcS®ttftel9{bmoiit, Sönio §oait (geftorbeu 1702) oerfertigte bte im gcitannieuStift et|)Qlteiien ^evrlictjeu 2Batibte)3pid;e mit i^reti trefflidjen ^eiligenbitbecu unb SlrabeSten. Stiif prufonem dJetiete eiitfoltete bie ©tiderei befoitberS an ben ©ettJärtbcrn gro^e auc^ om fiäuertidjen ßoftüm, unb ba big in bie jüngfte ^cit herein an ben §oIžiiicf;ern ber grauen unb ben Sebergiirtetu bet Sftänuer. Sftot^ jal^Ireidje in bäuerlichem Seft^ befinbtidje Seitieufticfereien ^eigen foiuo^l bie atä Suutftiderei nnf einer fjofjen ©tufe. ®er bem ^Jeutfc^en eigene ©inn für be^agtii^e ^aužlic^feit Iie| aiK^ ^ict^U' lonbe bcr ^iu»ftüttnug ber SBofjnräume Befonbere ©orgfalt angcbei^en, babei fanb bie ^DljarScit ©etegentjeit ju tjcrrlidjer Entfaltung, ©djon bie gotljijdjcn Jitd^Iitfjen§trbeiten jeigen ein leiftungžfa^igeS 3:if(§Iergett)er&e unb Bottenbete ajieifterfdjaft bie Xofelungen ber Sßrunifäte unferer ©f^töffer. STrteiten »nie bie nod^ bortrefftid^ erl^oltencn, ber jftieiten ^älfte be§ XVI. SSafjri^utibert« ange^örigen ^ßortale auS bem ©c^loffe vulgo Bauer bei Sfteumartt, bie Ijerrüdien, tion bett eingemanberten ^Stfc^leru 9äfoIau§ ffieutler au§ 5;:E)ÜTingeu unb SUZit^aet @f(^iebinger auS ©c^lefien in ben Sa^^ren 1563 unb 1564 gefertigten ^oljorbeiten beä SRitterfaateä in bem Bon ®omenico be Salio erbauten ©d^toffe SRabmonnSborf in SESeij, fomie jene in beu ©c^Iöffern SRiegeräBurg, ©trec^au unb groubžfierg müffen ju ben beften i:^rer ßcit gejä^tt toerben, ©ie jeit^nen fid^ burc^ eble Slrd^iteftur, ganj befouber« ober burt^ ftreng gejeic^neten unb bie Berft^iebenfarbigen §Üläer prächtig üertl^eitenben Sutarfiafc^mud aus.

3n biefeu 5ßrunlfälen erftrecfte ber ^olafc^mnd ouf bie ^erfteUung be§ ^ßtafonbä, ber bis ^ur ®ede reit^enben ^ortole, ber SBanbJd^ränfe, beä griefež unb ber Sani. ®ie SSJonb oberl^alb beš griefež mar bemalt unb unterhalb bežfetben mit ^leppidjcn bet)ängt, toä^renb jene gteid^jeitigen Xäfetungen ber Söürger» unb Sauern^öufer üUe äöanbfläc^en, ondj bie genfternifdien, mit öertleibeten. ®iefe Slrbeiten bon an^eimetnbem SReije enthalten auc^ nebft guter ari^iteltonifc^er GSlieberung reicher au§gcbilbete ^portale, SSafdjfüftd^en, @d;üffeltörbc, aSanbf(^irän!e fowie bie umfaufenbe SSanf. ©o eine ©tube in bem ©aft^aufe ju aJtöjjtiü im ©ölfpa^ aus bem Sotjre 1596, eine in einem Söauern= ^au[e näc^ft ©d^önberg bet DbertDötj 1568, eine anbere in einem Sauern^aufe bei S^eumarft unb onbere me^r. 3m XVll. gajjrl^unbert Bef(^roufte fid^ ber ^or^fc^mudE ouf bie StuSbilbung ber ^portale unb ber Sonbfdjränfe. ®ie|e ŽCrbeiten, wie im ©tift ju ©edau unb im ©(^[offe @ftatt, finb berber gegliebert, aufgefegte gfad^ornomente erfc^en ben nun fetteuer angeloaiiblen Sntarfiafc^mud. 9In ben folgenben ^ätrbeiten fanb bie ©(^ni^erei, lüeldje nun bei ber aUgemein, üblidjen SluSftattung ber Sirdjen, on ben baroden Jtltären unb K^orgeftü^ilen reid^tic^er geübt nmrbe, felbft im iöürgeri^aufe, j. in einem $aufe in SDturau, einem Sauern^aufe bei Slottenmann, auSfdjliefetic^

Sd !cf)mif!ifi(erite Cfesi auf SifjfoS iHStljettfetn bti aumoiit.

^fiitttfitbiing; bafeci tuurbe ber ^ßfofoitb «litStitcfaibeit gegiert, föelffje Xec^iiif nnc^ iu ©teiermarf ju großer SUieifterJdjaft geloitgte. SSie iu ber ^olge ber 3;a|.iejkver beii 9Baitbfd;miicf beforgte, jetgen bte iioc^ boflftiinbig eiugevic^teteit 3iinmev im Sc^foffe (Sggenficrg.

bü3 ajjobilinr itjeiff noc^ öor= treffliche 3tepräfeut(inteii nuf unb (äfit nefieii bev 3;ifi^lerar&eit audfj beti fjo^eii ©tonb ber ®recf}äilerei unb .^ütjfd)nt^erei evfeuiieit.

šBovtreffti^e 3tu§bilbuug er= (angte fiitc^ ber Dfen. STuS bet gotl^tfdjeit Sl^eriobe fiitb mir nur einige fe[;r fc^öne, ki SSfuvau auf^ gefuubene Sfnc^efn tcfaunt. Ü&er= rafdjenb reidj iftbagegen bev1()on^ ofcu ber Steimiffance Dertvete«. Die Öfett itn .^oforatoviiiiu beS ©ro^er in ben ©djtöffern

^oppenborf, §ottenegg, ^ronbä» berg, ©d^rüttenSerg, SJhirait unb Äteiutainac^, ferner in 58aiiern= (jäufern 6ei ^JJiurmi, 5ei SSoiBbevg unb in beut ©aft^anfe ju ^lu fold!(1590),fDiuieenblic^ iu einem SE3eingarten[;ciufe iu Siefjiberg re^ präfeiitiren in ganj l^eroorrageus ber SBeife bie »erfc^iebeneii 2öaub= lungen, wellige biefeS tetiebte ^ecorationöobject in beutfc^en ßüubeii erfahren

bie @5efa§6ilbnerei ^ofte tiiuftterifdje Arbeiten gefc^affen,

ift mir nicfjt Mnuiit. SBofjf nk-r fatin icf) auf baö f^ftiifiGf S^orfoniiiifu gitter Saiierti= itmjotiteii fjiimietfeu imb bie iiodf) kftefjnibc Süpferfaniilie dafpdv in SJfnntfdifl bei ttomfjoft iimrfjcn, Wfldje üon 1.746 Biä in bic ji'mtifte Srf;tiffc(n iiiib Ahiiije er^eustc, bie ben übrifieit öften-cicfjilc^cu gai}et(mt in nidjtž tiocfjftefieii.

S^ie iioc^ jcit;(rfic^ erfjülteiieti IJinuarbeiten finb mcift graüirt, bod) fanb nncTj baS bnrd) bie (iliificnbe SBnffenev^eugnnii reic^lid) gefi[>te 3itu'ii fjaufige, bie plaftifdje $)ei'Dration bngeiien nur fpornbifdje Vfimtenbnuti. Sfud^ bie ©ieina^nuci lueift in üfr= frf)iebciicn ©inninlunfieu beS Sianbeä tiidnige Sfrbeiteti auf; edjt tiinftlerifrfjeg frijufen ftierin bic (i^vajer Weift« SDfid^nct .^iptj6ed)et iti ber jiueiteii Wülfte bf'3 XV [. uub 9tnbreaš ^n Vliifflug beg XVII. Sal}rfjimbert3. ^evöorratienbeS feiftete bie SBrcmjc^ pinbiiftrie. 3m XVI, Safji-Ijunbert Bcftaiiben in (Sraj jmet @ii^t)iittcn, bie eine ttor bcni ©nrtt^ove, njefd)e erft im Safjvc 1875 einging, bie nnbere uor bem ^iitiluät^or. jDoS bebeutetibfte un§ erhaltene SBert ift bev ®runneti iin .^ofe be§ Sanbfjaufe^ in öon ben ©rajcv 9Jieiftevu IfjoinnS 9.(uer unb ajfaj; SBcning 1590 gefc^nffene ^Oieiftcrnjert jiifjtt jn ben tiebeuteubften Si'onjearkiteii ben beiitfdjeti 9?enaiffntice.

gitie tiirijtige ^frbeit ift and) bie öon bcm «nä Sndjfen eiugeltianberteii §ilget itti Sfal^ve 1587 gegoffene große ®tocfe auf bent (^rajet Sc^Ioperg, „bie ßisi" genannt.

9[ud} bog fteirifc^e üjiüii^uicfen, bcffen Stnfange biž in bie jtocite ^atfte be^ XII. jnriicfveic^eii, en tin i delte fid) ju ^oi^er fiinft(evi)d)ev S8ebentiing. Unter

beti ttorfj er^atteneu (ifteffen ©epvdgen (1240 btä 1282) trägt, tsebftfiei betnerft, ber ^Pfennig „Sdjilb tjott ©teir" bie nltefte bentfdje SWiin^nmfdjrift nid)t tmv in Öfterrcid), fonbern and) in gati^ ©iibbfiitfittanb.

Jüdjtige Siegel» unb 5Sap)>enftedjer tnaren aufjevfjalb @rüj ntid) 6efotiberä luäfjrettb bež XIV., XV. tmb XVI. göfjrfjnttbertä in S'tbeitburg tfjatig. ?Inrf; tueift bie Sfjrouif biefež Drtež, wie jene t'oti ©roj, mtf tiidjtige @Sofbfd)tttiebe fjiu; tion letzteren nenne id) nur ben Ianbf(^(iftlid)en ©olbfc^mieb Soljflun ^riebrid) ©tvomaljr (er fertigte 1694 für bie 3;oMkbtrtpelIe eine 3Jfpnffraiise für 168 ©tilbeti) unb Seot^olb SSogtner, itjetdjcr kjou 1712 tii^ 1737 jumeift für Slbtnout befdjaftigt tnnr.

D6 bie titefcn trefflidjen ©Ifcnbeinarkiteu int fteiriidjcn iSeft^ tjeinttfd)cn ,^änben nisge^iören, ift mir uidjt bcfnnnt,- bod) fei benterft, baß ber an§ Xf^al^aufen in Äärtiten ftomitieitbe iieo frontier, itn SnfjTe 1630 in iJJürnberg geftorbeu, Diele ^iatjrc tu 'Jfuffee lebte tuib beritfjmt mar buvdj bie forgfältige S[ušfiif)rting ungenteiit ficiner ©djui^ereien in .ipotj unb (Stfeubcin. ?üidj SlifornuS filammert (1769 biž 1830) fdjtif in biefer lerfinit in ©rn;; ^nljfrcitfje üieJbelvuubecte ülrbeiten.

ajci bot Ijerrlidjfteu Sölutne im SJntti^e beö fteirifdjeit ©ewerbeflei^eS, ben Sd)miebe= nrbeiteu, iinlaugeub, fei nur auf einige djarnfterifUfdje biefeä umfangreidjen

{^cbietc^ f)i)i(]miu'ji')i. S^orhTfflicfjL- ßciftuiiiieu ber gotfjijcfjen ^ßi-viobe ftub: bie SacrifteU tl^iir in ®nicf nii bev aifitr iiiib jene in ber ^^pfarvfitrfje iti ^^cttau. lln^atjlin fiub bic ITrlieitf!! ber Stcitiiiffniice, Sffiof)! jebe ®orfcfjaiiiif fömit? tiirfjtige 9Jftiftcr itctineit — bort) IVrerfjeii jum Öliirf ifjre 3[r[iciteii nudj feltift! ba aii großen 93vuimetilaii[ieu, on Cfeit, an Xtjot=, Ct)crlirf)N uiib ^-enftergittrai, nn Iriitjeni fiiv

©flft^užjeidjcn, i» ber ilivrfje an SBanbteurfjtrai, nn ©rabfrfujen, ja feltft im entlegenen S^aueniEjflufe an üciidjterit, Kjiirtmnbcrn, ®djliiffelfd)ilbc[)en, an ©rfjliiffeln utib Srfjlülfern tiorfj crfjalten i('t, trogt ben ©tempet cc^ter Äunftarkit.

®ie babei jn Jnge tvetenbe grolše tedjniff^e ®efcf)(dlict)fett [teigerte firtj im folgenbeu XVIII. ^snfjrfjtinbcrt ju gevabe^u k'lDUnbcniii((3>uiirbif(cr aSirtunjitiit, beren ^lu'iflingeti iiorfj 6i§ an bie iiiiigflen jEaqc [jevanreic^t. ®o fitacÖte ber SJleifter GSeorg aJial)fr (geftortien 1842) in ^cifta au feinen ®|{)c[teffen bie ^prinenfpradje bež üorigen 3a[)r= f^mibertž noc^ anf baS gliicfüdjfte jnr 9fmiifiibnng. Sid)tftratjt fiel in biež 6eid)eibene SBirfen, nfä (Jr^I^erjog Soljauii fiei fciiter Sföniiberimg über ben ©ölfpüf; ben alten TOann bnrd; einige Sfnfiinfe erfreute. 9JJit iljin erlofc^ ber lefcte il{e[t alter hinftgeioerfiüdjer @efd;id(id)fcih 2öag fjat bie fortfc^reitenbe Sidtnr at® gegeben? Sßorerft

bradjte [te un§ loo^t nur fdjU'djte, ftiltofe ^Qfivitö)oaare, S)od} mirfte balb ber mädjtige ^•riifff^lEiung ber ^Jeidj^t^nnpti-tabt nudj ciuf unjer firunlaub belcbenb ein,

®er eSriiubung be§ f. t. öfterreic^ifc^en SKufenuiä für .^nnft unb Siibnftrie in SBien folgte bic ©riiubnng be^ fteiermärfifd^eii Vereine? ^nr gövbening ber ^unftinbuftrie in @raj. ©etren feinem Sorbitbe unb tljalfriiftigft uuterftügt üon bemfelben, gelang eS biefein tfjötigen Sereine bnrd) Vorträge, bnrdj SfnSftfUnugen, biirdj feine SSurbilberfnmmtnng unb enblidj burdj Unterridjt — au§ feiner mit beiti (Souerbetierein gemeinfam erljnlteneii ,^anbloevtfr|d)ute entinidelte fi^-^ bie f, f. ©taatsgeiuerbefdiule — grnnblegeiib für ein gebeiljlidje^ SKirfen ^u inerben nnb im herein mit biefev t)or3iigIid) auägeftatteten @toat§= leljranftftlt eine umfaifcttbe fiinftlerifd^e SReform bcg Jpanbi-uevf^ Ijerbei^nfiiljrcn. ®nrdj birecte ÜJJitiuirlung ber Hinftferifdieii jflrafte ber f. f. Staat'igeuierbefdjiile enttüirfette fid) in ber £anbežl)nnptftttbt eine Ofeninbuftrie, tue(d)c üüllftäiibig auf bev .öi^lje beö IJeit^ gefd)mQd§ f(ct)t, eine ,3iiiin"buftrie, bie at§ (>5rajer Spedalitiit gleidjfollž ein fid) über bic ?(icid)žgren5fn erflretfeube^ ^Ibfn^gebiet evtnngte. 'Jlnd) gelong bie SBiebererneneruug ber igdjniicbchutft; fie I)nt bereite ebcnfoUä tiidjtige Üeifttnigcn auf^umeifen. 'Sie 9Jii.ibeI= inbnftvie fdjreitet uid)t minbev rüftig lioriDärtä unb ntand) gelungene^ Xafehiierf jeigt luieber ein gfiidlidjeS JfufHiiljeii ber alten ,3imntcrbecoratiün. 2;reff(id)eš J?e(oratitinS= gefd)ivt er^icugt bie SJinjolifafabrif in Äibujc bei Eifli. 3a nnf alten (gebieten, aud) auf jenem ber ©tirferei, jeigt fid) Seben unb fflenjegung, ®erebtuug iu formaler nnb ted)niid)er 9lic^tnng im Seifte ber beutfd)en Jffenaiffanee.

^Je&en bem attgemeinen 5fiiteTeffe, biefpn SBeffreBimiien auS allen Reifen jut^eil initb, ift in bet jüngsten i^c't eine nm(^tic?c Seuiegung im baž fdjöne Sermad^tni^ be§ ©rjl^erjogS baä ,Joanneum", jii einem großen ßnubc^muieiim ju errtieitern,

bert bebeutenbett, fe^r (jiit georbneten natuiiDiffenfd^nftlic^en ©iintmlnitgen eine atltur^ ^iftinnfc^e Jlbtfjeitung aii^iiifdjliefjen uitb neben ben SBerfeit bcr SSäter aitc^ JJaittn jii fc^offeit für bie nioberne ?rrlieit, inefdje baö öefte für eine gebei^tidje 2Beiterenin)itfriitig itnfercä ^'unftgeioerbeS [)offen In^t. @inb boi^ bie ermähnten Oegciiftäiibe jutneift fc^on im SSefi^e be§ SRufeimiöüereineS iiub öiekä Stnbcre ift, ®ciiif ber aSegeiftening, bie bafür im ganjcii Sanbe DuvOnnbeit, mit aBnfjnuit] beä (Sigentf}um-3rcd^teä bem genteinnü^igen Unternefjmeu jur it^crfügung geflctlt.

■löiirnopf« am Xoai j\i fflcaj.

Sttictniait.

83

(jL'biitflteii ötT^ä(iui|ä!uä|ig [lanitflcii Siu^Sbcfjnmig bež'?UftTlaiibe3, )ucltf;e3 ttüt ©iitfdiliig ber ©iitteii, SBeiitfjarten unb 3Bic)en nur etluii ein drittel ber ^Subenfladjc unifnjjt. g^afjeju bte .^lölfte (48 procent) bet Strcn, grüßtent^eilä abjotiitcr ÜÜSalbIjobeit, cntfäUt nuf Söalbuiifjeii, ein' §ld)tel niif .^utmeibcu unb SHpeti, — eine ßüufigurnttDU

ber Sobeiu'iiititr, lueirfje, in Sßerfiinbitng mit beit Intibfdjaftlirfjeu Dlfijen Steiermarf^, belli iJanbe ba5 ISpittjeton be^ „fdjoneu unb grünen" iterjdfjafft Ijat. ber eirjentlidje lui^robuctioe S3i)faen faum fünf ^)iroceut ber gefominteti Slrca einnimmt, j|Jridjt, ntit Siiidffii^t auf ben uortoieLienb otpiuen KljumEter ©teimnorfä, für bie innnertjin künftigen SSegetatiunžttertjattnifje be§ SiaubeS.

®eu Soben ©teiermarf^, jumal itii Unterfanbe jiemlit^ ^erfplittert, kfinbet [idj loeitoug übmmeijeiib in ben ;g)äHbcn f[einerer ®runb6efi^iei'; feine Setüirtfjfc^aftiing burdj bcn ^cfevbou i[t, trog ber burdj bie ftiniatifdjeu S^crljiiltniffe unb bie Subenforntatioit liebiiigten f)ofjeti Enlturfoften, eine forgfäüifie. ?(udj ber SOSeiiiban, luetdjer einige üor' ^üglidje ©orten liefert, finbet bie liefieüotle ^ßftege beä lliiterltinbers. ©(eic^e gift öon ber CbftcuUur, bereu auägejeif^uete Srjeugniffe ju einem gefudjten, ond) im ?(užlmtb gefdptjten |)anbetgartitel geinorben finb.

^Sie ©iel^^nc^t, iuäbefonbere bie tHinbuiefj^ud^t, ift öon betriidjtlidjein Umfange, fie Silbet infolge bež oorjiigfic^eu unb ineit oerbreiteten SRnfeg ber ^ud^tprobucte einen j^eriiortflgenbeu fteiermärtifdjen Sioltäluirttjfdjaft; bie ©eftügctpdjt Ijat fidj ^u

einer ©peddität ber [enteren enttuicfelt. ®ie ^orftcnltur, burd) bie Tjerrfdjenbe S8oben= jerftücffung tuenig kgiluftigt, luenbet fid) ailmiilig zeitgemäßen rationelleren formen be§ ®etriebež ju.

2)er @ifeitberg6au uub baä A^iittenwefen ©teiernuirfs, burdj bie ueucreu Sßer^ fa^rnngSarleu, itjeft^e ininberioertfjigen ©rjen eine altgeineinere SSeriueubuug fidjevn, ungiinftig beeinftufet, tjat, geftü^t auf ben uncrf^öpflidjen SÖergfegen, bie befonhere montüuiftifdje Xiic^figfeit ber Seöötferung unb beu oltbewä^rten SBettrnf beä fteier= mütfifdjcn @ifenS, ben Soncurren^fampf mit ben ©rjcugniffen anberer ^ßrobuctionägebiete rü^mfic^ft nufgenommen.

Snnig uerfnüpft mit ber Urprobuctioii ^at ondj bie Snbuftrie in ein jelneu ^lueigen, jumat in ber Verarbeitung beä ©taTjlS unb beö @ifenä, eine fjo^e Stufe ber SliiSbilbung. ge^üonnen unb jeic^net fic^ — baž anji^^J®"^^ ^^^^ SSolt^wirt^fi^üft ©teiermartsS oertoltftänbigenb — aud^ im übrigen burd; ebenfo tüi^tige Seiftungen atä burrfj ein originellež ©epräge aug.

®ie £üub= nub gorftluirtfiff^aft erndljrt notje^u 70, baž S8erg= uub ^ntteniucfen nub bie Snbuftrie on 20 ^^rocent, |>onbct unb 3?erte^r circa 3 ^ßrotent ber iöeüölterung, U)fir)renb ber 3teft auf bie übrigen ©eDÖtterung^cIaffen eutfölft.

Can^lDirt^1|■dxlft intC^ I">t4?(j3iidjt.

?rtii iiuvbliif)ei! ?(6I|an(ic beä SectcrijeS, 1.012 ajfdcr ü[>cr bcr ®£ccvežf(acfjc, bicfjt

nn bcr ^^iilgtrftvnlje, >ue[cfje nu^ bom SfjTen^tt^iife unrf) beni beifil^mten SflJndfaljrtšorte 3Jirtrin'3t-'t( füfjvt, iii ber i'ttuf;eii, ak-r rciaeiibeit SBalbeinföintdt ber ffffiiicii 3IMjaiu]c ber Slfteii^cv gtiin^e, ftanb iiodfj im jluciten ®cccimuim btefeS ^nljvfjunbevtg etue citifaclje 3[I)jeti6e^!i3uit9 mit öiiä .fnjfj gesiitimerter Ser^iiiifiiiig. ^ntte fte^t aii biefer Stelle ber „Sranbfjof", beii bcr uiiüerijeBlicfje ©r^ljcraocj 3ot)ai!n im ^a^re 1818 an ber Otrfte bcä eiiifadfjeu SauernrjofeS oon ®ninb an^ neu aiifge&out iinb für bie bfimalige ^eit jii

Set SSraiibftof.

einer lyuIjltjeregcUeit niib ntnftevijittisien ^npentuirtljjdjcift einncrirfjtet ^at, lonr eä, tuo ber ebte 8ofjn .^nbsbnri^ž feine refonTiatorifd)ett ^been auf bent @e6iete ber iJaiihtuirtlj^ fcfjnft 5iir 9.?evlüirflidjutig bradjte, Ivo er btirrfj bie @nmbiiti3 ber iikr nfle 58ejirfe beä ßonbeä ficlj oerjlDettjenbeii ffeirtfrfjen yaiibmirtl^frfjaftS'Öeieltfcfjoft ben anf bie ^^örberung ber iianbeScufttir ^injielenben 58eftrc6Lin(?cn eine beftimmte ^Uicl^tuna gob. SSoti ^ier au& ift ^Ceceuiiien [)inbuvcfj jebe Vfiireguni?, jcbe§ 93cifpicl knbiuirtfjft^aftfic^en ^ortfdjrittg für ©teiermarf aužgegauc^en, SBenn tvpt^ biefer mttrfjtigen Jtnrepuij SJerkfffnint\en auf bem ©etiiete ber ßnubioTvtr^fdiaft ficfj mir langfam 33(ir)n ju kedjen uermocfjten, fo liegt ber ©runb in beii eitienartigen Söerpttttiffen be§ Sanbe«.

SRetttertröfinil bei fanbiuirtfjfi'i^üftlicfjeti Süetrieöeä ift in ©teiernuirl im ÖSrogen imb ©allien nn&etrorfjtlidj, ba bie önttur= iitib ^probnctioiiötuften firfj imbertjiiltni^tnüßig

[jodj ftetleu, jum I^eil fc^on infolge bet ©efiirgötnge beS Saiibeö, ba bpu ber gefflmmteit (iinbttitrtfjfc^fiftlic^cn ßulturftädje im öon 1,019.544 fjeftat nur 15 ^ßrocciit

in ber Sbene fitfj befinbeit. ®ajH fontmt, bn^ bic kfiautcn @runb[tiicfe im ^lac^fnnbe ükrtDtegettb au? (SeröIISobeu beftefjeii, luäfjrcnb bie itnb .^ö^enUigen jumeift

fcfjmerere Sobetiarien iiufweilen, bie fe^r oft, lunS iii@6efonbere üon beu Söicfen gift, öon SBafferabern burc^jogen itnb nerfuinpft finb. Slfic^t miuber evfcf)n)eren luib uert^eiievn bie häufigen Jinb ftarfen Siiebetfc^Iogc bfii lanbnjiiKjfrfjnftlidjcn Sttrieb, ber nodj gonj befon-berS biirc^ rauf)e SBinbe, ^roft uitb §flgel jn tdben fjat. S)iefe iingiinftigen 2öittcnmg^= üerf)ä(tniffe beiütrffn, ba^ bie hir^e, oft nur ouf einzelne Jnge jufannnnigebräiigte für bie getbarbeit giinftige ^fit fo rafd) unb üctl atg mögtidj aužgenii^t, ja kfonberc SSurforge getroffen werben niu|, um ber llnguiift ber SBittermig eitiigerinn^eu Begegnen ju föiinet!. @o finbet man ouf jeber Süöiefe beä DberlanbeS einen eigenen ®rfjn^)fen — ^euftobl genannt —, um baS auf .^iefetftangen ober ^ßgniniibcn nüitjfom getrocfnetc §eu int güuftigen Sfiigenblicf rafcf; unter kingen p fönuen. 3fiif biefeit .^iefetftaugen unb 'ißQtajniben werben auc^ bic ©etreibegaißen getrotfnet, meldje beä rfifd[)cren (SrfüIgeS wegen einen 5)ur(fjmeffer lioti nur 25 OiS 30 ßentimeter erfjafteti. Soldjer tiinftlidjer 2:rocfettt)orrid;tungen Bebient ficf) aucf) ba§ SUJittcKanb, Wefc^eg ^uin ©cl^ule ber ^tiu tiorrätfje im greieu bag ambulante ©d^u^bad) 6efi^t, bož auS einem auf oier ober fec^0 in ben Öobeu eingerammten ^jjfätjten Derfc^ieböaren gtug^ ober ^eltbad; üeftefjt.

SBefentlii^ oerfc^ieben t^ieroon ift bag S^roctenfjauž, ba§ im Unterlanbe untet ber Se^eii^nung „|)orvfe" in äffen ffotienifdjen !8ejirfen im ©eEirond^e ftetjt. 2)ic §arpfc ift ein auf gemauerten ober f)öljernen ©iiiiten aufgefüfjrter an ber ©tirnfeite ^tb offener ®df)uvfen, beffen SBünbe burc^ Sattengerüfte gebilbet Werben, unb bient ba^u, bem befabetien Srntewagen bei brofjenbeTn Unwetter ober über 9Iadjt ein frfjü^enbcS ®adj ju getuiifjren unb bie ^efbfrüt^tc juin SErocfuen auf bent Sottengerüfte auf^ufjangen. Xiefeä ^irodenfjanž, uit^t unintereffaiit burd^ feine eigentt)iimlic^e Bauart, ift aud} au^erfjalb Steiermarfš bort auäutreffen, Wo bereinft SEßenben anfüffig tonren, of)ne bag c§ bie urfijrüngfidje beutfc^e ©prarfjgrenje ü6erf(^reitet.

ein tueitever 9farfjtt)eif für bie S0ewirtt)f^aftung finb bie na^eju unöermittetten Übergänge ber 3of)re§jeiten. Ä'aum ba^ bie ©djneebeife gewidjen, beginnt unter bem (gin^ ffuffe intenfiuer (Sontmerwärme bie Vegetation fic^ rafd^ p entwidefn, bie nii^t feiten, pmaf im SDJonat 3Jtai, fattem aflegenwetter, ©d^tteeftürmen unb ^^i^öften onlgefe^t ift unb empfinblic^ unter benfelBen feibet. ®üju fommt ber gro^e Strbeitermangef infufge beg Umftanbeö, ba& bie (cäftigen fieute fieiberfei @efd^Ied;te5 mit Vorliebe iubuftrielfe STrbeit annehmen, bei wefd^er fie fieffer beja^It unb Waljrenb ber freien on Ifeinerfei beengenbc §nnSorbnutig gebunben finb. ©eforgung ber lanbwirt^fc^aftlii^et! Sfrbeiten üerMeibcu

in beti @epften tiormiegenb Äiiibcr, Sc^ivüdjünge uub ©reife. Um ber oorjubeugeu,

lüäljrerb ber briiigeiibitcii ®[r6dten otfite §ilf^frafte bajufteijeu, i[t ber @ruiibk[i^er fold^evart genütfjißt, eitte aiit @rö§e be^ unüer^äUniünuilig große ^al^I ftonbiger

5)ienl'tbot€n, Dou benen bie lueiblidjcii nid)t jelteu mefjrere Ä'inber befi^en, fammt biefen le^tereu im ^aufe j» erljatteii. ®ü&ei finb bie 5)ien[tleute, iiižtiefoitbere itti Dberlanbe, bie Soft betrifft, in i^reii Sinfprüc^en iud}t« weniger befdjeiben, fo ba^ faft im ganzen Oberlotibe ber ©runbbefi^er fic^ lüc^t red}t getraut, SJiilc^, gutter, ^äfe ober @d)malji ju üer!aiifen, loeil et fünft in ben Stuf beä OeijeS fomiut utib tion jebem f)al6toegž

^leäfTifiituS „^iflctiff" tti Unterfteicrmnrt.

firüuc^baien 2)ienftbuteu gemiebett wirb, 216er audj ber 2;ag(ö^iier ift t[)euer, bn feine (Siitfo^mntg in Qielb unb feine ißer^ftegiing nid)t im ®er^ä(tni^ fte^t ju ber lutjeu StrbeitS^eit, bie für if)tt ottgemein üblidj ift.

!žt(Ie biefe elementaren unb fociotcn Sßer^üttniffe, gegen mcldje le^tere ber tSinjeliie niad;itlD§ ift, er^ö^en bie ^iJJrobuctiorištoften gan^ unt)erl}äUiiifemü§ig iinb verringern im gteidjen SOfafee beii ^Reinertrag ber aSirtfjfd^afteti. Seriidfidjtigt man nudj, baft ber ®tnnb= befi^er ben iöefitj in ber iRcgel fdjon mit ^gpotfjetarfdjnlben iiberlaftet übernimmt unb ber JSobenertrag burd) ^ruft, |)iigel unb nnberioeitige ölementarfc^äben tjüufig beeinträchtigt mirb, fü mirb man eö erflärtidj finben, baB bie Sage bea fteierutäFfifc^eu ©vunbbefi^ež im Stögen iinb ©attjen eilte fo fc^mierige ift.

®ie 3trt, in tuelrfjer faa§ ?(deritinb befttllt luirb, ift junieift ein Dier= über fiiufjäf)rigfr 3:urniiä, ber aber aiii^ jn einem fedjSjn^rigeii erweitert ^u werben pflegt. picrjofjrtgen Jurniiä 6eginiU bie ^ctdfriicfjt mit Sonnen iinb itürbiffeii qI^ ^luifcr^eiiruttur; btefer fofgt eine ©ommerung mit 5?lee, iiod) welchem eine SüBintevfvndjt unb atö beeren iJJad^fnidjt Sndjtueijeii, ©toppetrube ober ©riinmaiiS gebaut luirb. Seim fiinfiütjvigeii Snrntiä folgt bem ??Qd)tiaii 3Bicf^nfer=9JcHfc(j(iiig ober eine ^almfrudjt — Sioggen ober .'pnfcr — iiiib ber fcc^Sjä^rige InrnuS enbigt noc^ mit einer SBiuterfrucf}t. SBirb bie ^ctbwirtfjfc^aft be§ ganzen ßnnbe^ in iöetnidjt gejogen, fo erfc^eiut ber JRoggentnu al§ ltorfterrfd)enb, tneldjein über ein ©edjftet beS gefaiiimtcn ^tfertinibež geluibinet ift. 3f)iit naljejn gletdj ift ber ^afertian, luätjrenb ber Söei^enbau ein Siebentel, ber 93au non Söud^ineijeu — Ijier ^oiben genannt — unb bie ©ggartenmirt^fc^aft circa ein 5!ld)tel ber gefammtctt Hderflädje in Stnfpnici^ nefjmen. ^5)ann erft folgen ber äJfai^, bev ßlee, bie giitterriibe, bie uoriuiegeiib, mie ber Sncfiwei^en, jlueite grudjt gebont luirb, unb bic Snrtoffetu; in geringerem S0JaBe: @erfte, §trfe, gInrfjS, Ärant, ^lleefanien, Äiirbiä, SDiengfutter, §iii|eiifnidjte, §üpfen, $ünf, @5emiife, 3iapä unb äßeberfarben.

3n ben einzelnen Satibeät^eiEeii geftaltet fic^ bie iöeloirtfjfdjuftnng »oefentlidj üer= fd^ieben, ©o ift im Dberlanbe bie (Sggartenmirt^fdjaft torfjerrfdjenb, iucfd;er über ein SSiertet feiner Slfrfcrfläd)c gewibniet ift. 3u einer ©eel^ö^e über G50 Meter big iinterf;a(b ber Sfijalbregitin erfd^eint bie ©ggartenmirtl^fd^aft gered}tfertigt unb luirb bafjer in großer StuSbetjnung betrieben. 2)ie Söearbeitung beS SSobenž in fo bebentenber ift bei ber furzen Siegetationgjeit n^efentlid; oert^euert, unb fo fudjt man bie gulturfoften baburd) ^u öerringern, ba^ ber SSoben nur brei ober uier 3ofjre al^ 3(cferIonb benii^t wirb, um bann ebenfo fange nB ®ra§Ionb ju bleuen, ^nmeift njirb bie fetfj§)(^Iägige (Sggartenluirttjfdjaft betrieben, fo ba^ ber Stder burd) brei ^nfjre mit Sioggeu unb .'pofer, in geringem 'žfnSuia^e nudj mit ®rbfeu bebaut unb bann burc^ brei ^a^re aTsS ©roölanb beniit,t Wirb. ®er Söeijen gebeiljt auf biefen ©runbftiicfen fd)ted}t, me§(ja(b er Hon rcitionclten Sanbluirtljen in ben Juruu« uic^t aufgenommen toirb. ®6enfo baiiert bie ©raäuorbe biefer Šfcfer, ba bereu SSefamung in ber 9lege[ bev ^fJatur iibertaffen bleibt, feiten länger al§ brei Sn^re. 3m Smittettanbe betrogen bie (äggärien noc^ ein WcferlanbeS unb im Untertaiibe

ein bešfetben. SRad^ ben ©ggSrten dbforbirt in: Dberfaube ber ,^aferbnu bie

größte gläd^e beö 9IcEevIanbe§; biefem fotgt ber JRoggeti, ber SBeijen, ber ^lee unb ber Äartoffelbau. ÜJon ben übrigen im ßanbe üorfomnienben ©nlturpftatiäen luerben im Ober= taube .^irfe, .^opfeu, türbi§, Slop«, SÜBeberfarbe unb 2Sein überijaupt nidjt gebaut. ®ie uorfierrfdjettben Eulturpflan^en be8 SRittelläubeS finb ber SRoggen unb ber §afer, in geringerem SJiage ber SBei^en, ber SöudjWeijen, ber 50iaiS, ber tlee, bie Futterrübe unb bie S^artoffel. Unter ben ^etbfriidjten be§ llnterlanbeä ift ber 33n(^n)eiäen bie öerbreitetfte,

biefem folgt ber ÜBei^en, bev JRoggeti, bev ■^afer,.bei' ÜJfaiö, bie 3:iitterriibe, bic Äfirtoffel uiib ber fttee. enon^nen ift uod^ bie SüBeberfarbc im 3J{ittef[aiibe uitb ber ^ofifeit im 3J?ittet= uub im lintertaube.

®ic SJtefjlfriidjte njeibctt pmeijt im Sntibe tiernrkitet uub oerfiraud^t, bagegeii bitben (Sjcportortifet: ber §ppfen, welcher auf bem 'JJiirtiöerger SJinrtte at§ [teirifd^er grü^tjüpfen einen crften ^Ui^ ctuiümmt; ber Äteefamen, iuctc^er nl^ fSpeciolitat beii Süfarlt fieljertfc^t, uub bie ®ofjneii, meltlje tiotii ^^riefter ißfa^e fültic Cott firmen be$ fiiblic^en ^ronfvfid^ ^iir SSerproDiantirung ber ©c^iffe jjefaiift merben.

®er 35?eiub(iu cljcirafterifirt ben fanbmirtljfc^aftttc^en betrieb be§ lliiterlnnbež unb 6eeitiffii§t benfelGeu aiic^ fdjott im SfJitteflanbe in ber SBeife, bafe in beti SBJeintftit treiknben Se^irfen ber gelbbfiii jit ©nnfteu bež SüieinbniteS cttuoä ftiefmiitterlicl^ bel)anbert tuirb. 2)ie SSorlick für ben SBeiitbnu gefjt fo loeit, bajä nicfjt feiten ©rnnbparcellen ^nr ©rineiterung be§ SEBeingavtcnö f;ernnge^ot]en »erben, bie i^rer tiefen Snge luegeti uic^t ba^n geeignet unb fet^r Ijonfig bent prüfte preiägegeOen finb. SüBeinBaiier, inie ixic^t tiünber ber ^ein^ gartenbefijjer onberer SSernfäcIafieii bringt bem SüBeingarteti eben jebež Opfer, — erftcrer, >ucil er il^n anš aner^ogetier Sßorliete a[§ fein einziges ©rtrag^object betracfjtet, legerer aber nidjt feiten auc^ be^^alb, um einen £onb6eft| p Traben, loetc^er ben Beliebten ©cinnnel= PIq| ber^iinifie unb ber ^reunbe bilbet, tuenn eS gift, einen feftlid^en ober luitlfominenen 3(nta| ju fetern. 3Son ber ganzen 3!Bein9flrtenftä(^e, circa 34.000 ^eftar, entfallen 75 ^ßrocent auf bnž Uuterlanb unb bie übrigen 25 ißrocent auf ba§ 2Jlittettatib. ®ie befonntcften fteirifcljen SBeine finb bie 2 u 11 e n b e r ge r: SlHer^eitiger, ©tfeiit^iirer, ©onültn, (Grünauer, §ocl;fternte|er, ^ernfalemer, Suntmeräberger, Sittenberger, S)lod}tigaller, Ober» luttenberger unb SCijttenljengfter; bie ^ettauer: ^fnfeiiffeiner, Moffer, Sauritfdjer, ©tabtberger unb Siirlenberger; bie HJarburg'^ßac^erei: fflranbner, ^roitl^eimer, pilferer, 9iabife(Ier, SRitter^berger, ©t^ini^erger unb S8inarier; bie SBiiibift^bttdjIet: ©ricdjenberger, tloppenberger, türofdjacfer, SJoftbad^er unb Sc^lo&berger; bie fonntoger: ^Ruiibfdjac^er, ©teinluger unb SBitfdienberger; bie ©aufaler unbSBifefler. Sltž ©pecidität finb betaniit ber ©omfer SUhtlcotelter beiSOiarburg nnb ber Sigifter ©tainjer unb ®entfdjtanbäberger „©djitc^er". ®te SBeine finb jnmcift fe^r juifer^ ober fe^r alfo^otljnltig, )ue|[)alb fie fd^toer oiif bcm SKorlte concurrireti, ineldjer gnte leidste Süjiittelitjcine oerlangt. ®erbraud^t werben fie jumeift im ßanbe felbft unb tu ben angren^enben ^Prooin^en. Sužbefonbere bie fü^en ©orten btlben einen gefudjten lionbelšartifel für SBien, lüo fie gvofjtentljeilž at^ füßer feuriger getrunfen inerbeu.

3m ?tllgemeinen mirb ber SBeinbau fdjon feit Generationen auf benfelben ©teden betrieben. S)en ©q^ bilbet mit (uenigeu 3fu^na()tnen ein @entif^ ber Derfc^iebenartigftcn 5Rebeuforteu ol)ne Unterfdjieb ber Skife^eit imb Onalität. ®er biu'd^fdjnitttic^e Ertrag im

ganjen ijanbe betief fid) in ben testen jf^n 3af)ren auf 6 bi§ 24 ^leftotiter tJom -^»eftar.

geringfte (Srträgnifj ouii 6 |)efto£itev fäüt auf basS 1880, jeueg üou 24 ^eftoliter auf boš 1878. äct)niüt)rige 3))u^id)iiitt beredjnet [idj (1877 biž 1886) mit nur 14'3 §eftoliter per ^eflor. ®iefeö geringe, bur(^ ^roft, ^üflel iinb ottbere iingiinfttge elementare Siuftiiffe berairttc (irtvagnifs biirfte burc^ bie 3leb(auÖ, bcien otlmiitige 93er> breitung in ben Se^irfen SRann unb ^]L*ettau nadjgeiciefcn ift, noc^ me^rüerrtngert werben.

®ie SBiefen im ?tnämnfte oon 269,000 |)eftar betragen über ein Säicrtet beS gafanimten (anbwirt^fc^üftUd^en SutturlanbeS nnb bilben einen inidjtigen latibwirtfjfdjiiftlic^en SBetriebež. 3nnerl^alb ber einjeluen ÜanbeSttjeite beträgt bü§ SKiefen^ tanb im Dber=, aJJttteI= nnb Unterlonbe 22'5, 29 unb 27 ^^5rocent bež tanbmirt^fd)aftlid)en Sutturboben^. 3tn Cberlanbe ift uo^ alterbingä etma bie .^ätfte ber Sggürteu 5Uääljleii, bie jnr .fjeugenjinnung gentäljt TOerben. ®et roeitouž größere J^eit ber SlBiefen ift me^r ober lueuigcr feitest, luoburd; bie ünalitüt bež gemonneneii migiinftig

beeinflußt wirb, äöenn bic Xtodenfegung berfelben audj üielfac^ fdjon in Singriff genommen mürbe, menn oud^ mel;rere Saffergenoffenfcfiaften im Sanbe bereite befielen unb in ber Silbung begriffen finb, menn aud) boS iöerftänbui^ für bie ^'wedfmäßigfeit ber jDrainitung fid^ immer me^r nnb me£)T berattgemeinert, fo ftef)t bie brainirte ^iädje ber SSJiefen p jener ber naffen nod) in einem fjödjft ungünftigen 35er()ältniffc, lucil ber tleine ©runbbcfi^er nic^t bie SJfittet befigt, bie 3;T0cfenIegung öereinjelt ober im SBege ber ©cnoffenfc^üft auä--fc^Iiefelit^ auf feine jljoften bur(^iufü^ren, unb bic ©ubuentionen, tuenn auc^ in muitificenter SBäeife öon ber SRegietung bewilligt, boc^ ni(^t onnäljernb bem factifc^en Scbürfniffe genügen. Unb boc^ ift bie entraäfferuitg eine ber menigen lanbroirt^fc^aftlic^en SBieliora» tionen, mefrfje ^ierjutanbe rafc^ jur SßJirtnng gelangen. Unter ben geft^ilberten SiJcrfjä(t= niffen ift eS begreiflich, bofe baö Sttrögnife ber 3Biefen fein fe^r günftigeä ift unb im ®urc^fc^tiitt bet legten jetin Satire für bag ganje fianb nur 37 biä H8 SDietercentner für baä §eftar auäweift. Xro^bem ift in biefem Srtroge bereit® büö iHefnltat einer ftetlg fortfdjreitenben ißerbcfferung ber iE8iefencn£tur jn begruben.

ginen joic^tigen ©rtrogäjiueig bilbet ber Cbftbau, ber fortmö^renb an Slusbe^nuiig unb Sebeutung gewinnt unb inžbefonbere in jenen SSe^irfen, in welchen ber SBeinbau bnrcfi ba§ 9(uftreten ber iReblang bebro^t ift, baju berufen fdieint, für ben ?tušfall ©rfag ÄU bieten. ®or foum brei§ig 3al)ren rourbe baö Obfterträgnife bež gongen SanbeS mit rnnb 350.000 ©uiben berechnet, mä^renb fic^ baši bnrtfifc^nittlic^e ®rträgni| ber legten äe^n Sa^re auf 1,150.000 2Jfetercentner beläuft, baž, ben ajietercentner im !l)utc^f(^nitt mit bem geringen 3)i(irftpreife Don fieben ©itlben angenommen, einen SBert^ Don runb 8,000.000 ©utben ergibt. Obft wirb gegenwärtig nic^t me^r auöfc^Iiegtic^ gemoftet pber uac^ SSSien geführt, eä bilbet »iefmefjr einen bebeutenben unb gefuc^ten (Sjportortifet

nad) ®}ien, ^rain, @örj mtb Xrieft, nac^ ^Eirul, Ungani uub S?roatien, ttodj ber ©d^roeij, ©iib= uitb ^Jiorbbenlfc^fanb, tJorne^mlic^ über nndj Sertiu, Doit luo aiiž jam gro^eu Xfjetle ber ^ßetcrSburger Sfiorft luit bcmfelbcu üerforgt luirb. I)n» [teiriff^e Dbft ift roegeit feiner befonbercn Qualität ein ^anbelžartitel getuorben, wetdjer fidj einen bei^orjugten bauernb auf ben großen äRärften errungen jätjrlidjen ®rnte partidpirt bfiS

SJiitteftanb mit 55, baS Unterlonb mit 40 unb bag Dberlnnb mit o i|3rcn'ent, ®eT Gattung noc^ faCIen 75 procent auf baiž ßernobft nub 25 ^|irücent auf bal ©teinubft. ®er f)öl^er gelegene Xf)eil bež SJtittellanbež unb baž ganje Oberlanb ift üDrmiegenb auf bie ßnttur beš SBirtfifc^aftšobfteS angemiefen, wä^renb bie übrigen Il^eile bež SJättellanbeö unb bož llnterlanb ctuc^ ebleä lofelobft cnftiöiren. ®ie mic^tigfte (Gattung ift Ijierjutanbe ber.Stpfet, ber in oieten eblen ©orten gejogeu mirb. SIll ©pecinlität ift ber Sic^tenroalber SKüd^^aVf^l — "icf) ßucaS fiic^temvalber @iilbfing — ju nennen, ber, äfplit^ mie ber ^Eiroler ?lpfel, bisher aufjer^alb ber Umgebung oon fiid^tenluatb in feinen fpccififdjeu gigenfc^iiften nidit erjengt toerbeu tonnte, ba er überaü tro^ forgfaltigfter ^Pflege ein oon ber ©tammfrndjt ganj öerfdjiebeneö 'jjirobuct geliefert ^at, neue ©orte ranrbe auf ber SSeltoužftellung in SBien im ^ntjre 1873 ber in ber (Segenb oon QJleiSborf cultiöirte „ifronfirinj 9inboIf" benannte 9Ivfel erfannt.

Ungefähr ein drittel ber ganjen ©rnte mirb öon fremblänbifc^eu unb ein^einiifdjcit Sommiffionären birect beim ^^robueenten aufgelonft unb aii&er Sonb gebracht. ®er 91cft mirb im Sionbe tf)eil§ jum numittelboren Soiifum, tf^eils jur SSereitung oon Obftmoft oerraenbet, ber olg Xrunf für bciä ©efinbe uub bie SIrbeiter oon SKSic^tigfeit ift. ®örren beS ObfteS ift nur in befc^ränftem 3Jia&e gebräuchlich, dagegen irtrb bie 3>uetfd)te, namentlich im Uitterlanbe, nicht feiten jur Srjeuguug ber über ©orj in ben |»anbet gebrai^ten „?lmoti" bermenbet.

T)ie Verbreitung beä Obftbaue# roirb burch jahlreid)e ftaatlicherfeitš fubueutionirte SSejirfS^ unb ©emeinbe^SoumfdjuIen geförbert, bie ju £ehr= unb ®emouftraHcnžjloeffen bienen uub ben @runbbefi^ern gut gezogene Dbftbäume ^ju billigen ^J^reifen liefern. ®en= felben »lit ber SBefchräntuiig auf baž Untertunb, oerfotgt ber J^tonprin^ iUubolf»

Obftbauoerein in 6t. (Seorgen an ber ©iibbahn nnb ber Obftbauoerein für ben Söereidh ber SBejirfžhaujjtmounfdjaft SJJkrburg, Uiährenb bie erfte fteirifche Obftgeuoffenfdjaft in SBilbon bie aSertuerthung beö Obfteö unb bie Selebung bežObfthanbetž fich jur Slufgabe gefteßt hot,

einen ungeiuöhnlich rafchen Stuff^mung hot ber Gartenbau, inSbefonbere ber SSlumenhonbet butch bie raftlofe unb erfolgreiche Xhätigfeit ber unter bem ^protectorate ber burchlnuchtigfteu Stonptinjefftn^SBitioe (Srjherjogin Stephanie ftehenben f.f. @artenbau= gefeUfchaft in ©teiermarf erfahren, welche im SBege ber Seiehrung unb burch ®ritttbung einer Öiärtnerfchule bie Serufögärtner ^u einer intenfioereu ^Ihtit'flff't aujufporuen unb

baž ^iitevfffe bež ^^iiblicitmä für öie iöluiiiei^ud}! iiiib bic ©urtnerei ü6erl}aiipt ju gouintten terftaube« fjot, beut (Gebiete ber sBlumenbiubcrei ^tibeu in§bt)Dnbere bie C^ärtnet in ©roj ben iioc^ oor lüenigesi 3ci(;veu ^icr fnft aušfd^liepit^ l;errfd)eubeit Smport fiegreidj ati^ betti ^ytlbc gefdjtngen,

®ic Sicfj^ucfjt unb iiiSbefüubere bie fßiiibtiicfjjucljt bitbet eilten ber rtiic^tigfti'ti ©nuerbajiceige bet ftetrild)cu iUUfliDirtl^ictmft, ŠBorne^ntlic^ ift bog Cberlaitb oitf biefcEbe atigeltnefen. reine Saiibe»3ud)t foninit baä 9)Jiii'3t(jfltef, ba§ Wiirbobeiier, baä SKoria-^ofer, baä ^pin^ijnttei' unb ba§ jc^ectige 93ergriitb üor, Daä eigentliche ^udjtfiebiet be§ SJHir^tfjalei; Siinbeš umfaßt baä Wiir,^tfjüf, beffen Seiteittf;äler unb baä obere tf)at uon SBirffelb nufmärti, uiäf)renb tu ber ©egenb Doti !äOtavia=^^eir, ßeobeit titib ^^rofoiad) neben beiu SÜfürjtfjaler oud) baä STJurbobeitcr 5Httib fowufjt retti aitrf) in i'einen S?reu^inig«pro&ucten öorfommt. nodjbetit ba§ SOJiirjt^alec 9iiub itit ober im ©ebirge ge^üdjtet tuirb, i)t eä großer ober flciner, lidjter ober bnnfler in fetner §attr= fürbnug, 2iie iTJiifdDergifbigfeit beä grüneren Sdjkgeä belauft fid; im 3nfjre5burc^fd)iiitt auf žJ.aOO Siter, jene bež ffeiitent auf circo 1.000 ßiter befouberS fettreidje 3)JiIdj. 2)ie ^ugleiftiing ift eine feEjr gute. ®aS ^e® ajfurbobener ffiinbe^, mutf;mafiUrf}

auš einer iJrcLi^iing beä ÜJiüriatjofer mit bem SEJiiir^t^nfer entftanben mit üoriuiegetiben 9)icvhnafeu be^ 3JfiirjtIja(er, breitet fid; üou linjtuartt angefaugcn nad] :3ubenbtirg, Änittelfelb utib ©t, äJiidjaef, mit beu Sfb^meignugen nac^ it»b Obboi^ einec^

feit^ uiib tiad) üeoben uub bent Üifiugtfjat bi# Sifener^i anberfeitž auä. unterfc^eibet fidj üom JDJiir^tf^ntev burdj bie gelbliche |)aut= unb .^oarfarbe. @in Sßorjtig beäfelben Dor bem SDiiit-jt^ater ift bie griifjreife bei faft gleidjetu 9,Tii(djettrage. Seine äRnftfü^igfeit ift eine aušgejeif^nete. 3)er fc^itjcrfte Ddjfe ber erften iUfaftüieljauäfteltuiig in SBien im Safjre 1B81, bem bie (Stjreupveife für ben „^etteften ber fetten" uub für ben „beft= genidfteteit 'Dd)fen über btei ^^afjre" juevfaintt imtrben, wai ein ÜWiurbobenft uub ^atte ein Sebeitbgemic^t üon 1.350 ßifogvntmn. reiue ^'i^J^gfö^et ber SUiariafjofer ift in ®t. Üaiubred;t, SJfarialjof unb iJfenntarft, toiifjrenb oou llu^marfl atifiuärts unb in ben ©eiteutfiülern gteidjjeitig SSergfdjecfeit tttib ^in^gaiier angetroffen werben, ^Ingren^enb an ba§ eigeutiidje iit'ei: Sanbeggrenje in ben nörblidjen Steilen Ä'ärnteu§

iDtrb ba§ ftaniiuiienuttubte Sayauttljatev Minb ge^iidjtet uitb ntit betti ÜJfariütjofer gefrei^t.

SUJnriatjofer Diinb, bcffen aJiifdjergiebigfeit fidj burc^fd;nittlid) anf 2.000 biž 3,000 SJitcr int Safere betäuft uub beffeti ^ugleiftttug unb yjfnftfä£)igfeit ollgenteiu auertannt ipirb, lourbe non bem SSenebictiuerftift Bt. ßambred;t im Safjre 1728 burdj tou^uug beö bortigeti banial? fe^r fjerobgefominenen Sanbfc^fngeS mit SÖerntrn ^eroorgebradjt tinb feitf)er rein im Ölitte lueifer gejüdjtet. ^'"ijtgebiet be§ fdjedfigen Sergrittbel foluie ber 5]Siii^gauer unb beren Stbfömmünge ift an&er ben bereite genonnten Söe^irFeti

ba^ imb 5ßalteiitfjat mit ifjren (Seitcnt[jäleni unb bte UnigeBitng üon 9tuffee. 3)te

SDJildjergiebigfeit her Serijfcfjerten loirb oIleutl)ftI6en gelotit, boc^ i)"t tf)re 9JJaftfä(jtfiteit unb |}uglei[tung feine &eb€Utenbe, lueftfjatb fie mel^t unb iiieijr üon beu genügicimen ^ßiiijjooitent »erbrängt werben, bereu tüirt£)]c^aftlicfjer aSäertfj alö 3u9= utib 9Jfaftuielj iu^befoiibere iu bell legten Sauren in üieleu SBesirteu beg SWittellanbeä etpfjie Stncvfenuuitg gefuubeit ^nt. §[u6er ben oben öe^eic^ueten übrigen X^eilcn beS Ünubeä,

uflineutlid) im a)iittel= iinb Unterfanbe, mit 9{u5nn^me eiujetucr ©ttimuiüudjten feine SRein-iuc^t betrieben. ®aš racelofe SRiub biefer ß(iiibeSt[;eile, baš in Derfc^iebeneu iÖe^irfcii oerft^iebener ^[bftantniuiig ift, mirb, luenn audj uidjt ^utreffenb, ciunulatiu Sanbjc^tag t)ejeid}net. SSerbefferung bežfelbeu raerbeu ©tiere ber einen ober ber unberen reinen £anbe§juc^t mit tfjeitweifer Unterftüguitg bei ©footed unb be§ £anbeä üermcnbet. gröfjte ,'pinberni^ einer rotioneKen ^Rinböiel^ju^t, ber SOfangel on ipruncifaljigen Stieren, ift burd; baž gegenlvärtig beftefienbe Sanbeägefe^ jur .ftebiuig ber Slinbüicfijiiclit befeitigt, unb äu|ern fid^ bie moljttf^dtigcu gulgen biefeS öiefc^eS cllentfjafbeu in ber roidjeu aSerbeffernng ber Sör^Jcrformen ber ?rtinbev, nienn andj bie [trengc ®urd}fiir}ruug beä nidjt atlerortž Bei ber bänerlidjcu ffleöülferung Entlang fiubct, 9iad) ben beiben Satjüingen oom Safere 1870 unb 1880 fjat bie ^aljt ber SKinber um 67.(MjO ©tüd jiigenommen, »öoüou über 31.000 auf ba§ SOfittellaub, über 19,300 anf bag Untertnnb unb über 16.600 auf baö Dberlanb entfalfen, \o jwar, ba& fid) ber ?Rinberftanb int 2Jfitte[= (öube um 14 \proceut, int Unterfanbe um 10 procent unb im D6erlanbc nm 9 procent gehoben fiat. entfallen im Uuterlanbe VI |teftar, im Oberfanbc l'G §eftnr unb int SDtitteUnnbe 1-3 l^eftor Inttbmirtl^fdjaftlidjer Sulturf(äd)e auf je ein SHitib.

jenen ünnbe^tfjeilen, in »oeldjen ^leinjndjt betrieben luirb, bitbet ber |)aitbcl mit äud^tüiefj bie fjanptfädjlii^c einua^meqneUe ou§ ber Diiiiboieti^ndjt, bodj finbet ber Umfa^ im geringfteti ÜJfaBe auf ben 2JJnrften, t)ielme:^r im ©taK ober auf ber SHpe ftatt, mo fidj bie ft'ünfer unb §anb(cr am liebften öor beut Slbtriebe einfinben. ®er ©i'^ort ber 3itdjtt[)iere lüirb nnc^ allen ftrotiliinbern, aber über bie SReic^žgren^e betrieben. (Sbenfo ift ber Stbfa^ nadj SBoänien unb ber ^ercegoöina ein nic^t unbebeutenber. Sine fci^lxier iinb nur laiigfam anžjnrottenbe, ber ®ieljäud)t abträglit^e ©ejjftogenljeit ber biiitertic^en i3"d)tec ift gerabe bie fdjönften ©tierfälber ju üerfdjneiben, lueil fie fräftige Ddjfen jn tiefern uer^ fpred^en. Sin gteidjfattš fc^loer ^n befeitigenber Übelftattb ift boS fo häufig ou^ntreffenbe, junt Sfjeif an§ ©itelfeit ^errü^reube ©trcben ber bätierlic^en SSefi^er, imr red)t oiete im ©tofl ftefjen ju ^oben, u^ne ?Rncffidjt borauf, ob für beren Überwinterung ba^ erforberfid^e gutter oortjanben ift,

Sliif ber Slfjje geljeu bie 3;E)iere frei gerinn unb entberjren in ber 5ftcgel felbft bei f(^te(^tem SEBetter unb mäfjrenb ber 9Jcid^t eine§ an§reid)euben ©(^iifebadjes, SSon ber

^npe juriicfgcfr^vt, gelangen fie in ben Stall, bet in ben meiften ^nften no{^ fe^r Dtel ju miiuidjen übi'ig läßt, menn audf) nic^t ii6erferjen toerben taun,ba^ felDft bet bcti bäiierli^en ^iicfjtfrn uietfac^ bnS Scftveben gu 'Jage tvitt, bein SRinb jiuedentf^ivcdjcube Stallungen p bieten, Sine eigentfjüniticfje 'Jfrt i>ou Saufftollungen bilbet ber fogenannte „llmebumftnti", «nž einer ^tn^n^l fleinerer Vlbttjeilungen beftc[;enb, in luelcl^cii bie Sfiiere frei {^erum^e^en fümten. 3n bcv ?Jittte jcbcr fu^cn ^btfjcihmg fte^t ein oon öicr Seiten jugätiglidjer ^uttfrfnften, ®iefe ©tutlnngeii, roett^e, tunS bie 31einIicftEeit betrifft, ntanc^erlei ^toc^tljeite aufnjeifen, finb nnr mefjr im SJtuvttial bčinfig atijiitreffen, njäl;reiib fie fonft bereitž jiuecf» niäfeigeven Stalleinridjtnngen gewidjen finb. Seitbein bcr ©rnnbbefijjer jnr (£infi(^t gelangt ift, bo§ er mit feinen ^elbpvobuctcn bie ^ereinftiirnienbe Goncnrren^ beö SöeftniQrltcS tiidjt aufnetjmen tann, l)at er fid) audj im 9)fittet= ntib Unterinnbe mit grufierem Sifer bcv Siiietj^nc^t jugelDenbet, nnb ninfi anerfannt luerbett, baB bie in uerfjaftnifemiiBig furjer 3eit evjielten (Srfolge fel}r benc^tfiisiuert^ fiiib. TOit ^tnžnafjme bev beftetienbeii Stammjueisten )üirb i^uv S'hi^iing ^iiincift SUfeltine^ geljatteii iinb bie SJiifc^ größtenttjeitä birect iieriuertfjet. ®ic SDJaftung loivb loie anc^ im Oberlnnbe, nielfnc^ im Steinet! Oetriektt, ofjne bei gcnaiter SJfec^nung einen nennengiuerttjen Ertrag ^n tiefern. |)ierau finb jnm großen ^J^eil bie bebauerlid^en Sßer^ättniffe beä ^loifd^enljatibelž fc^istb, meldtet boii ben einzelnen -Jianbfern innerhalb i^rer genau abgegreiijtcu ©ebiete nufjeju monopülifirt mitb. (gine S3effcrutig bicfer SCer^ältniffe fodte bcr feit bem 3n^re 1876 beftc^cnbe ®ie[;martt im ftabtifdjen ®(^Iacl^tl)aiife jn bemirfen. ®er ä'^ecE bei öegriinbnng be§felben mar, burdj (Sinfit^rnng beö üüfaftüieljticrfaiife^ nad) bem Sebenbgeiuidjt tmb bnrc^ anbere jloed^ bienlidje 3.?Drfeljvuttgen ben *|5robucenten ücm beut §änbter fo oiel alä möglidj unabfjängig ^u madjen. ®icä luurbe aud) iiifoferne erreid^t, a(ö ber ?Utftrie6, bev im erften Sai^r bež SScftanbe^ beg SUfarfteä 22.093 Sc^ladjtttjiere betrug ntib im nac^ften iinb britten infolge ber nun ©eutfdjlnnb cingefüt)rten SJtafercgetn auf 20.284 Stiid gefnnEen )t)ar, fd)on im «äfften 3of(r atif 26.412 Stiid nnb im 3al;r 1886 ouf 33.873 ©tüd ©c^£ad)tt)te^ gefticgeti ift. ®ie (Steigerung be§ ^IttftriebeS matjrenb bcr erften je^n So^re bet^ SßeftrttibeS biefež Sc^lad)tt)ie[)marfteS beträgt fo^in über 53 ^^^vofent. 3)er (Sj^ort be§ S(^lad|toie^e§ ttjü^rcub biefer jetjn 3flr)re betrug im erften 4.814 Stüd, fanf im Saljre ber beutfc^en ©retijfperte öuf 3.372 Stiicf, fteigerte fid) inbe^ con ba ab, biž er int Sa^re 1886 bie ^on 12,246 Stüd crreid^te; er tueift fomit itüd) jeEjti 3af)ren eine Steigerung bon ine^r ots 154 "ijiSrDcetit auf.

®ic 3Jfild)probnction beträgt im 3o^rešSburd)fd)nitt runb 3,616.800 ^eftoliter. SBon biefeni ÜJfildjquatitiim gelangen 46 I^Jroeetit jum unmittelbaren Clonfum, lüä^reub ber Skft ju SÖutter utib Ääfe uerarbeitet wirb. Süoti ber erzeugten öutter merben 72 cent jur Sd}maljbereitnng nerioenbet. ®ie |ü^rti(^ erzeugte "iOknge iÜutter betrögt runb

80.000 SÖhtercetüner; Uüit-toeric^iebciicii Siijefortcii lucrbeii 12.000 ©ieterantner mib oon ©djitinlj ii6er 48.000 SJŽekrceittiiet: (irobiicirt. ®er 5yjil(^(){ittbfl ift ein iiiigemein (cbljofter, itnb gilt bieš^ tmmeuKtcfi im Uiiitreti> ber Üaiibfäl^niptftcbt, iti weldje niiä einer ©iitfevmnig t)Ou üielen Stuiiben jebcv einzelne SDfitdjtinuer feine mitunter nur loctiiije üitev betragcube njfitcfjmengc fenbet. ®iefe fdjtuer ju befeitigcube ®epf[LHienf)eit nbforbirt iu unitöt^ii^er SSJi'ife eine große ^Jieuge tiou ^^r&eitiifriiftcn, ioä[)rcnb bucf) leir^t umre, bie 9Jil(d} jcbcr Drtfi^aft geineinfc^aftlit^ und) ber Stabt ^u feubeii. nrü^ereu iUfafeftak iiub iu üoü' [tnnbig rflltoneller 2Betfe tuirb her 9JJiId;fjQubcI t>üu ben Wild^genoffeufii^nftcu beš Saubcä

„UincbismftnU" in CSerftpiEnnuil.

betrifbeii, Uüu beneti jene in @raj bic bebeutenbfte tft uub mit befteni Srfolge bereite Filialen iu Steu uub SWarburg erriditet fjat.

®ie ^Pferbejuc^t i[t ein £)crmHTa(ieuber ^robuctionSsioeig beS £flube<S tinb oermng biefeS lüdjt nur feinen eigenen betradjtlic^en 93ebarf DolHommeu 511 becfen, fonberu and) an bem in 6ead;ten§wert^er SSeife fi^ ^u bet[;eifigen. ®ie bie Scinbcs^pferbcjiidjt

berü^renben Vlngefegeuljeiteu loerbeu auf ©runbloge eineS mit bent f. f. ?(rferboutuinifterium getroffenen Übereintommeite burd) bie (. t. ©efeafdjüft für Snnbes^ferbcjndjt iu ©teier^ mart unb boä f. f. Stontötjeugftenbepot befurgt. S(nf biefe SSeife ift es, inäbefonbere in ben festeren 3obreu, gelungen, ber 5pri)buctioii§fäE)igfeit beö ßonbeS auf biejein ©ebiete einen mäd}tigcn äTuficbmung ju geben, ^iurc^ bie alliot^rlid) in oUcu ^udjtgebicten bež

Siitibeä ffiittluibcitbfti 'ißferbcfdjrtiieii, bitrd) ißniiuiiniuri bcv fiffkii tudrfjcn WnJnffcn aiic^ bic fflcfirfjtiiiiiiig bei' iit ^riUiifpftcgc ftcfjeitbcii fiibuiMitiDuii-ten jolutc her liccitcirteu ^viDiitbaffieiiüfte uovgciiommeu Uiivb, bkitit bcmÄanbe baž brmsJ)[)rtvfte 3"^)tinflimale ev()n(ten. SBoti brn bei bor i'" 1880 aiif=

flfuonuiu'iu'it 61.338 ^ßfcrbeit cittfdteu 17 ^procent nuf buä Dbcrlnnb, 3ü ^^Jvoceiit auf bü§ Uiiterfrtiib Jtiib 47 ^^i'ücciit nuf ba3 2.TJittetIaiib. Die 5öei^flfftiu<i bcr 5i?atcrtr)iei'e crfofjit leitfiiS bcr SJefjieniitg biivil) ?fiifciiif uoit rjal&jntjricini (yci()kit, bie in bem f. f. .^eiifsft' fotjleiiljof in Cffiarl) aiifac^oi^ett luib im ^atl iljrcv ^lanqlirfjtLit im ?(Ucr üoii brci 3of}reit im aSSfiic bcä @taatäf)ciii-;fteiibepptö qI« ®etf(jeiiiD'te in bie StiUiLMteii nbi^eijebcn werben. ®cr übrige ®ebarf, foiuie bor du ebfem iStute luitb buvdj Stnfnuf bd bcluäfjrten iiiicfjteni bcv eigenen 2anbeä^ndf(t enttioinmeii ober iii renommirtcn ©eftitteu bež Sn^ nub 3Iuä= tniibež geberft.

Söepgltffj ber ^fnf^udjt bet ©ebraudjžpferbe ift ba§ f. f. JHeniontenbepot in ^ßibcr [jeroor^urjeSeii, jüo bie on üerfctjiebenen Drten angefaiiften, incift brcijiifjrigen ^Ejiere biircfj vatiüitrffe Sefjnnbtiing, imtiientlicfj burt^ entfiJvecfjciibe ^üttcrnug nub ^Sewegniig itt öerfd)iebcnem Xetrniii, jii nnSbauenibeii ©ebraudjä^ferben niif^e^iigeii merbeu. ©nö Steinontcnbc|)ot ift für bie Sliifincfjt ber ^pferbe im ßanbe ondj infofenie üoii Sebeutung, als eä proftifd) bnrtfjut, ju >t>c[(^em ÖSefirnnc^sioertfje fic^ ba§ gof;teii ju enHuiifetii bermag, luenn eš bei geniigeuber unb fräftiger Sfatjrimg, im gefuitbeii ©tad iinb bei freier Seluegutig nidjt üor beeiibeter ilörperentwirttnng, baž ift in ber ^Heget nitf)t ücr bei» jnriicfgelegten fünften ^afjre, 51t anftrengenber ?{rbeit öevmenbct luirb.

2)ie ®prtl^eile ber freienSetoegung uiib inžbefoubere ber Stlpenmeibc für bieSfnfjudjt ber ^ofjlen, ben ^iirfjtern «or Sfiigeti jit fiifjren, lunr ancfj bie f. f. ©efcKfdjaft für fianbežpferbc^ur^t iti ©teievmarf Iieftrebt, nnb it}ren SSemiiljimgeti ift tierbnufen, ba§ im 3a()r 1882 anf ber 1.630 SOteter über ber 9Jteere^flfld}e gelegeneu Xratmifalpe itn ©eridjtöbe^irt Oberbnrg eine öffeuttic^e gotjtennjeibe mit ben erforbertic^en ©tattungeu für 50 goljlen errichtet loerben fuutite,

^e^iigtic^ ber ^pferbejudjt gliebent fid} bie eiti^ettteii GJeridjt^be^irte be^ üiinbeä in bret uerfdjicbeue gnnj getrenute ©rnppeii. iti jene, iu wetdjev teine ^pferbejudjt

betrieben luirb. (Sö getjoreii in btefe bie ©erid^tSbe^irfe 6i6tžwalb, bie nörblid^e §nlfte beö ®eridjtsbesitfeš ®raj, ferner grul^nleiten, SJinrjpfcfilag, SUarid^^J^elt iinb Mften^, ber norbuieftlidje beS ©eriditžbe^irfeš Seoben, bann Sfflautern, ©ifenerj, @t. ÖJoKen unb Stnffee. gerner in eine ^»ueitc ©rnppe, beftetjenb onž beu ©eridjtSbejirfen ^riebberg, SJornu, SBeij, Sirffelb, Sinbberg nnb SBrnd, enbtid^ nber iit ba§ eigentliche

fogenniiiite Slnfjudjtgebict, beftetjeiib ouS ben übrigen jE^eileu oon Ceobeii, au5 Änittetfelb, Snbenburg unb Obbtidj. 3n ben üier le^tgeuaiinten Sejirfen tuirb bie unb fpeeiell

bte .^engftfo^Iennufjudjt in bcr SBeifc Betrioben, bafš bic in brn treibenben Itjeifen beg i?.nnbež im Stlter üoii fed)§ 3J(onateii niž angetoiiften ^fngftfufjIeH

bafelöft aufge^ügen werben. aSö^renb beš ©ommerž 6cfinben fie fid) mif ben aušgebe^ntco SUpeiilDeiben biefeS @e6ieteö; nad) erfolgtem ?(btrietie — Ettbe Sfiifluft, Snfnntj ©e^Jtember — »Derben bie $euflftfof)ten ini S((ter »on ein biž bret 3aI}rfU auf ben gotten' mrtvftet! an Mnfer ««I Kärnten, Döeröfterreidj, ®aiern u. f. w. öerfoiift.

®ie ü6rigeu ©eric^tßtiejirfc umfaffen baž eigenttid)e ?ßfei:b€äud)t tveibenbe ©ebiet beä £aiibe§, baž tiad) bcr im Sa^tc 1875 aufgenoninienfii Sonfcription bet ^''^^Mfiden au5 fünf üfrfd)iebenen ficftefjt. finb bie§ baä @e6iet be§ fdjiueren

«orifc^cn ß^sflfdjlagcä im ©mtS-- unb im okreu unb unteren 9}furtt)nle in ben @ertd}tä= bewirten Siegen, ^Rottentnoun, Stbning, ©vötmiinj, Sc^fabnting, SUfurau, Cfier^äSöfj, S^enraarft, SSoitäberg, 3)eiitfdjtonbSfierg, Stain^ unb in ben »ueftlidieu 3;^eitcn ber 33ejirtc (SJroj uiib SJifbon; bnS @e6iet bei ft^meren SBagcnfc^Iagež bes ^eiftri^^, beä 3f{aa6= nnb unteren SKurtfjaleS mit ben @ei'id)t§ljejirEen §arttierg, giirftenfetb unb @Iei#borf, ben öfttidjfii ^Xfjcilcn üon ©roj unb SÜBitbon, ferner Kirc^Boc^, ^clbbad) unb ^eljring, ber nörblic^e X[)fif Dun 5Rabferö6urg, SDtnrecf mit Stu^nn^me eineS fteinen fiibtid)en ^l^eireS, 2ei6iii^, Strufelä, ber nörbtidje X^cit öon SSJarburg unb ber öfttic^e »un @t. fieonfjarbt; boö ©cbict beS fc^wercn 2utten6erger SBagen^ unb JReitfd^Iogeä mit ben ®erid)tž6cjir!en Suttenfeerg, Okr-^Habferähirg unb ben füböfilid^en Streifen bc» Sejirfež Binbferöturg; baä C^eBiet beö leidjtcn aBagen= unb ?Rcitfd)t(igc§ im ^Craufelb mit ben ©eridjt^begirfen ^riebau, ^cttau, 3?ofjitfd), 5!Binbifd)feiftri^ unb bem fübtic^en 2;rjeile beg SSejirfeg SOfarbiivg unb enblid) baS (Gebiet be§ fdjlüeren SBagesifdjtageš int ©annt^at unb im oberen ®rautf|at ntit ben @Jerid)tš6ejir{en 59tQt)ren&erg, ©ouoöi^, Söinbifd^grQ^, ©f^önftciti, granj, föitfi, SKarein, Cberfiurg, SCüffer unb Krotzenburg, fiidjtenmatb unb ?Rünu,

Unter beu fteirifdjcn ^Jferben uimmt baä ^auptfadjlic^ in ben Söejirfen SiKi, gratij unb Dberhirg gejiic^tete ©onutfjaleT at§ Slrbeit§)jferb einen ^erüDrragenben ^ta^ ein, bilbet in Öfterreid), Italien unb im fiiblic^eu 5)€utfd)Iaub einen fef|r gefuc^ten .§anbelö= lUtifel unb ^at feine öor^iiglidje S^Sermeubbarfeit SBirtl^fd^oftä', 3lrti(Ieric= unb alž ©ircuSpferb beluüEirt. ©eine Sibftamiimng mirb auf bnrgunbift^e ^engfte jurüdgefütirt. 9In einen {eid^ten ^erd)eron eriniiernb, meift Sic^trpt[)fc^tnimet, mitunter infolge bcr fpäteren jiireuäung mit SSSallonen and) yjjobreufopf, (jat eö ein nuš^brucfžpollež Sluge, ein leb^afte^, aber gutmiitf)ige§ ^Eemperanient unb übcrrofc^cnb leichte unb raumgettinncnbe @änge.

Unter bcr Sf'[cinbiel)jud|t ift bie ©d^roeittejuc^t bie für ba® Snub bebeutenbfte ju 6ejcid}nen, tontjrenb bie ©c^ctfjud)t unb bie üer^ättnifimöBig tmv

unbebeutenb Pertreten finb. SKerbefferung ber ©djlDcineju^t werben reinblüt'je

©iiffolt^ mib S8erfffjirc=®&erferfet uiii bcit fjaffccii (Siiifaiifžpreiž im SBcge ber iiottb^ unrtl)fi^iifts<(iefcnid^aft nomiegeitb ait tiauevliffje ®niiibbe|"tger oerf^eilt. Smuofjt bn§ @cf;of af3 bie ^icije luirb na^s^u aii^fcfiliefetidf) üoit fiiiiierlic^en @n!iibkfi|ern, mituntfr nur iit (oeiiigeti Stiideii gefjaUeii. ©rüfjere ©tftaffjerbeit, bie immeiitfid; in ber ©eijciib üoii ^jSettait ijcfjalten lunrben, ftiib üiifgefaffen luorben. jafirlic^c SBoUfJrobuctioii fcefäuft firf; auf ruiib 2.000 Weterccntner, »uoDun 45 ''procent ciitf bo» Dbcrtatib, 35 procent auf brtä 3Jiittetlaub unb 20 ^^voceiit auf baä Uiitevfciub entfallen. 1)ec tueitauä gröfjte l^eit lüirb in bev §iiužinbiiflrie ^ur SubnifoOvication uenocnbet.

©efliigeljutfjt fjüt in ben legten 3a^rcn bnrdfi bie erfpvte&lidjen Seiftungen ber beibt'u (Beftügetjuc^tPerclne in ©vaj unb SJtorbnrg einen nam'^aften §(nffcr)^min9 genoninieii, »oo^n bie 23ertfjei[nng rcinrociger ^i'rfjtfj"!)"^ fil^ SRegcnerntoren mefentlidj kigetragen (jat. !l)er lucitoerbreitete SHuf ber fteirifdjcn i?apaune ift ein e^enfo öfter alä tüD^IBegriinbeter,

■2)(iöfef6e ift bei ber 5 i f rfj ^ n d) t ber melctjer infotge ber erfjjrieBltrfjen 'Xfjütigfeit unb be§ erftifgreidjen Singreifenä bcä fteicrmärfifdjen gifdjereiucreinž gcgen^ märtig eine er[)üf)tc 'Jtitfmetfiamfeit jugetuenbet luirb, )v)irb inž&efonbere bie 2ßieber= keötferung ber @e)itäffer bnrd) leirfjen 58efa|j unb bie Sicfeitigung ber 6cfti'f)etibfn beni Slnffc^ioung ber ^ifcfjjudjt int SBege fte^enben .^inbcrntffe angeftrebt.

®te iSicneii^ndjt Wirb Dorniiegenb int 2I?itteI= unb llnterlanbe betrie6en. Sßon ben 82,000 .?iienet!ftMen im ßanbe entfalten 47 ^^rocent anf bnž 3JJittetInnb, 3f) ^ißrocent anf baS Ihtterfanb unb 17 ^ßroceut onf baä Dfierknb, ®er bitrcfjfdjnittlic^e Ertrag Bctnnft fi^ int 3af|re auf ruiib lO.ÜOO Wi'tercentiter .'pontg unb 2.000 ajfetcrcentncr ®te

@rute tuirb in ber ?Regcf au bie SBcidjä^iel^er ber llmgetuing oerfmift. ^ie ^örbening ber Sntereffen ber SBieneiijuc^t fjnt fi{^ ber fteierniärtifdje SOicncuändjti.>eveiu jnr ?tufgnbe gemadjt unb niirb biefer in oncrtfnneiiöiuertljer SBeife geredjt.

^orftwojcn imö

®er aSnlb &ebedt in ©teiermarf l,074.:i65 §eftar nnb bitbet boniit 47'9 '^Jrocent ber (i^efamnitüberftiitfje bež ftvonlnnbe?, Signer biefe^ SBafbež finb i?teiugrnnbbefi^fv ntit bent glädjenant^eile üon 546.301 §eftar, (SrofigrunbEiefi^ec — fleiiifter ®efi(5 150 §eftnr — mit 356.917, ber ©toot mit 59.754, fivc^Iidje Süiftaüen unb fc^afteu mit 57,844, ©emeinben mit ;-i4.057 unb ^ibeicommiffe mit 1Ü.402 §eftar. ®ie)e§ ilBalbfanb geljört jum roeitonä gröfjeren Xfieile bem nubebingten, ^nm fogor jenem SBatbboben an, für toeldjen narfj ben iSeftimntuugeii bei ^^orftgefe^eS eine befonbere aufmevffüüiere Sfle^nnblung üorgefc^tiebeu ift. 3)ie (enteren SSülber ftocfen

©teietnusvf, a4

jmneift nitf fteileit ©eljirgStefjiien uiib finb 1.094 .pehtir ^ierüun feiteiiS ber t. f. ouffic^tSBeprbeix in ben S3a)iu gelegt, itiäl^renb 107.447 ^eftar alž ©dju^iüiilber i6er;mtbeft itierbeu.

I)em aBirtfjfdjiiftöfcctriebe iiatfj fiubeti mir 949.979 ,§cftnr .^joc^imilb, 23.455 |)fftai Jfieber^ iiub fflittetiuülb iitib 95.786 ^ettnr SSBeibeit mit uutergeütbneter flugetbem fiiib in bie Kategorie be® SSalbIrtiibe® 5.145 ^cftar iinprobiKtiüer ^ff^^f}"^'' mit bem SScinerfeu aufgenommen, bafe fie ^ur §otjjiirfjt tauglich jeteu.

3in ben §or^!iiä(bevn treten in ŽDberfteiermart bie S'JabeltjoIjer ()errfdjcub auf, in erfter iRei(;e bie f^^f^t jirf) jur Seite bie £ärc^e, bie lonne, bie SSeifi^ iinb bie

3irbet(iefer, testete nicf)t bcftanbbitbenb, fonbern im TomnUdjen ©taube gemcinfi^aftlid) mit Särc^e unb ^if^te bie SBaiiiuüegetatiouSgrenie evE^ottenb unb in biefer function, je nac^ ben Subent>er^ä(tniffen, iion ber ft'rumntljoljticfer auf ba» fräftigfle nutevftü^t. ©ettesi finben mir in iinfcten |)ot^gebirg®maIbevn no{^ bie ^Rot^eite; fie ift lätigft ber 9ian6njtttf)fd)aft ^um D^^fer gefaßen unb qB ga^piepe ben Crtfc^afteii jugetragen ober fliö Sisftoif ber Unterf^nltnng beS ©isfjjü^en bicnftüav geiDorben. ®afür ftnben loir auf förmigen, auSgeniogerten Sßnlbflädfjen ben SJÖac^^üIberftvaiicf;, auf &efferen ^öben baä näntlidje ©eluäc^S nieberen Söaume entmidfeft. fiaub^öi^ern tommt im Dber= lanb bie ^Rotl^bud^e, ber im Gebirge, namentlich auf Äalfböben, fonft :^errf4et[be Saum be« Qoub^oIjl^oi^njalbcS, meiftcnS nur noi-^ in SUlifcl^beftänben mit ^tabelfjoljern auf aSatbböbcn tior, bie jn (aub!utrt^fd}aftticheu ^mifcfientuituugcu nid^t geeignet ftnb unb ba^er ntd)t gebrannt loerben. Son anberet! baumartigen ßaubljöt^eru, bereu Slnftreteu im Cberfanb ermahnt inerben mn^, neuneu ivtr noc^ bie ®fdje, ben Sl^orn unb bie Ulme fll^ Segleiteriii ber auf :^umofen, frifc^en Söben, bann bie SfBei^erle, bie Sdjroarjerle, bie Zitterpappel unb bie Sirfe. Se^tere |)D(jarteu finbet man meiftenä in iSeftöntSeu, luetdje in furjcr UmtriebSjeit jnr ^auptuu^iing getaugeu unb regeluiclßig burd) ?[usfi^(ag üou ben @töcfen i^re Sßerjiiugung ftnben. Übrigen^ fiubeu tuir biefe ^of^orten audj fe^r f)(iufig ouf Äntjtfd^Iägen untiirlit^ angeflogen, auf bcneu uad) erfolgter SRu^ung bež ©tämml^Dljeä baž Vlftfjolj ber .^itmuSbiibung üerfäHt, unb bie Söirfe Ipiiptftidjtic^ bauu, mcun ba§ Jlftl^ofj auf beu @d)Iä9en oerbrannt tnurbe. ®ie ©berefc^e — SUJofdj» beere — meiere mir noc^i ju ermäfjneu fjabett, ftcigt mic bie ^ii^t^^Ifi^ffi^ iöaunb öegetatiou^gren^e fjiuauf unb ^ilft im Urgebirge, uuterftü^t üon ber ftvauc^artigen ©rünerle, bie fflaumuegetationžgreu^e erfjalten; Ijüufig inirb biefe |)Ol^art audj an ©trafjrn unb in ber SRfitje üfn Ortfc^afteu ongepffanjt, bereu '^of^e ßage ba§ ®ebei(}en ber Obft' böuuie nid)t mef)i geftottet. Son ben Üaubl^öläeru, ineldje ju ben ©trauc^eru jä^fen nub im Dberlüub beftanbbilbenb tjorfcmmeu, fjaben mir bte öerfc^iebenen ,^)afclnu6= unb SBeibenarten ju ermähnen.

Die ^iJafbflota luivb an 2nitf»f)üljetii tcicljt'r, jt lüf itsr mx unä in Steitnufirt qcflcu ®übeu knui'fleit, ober je nic^r tutr bnž gi-bitge üerkffeii itnb itnä beiti |)ügel(anbe linb ber E&eiie närjern, tuüf^reiib iu biefen iingeti bie ^JJabeUjöljcr, ineiiu aiicf) nidjt gcrinijfT an Jlvtcit, bud) feltener im 3(uf-tvften merbeit. ®ie kvcirljent

unter beii eben [)e3ciff)neten 35erl)iittnifieu uiel)reve I5idjeu= imb öiiibeuarteii, bic e^bcvve «ftdftnnie, boitti bie Settl&udjf, bergetba^oni itnb oerfrfjicbeiie ÜBeibeU'' niib Strantfjarten. yüiS bor etwa oier^ifi 3«fji'eti bienteii bie <}Jvobucte bfž oScrftfirifdjen Sffialbeö mir bem [ocfllen Sebarfe unb ber ^eimifd^n ®i)e)iiiibu[trie. 3u Unter[teicr!navf iDflr bamatä bie SBenueiibnug ber SäJftlbprobitcte, fomeit el [ic^ um bie Söebürfniffe ber SESalbttefi^er [jiuibette, ö^nlidj nnc itn Düertanb; anber^, fülueit bie SBeruieubuiuj beä jniit öetricöe öon Sübiiftrien iu ^i'age fam, ba im Untertaub iucniget ®i|euiubuftYie, bafiir aber bieölaöinbuftrieiu i . ben ©ebirgätfjäleru

,1

I^oi „WtbtittroejiiOr."

^einiiftfj roar. 9Iucfj fjatte bie .^oIjDerioeiibung im Unterltinb nie etticn fo auSidjlie^lid} locden ßljarcitter lüie im Dbcrlniibe, bo fcfjoti bamaf^ auf btr CDrau iitib bcr SUiur bie ^^Io^fo^Tt jUT SScrmittliing beö ^of^fjaiibelä imd) ^Jrontien unb Ungarn 6etrie6en luiirbe.

bic ©iibtfl^n ©teifrmarf öou Stürben iindfj ©üben ju biirrfj^itfjeu beganti, faubcn bie SBnlbprcibucte Bei Sr&aumig berfelfieit eine rocitere ffienucubuug uub |)ptj^iiiibtei famett oon ©iib uiib ^Jorb, um ben SÜÜdbbefi^ern ©elegeiifieit ^ii bieten, ben biäfjer tiicfjt &efonbcrž beadjteteu SSalbkftaiib ;5it oerfilbcnt. iioitfe ber tnefjrkii ficf) bie ®iicnI)QT}Ui'n unb bic foffilen Sfoljteufnger luiirben in einem rai'd^eren 2empo beut 3Ibtimt jugefit^rt, (Sine natiirlicfje ^ofge biefer Beiben ^J.f)citfadjen loar, baß nun aiidj »un SSeften unb Often ber ^Dtjfjanbel in bisher unftevür)rte Xfjtilcr einbrang unb bie (Ürnbenbefi^cr ein eriueiterte? Sßejugsfelb für iljren .^ol^beborf bemannen, ^ierburd) ftiegen nllcrbingS bic S9au= unb SRn^fjöIjer im ÜSertlje, nidjt fiber bie toeldje burdj bie foffiten

SBrenuftoffe niefjr iinb me^v an§ ben Sifenraffiitir^ unb Stal^Ituerfen, in orierneuefter ^eit audj auž ben .^oc^öfen uerbrängt ioirb. ©teiermarf imfjert fid) fclc^erüvt, ba aut^ bic (^[tii^inbnftrie barniebevfiegt, ^"ftnnben, tüetd)e beu SBnlbbefiljer jnjingeit, feine iUatber, bie, wie fdjon friiljer eriuüfjnt, meiftenž auf nn&ebiiigtem SBafbbobcn ftocfen uub bemnadj ber SfBatbwirtfjfdjnft uidjt entzogen lüerben tonnen, intenfiner auf S3ciu= unb erjiel}nng ju bcroirt^fd^aften.

S3 inirb bteä nomentlidj für bie ((einen SSalbbefi^er, tu bereu |)ilubfn fidj mcfir als bie .'pälfte ber [teierntärfifdjen SBalblänberei befiubet, ein fc^toereä Stiicf ?lr6eit fein; für biefe ßcnte, wenn fie im ©kbirge i^ren iSefi^ fjabeu, ift ber SBalb feit jef)er bie Stü^« ber S!Öirt^fd}nft geroefen. ®er SBalb mufj bei regeJmäB'Sf'« SBirtf]fd;aft5iicr(aufe @ommer= njeibe für baS 58tel^, ©treu für ben Stall, S8au= unb Sövenni^olj für bal ^aul unb enbfidj ©tongeu für bie SBer^dunungen ber SEBeibegreu^eii tiefem. Verläuft bie $Birt^f(^oft utiregelma^ig, gerätlj ba? ©etreibe utdjt ober nerunglüdt ba§ SBcibetjiefj auf ber ^Ilpe, mctjreu ftc^ überhaupt bie Stn^gaben ofjne eine gtcic^ijeitige SBerntetjrung ber ©inuar^men, fo gctjt ber ®auer in ben SBalb uub mac^t SSorgrtffe in feineu .giDljbeftanben, um mit beut Srlöä ou# beni gefnCfteu ^ol^e ®etrctbe ju foufen ober feinen fouftigen taufenben SSebarf ju bedcu. Hub bodj mürbe man irren, molite nmn anuetjnien, baf^ unfere Säuern einen fo inientbe^rlicfjeu 39eftQnbtf;eiI tljreä ©igeutf^imi^ i'fleglic^ befionbeln geneigt feien. 3n ber beS Sauernge^Liftež merben namentlich bie ?teuat)me

einež fteiueu .t>au5f(^adjenž, meldjen ber einigermaßen beffer gefteflte ®auer jur Dcdnng fetnež SBau^oljbebarfeg fdjout, ber Siftftrcugeroinuung gemibmet, bal Reifet, bie ®äume roerbeunon 3ii9«iib auf in fiiuf^ bi§ jefiujo^ri^en ^ßerioben be» gröfiteu I^eilel i^rer^tfte beraubt unb, menu enblidj bie iöäume in ^ü^erem Sitter bei biefer fcvtluäljrenben ®erftnmmelung berfümmern, enblic^ gefattt, um i'^rer mangelhaften .^utjbefdiaffenbeit

wegen 311 Sörenii' ober oerorbeitet jit racrbeit. 3tn Übrigen luirb eä bet Sftatur

übevlnffeit, für bcii ju forgeit. Cieijt ber Söalb weiter 06 oout ©e^öfte, fü ift

ber SöaitcT üieKeidjt ^u tieqiiem, bcnfelbeti p fc^ncite(ii; ItraucEjt er aber Selb, fo Wirb ba§ üerfdufEid^e bem SEBalbe entnommen ofjue 9{iicEfid^t auf SBieberüerjüitgung ober JBobfuf(^u|). mirb ber Sffiulbbobcn f^fteniatifc^ feiner ^ieprobuctißnäfraft beraubt, biž er üon SBalbbeeretigefträuc^ übemiici^ert ift.

beffer ge|)t e^ jenen Sföalbftod^en ber biiuevlic^eu SBefi^et, toetd)t vermöge t^rer šBobenfroft unb örtlidjen fioge geeignet finb, jeitraeilig ber lanbiDirt^ft^oftlldjeii SBeunyiing untcrjogeii gu werben; biefe toerben ber ©ranbmirt^fdjaft unterzogen, baS ^ei^t, bie SÖQUme luerben im je^n^ biž fiinfjefjujofirigen Umtriebe im äKonatSftoi auf bie Surjet gefegt ober ftetjenb gefrfjäÜ unb entgipfett. geroonuene ^otjmateriate ntirb, foferne e5 ftarf genug ift, um ®renn= ober 511 liefern, faiefer SGerluenbung torbe^atten,

ber 3ieft ober auf ber ©c^Iagftdc^e jum ^^rodnen öulgebreitet, um am (£nbe beä SJtonatš 3ufi ober aiifongž Wuguft bei trodenem SSetter üerbmniTt ju werben. 9?atiir(id^ öerbrennt bei biefer SKaniputation nic^t nur ba§ ouSgebreitete fonbcrn audj bie §uniu3f(^ic^te, loeldje fii^ in bem jungen SBatbbeftanbe njfl^renb feiner turjen ßebengbauer auf ber SSobenpüc^e ongefomnielt ^at; biež aüeö geiDütjrt eine Düngung für ben nun fotgenben ein= über nieljrjä^rigen gruc^tban, beut fulange S3ief)raetbe fotgt, biä bie gütige ^iatur auf ber ^(äc^e einen ueuen jungen ^ol^beftinib erjie^t, wetd^er ben Sigenttjümer in bie £oge üerfe^t, ben Sauf ber befdjriebeuen Süirtfjfdjaft ju luieber^oten nnb ben ©üben nte^r unb me[;r ertrcigltoä ju maiden. 9iemtt ein berartiger aBaIbbefi(jer eine Stlpe, ba§ l^eifet eine SäJeibe mit untergeorbnetera .gül^luut^fe, fein tSigen, fu fc^eint xf)m bort jebe Ijotjpftanje mit 9lnänft£jme einiger fogenonnten ©tanbfidjten, bie feinem SBeibeoierj ©d^u^ gegen ©onnenbranb unb lluluetter gertiäf)ren, ober mit Stuäno^me bež einen ober ouberen SBalbftfjOpfež, ber bur(^ jterrainoerfjältniffe bem 9?ie£j unjuganglid) ift, üerberblic^, unb er ift eifrig bemü(;t, jebe angeflogene gierte, Särd^e, namentli*^ aber jebe ^irbelfiefer ju befeitigen. ©ie loerben fille, bie SEßeibe üerbämmenb, aužgeriffen unb auf ber SEBeibe^ flädje juin ®ertrodnen liegen gelaffen. Xvitt ber ^oljaniBudjS ju niaffenfjaft ouf unb mirb ba# ?tu3rei&cn ber ^läftaujen bem ®auer ^u jcitraubenb, fo greift er ju ber eigenä baju conftruirteu ©taubcnfenfe unb fü^rt mit biefer ben SJJaffenmorb ber aSalbpflaujen auä. S33äc^ft i^m aber auc^ biefe lärbeit über ben itopf ober er baž SSertilgen einjetner junger ©tämmdjen überfefjeu unb finb biefe ju jungen SSoumen fjerangeiüaci^fen, fo ringelt er btefclben im grüljjafir, baž f)ei^t, er beraubt fie eineö I^eilež itjrer ülinbe nnb bringt fie fo jnm Stbfterben, o^^ne für i:^re Entfernung üon ber ©eibeflädje jn forgen. ®ent iTteingrunbbefi^er unb teufc^ler im §üge^ unb glad^tanb mu^ ber SSJalb äljntic^e 5)ienfte (elften wie feinem ©tanbeggenoffen im ©ebirge, nur mit bem Unterfdjieb,

bflf? er fiet bem ®orfjerrfrf)en ber Söutj^öljer fic^ me^v nuf bie (^euiinniitiq uo]i ^tobenftreu wirft unb baß bie CantrjoI^BcftSnbe üaubfuttcr für ^icflf "i'b ©i'^nf imb im SBeintrtiib linger p auf d^en unb SBeiui5fä^(e für bie SBeiiificrge liefern miiffen. !5)er SBatbboben toirb bolder nieiftenS alä 3Wittel= utib SHiebenuiiIb in fe^r furzen Unitricbäjeiten besnirtl^fc^iiftet imb eknfowcnig für bie .^oijcultur get^an, atö bieä im @c6irge bev ^atl ift, Sftber tnun mati aud^ bon ben bäuerlictjen @ro|waJbt)efi^erii nichts Öeffereä teridjteii; quc^ fie &ftrncfjteu beii 5iBtitb S^u^objlcct, bem nffeS jn uetjmen unb nid^t^ j» geben geftattet ift. SäJaÖ SKunber, äücim in ben ©egenben, tuo bcr täuerlictje Salbbefi^ üortjerrfdjt, bie gefi^Ioffenen SSälber, nameiitfidj an ben fübUc^en Sergtei^neti, me^r unb nte^r üerfi^miuben unb an t^re ©telte fc^iittcre S^abelljotj-- «nb frii^JjJel^afte Saiibfjof^Beftiinbe treten, ltie(cf)e fc^tec^teu ^Dljertraa bieten unb bcni ®obeu nic^t jenen geumfjceti, mcldjer ju

feiner SSerbefferuiig unb Ä'räftigung erforberlid) ift.

Sin SSergle^Hcu, uielr^e ber (SiutDirtung ber Sonuenftrafjfeu nic^t nnfjcittenb ober überfjQupt weniger anžgefe^t finb, finben suir ollerbingS nodj iöauernmiilber, bie, auiS ber gerne betrachtet, baž ©ejiräge ber pfleglidf;en SSefianbtung anfmeifen. 3n ber SRofje Befefjen, tierünbert fid; über baš Sötlb unb geigt in ber iHeget alle ®t}ureu ber gefd;i[berten aSatbbe^anbfnng. .gieröon gibt eS in ganj Steierinarl nur eiue Sfugna^me, unb biefe betrifft bie atßätber ber böuertidjen ©rofjiualbbefi^er am ^Korbfjcinge beš ©ackern, icelc^e, im i^ffegüc^en unb uüd^ljiiltigen ^ßtänterbetriebe bewirtf^frfjaftet, ein freunbfic^e^ Salbbitb bieten, ^trifft man ftinfi ino in ©teierumrf SBätbcr in gutem @d|iuffe unb pftegdc^er SSe^attbfung, fo lanii mou emt t)ornt}erein überzeugt fein, bfi^ biefetben nid^t ©igeut^um beö ^teinluatbbefi^er^ unb nur auSnn^m^njeife ©igeiitfjum be§ bftuerlidjen @ro§itialb= befi^erS, fonbern Sigeut^mu ber ßSetoerffdiaften, nbetigcr gaiuilien ober be§ Staateä finb.

S)ic SSeEjanbluug ber legten Slategorien i)on SBalbbefigen jeigte h\i ju ben ^üufjiger' Qüljren biefešS 3«fjtfliti<bert^ nur einen geringen Unterfdjieb üon jener ber Söancrumätber. ®ie äJiutter 5Rtitur erjog beu SBalb unb, »euu fie bieS trojj SBeibeüief;, @treuf)acfel unb ©teigeifcn ju ©taube gebracht fjatte, fo tiep if^u ber gigettt^iinier in ^orm Don ^ol^füfjle ju ben ßifeniuerten traužportiren, baute wo niöglid; auf ber nadj ber ^ofj' nugutig abgebrannten SBalbfltidje ein ober audj mef^rere 9Kate (betreibe an unb ujftbete, nad)bem bieS gefc^etjen luar, fein eigene^ ober aud; berfetbeu, bie ^iadjjuc^t

be§ SSBalbe^ miebet bcr 9tatur nberlaffeiib. ®iefe SBirttifc^nft tuar fef;t bequem uub bei bem Umftaiibe, alä man infolge bež 2J?ange(ž an bitligeu 2:ranäportniitteIn gcjttJtmgen lunr, baS ber ineuig eiuträgtidjen 3Scr(o[jfung ju uuter3ief;eii, imttier »oc^ bie foljuenbfte. Sttš über bie ©übbafjn entftanben mar unb iu bem aJittr^^ nub aiiurtfjni bie eifeninbuftrie fif^ mel^r nub nie^r eutiuidelt (jütte, nnirbe ež fdjujierig uub immer fd)U)ieriger, bie §ol^ti)^[eumengeu ju befdjaffcu, loeldje bie fortinoljrenb fteigcnbe SHofjeifenprobnction

6eanfpru(^te. ®a toareit e§ bie Oetoerffc^aften, toelc^e itit Dbertanb ba^tn ftrefiten, bie 9iQtur bei ber ©r^ie^iiiig ber SBalbbeitaiibe fiiitfttid) ju unterftii^en. Unter ben bort t^ätigen ßifmerfen loor eö bie fflerlooltung be§ burgerlicfien gactoreiöermögeitS in fieoSeit, lüfldje t^ätig anö Serl ging imb bitvc^ giite^ Seifpiet öeranlagte, ba& feilte bie in ber Sesitlžtjouptmflunft^aft Seo&en ftocfenbeu SÜBälber ein gvo^eä ^oljcapitd aufweifen. ferner fötinen tuir iiidjt unerloaljnt laffen, ba^ bie ?Ritter bon ^riebfluTrf)^ bell Seobnern im unteren SJZurttjal treu jiir ©eite ging, uub ba^ im oberen Sßurtl^at bie fürftlid^ ©c^toar^entierg'fc^e gorftöerniaftung in STOnrau bie i^r untevfteHten SBätber ratioueü 6emirtf;fd^fiftcte. Sm SOiürjt^ol tonr bie I. f. ©utSDeriDoltung in Steuberg nnb SHitter uon S93ad^tfer, icetd^e ber tünftlic^e» aBoIböerjünguttg i^reSIufmerlfanifeitjutuanbten. 3ni llntcr£anb griffen juerft bie fürftlici^ Xrauttman^borfffc^c ©ntguemiattung SRegoit unb jene üon SRataroi^ am ©übabfjang bež Sad)ern ^ur „®nlturf|Que", um bic Saimbeete für bie tünftlid^e SSefaiimung beä Söotbeä f;erjnftcllen. gute SSeifpiet loirtte in ©teienncirl unter ben nic^t bäuertidieii Öiro&gtunbbefi^ern fefjr fd^netf, unb iinc^ SSertnuf uon fauui me^r olä einem ©ecennium prangte fc^on mand;er tjer^agerte liot^fdjlag ttieber int grünen SBatbeäfc^muff. Slut im SnnStfjrtt ftetiten fid; biefem cuttiirellen Sluffc^njuiig öeraftete SSertü^roalbüer^ftttniffe entgegen, beren ßöfung erft im 3atjre 1872 ber f. f. priij. Sfctiengefeltfc^aft ber Snnerberger §nuptgeR)erff(^aft gelang, ®et befferen cuttureHen Sel^onblnng ber Söälber tiefj ein großer ^Jfjeit ber SSoIbbcfi^er bie SÜBirtljfd^oftSeinric^tuug ber ^Jorfte nuf miffenfe^afttic^er SSnfiž fotgen, unb finb in ©teiermart bi« jefet 274.309 |)eftar 35}ütb biefer Seljanblnng unterzogen wotben.

3f?ücffid;t(idj ber SSericenbung beä ^ol^eä blieben bie SSer^dltniffe lior nnb und; ber (ärbaunng ber ©übbafjn iiid^t bie näntlic^en; benn ber §aubel mit unb SRii^fjoI^ enhutdelte fidj niel^r unb mefjr unb [djon bamafö üereiubürten in Unterfteiermarf Irieftiner ^lotäfirmen mit ©rofittialbfiefiljeru, nidfit immer jum Linien ber a^otfsmirt^fdjaft, gro^e SäjQlbnbftoduitg^tifrträge. ©teic^jeitig fatn audj bie auf ber ®rau uiib TOur

im ®ienftc beä .^ot^ljaubetiS uac^ Kroatien unb Ungarn me^r nnb mefjr in 3Infnaf;me. ®er .§ü£jtjanbet uad) SEBieu burd^ Sßcrmittlung ber ©übfialju bewegte ftc^ in ben erften Sntjren be§ gjeftaubeä bcrfclben in jienitidj engen Sd^rnnfen; erft fpcitcr mürbe er etiua§ lebfiofter, rtiie benn über^ianpt in Steierinarf ber §ot^^anbe( erft nufbliitjte, bie (SifeU' unb (SJIažiubiiftrie in il^rem Setriebe empfinblidj jnnufgegangeu mareu uub bie (Jrridjtung neuer ©ifcnbatjntinieu ben ^otjobfci^ nad) anbcren ^ronlünbern, fotvie inS Služlanb ermüglidjt Ijatte, enbtii^ im £anbe ouf ben .^ofjconfum unb bie .giotjbearbeitung berechnete 3nbuftrien inž ßebeai getreten Goaren. ®iefe Snbuftrien netjnten in neiierer ^eit einen Umfang an, ipetc^er i^offen tä|t, ba| bie SSalbbefi^er, felbft tnenn ber 33erbraucl^ fojfifer Srennfloffe no(^| ineitere gortfi^ritte bei bem ßifeidjüttenbetriebe nuit^en unb bie

g"«^ oerbrängeu füllte, einen ©rfafe für ben i^neti baburdf} nitftettenben ®crluft fiubeu tocrbeii.

Stidjt fü glimppidj loie bie S!Ba(b&e[ij}ec »uirb 6ei biefer Unnuälpttij ber ÜSei^üItiuffe eine groHc S^fll i'fi^ Äi'öljler, ineiftciiž äftece ßeute, bnoontoiitnieu, mclrt^e biäfjer im ®ieufte bet Söüuern ober ber ©rolitialbbefi^cr tu liegeiiben SBevten ober ftefjenben 3)ieifern baä ^ot^ uevfoljften; fte luerbcn ^init (irößeren 3;t)eile bie üoti if)iiett im Sonitiier unb SBiitter kliiL>rjnten eii()ameii 5J'ö()(er^iittcii oerlaffeit tuiijfeit, um eine» nttbcreit Seruf ju ergreifen. ®ie gvo^e bcr ,^otjf!tec(;te wirb bagegeii burc^ bie oeränbevte ^olitienueubtmg feine @ia6u^c ei'teibeu, ©ieje Seute loei'ben im griirjia(jr tuie bisEjer mit §a(fe, «Sage utib @a)jine ausgeriiffet in beii Söalb jicfjcn, um if^r eigenartige!, oftgelou^ntcž SBalblekn ju fiifjreii.

2lm SjCrfceitžort augelaugt, lüirb, wie jeit uuourbenftid^en B^itc"» SBccarbeiter, wo möglict; in ber 3^ä[)e einer gnteu aBafferqueKe, beu für bie §iitte fceftiniuteu

nub biefe tuirb in farmer ^eit ciuö jwci, brei Sogen ^orjfaftenbau, auf bein bie ©parreii=' (age ru^t, im ©etippe l)erge[teltt fein. 3ft bann baš mit gidjtenriube eingebecft unb [tub bie ©iefielloonbe uerfteibet, fo luirb in ber SJfitte ber §ittte auž einer mit Steinen gefiiUteii ^lol^aitnmeruiig ber offene ^lerb unb in bem ber ^üttentfjür gegeuiiberfiegenben Xf)eile ber |)ütte bie ©tf)lafftelle — Söofrat — erridjtet; fobann Jaun bie §iitte belogen loerben. Sie Sfrbeit biefer Seute beginnt nm SWorgen mit XageSaiibrud; unb wirb £)i§ SJättag fortgefe^t; bonu folgt bie ^I't'^rcitung btä SJiittagmo^feš, bei beu Dberfteirern aug „Sflücfen unb ©terj" befteljenb, weldje ®erid}te jidj jeber Slrbeiter üu§ Weitem 3fioggen= ober SSeijeumefjI unter SBerioenbnng üon uiöglidjft uiel iRiubfdjntiifj felbft bereitet, luät;renb bie Uuterfteirer — ©(oüeueu — itjre ^ßoletita ober i[)ren ©terj auž ÜJiaiSmeljt mit ©pert linb ßofe t)on einem genieinfameu it'odj bereiten litffen, ?Jadi bein ajiittageffeii reiften bie 3(rbeitcr ein jluei ©tuubeu uub ^tbeubS Eefjreu fie in bie |)ittte juriicf, nut anf bem ©trotjlager bie uüdjtlic^e 3tufje ju fudjeu. 3n biefem ©titlieben bringt, folauge bie alpen belogen finb uub bort oben ein Sobter auž meibüc^er Siegle bringt, bcr ©ounabenb eine angenehme Unterbrechung, ?tm ÜRcntag in ber griitj fiiiben lüir aüe ;^oljtnedjte jebenfüdä luieber im Jpoljfd^lage bei ber VIrbeit nnb, je uadj bem !iior)d;reiten berfetben, beim giillen, 9[u§äften, (Sntriubcn, fowie beint be-S unb enblidj bei

bem San ber ©iäriefeu, bei meldjem mau I)änfig beu proftifc^en Slid ber Seute bemunbern mufj, mit Ineld^eni fie bie ©efäHßüerttjcitung imdj bem Slugenma^ fo rid}tig bemerfftelligeu, loie bieä fünft uur mit afieBinftrunienteii erreirfjt ttierben fann. Über biefe ©isiSrtefen ober audj über üort;anbeue Srbriefeu loirb im Sinter bei groft I'l'iU ©erlägen ^n

bell Stbfuljržiuegcn, 183 äff erriefen ober Sriftbädjen gebradjt, uietdje bie SeiterbefÖrberung erntöglidjen.

Xier JpoljtrauSpoTt über bic ©i^riejeii roat, jülcmge bie liaiiptucviBenbung beä in feiiiev a?ctttinubliing ^it 6eftanb nub bemnadj jiemlit^ gteic^giltig

»Dar, ob ba^felbe in längeren ober tii fiirjcrcn Stücfen, nief)r ober ireniger geBvodjeti intb ^erfpUttevt auf bcn SJerto^lungSpIä^en anlangte, ber relotit) MUigfte. ©cgennjnrtig ater, mo bie ^inljfjol^erjengnng immer nte£)v an Sßidjtigfeit gewinnt tinb bober auf bie mogtid)ft fd}oncnbe „Sringung" ber im 6djlüge ausgeformten §ötjer gefeiten tuerben nui^, wirb bie (Si^riefe f}icr unb ba fdjon burd) ben Salbuieg in feinen uerft^iebenen dornten erfe|^t

Jnnftf» einst obttflficlitfieii {lOljrntt^HiilJt.

unb ift itorauSjnfef^en, böB bie^ iminev lueljr ber galt fein luirb. 3a ež ift bie fjett uid)t ferne, too SSalbeifcnbafjnen unb ®ral^t)eiIriefon toerben I;elfenb eingreifen miiffen, menu bie 2öatbivirtfjfd)üft bei beut Stuäfiill beä §oljfo^(enOcrbrandjc§ ber ßifenluerte geininn= bringeiib bleiben foK. ©S uutjj eben mit oHen ju «Siebote ftetjenben SÖfittefii bftf(in geftrebt werben, bie 3ingfjoIjersengnng, loeldje je^t 25 ^ßrocent ber goiijen lioljetjengung @teier= jnntfž betrogt, n;cfeut(ic^ ^n erfjöfjen.

Die 3agb mar in ben 5:|iei(en ©teiermarfž, meiere bem fjö^eren ©ebirge onge^ fjören, üon je^er ein Sport, ber uom Sagbbefi^er nidjt efcluftoe betrieben tuurbe, meil ber ^ßirfc^betrieb betfefben fetjr mü^eboll ift unb, »ou einjefnen ^ßerfotieu nu^geiibt, bie großen tfJeöiere iiic^t bemäftigen tann, ež audj feljr fd^luierig ift, mit toenigen S(^ü^en größere ^agbtriebe auf unb ©emSroilb abju^atten. !Die Sagb^erren Inben bcitjer

bie,Honoratioren beä l^aleS, bie §erren S!Berfäöcrtt)e|cr, Pfarrer iiitb ©djuUe^^rer, and^ bie Stnitleute itnb bie luo^Itjobcnben Sauern jur Satjb, unb jebev fom, ben Stufen auf bem iRücfen unb bie Sracfe an ber Äloppef, jum ©ammel^jfa^.

©in jBcttereö Sägercontingent ftcKten jene Säuern, lueld^e üon bem Sagbfjerrn al§ fogenannte SRciäjäger in So^n genommen Joaren unb bie ^ioflb ju beanffic^tigen fjotten. Unter biegen 3SerI}ättniffcu roat ež natürtid), baß bie 3agblu[t allgemein mürbe, mojii in späterer leuc^tenbe SSorbilb beitrug, torit^eš (Srjfierjog So^aun, ber uiel^

fettige SBofiltI)otet (Steiermark, auc^ atš 3ägcr ollen Sagbbeffiffenen gab, wie jefet ©eine 9[RQ]|eftät unfer aüergtinbigfter Saifer unb ^err unž baS Sorbilb etneä efocten Sßaib^ mnnnS gi6t, 35Saä SBiinber otfo, menn Sogbbefiter mie ^agbbefliffene biefen Soröifbern na(^ftre6en, bie Sagb immer njoibgere^tet betreiben unb ber Sagbpflege ü&etl)aupt meijr Slufmerffamfeit gefdjenft loivb. @o tourbc j. 93. bie ^Inertjatjnjagb you beu Sagbfierren gar tretitg bcarf}tet, beüor ®rj:^erjog 3oIjQnn biefeti ©l^ort in ben SSJätbern bei (Sbelfc^rott übte unb unfer Slltertjoc^fter ^ogb^err bie Jftetiiere ©pital, SKeuberg unb SKürjfteg in 9Juf brodjte. Söor bicfer ^eit blieben bie meiften Sagb^erreu ouc^ ou milben g^tü^üug^morgen in SUJorpt)eu§' Slrmen unb ließen bie baljenben §äfjne oon paffiouirten ^^ngbfreunben, Jägern ober ^Reižjageru Qbf(^ie6en. $eute finbet ber grüßte Itjeil ber Sagb^erren, bn§ ein jd)önev griiljlingSmorgen, int SÜBalbe üerkbt, für einige ungünftige SIbrgeu unb bie Sagbftrapa^en au(^ banu entfd^äbtgt, wenn man Dom SÖnibmannöljeit nidjt begunftigt wirb. jDiefe Srfenntnife ift ber §ort ber Wuer^af)njagb. fei ()ier nod^ benterft, ba^ feit bem Sluffc^njungc ber Sluerfjal^njagb auc^ ber in ber SaumnegetationSgrenje luftig baljenbe bebeutenbe görbening erfutjr. ®iefe Jfogb erforbert öiel tue^r förperlii^e Sluftrengiing, entfo^äbigt aber audj burdj ben großartigen einbrucf, itetc^en an milben griil^litigäinorgen bie öon ber SüBinteiftarre iBieber enr)0(^enbe ^six^gcbirg^natur auf ben 3äger übt,

®ie .^aljnenbül^ mar e§ aber nidjt allein, loeldje fold;en Sfuffrf^mung erfufir, aiid^ beti anbeten SÜBilbgnttungeu n)urbe feitfjer luefir Stufmerffantteit gefdjenft, unb fo erljieltcn fidj nic^t mir bie ooin (Svj^erjog 3of)anti gegriinbeten, on unb @era§tt)ilb reidjen 3agbreüiere ®ranbljof unb SBeidjfelboben unter bet benjötjrten Seitung bež (Srafeu üon SUJeran auf gleidjer fonbern ež ftellten fii^ in ben legten brei^ig ^ofjveu biefen bie faiferlic^en ßeibgel^ege in Stenbcrg, SOfürjfteg, Eifener^ unb JSobmer, bie @etn§jagben beä ^ßrinjen Wnguft oou ßoburg bei @cf)(abming, foroie bie Qagben in ber lingering unb jCrogö^, bie Suflben im ©efäufe unb bei SÜBilbalpen jur ©eife, oieler onberer Sogbveotere gar nicl^t ju gebenfen, Weldje, wenn fie aud^ uic^t fo reidje ^od)' unb @eni§njilbftonbe aufjumeifen ^aben olž bie eben bejeidjneten, bod) genug «on biefen Söilbgattungen befi^en, um baš |terj einež loacfcren SBaibmonnž ju erfreuen,

ffiSnlTfrcifft in bet fiiificcfn Stalwsct.

®ut 6efe|te ;)?t:(ji(tgbcn ftnben tütr in ben ®ovIifr(}cn beg SKnr^ inib Sffiir^tfiats mib beren @citfnt[)ft(cnt uiib jporabifd) am Sad^ern; iih'tflett<j (omtnt ba§ SRef) ü&eraft in ©teicrmarf tjor, tuo eS Vffegfid} t)er}QnbcU tutrb nub luo bie ^Tbneigung, iccltfje jmifc^en 31ot|)= luib 3Refjitiilb ju kftefjeu fc^eint, fidj nidjt geltenb niacfjt.

^Cie iiiebere Sngb i[t nur in llntcrfteirrniarf gut öertretett, nnb jiuai bie Satjb auf .gafcn, 3{e&t)iiljufr unb SSadjtelu nuf ben gelbern uub in ben Süöciiibergcn btž unteren 2)h[r= niib ©routfjafS, tuo biefe SSJilbarten gefjcgt imb ipaibmfinnii'c^" tieljanbelt )ucrben.

cjfeirfjer ©egenb, aber ntefjr bie gelbfjijl^er niž ^Tufent^att ttjü^lenb treten gojane in refvectabler SUienge auf, ntib finb iti biefer Sejiefjung bie ^afangurten bež ^er^ogž be ta Sfra^ia iii SSrunnfee on erfter ©telle ju nennen, 3n D6erfteiermar! foinmen iii ben tireiteren, ber flanbioirt^fcfjnft ßciuibiuetcn SCIjeilen bež äWiirj=, !iKut= unb (Snn^ttjafš üüjö^rtii^ einige Stetten SReb^iifjner nub SBatfjteIn t)or unb gefien ben bort ^eimifcfien ßmjetf(^ü§fn Oefegenljeit, fid) obloed^žlnngglueife oud^ im ©djrotfdjuß jn ü6en; bau öelong ift bie ?iieberjagb bort aber iiic^t. .^»ofelioitb finbeu luir in ben SSorbergeu ber fteirifdjen ©ebirggtfjofer faft itberaU; baSfelbe ftefjt an frifc^en, nebeligen ^erbfttnorgen auf ben ^Rnf gerne jn unb mirb bei biefer (SJetegentjeit gcfc^offen. ©c^nee= unb ©tein^ ^ü^net treten im fteirifd^en ^odjgebirgc in unb über bec Söduinüegetatiouägrenje fiuf, bod; nie in großer SJEenge, finben ba^er auci^ mir locol gtiJpere SBeadjtung unb werben, »üü jte corfoniinen, üor bem SSürftc[;f)unb gefc^offcn. ®er §afe ^at gicidjc locate i^ortomnien luie bie te^tgenannten äBitbarlen unb toirb üon beui fteirifdjeii Säger gteid)fan^ loenig beadjtet, loo'^t aber ab unb ju nernjünfdjt, luenn er bei (Gelegenheit feiner Üicbe^fdjer^e ben bntjcnbeu Sdiitb^afjn ücrf(^eud)t. ®er Sagb auf Sffiaffergefliiget fetjlen in ©teiermarf bie SBorbebingungeu, fd}ilfretc^e Smmbationen, ©een, 2:eidje unb gtiifje in entfprec^enben luäbetjnuugen. SHic^tšbeftoioeniger luerben an einigen ©een, 2;eid;en unb fc^itfigen Ufern ber Slüffe int ©ontnier fjier unb ba junge ©nten erlegt. 3nt g-riifjjafjr nnb §erbft ift bie Sngb ouf burdj^ietjenbcS ©umpf' nnb SGjaffergeffiigel ergiebiger, bod^ [jat auc^ biefer S^jort feine gru^c Verbreitung.

SKiicffic^ttidj ber gebrüud)fid;cn Sagbarten fjaben luir ju ermäfjuen, ba^ int gebirge bie ^^Sirfd^e auf §trfd)e, Öentä^ uub ÜJef;böcfe (jeute me^r geübt »nirb at^ in früheren 3flf)ren; int Sftfgemeineu aber bleibt bie ^Treibjngb unter coinbinirter SSerloeiibung öon 2:reibern unb Sraden bei ntteii Qiigben auf .^aarinilb ^Heget, mit ber einzigen STuä' na^me ber ^ngben auf ÖJemfen in pflegtidj ger^atteiien ^Heöieren, bei roeldjen nur S^retber in SSerroenbung tontmcn. 3Iuer= unb Söirtl)äf;ue loerben nur loätjrenb ber Sat^, 9lcbtjü^ner, SBadjtelu unb SDfoo^fdjnepfeu nur öor bcm Sßorftef^tjunb gcfdjoffen. ©leit^e gilt ttjeiliucife Bon beu ©d^nepfeu utib gcifanen, ba erftere SBilbnrt fettener, katere ober Dortjerrfd|eub bei Xreibjngben erlegt iwirb.

SG3a^ bie in ©tdcriimrt ju Sfgb^iDfcfcii umueubeteit tictvifft, fu fonncii wir uiir lipii bem ffiorftetjfmub ^^lü^)n1^ic^)cš cnväfjiien. J^icfcv luivb rein ge^iirfjtet mtb gut atgefiifjrt. (ijfeic^e ift Don ber 58vorfe ju fageu, ba ju iflrflcffn .giunbe ber

jeltjnitiftcii .^Ireujung Hcrloenbct loerbeit, locfdfje fic^ inftim'tiü 311 biefem GSefdjnft quQltftcireu obev 0011 fflerufžjogcrTt ba^u nSgeric^tct luorbeii fiub. ®itt afigefiif^rle unb auf ©d;tueifj breffirtc Stfjhjetgfjunbe (3i&t t» uiifere^ SBiffeiiš in Steiernmrf fantu irut'iibloo. 3[;reji ®ienft lä^t man ^ier^nldube bitrcfj ntte ®racleu öerfe^en, lueldje cuš cit^ftu-r ©rfttfjning ein fcfnueiftenbeg ©tiicf SBitb ^u (gtanbe jn bringen gefevut ^okti. ®tefftben [inb eilt fi^tedjter ffirfajj für ben fenn afu]cnd)tL'ten ©rfjtoeifjfjniib mib noinentlirf) Bei 3:ret6= iiigben in luitbreir^fn ^Rcötercr Urfodje, bo^ t»ie( jn ^olj gefdjoffenež SBilb geliefert unrb. Utit bit'fein Ü6e( aDjttticffen, fjofien in neuerer Snob^errcn breffirtc fjannooerfci^c

Sc^iDci^fjunbe erinorbeit, bodj p^ne befonbereu (Irfofg jii freieren, bn biefe .^unbe für uitfere Gebirge ^n triiftig fisib unb bnf;cr bcn fiifjrenbeu Säger bei ber @udje an fteifen, felfigen .Rängen [jänfig iit fiebcnžgefntjr brittgen. aifefjr bürfteit bic in aüerneuefter

^eit in aSerbreitung fnmtnenbcn baierifcTjcn ©djnieiB^uubc tjobeit, bd toefc^en (eidjtcrer Son luit ntfen SSorjügett bež finrjcr Sc^tueifjfjuiibeä Derbunbcn 511 fein fdjeint.

Um eiti 23ilb beä 20i[breid;tfjnntž Steiermarfä jn geben, fügen mir beti Stbfdjufä bež 3ftfjrež 1885 bei; er beftonb an nii^(irf)em SBitbe in 2,517 Stürf ^Rottjnjilb, gC) ©tiicf ®oinivi(b (ejifttrt nur in I^iergärteit), 7.556 SJiefieii, 2.494 ©emfeit, 1 Stürf ©rfjiDflvjiDilb — es ejiftivt in gnnj SteiermcirJ {aum ein siueitež, — 69.649 §fifen, 36 .SJoitindjen, 1.512 toljöljnett, 864 5Birtf)ä[jticn, 3.120 ©titcf .^afetlöirb, 175@djnee= [jü^uerti, 50 eteiii()iirjnern, 10.835 ^afaneu, 42.707 aicb^iirjnern, 8.578 SBadjtefn, 3.284 SKalbfc^netifcn, 680 SüfooSfdjncpfcn, 68 ÜBilbgänfcn iinb 2.789 aBilbentcu; an fdiäblidjem Silbe in: 1.363 lüiarbfrn, 738 3ttiffeu, 3515 ^iidjfen, 72 Sifrfjottern, 301 ^^adjfett, 34 Sfbleru, 148 lUjns, 4,247 ®ufcn unb 6.237 Stiicf foitftiger ^Hmtbuöget.

®iefent ?5erjädjitiffe ^abeti mir bci^nfiigen, bn)g bic Stbfc^nfjrefitftfltc größer fein mürben, iwuu dte nnf @rnnb beš Sagbgefc^eg eutftanbL-nen 685 ©igeujngbbefi^er ifjre Sagben einigermafjen pfleglich beljanbrin toiirbeu, fo aber fiiniern 542 baDon, beren ®efiö über 115, aber boc^ miter 575 .^eftor mnfaßt, in ben meifteu gällen iiid}t nur bie jniecfinti^ige Vlrronbirnng größerer Sogbreficrc, fonbern öcrleiben andj bnrdj jägerei bem mit feiner 3agb angreitjenben Sflgbpfteger ben fdjouenbeii betrieb berfetben ober bie (Srpadjtuug ber benachbarten ©enidnbejagbcn. ?fnf biefe SDcife tuerbcn groge Sagbgebiete in if;rein (Srtragc lüefentlitf; rebneirt. Ob füuftig nidjt ond] je^t nod) gut mit SSilb befejjte 9{eöiere uou biefen SBerfiältniffen ergriffen toerben, fjangt baton ab, ob ber iiniuer [;cftiger eutbrennertbc Streit jlvifdjcu ©runbbefifjeru unb Sogbpädjteni ^infit^tlid) ber Bilbfd^abeuöergiitung dneii beibe Xtjcile befriebigenbeu fiuben wirb.

u^^ I^iittoimH'fcn.

(jriiiie Stctcrmiu-t birgt in i^rciit einen iibertiiig reirfjcii uiib maiiuig=

fnitignt Scfjnfe lum foffileii Äorjffu utib u!iij6arcn SJJiiieraticn afler ?[vt. ©eit

uiiuprbeuflic^cn Reiten luirb Ijier ber Sevgljau auf ßifeiiny öetriekn, »ue^c bnä 6crüfi!ittc ftcirifJjc eifen liefern. frü^eveti 3a(jrfjiiubcvtcn btiil^tc aucfj bcr „äfietiilU bergbtiu" iinb b(nii(e§ Siltev flog ouä ben frgie&ifjen ?Ibnii beS ©cbirgež. ,'peute nimmt bcr ©rQiinfofjIeiibergbaii, innig jiiiamineufjänijenb mit her f)orf)i.'utiriicff[ten (Sifcniiibuftrie, rtjefi^e in bm fteinfdjen ©r^krge dne niierfrf^öpflicfje M^eit unb reittfteit

(Sifeitcric kfi^t, ben erften 9Jang iit brr SergloerfeprobnctiEm bež ^öubeS ein. 3in 3a^re 1886 mürben 3JfinenitfofjIen unb im SSertlje Don 6-2 aJiiUiouen @it(beti jit Xage geförbert, luoDon 83 ^ßrocent auf örnunfof}!««, 15 ^.procent anf CSifenerje entfielen; 11,500 iöergleute unb eine niinbeftetiž ekitfo giafte ^tu^a!^! oon .'pilf^nrlieitern fniibeii bobei i^ren Sriucrb. SßSiifjreiib ber meift in ^ofjer ©ebirgäfage ittngeljenbe Grjbergbnu bie reitfilicfj üorfjanbene Süfferfraft iiuäuiitjt, finben iwit bei ben int ^tjd befinbüdjen niib in ber neneren f^eit immer me^r iti bie S^eufe uorbringenben ÄDfjlenberfibanen mädjtige ^ntnpfmafd)inen für görberuiig, aSiifferf^cbung, l^eittitcition u. f. ro. in I^ätigfeit, überatt aber jeigt fid| baä iSeftrebeti, alte gortfdjritte ber Xec^nit rafrf) eirt,vifti^ren unb jn oeripevtrjen.

S3ei ©djitbernng ber einjelneu ^i^ge bež aiergbaueä gebüfjrt bem ßifenftein» bergbau alä bem äftcften Setriebe ber ©orrang. Tier [tcirifdje Srjbetg, fotote aße bebcntenbcren ßifeiifteintfiger ütm Oberfteier getjüren einer tttä nürblifi^er ©patl^eifen-[teinjiig ber Sllpen bcfaniUett Sfkiljetifotge oun SJagerftcitteu nti, moldje bev ®rauttiadEen= formation äugeiätjft werben, tiefer begitisU bei ©djmaj in 3;ircil unb fe^l bnrd} Salzburg unb Dberfteier biö über beu Semeriug nod} ÜRieberüfterreidj fort; Ijier^er geljören in »Steiermnrt bie ißergbaue bei iiiejen, Sotjnöbuci^ uiib 'il'kbnier, ber Gr^berg jivifc^en Sifencr^ ntib Sorbernberg, bie JÖniie nm ^^f'ffrerf iti ber SJeitfrfj, in ©oUrab, ©ollen, Sfieberolpel, um Sofjufogel unb in Miltenberg, fomie in bcr grüfc^m^ luidjft bem ©enieritig — gro^tentljeilž j^t ^a^rfjuuberten beteinnt unb betrieben. Stbgefetjen oom ©r^berg felbft finb öon biefeu Sergbauen ant midjtigfteit bie urfunb(id) fd)on im 3al)re 1025 erfdjdnenben ©ifengruben in bcr (^ollrnb, ferner bie om fünfte ber ®d)neenfve nnb bcr SRnj; gelegenen Söaue Don MtUeuberg. §erüorjiitieben finb feiner bie ber ©teinfoftlenforniation ungehörigen üor^iiglid^eu Süranneifeiiftdite, »odc^e ^u Inrradj unb in ber ^ßiiül gewonnen loerbeu, toüljretib ja^lreidje anbete (äifcnfteinbergbaue tljeilö tuegen nbfcitiger fjoljer ©ebtrgžlage, tljeilš luegeu läJfinberuiert[)igteit ber (Sr^e ber^eit nidjt betrieben luerben. 3ti

ajjittelfteiermurf fiiib feint ueiineiiäiuertljeit Sifeiier^baiie Dor^anben iinb niicf} im Untere laub fiitbeu nur bie 3ivaiiitetifitfteitie tion ÜSiiibifcl^latibökTg unb Stubenje SGenmt^ung, ,paiH)tbctrieb ruiu'cntiirt fidj auf beti (Sr^terg, lucldjer im 3flfire 1Ö86 aCeiii an 3 Vi ÜDfilliuneii ^JJetercentiier Sr^c [iefertc, bag finb 94 ^ßrocent ber Saiibežprobiiction uub fa[t bie ^iilfte ber (^Jefammtijrobuctton üon Öftmeidj ü6er(;au^)t; e§ repriij'eutirt bieS eine atDljcifdimfiigc ttoii 1 '/j älfittionen "ilJietercentner. 3n günftigen ^pertobtn (1882) Betrug bie güvbetimg uüu (Siiencrjen fogar über 5'/» aJiißtoneii ajfetevcciitiier. ®er ©üttung luid) fitib bie ©rje Spatfjeiicnfteiiie anb bereti 33er)öittentng§probucte, meiere in mädjtigeii Sogeni gröptentljeil^ ^ii loge aitfteljen unb foioo^f auS biefem ©riinbe, aB aiic^ wegen i^ret Iei(^ten ©djmcljbtirffit frü^ entbccft unb aiiägeiiiißt worben finb. ®d)£in tior ber Sefitinatjmc SJJoricmnS bnrti^ bie SRömer bürfte ber Sergbciu l^iet in grijfierem äJiafiftüb betriebe» unb im ^ntjre 712 nad} einer burdj bie SSöIferiuttuberimg berurfaf^ten Utiterbredjung luieber iiufgenommen njorbeu fein: bie uor^onbenen Utfunben rcidien 6iž in baž XII. ^a^rljunbcrt jiinttf. Sßon jeljer lieferte ber untere X^eil be§ (Sr^iberge^ feine Stuäbeute noc^ Sifcnerj, loäl^renb bei obere X^eir für bie S^nieljofen üoti SSurbernbcrg abgebaut tuurbe, rtionaf^ fjeiite ber Snnerberger ober Eifenerjer ©rjberg unb ber i^orbernbetger ©r^berg unterfdjicben )uerben. 3luf bem Snnerberger ©rjberg luirb auSfi^Iie^tirf) Jagbau in regetmii^igcn @tngen getrieben, toä^renb am ©orbernbergev (Sr^berg, beffen ®aue in 1.100 bis 1.532 SJJeter Seel^ötje liegen, im SBiuter anc^ ©rubeiiban ftattfiubet, beun ber ^Jngbaii, fonne bie görberung ber Srje über beu 1.200 2)?eter [)oI)cn ^ßrebii^effattet tiad^ SßoTbcrnberg lünnen ^ter nur in ben fec^ä ©üuiniermouaten erfolgen. SBefouberä auägebel^ut ftnb bie görberanlagen be^ ©rjbergež, Uie(d)er in ber in bcn ^fi^jrcn 1835 unb 1847 angelegten ^örberbnl^u nadj ^orbernberg eine ber tilteftcu Gifenbafjneu üon Öfterreid) befi^t.

S)er Sergbau am fteirifdjeu örjberg bietet and) bem fiaien einen ^öt^ft anjie^etiben, infolge ber ®rof?Lirtigfeit be§ SBetriebeS, fowte ber luunberbaren fiodjgebtrgžfage, in weldjer er fic^ 6e*Degt, eigenartigen unb uuöergeBUc^en Sltiblirf. 3öcr jemaB auf beut Satcou beä l^oc^getegenen ftatttidjen „5Bergf)oufeä" fianb unb boä enifige GSetriebe auf ben nni^ abmorts aužbreiteubcu SIbbaH= ©tagen, runbum aber bie majeffütifc^ em^JOtragenben ®ebUbe ber Vlfpenwett — iflcid^enftein, Sßilbfelb, Äaiferfd^ilb unb anbere — in ber ^lärod^t eincž reinen Siuninertage^ jn jdtauen ÖSelegeuljeit ^atte, toer bann in rnfc^er ^afirt, juni Ifjett bnrc^ bunfle ©tuKen, auf ber jinn ^ßrebüfjel fü^renben g-ijrberbüfjn njieber ein tieueä, uidjt nünber tierrlidjeä ©ebirg^finnorama — ^faffenftein, grouenmauer, ^^^olfter — bemunbern (onnte unb feinen ©lief non ber am tSnbe ber Sucomotiüba^n gelegenen §anbl=9üni über bie unüergleic^ltdj grünen DERntten beä ^Borbevnbergertfjülcä fdjitieifen lie^, ber inirb einen unauälüft^tii^en (Sinbrutf üon biefer fjerrli^en SBelt bergmäunifc^en

©etricficl mit fid; genommen flauen. Hub bei- ©r^tievg fc(6)"t tint letnem etfeviieit Äreuje lUif ef^emem ©ipfel, — jdU »ucdjfeboCI finb bie93i(ber, bie er uk» bietet! SÜöiil^renb auf ber füböftlirfjen «Seite, tun bet ^erg mit bem tioii ©cmfcn fieöotferten ^ReiJjenfteii! suiamnien= f;Qiigt, buufle aBafbc^idjntteu eilte reid^e nf^>iite glova bergen ober einfnme SBiefen griiiteii, beginnt anf ber hem alterSgronen SRavft ®i)eitcrj ;;itgefe^rten ©eite baä ®riin beä SBalbeS, in lüefdjcn fidj ab nnb jii nodj ein .^irfrfj ^eriifierinagt, meljr nub tnetjr ber braunvot^en gfltbe be§ ©rjež ä^i ^ueic^eu, lueld)c§ mit bem gorttvciben ber einzelnen Hb^au^Stiigeii immer mefjv entWiifet ifirb.

SBie eine SRiefentreppe nefimen ftd) bie einjetnen ?I66iuiftiifen tiuž. ©leic^ »t>ie auf einem ?tineifen^nuten mintmelt eS iibevalt üon cntfigen SScrgtenteii, bie ba jammern nub tliipfcn, mit ifjrcn §unhen baljeriatifen unb in bem ^Riefenbtrge rnftfüä tuüfjlen. ®a ertönen lauggejogene ^ornfignoU', unb [tille luirb eö auf bem ganjen 95evg; eine ©eftalt niid^ ber auberen üerfdjwiubet in ©loUeti unb fidleren SBerfdjIagen, toie anSgeftovbett ift pli)(5lidj bie ganje (SJegenb. 9fuu frad)t ein Sdjuf; — in einer Stanbmolte fliegt bog (är^ empüv ober föft fidj iti grofien Sriimmeru. @in bonnevnbeS @djo icirb Don ben get^wänben ber umfiegenbeu ®e6irge tnelfad) jnnicfgegebeu; ba fliegt eine jiiidte 3Kiue auf, eine britte — unb jefet ift cS ber Bonner eiucž ©cfd^iiljEampfe», ein uuanffjörtic^el Stollen nub ein pmffelubet; ^Hegcn »on CWefteinötriimmern, Subtirf} >uirb bie Äüuonobe fdjiuädjer, I^ier ittib ba nod) ein berfpöteter ©djuß, bann njtrb eS ftumm — nnb mieber tüut ba^ §orn, ein öefreiungSfignat fiiv aße jene, bie fidi aiiä fengeubcr Sunnentji^e in bie fiiCjIe fiuft" ber Öirube flürtjten nniBten. ?Hftfd) belebt jic^ nun ber iÖerg tuiebcr, iiberatt Iriec^tž l)ert)or nub priifeiib iiberblicft ber „^pafefüEircr" bie SBirfuug bež S)t)uamitg, um fpbanu jum „Stbreufeu", bem SoStöfen ber geloderteu, mitunter tiefer atž eS fd^eiut angeriffeucu (Srj= iDäube ju )(^reiteu. ift bie» eine gefä[}rlidje Sü'beit, »etdje aber e&eufo füfjn lüie geiüaubt bnrdjgcfüfict luirb, fo ba^ firf; nur fetten eiu llufull ereignet. Utib luilt e§ baä ©diictfal, ba^ ber 3;ob einen 33ergmanti in feinem SBerufe ereitt, fo fagen bte.^fiuer beä Srjbergeš; „©eine löor an§", benn feft glauben fie barau, biife jebeni öou i[}ueu tion ber SBorfetjimg genait jngeineffen fei, luie fange er „am SJerge" ju arbeiten fiabe. SDJit einen: ^erjlidjen „föliiefauf", bog ber fteirifd^e Söergmantt mit feinem oertraueuäljolten „@Dtt gib's" ertoibert, trennen toic unž t>oin fteirifdjen ©rjberge, bem 3uttet beä Canbe^.

®et SUietaltbergbau-in ©teiermarf befi^t ebenfaHä eine ruljmoofle ©efi^if^te, bodj finb bie efjeinatš btü'^enben ©ergbaue biefer S(rt — tuir gebcnfen nur ber uralten ©ilberbergbaue tioti ^eiring unb ©djlabming — anž oerfd^iebetieu Urfadjen nac^ unb nac^ erlofd^eu ober jn untergeorbneter SBebeutuug Ejetabgefunfen.

®ün beu ©rjen 311 bcn Seineralfofjfen iibergel^eub, müffen mir junäc^ft bie intereffanten ?{utljrflcitbergbaue bei Xurrod) ertnä^uen — ba§ einzige SBorfoininen biefe^

53

«J

H

beut @nipf)it [id) imfjeruDeii foffitcii Srctinftoffc^. @teinfof|tfii fittbe» fidj in ©tficrmarl nii^t, bngegeti ift Sanb iiberouž reid) nii uorjiiflüdjen SJvainiUiljlfu, njetdjc jiiiiteift iit inäd;tigcn ^lötjrii flbrtela(]frt finb inib biirdj i()ve ^lktlll)eit einen luffi'ntlidjcn ^-rtctov in bei- ©ntwicftuiu] ber ftfsivifdien ©itcninbnfti'ic [lifbeii. Ser incitniiä jjrülHi' lf)ci[ bcr probncirtcn Sviiimfiiljle gclfingt im Snnbe felbft jur S?enuenbniig iiiib nur fleiiie älfc.flcti (lefjen in bic &fi!adj[)Ovtfn JltpenJiiubcr pbor nac^ Ihifiarn, Stditni u. ). in. 0&u»';'r)l fdjüsi in bfr jim'iten .{lälfte beä üLiviflen :3nl)rl}inibertä tfjediucife befannt, t}al?fn bie fteiviidjfti S8rflunTof)IetJ bodj ber ,^iaiipt)ndje nadj erft feit ber ^^erlucnbsing int 'pnbbdbetiieDe tivöfjeie 2üid)tisifeit eiiangt. ffifiit bem babm'd) nnciebalinten ?.(nfb'i:f;en biT ßifciiinbiifti-Le iiflfim «kr a(^balb midj bcr 93vrtuntt>Ij(cntifr(itiön einen foldjen ?{nf|d)iuiing, bnft bie ^JJrobuftioii in beu Snfji'cn 1855, 1865 ittib 1875 Don 2 niif 5 unb 159JfifIimte)i SKftmeithifr ftifq iinb fjente an 20 WiHitmen ktrfint. ®ic ber iertiärfornioHon, unb jutiir jnineift ber neoflenen €iufe aiigef)öri(ien 93raunfoIjIeii finb tljeifä ucr^iifsüdjc ®tanj» tot)Ieti, ßigiiite ober and) fogenaiirlle ©rfjluarjfDfjleii; fie finb nsit ?liiSnofjme ber If^tcven, lucfdje aier nur eiiifn ijeringen Srnd)tf;eil ai!§nmd;en, nirf}t coafäfiar, bod) werben oelolffe (^-oljnäborf) mit JUpvt()fi[ beim ^üc^ofeiibetviebe nernienbet.

®er Stbtiaii ber globe, bereit 9Jffltf)tii}feit an ntnnrfjen Crten 50 SDfeter iinb uiefjr üetriigt, erfolgte jmtarfift ^onfig mittcUt ^a^tiaueö, ^nt fid) aber mid) bent Vtiišbnn bcr oberen ^cirtien iinturgemäB iti bie 0)rn6e (icpgen, nnb loir finben größere ^lagbane fjeiitc mtr noi^ im ®oitÖkr(j=ÄüfIadjcr Üictiier unb im SSccfen non 2:rifai(. 3" neuerer ^fit tioUjief)t fic^ bet ben nieiften iiröfeeren Söerfen ber Übergang 311m eigent(id)cn liefbon, unb luurbe f;iebei ba§ SPortommen ber ^'otjfen in fefjr bebeutenben Üiefeu (über ^00 äJfeter) eonftntirt, eine TjÖdjft erfrenlic^c ©emäfjr für bie SJnc^fjöItigfeit beS Söergbaneä. ®ic Sidgung ber iMjIe, foiuie be§ über berfetben befinblii^en bitnminöfen ©(^teferä jur Selbftentjünbnng geftolten ben 3[bbau nn mandien Orten (in^befciibcre in Üeoben) ff^iuierig; auc^ fc^lageiibe SSJettcr f)oben fid) Ijier unb bfl bei jnnel^menber Slicfc ge^^eigt unb jii ®orfic§tžmci&regefn gejtpungen. ^Uict and) in biefcr iBejie^ung fte^t bev an 10.000 meift einl;eimif(^c SIrbeiter befd)äftigenbe fteirifdie 93raun(ol)(etitiergbau auf einer ^u^en ©tufe terf)nifdjer gnüuitffiing.

®ie luidjtigften ^ßrobuctionäflätten finb baš Äofjlenberfen non Sieobeti mit 2Vs SJfiftionen ajfetercentner «Probuction, baö jutuiiftäreidje !!0nuintof)lenuDrtommeu üon 5oI)ngborf'©iIIlrieg, loofelbft an 4 ^IJifliunen 3)ktercentner erjengt itjerben, bie Signit' abfagerung beS iHoitC^berg^i^oflac^r SReuierö in ber ?iälje ber ^anbež^onptftnbt mit einer Sü^'reSprobuction üon drra 6 ÜRiUionen ajfctcncntiier, bciä äßieö'ßibiämalber SRebier mit l'/e 9)?inioncn Ü)fetfrcentner, ferner bie beiben Söraintto^Ien^iigc ^loifd^en Salle nnb ©ann im Silben bcr ©tcicrniarf, uon betten ber füblid)i're bic S3ane uon

Xrifnit, Ciftro, Ötaftiiig inib ^iiffer ent()iiU, lueldje joljrtirt) über 4 9?JiIlitmen 2)Jetfr= centner VT'-'^'ucireii. tier neuefteii ^cit wiirbe im Sd)(ilU[)a[ in Uiiteifteiernuirf in aUerbing-S bctriidjUidjer Xiefe ein Signitftiijet nufi]cirf}Iü)|cn, lueldjCiä bie iiniiinuiUjnlicfje 9)Jad)tii-jfeit nun 7!) iUfctt'r beträiit. ^Incf) btr lorfntoore iei fjier tur^ f^ebsiJjt, bereu (irtifite till ^iiii|fr;on ^vbniiig ititb bem (^eiiiiife ki ?tbmo!it ftdj kHiibcit.

i'lnficr (£r,5eiL iinb ÜDfiiternlfo^ten ftubcn loir in ©tcieniinrf, unb jioor foft an»» tc^nefjttd) ini Cberlctnb eine Sicifje üon ^rap^ita&Uigerunijeu, bereu iDidjtififte in bem

fiü^Ifit. 1096(111 J11 fflrQli(n6(rfl.

liuu .ffniKrofierg über Öeini^, SJfaiitcrn, äBidb 6iiS 9lüttenmanii ^inreidjenbcn gra|)I)it(fd)ev ®d;iefev ©egenftaiib licrgitiiiiiniidjer 0}eiuiitimnfl finb, 5)er tebeutenbfte Söergtiiiu bicfer Sfrt befinbet fid) in Saticreberg. SBeiter wirb in SßJalb, Äronbatf] uub ikitfd) 90iagiiefit, forote in mefjrereii ©rnben, bei 'üDiantern, @t. Slatfjrein, ©tubenberg nnb Ci'(>rin(^ Xdf (leloonueit, suefdier meift j;ur ^ebenueififabricotioii bieut,

®cr wid^tige Saf^berfibnu bei ^Hiffee i)t bereits in bem iöniibe „Obcröfterreidj nnb Satjbiu-g" im übrigen Salinen bei Saljtamuierguteö beid)rieben

morbeti.

(Sin gteidj grüünvtineä SMib luie ber ißergbau Steierniarfž bietet bie sBerljiitliiug ber im ifkrgban (jesnoniienen S'rje, joiuie bie (iifen' nub 9Jietiil[=5iiibiiftrie, SBenu nuin baä

25*

Sanb üon ^forb nad) ©üb, Don C|t iinrf) SfiSeft auf ben S3al)nfn biirdieilt, crtlirft man 6cfoubev§ in ben Ifjatevn Oberftekrnmrf'3 nsi nideti Orten (iroBe aJJafrfiinoitfjafkit, einen aiBatb üon roucfjenbeii (äffen, man [)ört ben ©cfjloq ber ^ämtiier, ba3 JRotlen ber SSqIj= uiei'fc — eS fitib (Sifenfjiitteu! ^fagt nwn bie eiiif)ri]nifrfjen Sfteifenbt-n nacT) ben gin^ell^eiten ber llnterneljmungen, fo fmiii ntctn nitä beu Slntiuortcu fofort erfef)en, wetdj iniiifieit STnt^eif bit SeDülferuiit) an bicfen Setriekn nimmt, llnb mit uolfcnt jRedjt, lueun man bebenft, ba^ eg fid) um eine Siibuftrie IjanbeJt, (veldje ftdj mit ber ^enölfcrutu] entiuictilt ^Qt, jluei Siifjrtaufcnbe alt i[t, ininbeftenß 15.0U0 Slrbeiter (lefdjiiftigt unb beut ganzen Dbertanb Se&eu uiib ®ei-btenft Briufjt, loeit fte inbivect noc^ utcleit ^anfenbeii (inberev SSetuoljner Slrbeit unb t^enjiiin geiüiiljvt. .^at bie gifeninbuftrie Oberfteiermarfö reic^Iidje SJefd^fiftignnij unb gute ^fSfn^prfife für iljre ^afirifotc, fo bliif^en alle ©eiuertie, reger ,Raubet unb SSerfetjr Meben boö Süiib; liegt fie aber biiriiieber, fo leiben oud) bte festeren einpfiublidj; baS SBofjt uiib SSef^e beä Oberkinbeö (jan^t noii beni Giebeii^eu ober bem jDaniebertiegeu ber Gifeninbuftrie ab. Unb tüctcfie flefc^idjttic^e Sritineriingen tnü))fen fic^ an biefe Snbuftrie liou itjreu erften in ba§ graue V(Itevt[)um ■jurLitfreidjenben 9Infängeti unb iljrer SSieberaufnarjme int SUfittcfatter big auf bie fjeutige ^ou ber Gifener^eugung in deinen feuern bivect au» ben Gr^^eu biä ^u beu gropartigcu Goafä= fjod}öfen ber ©egenwart!

®en SeU5of)nern con ^^rofaiadj, luefd^eS fdjmi im XII. Snfjrfjunbevt, unb juiar früfjer afä Gifener^ in beu Urtiiubeu alä gcfdjluffener Ort genannt luirb (ber ättcfte ■iPfarrfprengel »du Slrofatac^ begriff audj SSorbernberg, ben Grjberg unb Sifenerj in fic^j fcl^reibt bie 2;rabittcin bie erften ^etfudje, bie Gifenerje ju ticrfd^mcfjen, ju, SBieüeidjt bejiefjt fidj bieg auf ben Seginu beä 35erfdjraeljeuš ber ®r^e in deinen (£d}ad;ti)fen, ben fogeuannten Stui:f= ober SButfätifen. S)ieie SDJet^ube ber Gifeugenjinnung, iwfdje nodj immer fc^iniebbareg Gifen unb (Statjt birect aitä Grjen erzeugte, füfjrte nid^t^beftoiueniger einen lüefentlidjen Uiufd^roung tti ber Gifeninbuftrie fjerbei unb Ijatte einen bebeutenben Sinflu^ auf bie Gntloidlung ber 2?erl)nltnifie beS ganzen OberlanbeS. Sic Gifener^engiing, meiere, fotangc man geuer oermenbete, unmittelbar bei beu (Srjlagevn betrieben lunrbe, mußte, fobafb man ©tudofen in Stumenbung bradjte, in bie Xlja(er an ftarfere äüaffer^ taufe uertegt Inerben, ba ntau eintr 5;riet!raft jur Söcfdjaffung bcä ^iiibeä beburfte. 3n ben etlDO brei Süfcter Ijotjen @tncf= ober SSolfžofen tuurbeu bie Gifener^e rebueirt nnb uur foweit gefuijlt, böfi mau tSdjmiebeeifen über Stallt in gorm üun uuregetnuifeigen Ä'fumpeu erl^ielt, luddje, fobolb fie ben unteren Maum be§ Ofeug nuögefiifft fjatten, anž= gebrüdien lüurben. ®ie fituinpen, and; äJta^eu genannt, uuirben meift etmaž abgefd}nuebct, in jwei J^etle jerfc^rutet unb unter beni 9janien „^albma^e" an bie .fiammenuerfe abgegeben. S)iefeä Gifen untrbe jum llnterfdiieb uom gefdjtagenen Gifen aud^ „^Kau^eifen"

(It'uaunt. ^er i^«» Üliergaucif^ üom 'gt^ner&stcielj ju jenem in Stucfiifen mit

getreiüitcni .paiiunerktviebe (äfit ficfj uMjt geitdu [leftiiniiieti. 31ub Urfuiiben i[t ncic^iüfisGar, ba^ im ^ctfjre 1250 in ©t. ©aUett, Siaiifftid) ic. frf)uii ^imitmifrluerfe beftatibe» Tjabcti.

aber im ijafjre 1074 unter bcit Seiuo^ncrii üoit ©rtlktifieiit bmitä (Sifennrbeiter [jenniint locrben, fo biirfteu öucf) jc^on jn jem'v ^cit bajelbft .^anmtetweite torfjiinbcn getuefen feiii. bie ^SerfjSItiiiffe auf bcr Surberiiberger Seite ii^tilic^e waren, tarnt barauš erfe^en werben, boB ber SD^arfgrnf Ottofar VII. beit Surttjäuferti ^u ©ei^ im Siifjre 11C4 jftfjvlir^ ptrnjig SUia^ert difen ouä ben grotjngefülten in Seoben ju ergeben gemöljrtc. Ter Übergang lüurbe bdjer oielteidjt tft)oii int X. Safirljunbert angebahnt, mar im XII, Söljrtjunbert nber jcbenfnllS bereit® üull.^ogen,

S^er ©inftuft, bcii biefe llmtuanbfuiig be§ Betriebes nuf bie Eutmidlmig beä gait^cu £(inbe^ «U'lübte, luar ein icl)r bebeuteuber; bie tSifeiiec^eugiiitg würbe gefieigert, bie tinfamfteii X^äter belebten fic^ altniäfig, inbem ^ammerinerfe entftüiiben, bie SBotber foitnten anžgenil^t luerben, §anbel irie ??er(c^r eiitutirfeltcn fic^ im ßanbe. ®on bieiem ^>^eitpunfte nngcfangen fiiibet man onf beibeu Seiten beä ©r^berge^ eine grünere Stn^oi^I nun Öfen, bereu Söefijjer iRflbgetoerfen ^ie§en, weil bicfelben SBofferräber für ifjren SSetrieb bcnötfjigten. in (Sifenerj erzeugte (Sifen wnrbe frfjon bamatä Snnerberger SRaii^eifen, hingegen jeneg »on aSurbernberg bn§ iHanfjeifen Con Xrofaiadj über Seoben genannt, lueil uennntfjtid; bie SJcfi^er in S^rofoiad), bie SSerteger unb SSerfc^teißer in Sieoben wifjfjitten, 9{nf bie ©eftaftung ber (Sifeninbiiftrie übten bie ^onbelžoerfjaltniffe einen n?efent= liefen Sinflnj^ an§. S)ec ^wifdjettl^anbel mit ben §atbfabritaten beä ©ifenž, ber SSerfauf ber fertigen SBaarcn, ber ^tnfauf ber erforberfid^en £c&eu§ntitter tuaren bie SJevantaffuiig, ba& ftd) in ©toibt ®te^r ein .^anbeläftanb l)cranbilbete, welcher in fc^{ed)ten Reiten ben gfiab= unb Itammergeuierteii Pon Sifener^ nnf ifjre aSnarcn @e(b üorftrecfte unb unter beni ?Jameu SJerlegcr eine gro^e im (Sifeu^anbcl fpielte. SKit ber ©röge.ber geloüfjrten Sßorfdjiiffe nnljm bie Wbtjfiiigigteit ber bewerfen l>on ben SBerlegern jn nnb unirbe für bie erfteven allmcilig fefjr brüctenb, S)ie ^orbernngen bcr im Sn^re 1583 jn einer (Sifen^ Ijanblnng^'-SDnivaguie uereinigteu !:8etJeger fticgen oKmiitig fo ^oc^, btiB fie bie ,§ä(fte bež Siefi^eä ber ©emerfen überftiegen. ©eiyerfen oon ©ifener^ ftanben bamats unter bent ^E'ammergrnfenainte unb würben in ben ^cifjren l^'Si nnb 1783 jur Orbnung biefer syerIjiUtniffe mnncfierlei ^inberungen öorgenommen. 3ni ^afjre 1799 ging bcr gcinjc 33efi§ in bie |tänbe bev „SEonoI' nnb Sergbau^^cfcUfc^oft" unb im ^nijre 1801 in bie ?UIer= {jodjften ^omitienfonbel über, ^sni 3üf)re 1807 übernafjm bnä ajiüntaa^^irar ben Sefife mit 9[ugnaf)me einiger tleiner Slntf^eile, wclcf;e nodj in '•|^rioatljtinben blieben.

etwaä anber^ geftatteteu fid) bie Serljättniffe in ^orbernberg. §anbel§eniporien für ilUirbernberg wciren anfiinglidj Snbenburg nnb Seoben an^ujeljen, weldj te^tcreg

fpiiter bus Ü6euieH)irf)t ertaiu^te uiib in iiljulif^T äBeife für Sovbenibcrs] loie Stdjr für (Siffiicr^ „JUnlagöftcibf" miube, CEiUuifjl bie ciii^dnni ©eluerte in i^orbevutiat) firf) in i^riT ®el6ftanbti]teit bis in bie iiciiefte l^eif eiljielteii, ßdoiifite bcdf; bie @tabt iieoItL'it, über oietleicfii ricfjtiijec iiefai^t, eiite ^In^aljl ooii ^üiiäi'ijjfiitf)iimcvii bofdUft, bii' ficfj ^ii bem (Sube Dereiitigt fjatteii, (il(mii(ig in be« Sefij} oerfrfjicbciuT ^Rabiuevfe, ioeld}e fie jebydj itiit ?fuänafjme ton jiucieii itiiiitcr luiebei an niibcrc C^eiucrff otuifibfii. Sebcr btT i}Jab= incifter 9?otbcrtibcrflS bt'trii'ti feinen S^ertjbau für fief), biä auf Jltircijunii weilaitb be? Sr^Ijcrjog» 3iifjonii im Siiljve 1829 ein fleiiieinfnijicr SÖcrgkuiftetneti, lucld^eni afte 9{abmeifter mit Slnžna^nic eitiež eiu^iijen 6ci!rateii, fiebitbet luitrbe. ®ic fo entftutibene 0Jabnieiftcr=6omnutnitrtt muarfi bebeuteiibe SatbcompU-je in ©aefj, Sragne^, ©ecfait k., inn i^reti ^odjiiftn ben iÜcbarf nti Srenuffoff jii |icf;ern. ®q man jebocf) fpiitcr fiei ben .^loc^ofen üom .^of^fo^Ien-- pm (Soaf^bctriebe iiberjiifscfjcn tecionu, fo lunrbe ber gonje SBolbbefi^ im 3flt)te 1.888 wieber »fränfeert.

ginen tief eitifdjneibeiiben ®inf(nf3 niif bie (üeftaltiiiu] ber SSeifjaltniffc bev fteier» tnärfifc^en ©ifeninbnftrie übte bie in ben So^ieu 1868 bi^ 1870 erfolgteSöilbang lu^u großen 6>efeUfd)often meiere foioo^t ben früheren be^ S!JJuntflii^?ir(iv^ at§ and) jenen tiefer Sin3eln=^(S)elucrte erwnrben, ®ie (i^riinbiinrjni enbeten bamit, ba& nm 19. ^^nli 1881 (lu^ (iflen biefen ®efeftf(^(iften tinb ber ^fttteiifierger 3lctien=@)efetlfdjaft in Kärnten bie öfterreid)ifd}e afpitie SlfDUtnu^Oefelfftfinft fjeruorging, burd; mefdje mit ?fnlnafjme üon einigen wenigen ^iitteniuerfen ber gaitje äJiüiitanbefilj ©tciermartsj üerciuigt suuvbe.

a53a§ ben §itttenl»etric6 betrifft, fo eiitwirfeftc fidj berfelfie in fofgetiber SBeife: bie SEBodjenerjengutig cine® afteii Stncfofeiiö beftonb meift in fieben SU£(i§en mib einer geringen SDJeitfle Don pffigent SRufjeifen, „©rctgfnd^" genannt, ^ie 51JJaijfn unb miifjen luurbeti iu bcn .^rtnimerluerfen iii ben fogenannten ,f)rtI()mojj= ober ^olmeSfencr« aitSgefdjmei^t unb ^u gefdjtQijeneni (gifeti ober ^n ©tnfjfftongen gcfdjiniebet. ?3ei biefcr i'frbeit fdjntolj lion ber 9tu&enfeite etiuag Sifeii cib, wefdje^ fidj in ®e[taft einer Sitppe ini ^-eiter iiiifainnteltc. 3)(t» an® ben önIbmnSeu unnüttefbar erfjaltene gefdjfagcne @ifeii luiir meift l)0n gnter Söcfdjflffeiifjeit, W(i()renb ba§ nfifdjntefienbe ®fen Don geringer Qualität war unb burd) Öiragladj ueibeffert luerben Eunntc, tufofgc beffeit bie Siadjfrage

itnd^ öiraglad; grofeer luiirbe, erömite ntfin im 3at)rc 1(550 in Eifeiter^ beu erfteit ^ioBiJffii mit einer §öf;e von fünf äJfetcr. jebod; bie 'ifäroceffe, VRpljoifen allein in genern in meidjeä Sifen ober in ©ttifjl tierinanbelu, nodj Suenig befnnnt unb geübt iiuiren nnb eine llmgeftnftung im §animertoerfi?betriebe notfjUtenbiß erfdjien, lyeil bie Sluöljei^artieit ber .^olfimaj^feiier jn einer cigeuflidien ^rifdjarbeit nmgemanbelt luerben ninfste, fo bauertc ež uod) üerfjültnifjntäfjig lauge ^^eit, bi^ man in «S.teiernuirf Doni Stncfofeubetriebe befinitio Žittn ^orfjüfenk'triebe überging. 3n ©ifener^ mie in a^orbernfierg unirbeu hn 1762

tie fi'^tfii StiicfiifnT außer SBetvii'b dcfeljt. Cbmof)! iiii Sniifc ber ^^^nfive bic J^Iofiofcit ctiuag erf)ö()t lüurtioii, fanb mnn ^it yiiifaiifi biefc» ^aljrfjuiiberts bocfi inu" Mtcn folrfje, bmn .Oiiljc H iWctfr, berni losiröer^eiigmui 3.000 .«iftigraitim crreirtjtf. ÜEl'fmi niid) bie ®röfje uiib ber .'porfjöfni im Saufe bieKš ^^■aln■^)tlllbel■t^ bebcutnib fticß, io blirf) bcr

Söctrieb, mit ?(u§ua(ime üoii fldiicu iyer)ud)t'!i, bod) (n^ jum 3a[)VL' 1874 auf bie i^cmieiibHitfi iHiii §i)(,^fuf)fe Iiffrf;ivaiift, in luotdjeiii ^ofU'e ber erfte mit iiiiiicralifrfjeii

JCiurfiDfrn Doii (Jflttm-f).

Srciinftüffeii &etriel)eite .s^odiofeii in i^e!t)ut'3 ciugefüffni juiivbe. ^iefi-iii fol^te erft im 3al)i'e 1887 ein ^Uifiter in .piefKni.

®ie ^){or)cifen4Sr,5eiiguii(] ©teievtiuufä, loetrfjv 311 Sfnfaiui biffeš Saljrljunbcrtž erft Dei 20.000 Joitmni Octrn^, errdcfjtc ifjr ^Jiajrimnm im 'Sflfjve 1882 mit 161,000 lonntn u'!b uuiv 5tetcruuu-r (nö ju biejem S(\l)ve jene ^prcmin^ ÖftcnTidj^, imlct)« bte größte ^Rofjcifcn^tJrjeiignnct Ijnitc. Überfjoft mnvbc biefelfce biii'cf) bie feit 1882 bOjiinncnbe ^^jrobuctioiišfteitiennu^ in bcti luirbtit^cn ^lirociti^eii bei biešfeittgen ;UeidjSfjii(ftc, meldje über iH'fferc miitcrnlifrfie iöreniiftpffe uerfiinen iiub bcren (Irje feit Vtnioenbmifi beu iieitercii .püttEupvüceffe eilte lüeitevgtlieube iiifravbeituiu^ trniotiüc^eii. ''^rt"ibuctioii5evt;(jl)mig

luiivbc 6ci 58crininbevmtg ber 9fnjnl}l ber ^oc^öfi'it burrf) bercii SSeraroficnnig erlieft. ©teimiiLirf K'filit fjcutc §Dl^M)leii[jod^ijfeii, luelcfje In^ 60 Xoiincu, tinb (5oatlt)odjÖfen, luelrije bis 100 lontien Jngcžprobuction fjatcu. ftcfjcu bevjeit iit Stcievmart 24 fo^teti'i iinb 3 (5oafž[)odj0fcii, Don meieren jcbod) tmr ein Jfjeil betriekn loirb. (£inc ajciitintiiflc mit 2 C^oafs^nc^ofeii loiivbe im SöIjvc 1889 ju ©onnlui^ in Eingriff tjeiiotiimeii. ®er ümi ber flKgcnicincu Sinfiiliruiig brr illoljeifeu'ßqeugutig im

1762 ju jener beö ^taminofenfriit^ptofeffc? (^]iubbiinciSproi'efe) bilbde bie ÖlrttijtJertübc für bie ScimiiiergeiDeife. Xk ©r^eiiginig üon Stfimiebeifen uiib @ta[)[ aiiä lonr mir mittetft beö .^cvbfrifdjpi'ctceffeS möglich, u>t'fj()nlfi bie ,^">Qmmcvgfu>crti'ii bic einäigcn ^ativifantcn Oüu ®i)fu uiib ©taf^t loarcit. ^Cnbuvrfj, baft bie ^nuerbiiitg einer ßoticeffioti jum iSetriek eine§ f^rifdfifcner^ nn beii ^Jac^iuciä gcDiinben ronr, bofi ber Sejiig eiiicv Deflimmteu SlJJeiige oini.^nljbljle (2.500 ©tibifmeter) auž cigeiieit SSoIbimgen gcbedt fein innate, roar bie Stii^at)! bet geuer eine fic|cf}riinfte, Wüburdj für bie i9e[i|}cr berjel&en ein Monopol gefdf^affen »uiirbe, Sic tonnten bie greife bietireu, ba ftc Ijänfig genug bcii Sfuforberuugen be^ §nnbelg !fluni ju eutfiirerfieii ncrniodjteti. SJSoti fofd^en CDticeffionirteu geiier« waren in ber ®t(tnjpeviobe ber ^lammerioerle 271 öorfjonben. Uiefe tüoreit an ben grij^ereu Sßaffertiiufen ©teterniorfä iiberalt bort, too SBalb jnr Sßerfügung [taub, feUift iti ben entlegeiifteu Xtjälern jn finbeit nnb SBJofjIfjaOenljeit nub SBofjUetien, locldje fic^ nid)t nur auf ben nflernadjften Itmh'ei^, fonberii auf bag ganje 3;[jot erftrecfteu, in ifjrem ©eleite; oud^ llnterfteierinarf iiatjm bnran tfjeil, tueil eä feinen Üfierfc^uft an SJnrjrmigämittefn utib 5ß?cin bortfjin abfegen founte. ^imf(^en ben Sefiberii nub ?fr6eitern beftaiib ein pntriard^nliid)eä ißer^öltnifj nub bic Sfrbeiter, tueUfie bei einem ^ammenoerte nufmndjfen, faiueii oft luätjreub if;reä ganzen Sebcuä nidjt auö bem Xf)Li(e, in bem fie geboren maren. ®ie ©emerteti oeri^flegten i^e ?(rbeiter mcift fcfbft, (ebten mit itjueu unb bie älteren Strbeiter betradjteten fidj all ^ur ^mniJif gehörig, weil fie ^reube nnb £etb burdj Sfif^fje^nte mit berfelben tf)eilten. 3n biefen ^eitabfijnitt fällt nud) bie ©tanjperiobe für bie Sr^eugutig jener §crbfrifdjftaljlforteti, tüe(d)e tueit über bic Gkcnjen ber 3J;pt(ard)ie unter bem SRanieu bež fteirifd)en, be§ ^nnerberger, bei launenbaum, beö *|3aater ©taljlež lo^nenbeti 3lbfa^ fanben.

®ie (Sinfü^rutig bež 'pubblingSpruceffe^S im 3n^re 1835 burd}'5ranj 9Jini)r in ®onaUji^ (in gw'ftfiarfj in .'ifärnten »unrbe berfefbe fiijou im ^Soljre 1828 eiugcfüfjrt) teriinberte bie iU'r'^ältniffe luefeutlid}. ®iefer ^ßroce^ crmüglidjte bie 5?erroenbnug öon mitieralifd}en Sürennftuffeu bei ben 'J^tifdj^roceffen unb babnrd) bie (Sinicentration be-ä iöetriebeg an einjefuen loetiigen Orten, an meieren tnincrali)d}e Srenuftoffc billig ^u l^aben nnb größere Sl'nfferfräfte DorljQubeu maren. 21u bie ©teile beS .Stkinbetriebcg trat bie fabrifemä^ige (Srjeiiguug bef (Sifeuž. SÜfit ber Soncentration bciJ löetriebeö mürbe bo^

SUinirfjtueinueiL'u ucrtmllfoiiniit nub mnn beijatm neben ber SBaffevfraft and) bie ^stiiiUJf' fraft ^iim Söetvii'k btr 2Sa(^uierfe uiib |)iimiiier ^ji iienueiibeit, 3}ie ®fed)»üiifjmevfe bon utib ßjnnciiigvufie finb bit nlteftfii Steii'vmarfu; bie erfte ^nmpftiuifdjiiie jum ^etrie&c \.m\ SBafj^iutvfen ii'urbi' hn ^oljre 1851 in 'Sonoiui^, bcv ev)'te '3)ainpft)ammer im Sii^re 1858 in 9ifi!&evi] in ®ftiic& Giuadne öftere ^-viid)fjiitten untrbeii in

grof^ere (Si|enU)eirfc iimcjeftdtct nub nii pnffenb frfjcinenbcii Orten neue ,f)ütten erkitt. cntftanben im ^JUir^tfj«! nub beffeit Sfireutfjčilevti bie SRaffiiiinucrfe Dots ^teiibcvg, S;Wiir33iifd)(og, fineglacf), Sfuniiifjl, ^Jljorl, 3:iomfiufj, im 3Jfurtf}al unb bcffen Seiten^

TicnfffliiUftaliftjiiik' ill MoDffiiDi'Vd.

Ü)ä[ern bie .^litten nnn I^Lniauiit, S^nicf nit ber ?ijfur, ^^eltiueg, ^nbenbiirg, iJfcittnarh,

iOtiJjael, Siültenmaitn unb iu llmevfteietmnr! bie .^iitieu tun (^vn,^, Ärenis, ©vabentierg, CSifnäronlb, Store k. biefer Eoncentrntion be^ 33etriebeä on einzelnen wenigen Orten truf) aucf) bie (^rtannui] ber ISifenliofjuen luefentlicf) bei, tuelcfie bie ,§aiipt> tfjiiter entfatiij bett SSerfcljr oerniitteln unb beu Transport ber ?iü()t!uitenatien jii unb ber gofcrifate fon beu .'pütten erleirf)tern.

@o notfuueubig biefe tfuiifeutrntion be§ Jüetricbeg in größeren .^üttemnertcu Umr, um ber ddu außen (jernnbriingenbeu Sonnirren^ mit §i(fe ber luifjeufdjiiftlirfjeti Sort= l'rfjritte bie Spi^^e bieten ^u fönnen, ja tief einfd^neibeub mitjite biefelbe auf bie öfiften^ ber fleiucren ^^nidjljüttcii unb .'püinmerwerfe, lucMje in beu Xljiiieru beä Cbevlaubeä jerftreut fogeu, einwirfen. JUenu man nuu einigen wenigen, burt^ bie localcn aScrljaltuiffe

btiotibcfiS begiuifticjtL'ii J^nfdjfjiittcii, >uie jtneii öoii 3;f)ör[, iörucf au ber Slfiir, ,pü![f)aiiimer, ^nfjlelifii, 2)ottaiui^, ^iricbfu, iliottenniant!, SoIjnmi Hbütfäljiittc, Sti}virt, ©Jnrou k. übfieljt, fo begegnet itmtt in beii ^il^aferii, in lueldjfii friifier SBofjIftatib mib reije^ Sellen fjevrfrf^tc, nur nieljr ben tvaiu-igcii ilkvrcften oeifiiUener .'painmenuerfe, inoi'tdjeit ^lutljcni, loeWje in tiirjer IJeit fauiii mcljr bie Stelle, an lueldjci bic bereinft fii bfül^enbeti Söetriebe ftaubcn, evfentien laffeu werben. ®ie genetnuflscinrictjtungen iu(id)tcn uiit 9\ii(f|"ic^t nnf bie ^iermciibutig tum minbevtDevttjigcii uuucr«(i)d}cn Svemiftoffc" Öic einfli^rting ber ©a^feufvimg ebenfo grofie ^urtfdjritte lüie baž 9JJaid)ttientocfen.

^iit bcm festen SSier(eIjrt()rIninbfct ooKjiug ficfj eine abcrinülige ^inbcrnng im ,^ütten= betriebe. ?lm 2]. Sfoneniber 186.^ lonrbe bie noni gü^ftf" Sdjiutir.^euberg in 3;urrad) erbante Seffentert)iitte nnter üeitung ^peter JRitferS unn Sunner in iJktrifb gefeilt. (Sü luar baS iiidjt nuv für Steienmirf niib bie Süpentänber, foiibern für bie ganje 9}fonrtrcf;ie ein niirf)tijje§ ©reignife, ba eä bie erfte iöeffetnerrjütte Öftcrreid)« mar, lueld^e nlä baljn» bred)eub für bie öinfiifjnnig beS Seffenierproeeffeö bejeidjnet merbeii fami. ®ie)er if*!!!!? folgten botb jene üpii Sleuberg, ©roj «iib .S^troeg, »un luetdjen bie gwei erftgenaimten, toorjüglid) aber jene üon Siieuberg da Stnbien^ unb SBerfud^lfjiitten, unb nidjt nur für Öfterreid^ genfinnt jii uierbcn üevbienett. Gegenwärtig ftefjen nur bie Seffeniers (jiitten üon !Eiirrad), SJenberg nnb ^^tt^tifg i" Setvieb unb cri^eugen per ^flljr 27.000 btä aO.OOO Xontten Seffeniernteturt.

©ülonge ber SBiiibfrifdj^trortB nur mit iRof^eifen, toeldjež auž nalje^n pfjo^ijtjor^ freien @r^en erblafeii luorben tonr, bnrdigefii^rt Werben funiite, wnr biefer liproeejä ein 5Dionopiir weniger bnrdj bie SfJatiir befonberž begünftigten Sötiber, jn lueldjen ond^ Stcier^ mflr( getjörte. 9l(ö im Safere 1878 Xfjomaä @i(d)ri[t bie Slbfd^etbnng bež beim SÜBinbfrifd^proceffe gelungen luar, würbe berfelbe ©enieingnt nlter (Sifeninbiiftrte= bejirle, utib ©teierniarliä (Sifeninbuftrie, weldje ber tfjeitereu Srennmiiterialieti fjalber tingiinftigere SjSvobuetioiižbebingungen aufweift, litt einpfinbtidj biirdi biefen gortfdjritt. 'Eiic Söfonardjie ucrbonft ber (Sifeniubuftrie ©tciertiinrfö und; bie Sinfiifjrnng beä aJhu'tin^» proceffe^, mit weldjetn bie erfteii üperindjc im ^Q^re 18(38 in Äopfeuberg gemodjt woxbeu finb. Öegeiiwürtig ftelben i)JJiivtiiil}iitte!i in Jieubevg, Ovaj, "Ssünawi^, ©ibižuinlb, ÜJJüi'ä^ j^ufdjkg nnb betrieb, weldje per 3a()r bei 40.000 Xoniien i^Iitljeifen er;;etigeti.

2}icfer ^ßrocef^ biirfte on ?[iiäbef)nting iiodj gewinnen unb i[t feit 3lnwenbung yon mit faafifdjen ©{ateridien jugeftelften Öfen boju berufen, jene wcidjeu Sorten oon gingeifen liefern, weldje mittrift be^ gewüfjnlidjen SBinbfrifc^proeeffeS nur fdjwer erijalten werben tünnen. ßbenfy uerfpridjt bie S-^erweiibung uon ©rjen neben UlolKifen nub Stbfnlteifen Wefentlidje S^ortfjeife jn bieten, ©er .^lerbfrifdjproceß nuidjte eknfnllä ^ovt» fdjrittc nub übernoljm bie Stuforbeitnng i?ou tleineu eifcnobfällcn, weld)eni Uinftaub eä

jii^uirTjreibeii ift, biifi in ndje^» 80 ^^riirfjfracrn iäfjilit^ itud) 20.000 lomieit ^nfrf^iK" cr^fuiit Uterben. Steicrmarf ftcljeii circa 40 läiibblinijSöfett in Setvii'6, welrfie ptii' Sii^r öö.O'jO biä 60.000 Xomieii prübticivctt. ipiibbtiiigšflnfjl mirb mir lueiiii] crjciiijt.

Syie fcfjou enoä^iit, geitofe Steietniarfiž @taf)t initiier einen tiorjii<ilirfjeii JlüfiiugUcf) loor ež in feuern erzeugter Iterbfrifc^--, fugenanuter SRofiftntjl, luctdjcr tljeitž im rollen, tljcilä im uerfeincrtcii, im „gegärbten" ^uftöüi'^ ^x^vffi'fi iDUvbe. SßJcnn bie OuoUtät bieie» StoIjfe§ für beftimmte .giferff, luie für @d;neibenjerf^eiige, fcnm oon aiiberm

Sil« ipm Olüiietii btr ^WeioBwunTdifoStit in BtiitlfSItlb.

[orten erreidjt luurbe, fo tüuiitc betielk iü nnbevtn güffeii bocf) ntdl;t mit bei» tu (Stighinb )cit einengten ^iegelgnfjftafjt coiicurriren. cvften ÄU'niit^e, liegefgufjftaf)! in Stcicriiiavt ^it t'r^t'ngcit, luurben auf einem fiirftlid) ©rfjtuarjenberg'fcfjen .'pommerluerft bei SJJnrau im Jialjre 1785, jebücf) üfjtic (Srfoig, onagffiif)rt. @rft im ^afjif 1825 Ijat Obevucnoefer Cberftduer bitrrfj weicfjetn (Sifeit nnb Spifgekijeii

liegelgnßftafjl erzeugt nnb babei nurf) miiievdifdje Söreiinftuffe (5öraiuifor)k'ii) uevweiibet. SKcnn bicfež ascrfutjren nud) in Öfterreirfi nicfjt eiitfpredienb aiiicgenii^t luurbe, fo bleibt eö bütf} intereffant gemig, ba^ bct^felbe, noclj Sääcftpljnlen iibei'trogcn, bie öJninbtage jur grof,artigen fönttuicflung ber bortigen ®u&ftal)IfQbri.cation bilbete. !l)ie ©ujjftn^Ieräeiigtiiig

wtivbe crft fett 1845 in ©tfcuerj anbaiimib Betnekn iiiib i^iMuauu mt ?!i!äbcf)tiniu] buvdj bie 1858 in ii'apfeulievt; imb fiibisf'Uialb crfülgte (Stnfiifjrimi^ non giniteugijfen. ©t'ijettivärtii] ev^oitgeit bie lioaclLjufeftüIjtliiUtcn nou Änpfeiikrg, ©iliižiucitb, ©iir^ji'lf^i'ii!! ';){ut(}eit= tt)urm i^er ^afjr 6d 5.000 Xtniiieii. Xie ffiitcven Sorten biefeä Staljlä fiiibeu iiid)t nur in ßfterrcicf), foiiberii niicf) in 2;entif^finib, ^ranfreirf], iSiii^laiib n. ). w. ?(bnefjnier.

(Steiermarfä (Sifenraffinirtperfe uevfiiaeit (^egenluartig über äBaffer' iinb lUDtoccii, icefc^e u;cfjr atž 20.000 ^Pferbelväften eutiprc(^cn, unb Beidjaftigeu bei 10,000 Slrbeiter. 9Iu gciBritaten liefern btcfclben bie curreiiten Sto&eifntforteu, inte t^ti^tf)^ Duabrat' unb JHuubeifeii, ferner Siitib^ unb ^n^reifeifeii, ffeineS gn^oiieifen k., loelcfje üon ben .^litten in Slnmüljf, ©pnalDt^, lljörl, ^picfjltticj, (^rcibeiiberii utib Stör: crjcugt iDcrbctt. 2)ie ttier erftgenannten §iitten, fuitiie jene üun SSrncf unb (Srn^ liefern bebentenhc ajjeugen Don äSatjenbra^t, ber tf)cil§ auf bcn ©rafji^iefjereteu in SCuiniirjt, 23rucf, ©roä unb ßuittetfelb ju ^räljteu unb Xra^tftiften üercrbeitet, tfjeitä alž SDiiiteriale für ätjnlif^e goBrifen undj 9Jieberöfterreicfj unb ©ofjuten uerfenbet wirb, ^iii^ DecEitua bež öebarfess ber Sifenbafjueu liefern bie ^'tütteu öoti ©rct^ nnb Schienen nnb

iSdjioelleu, bie .^üttcti üon ^feuberg unb ^cUnjeg JRabreifeii nnb 5Id)feu. ©nbtidj beforgeu bie SEertftätteu üon ifnittelfelb bie žfiepnratuvcii für bie ÜoconiotiDen nub Waggons ber (Startt«t)atjneu nub jeue Uüti SJJarbitrg biefelben für bie giibbaljn. ©dauere Slerfjc, tijcils für ben Sebcirf ber ajiafd}iuenfabrifeu unb AlEeffetfdjnüeben in ^Eoiiami^, Sriegtadj, fottiie ber Sriicfenfcauanftalt in ®raj, ttjeifg für ben ©djiffbau in 3:rieft unb ^ula tieferit bie Kütten üun 3feuberg, ®unann^, Ärieglnd^, ^pidjting, Subenburg.

Seidjtere Söledie, wie Sdjlo^- unb ®ad}6lec^e er^eugen bie ."pütten iu SJtüvä.^nfc^lng, ßJenicingrube, SRüttenmonn, .^'reniž, SSßartberg, Irtebeu, fowie Iluiou nnb Stijrin bei Subenburg. ®ie Dier te^tgennuuten .|)üt:teu liefern aucl^ tfjeitä überjinnte, tf^eil^ über= jinfte S3led)e. ®it 3?ücffic^t auf bie üoräüglidje Cualität ber 331et^e luurbe im 1874-bie SJfetcillwnareufübriE in .fnittelfelb gegriinbet, loeldjc ftd) mit ber .'pcrftellung üpu getieften, ge^jrefjten, uer^inuteu, nieift aber emaiKirteu Änd}gefd}irrcn befd)äftigt unb lueit über bie ©reujcu ber SUtonard;te fotjiienben Wbfn^ fiubet. ®ie (Sr^eugung aller ©attimgeu üun ^tiigfdj'iiietni'i-ioren ift in Steiermort biä iu bie filtefteu Ijtit»*» ju »erfolgen, ©ie würbe früfjer uieift utunittelbar in beu i^rifdjfjütteu ober im ^ufammenfjaug mit beufetben betrieben, ttibem fd)ou beiiti 9(6fd)mieben ber Sup^jen auf bie erjjeiigetiben

SKanre 9türffidjt genomineu mürbe. Öiegeumärtig tuirb meift fdjon unter grofjeu .^ämntern ober Sßiat^iuerfen tiorbereitete« SJfateriiileifeu nerarbeitet, ®ie ^eugfd^miebeu unb SSerfjeng-fübriteu ooti ©pitat, SJrieglad), ÜBartberg, ,©tanj, @t. feter, '.peggau, 4)pfjenmautl}en, foroie Diele netuere Uutenteljmniigen bccfeu beu üöebarj be§ Raubes uiib fe^en beu Über= fc^u^ ber ©r^eugutig an bie 3iad)barläuber ob. ©djiuere ©djmiebeftücfe, wie SBelleu,

Äurbelti jc. Eiefevit bie .^liitteu ooii 3teu&erg itub bereu fc^mcve 1)am)jffjämmer

bit STjeiijjmuj füldjer Stiicfc enniiglidjen.

fiel) büS iiurit'c^e ©iferi uorjügltd) für bie Sr^jeugung üon Scfjitcibewevfjeitgeii ei(jnet, luar fd^üu ben SiÜitterti befannt. ©otote fidfj bfigfcl&e für bie för^eiigutig ber aSJertjeiige bcä Strii'ge^, bcr Iffiüffeii, eignete, faub ež aiic^ aiiägebeI)Tite iüerwetibung bei biT (Srjeiigutig ber luidjtigfteii Sc^iicibeiuerfieuge bež grtebeiig, für Setifcit, £idjeln, ^iitterftingen ic. S3enn mtdj ge|d)id)tlid| uidjt tiadjinweifen ift, luaim uiib )uti bie erfteii ®ctiieu[}äiiuucr erbaut luorbeit finb, fo ift bodj betutint, baj^ bie auä fteieriiiärfiidjem Stofjl in ©teiennnrf tuie in Oberöfterreic^ erjeugteti Senfen feit Sa^rtjuiibcrteu iljrcr

SMf f. r.^iiiHüitt in SiUi.

üor,yigtid)cu Guclitiit fjalber in großen 9J£cngen und) bem 'älnätiitibe uertaiift werben. liegt iialjc, baß gar mandje Sdjnüebe je noc^ Siebiirfnifj in triegenfdjen ^^üf» Ä^tiugen für (Sdjiuerter, iti frieblidjen ^fiteu aber ©eiifeu erzeugte; fi) fjat fidj ba§ Süappen beä Cberjeiigineiftcr^ Ulrid) Üel)f|cr au3 bent 3al)rc 1510 in unüeriinberter Jfi't' "tö Waxk auf Senfcn ber fjeiiitgen 'fabrication erfjalten. ^ffiiir^tljat mit bem (Jcutriiin in Äinbberg, baž obere älinrttjal iti ber Umgelnmg Don Siibenbiirg unb ftnittelfelb liefern bie grüßten Stetigen oon ©enfen. ©enfeniuevfe finb iiod; ju finben in @t. ÖjoKen, Srcitenan, '^äaffail, Übetbad), 53Bci^, tentjof it., >De(d;e üit)aiiimen jäljrJtdj mefjr alž ^wei 9JKlIioneu Stüd Scnfcii iinb 400.000 Sidjetn für ben SSertonf liefern.

®ic 'Jabiication Udu SdjiifjWaffen lunrbe in SteicrniarJ fdjon ju Äüifer

SJinjiinilianS l. fel^r te&^aft betrieben. 2)ie Siidjfeufdjiuieben jn I^ürl unb iiJJiirjjufc^tag raaren berüljnit. Safjrc 14G9 lieferte ^^iiS^jl i" 2:f)ör( 400 §adenbüdjfen netift klingeln

iinb ^wS^fjör. Jiourjeijfn, ba§ SD^o&en iitib Isalfimafiett, mucbcit tiou Gifeiiers imb SSorbernberg luidf) Jirol mib UiiterftetermoiE an bie ^^lattiierfdjmiebe gefiinbt. SBeitn bnntiitž bie frfiiumii Oefc^ii^e niiS Svonje gcmnrfit loitrbcii, ju luareit bud) bie .<ihtf|c(ii meift ntiž ©itjjfifm. Ci-kfdiiitjf oitš ©iiBeifnt luiirbei! erft 1822 iiii Wufimcvt fiei 9Jifiviti<^c(I fjcrficftoflt imb ift biefe J^ubricalioii Iiiž jiimi ^vntjrc 1875 fdjiuiuiijljiift fcnltjefftit uiorbon. iJienlifrrt unb^iTapfetibevfi liefern aber Ijt'ute nüdj baS Süfötehal für mi|erc äSaffeufabricatioii, Äapfenberg fctbft SS3evf^eiigfta()( für bte SBaffeufnbrifeti in (Sffen imb ^Boolmirf).

SScnn bie ©esuinnitng mm anbcren 'JWetn(£en at-3 Sifen vox ,^eiten in Stcinmurt and) eine flvoEie Sfotle f|iielte, bic ©eiöiisnunij nun SilDer, 5BIfi unb Tupfer für bie btinialigeu SGerfjtiltniffe eine bebentenbe roar, fo tonnten bie betveffenben i^ergbnne iiii{ ben baju (lel)örigfn .'piitten bie aflmiitig ftärfer uterbenbe Sonairren^ anberer ^Priibnctionefttitten nid)t Iieftcf)en, weftlialb in Steiermarf bie ©emtimttiij nnbSJerarbeitinicj biefer ^Jietcitle auf ein S)Untninin tKia&gefiuifeii ift, Silber nnb i^ei luirb mirnTefjr in ber ^iitte ^^u ^Pcggnii nn3 ben bnfetbft geloonnenen (Sr^en fjeniefteflt nnb lieferte biefefbe int Safjre 1886 mit 10?(rbettern bei 120Äilo9rannn Sitter un^ natje^u 1.000 9JJetcrcentner ©lei, SStni ben .St'upferl^ütten, non tuefdjen Steierniart eine gröfjerc Jfiija^t j. iB. in jit'atumnj], ^){nbmcr, ÖMtini, finittetfelb 2f. beföf), tcinnte feine ben ©oncnrrenüfantpf mit Slorbanierita 6cftet)en, nnb finb bie an Joefdjen fie ftanbeii, fcintu nte[;r jn ertennen. 9Jnr einige Änpferfjantnier, fo in ^iiibentiurg, Sdjlabnting, ^JSeggan ic., liefern getiefte SBanre für ben SBcbarf ber aSelJolferung. 3)te (iSciuimiung üou ^tiefet iit St^labnting, luDfelbft So^amt Sinbülf IT?. Ü. @er§borf mit ber Srjengitng oint inetoltift^em Stiefel im britten ®ecemttum biefel 3al)rfjiinbert5 begann, ift biö auf weiteres fiftirt, ®ie lueitanS mid^tigfte Unter^ ne^nmng luurbe im ^afjre 1874 burd) (ärbaumig ber orarifd)en gefdjrtffen, tiie[d)c mit brei SJJnffeliifen, imn benen regetmäjiig jluei iti SSetrieb ftcfjen, unb mit 100 3tvbettern jaljrttdj bei 14.000 ®ictercentiier 3int unb 2.000 9Jietercentner ftaub liefert. ®tefe .^Jüttc luurbe int Stil&re 1887 bnrd) ben eines Sfedjmat^iuerfeö erweitert. 3Sph iBebeutniig ift noc^ bic gfanentf^aler ©Jeffiiigfabnt, beren Öritnbniig in ba§ 3af)r 1714 füKt unb luetdje gegeniuiirtig bei 6.000 Itieterceiitner SJJeffing nnb XombaN briifttc nub 93Iedje, foiuie .^tnpferbriiljtc cr^engt unb 150 ^trbciter befdjäftigt.

OSeiuorbe l^I^

liie 3nbuftrie bež gifeni unb Stafjf^ nimmt im geluerblidjen üeben ber 'Steiermarf eine fo bominireitbe ©tellnug ein, meift «n fie oKeiu ober bod) in erfter IMnie gebadjt p merben pftegt, menu Don ber Subnftrie biefeS Sianbež bie ^)^ebe ift. Unb bodj Ijaben fid) auf bem Sobru ber ©teievmart aud) ^atilreidje nnbere 3nbnfttieu uiebevgelaffeu nnb

entfaltet, bereu Seiftuiigeti ^wav an C^rof^avtinfeit jcuen beS Söergliaiieö, bež ,!püttenuicfeit3 unb bei' fnbrif^mäfeiijeii ®erav6eitimij noii Staf)( iinb öifeii iiac^fteilen, a&er bod) baS ei(]ciiai"tige 58ilb ber fteiri)cfje!i ^^!ibit)tne nevooKftiiiibirtcii. 2Sic ficbeitfeit jutiiidjft bec SpeciolUnteii ber |teieviiuirfi)rfjeit ^iibuftvie, ber Sr.^eiifluufj luiii tifjmupaiiit«- iiiib fehten iitqiu'iiren, bcv ÜLibcnfnbrifatiait, ber ^^rtbriaittou uon .^liiteii, Stofenfraiijeu iiiib jo fort.

bei^eßncii iiitä feruev 3iibii)tricn, beivti Sr^fiipiffc einen anöjielu-eiteteii 5Riif ei'lnudt fjokii, iitie biegtttH'icfltion oon If^otiluaorfii (Öfen, SDiajoIifii unb bevgfeidieit), Dun Siujuž' limijcn iiiib Tvnmiimijiuntiricin®, bie J^nbnftric ber ^^iopierauSftQltmui unb bež 0ar&enbru(f3. (Snblic^ erfdjeiueii Ijicr Sitbuftvieii, lyddje fid} burd) bcii Umfang bc§ 53etrie()C» ücnierffior modten, loie bie ©laätnbnfirie, bie J^-abricattoii iu>it .^ot^ftpff unb ^JJnvier, bie iömiicm, bie ^^iiiibmanreniiibiiftrie, bie Sdjufjfft&iicfilinii, bie SKütlcm nnb anbere tueljv.

biefcr ntüuni<ifo(tif}tu iieroerblic^en 3;£)fitt(;feit finb bie üerfd>icbeueu Xf)eile be§ ßniibeö in feljv iiiifileidjem SffhiBc tcdjeilii^t. Spiirlidj erfdjeiut bie Siibuftrie im Söefteit, im 9Jürbiuefteii unb Si'ibofteu nertrcten. !5n Unterfteienuarf tritt nnr baS (Gebiet ber Se^ilirt#I)üuptmonufdjaften ßKIt, äWiU'lmri^, aSinbifdji^va^ f^evbor. §{m bic^teften bninneit fid) ®ewci'tie nnb Jtiibnftrien in DDer= nub TOittetfteiennnrf jufammen; in bcn potitifd^en (Spreitfietu ber ©tabt unb Sejirf^^auptmnnnfdjnft (Mrn^, in ben S8ei;itt^^Linptnianiifd>iftcn 5)cutfd]taub§E)er(i, Sknrf, Seofieu unb ^nbcntiiircj iiegen bie eigenttidjen ^ttbuftrienebicte, 2öie übernll l)nt)en and; (}ier bie SBdfferfänfe unb Steinfnf^fenlierfen bie ftcirffte 9(njief)unci Quf bie Cinbiiftrie tjciibt. I)ie IjerPDvragenbften 3iibuftrieortc ftnb Siibcntmrg, ßnittelfelb, Senüeu, Sörncf, ftinbberg, ajjiirj^ufdifrtg, i^oit^erg, ßöflad), ®entfdj(nnb§&erii, žiJeilj, Ü)fnr6nr3, GKü. Sie alle werben jcboc^ iifterrogt utm ber Sonbešif^onptftiibt, in ber fidj mit ben i^urtljciten einer fsliidtidjen 9epi]rnpi)ifd)en Cncje uodj eine ^)iei[)e nnberer fliinftiiicr llniftänbe eer&inben. 3n GJro^ (jüben bie Snbuftrie in Hjomimciren, in Üeber, Sc^apuoU--loaaren, iiüten, bie ^ßfipierfotiricotion, bie SSierbrouerei unb bie Wüflerei, bie CSonfcetiünö' inbuftrie in Üeber nnb Stoffen, bie (Seifen» mib Äerjeiiinbiiftrie unb bn^ pühjgmvfjifdje ®emcr6e it)reu .^onptfijs nufnefd^rngen. 2)ie ©tabt ift bnrc^jugeu luni gewerMidjen gtnbfiffcmentö Eteinerer )yie größerer "Jlrt. redjte SDhirufev unb ber nörblic^e I^eit beä Stnbtgebiete^ nni (inten Ufer ber 9!Jfur finb bie eigentlid|en Snbuftrieoicrtel, SBnž in ber Stobt ober on beren iRonbe iiidjt fniib, legte fidj an ber äufteren ^oue ber orte unb benadjborten ©orfer ou. ©raj tann mit Siedet nlä ein ^eruurrngenber 3"buftrie= p(n(} unb flfs ber SWittelpnnft beS fteirifdjen ©eiüertiffeifje^ bejeidjnet luerben,

ber inbuftriellen ^Berorbeitung üon Steinen, grben, 'j;t;on nnb bergteic^eu f^eben fidj in^befonbcre bie Sementfabriccition, bie 2[;L>nttjflnrcner^eugung unb bie (yinäinbuftrie fjeruür. ^rifait, Steinbriid, ^üffer, ^ubeiiborf befi^t bas Üanb gröfierc iüetriebe, bie ttid)t nubelröd;t(idje Cnnntitäten vujn iHouuin^ nub ^Drtliiubceniciit prubuciren. "üDie

IfjoniüativeiK'v^engimg iin S?tehteii, fogciioiintc §aftuTgeioert»e, etjebem ins Sanbe ftnvt ücrtreten, faft iiberad jiuiftnuifjig orijiiiiifu-t nub ijiei' imb bort idbft im befonberev Ämifttvobitiouoii, tjat f)mtc tuiv iiocfj iti beii f(üi)eitifcf)eii Xljeileii bež Canbeš einige Scbciitimg; i'eiuc (Sr^engiiifie (gciDötjiitidje X^Ditijeic^im iiub Ofettffict^e(it) btenen mir bem SüfdBcbarf, S?oit bcu fabrif^nuifjii^ arbcitfiibni Sietrictieti luitrbc bic ffirjeugiiiig getuöfjnlicfjei Xfiüiigffiif?c grufjentfjdtS aufijcuebcn; ba^tgen gelangten aiibere ?IrtiW, luie j. iö. ^^imiitei'' unb Sdonüfen, ©teiugutiuaaren, ^aljeiicen unb bergtcid^en iti Stufnaljine.

bei' Üntibeöfjouptfiabt bcfc^fiftigen fict) ^eiite oiev fnbi-itSmiitjifl eingevicfjtctc ©etrie&e mit bei- Srjeiii^uiig üon Öfen unb liefern fc^öne Süaare, bie bei ben nieiften Snuten im Üanbe jitr äknueiibnug fommt, X'ie Steiiiguterjeusjunii (jüt iljren Si^ im Sciunttjal, in ^JftfjepI bei i^ran^, in @rdS bei Snrfjfenfelb, in ®entfdE)eutt)o£ unb ßtboje bei Silli. SÖnl^retib bort tildjen--, @ijeife=^ nnb Xofetgefrijirce jeber Sltt, jiim Xfjeil feinere ©orten fjerflefteflt Serben, cuttitiitt bie ^^^^rit ju Cibojc neben jenen ?[rtifeln mit ißovtiebe unb (Srfolg bie ^itbricntiun Dun feineren bnntftubifjen ^ii^enctn, SRajotiEeu nnb bergleirfjen. Sie ^abrifate biefer Dicr Setriebe gef;cu in bie fitblicf^en unb iDeftlicfjett ^firointt^en Öfterreitfi§, bann iiatfj Serbien, ^Rnmiinieit, ®iilgarictt, felbft nnct) Stalten; überatl mn^ten fie, nngeacrjtet her Soncnrren^ aubever cinätänbifrfjer (är,5euipiiffe nnb beS biftigen ^^orjettan^ gefdjirrež, fidfj fiegrerrf) jn befinnpteit.

Sine nod} fjevüorragenbere Slotle in biefer @i'npi,ie fälCt ber ©(aSiubnftric jn. ^fudj ber ber Setriebe ftetjt Slciermurf nnmittelbav fnnter Sül^men nnb 9Jfä^tcn. SJtori^ im 3(i^re 1880 befug eä nic^t ineniger niš lü ©lagfjiitten; im inac beren

Sn^I niif Iii tjernbgefnnfen. ©ie befinben fic^ ^u ^raftnig, Süfeenljeim, D^fotnig, Ober-Siembad}, ä){aria=SK(ift, ©t. ižoren^en an ber Sfärntnerba^n, SReifuig, öofemtinfel, ju 9IibI, SBorbereborf, SSJiež, «oit^berg, Oberborf, tofrudj. SSfit ^InSmdjme ber ^'öflnd^ev glitte, Uieldje ef^ebem rtn^fdjtief^Iidj lafetgtdž erjengte, probitnreu ade angefüfirten betriebe §üf}lgl(i3; CŠ ift meift gemof^nlid^e ajjercantilmmire, maä (jier erzeugt wirb; ©Inžgefage jnm töglidjcn ßSebvaudj, joiuijljl gefdjüffen nfö ungefc^fiffen, XSein^, Siei;=, ©aner^^ brunujTafc^en, SD^eb!cinaI= nub yipotfjetergfa^, Siunpeunjlinbcr unb fo fort, ©in^etne ^Betriebe C-Boitžberg) befaffen fid) aud) mit ber Gvjenguitg feinerer toifel beö unb Sc^feifgfafe^. ®inen betaidjtlidjen ^Xljeif if^rer 'pvobncte fe^en biefe ^öbrifen im Sanbe fefbft üb, beffcn 33eb{ivf tin SBein^ SBier^ unb Sanerbrunnflnfdjen allein fc^on einzelne etabliffemetits reirfjlid) befd^aftigt. ©in anberer Xl;cit geljt in bie benadibarteu '^irotoinjen nnb in baä ^ln^lanb, uamentUd) tinc^ St^lien, t^iriedienlanb, ber 2:iirfet, ©gtjpten, fetbft undj 3nbieit. ®ie nevfdjiebeuen ©tabliffemejit-S biefer ^irandje repräfentiren in mintage nnb einric^tnug mie in iljrer Setrieb^iueife alle 8tiibien ber (žntmidlung bež @fflä= Ijiittenbetriebež; bie iWetjr^nfjl fteljt im Sdjmet^en, formen, lecoriren auf ber Stnfe

foTtgefdjritteiier Sedjtnt; ntijelnc, inie bic .^iittc jii SBoit^berg, orbeiten ntit ber 6eftcn unb neiiefteii (Siuridjtuucjcti; bie ^oijfeueniug ift beveitg mefirfadj jener init ober

.fmfjgn? gemidjen. 'Ssoiietieti ftnbcii fid) alterbingä ourfj iiorf} euiige öetrie&c altcfter gfrm, bie in SÜejiig nuf g^eueruiuj, Cfciiaiilaiie mib in ber ?(rt bež äfiiaavDeittii^ bie SJer^aUniffe iinb bie ^raji§ ber alten SBfltbgluäfjiitten belyntjvt fjabeii.

Xin^ bti§ int nnSgeber^nteu Sidfje iiibuftvießc