AL % ; ALTERN# ALTE R NI ISSN 0353/7110 ALTEI ALTEI ALTERN# ALTERNAl ALTERM LTERI ALTERf ALTERNA Al ALTERN ALTEp ' ~' ' 'AlJERft Reviste per kulture dhj| shkei ALT ALTERN ALTERNA ALTERN ALTERN ALTERN ALTERN ALTERM ALTERNA ALTERN, ALTERf ALTERf LUBLAI AI'KRf -\G%, koz&c% ALTERNATIVA Časopis za znanost in kulturo Reviste pershkence dhe kulture ISSN 0353-7110 LUBLANE, 2018 Viti XXV. Nr. 7 Keshilli botues dr. Martin Berishaj dr. Anton Bebler dr. Shaban Sinani dr. Afrim Krasniqi dr. Pellumb Qazimi dr. Ledi Shamku - Shkreli dr. Ivo Andrijanič dr. Romeo Gurakuqi dr. Irena Šumi dr. Braco Rotar Kryeredaktor dhe redaktor pergjegjes: Prof. dr. Martin Berishaj Adresa: KDA MIGJENI, Celovška 177,1000 Ljubljana, Slovenija Email: martin@berishaj.com Redaksia: Tahir Maliqaj, Kryeatar i SHKSH “Migjeni” Mr. Mentor Tahiri Mr. Albert Ramaj Valentin Batalaku Alternativa izhaja s finančno pomočjo Javnega Sklada Republike Slovenije za kulturne dejavnosti IZDANO v 2.000 PRIMERKIH Alternativa-Reviste per shkence dhe kulture PERMBAJTJA Obuditev albanoloških raziskav v Kopru.3 E drejta ne ratifikim te marreveshjes mbi kufirin nenkupton edhe te drejten ne refuzim te saje.6 The Russian-Ukrainian conflict over Crimea.24 The historic background of the conflict.26 The legal status of Crimea from 1917 to 2014.29 Crimea’s secession from Ukraine. 32 Crimea’s annexation by the Russian Federation.37 Conflicts in mainland Ukraine. 42 The Ukrainian crisis and the intemational community.47 Condusion.54 Kontributi i At Gjergj Fishtes ne arsimin shqiptar.57 Kryengritja e Malesise se Madhe e vitit 19II.69 Veshtrim i pergjithshem mbi Kryengritjen e vitit 1910 ne vilajetin e Kosoves dhe shtrirja e saj ne vilajetin e Shkodres.71 Shperthimi i Kryengritjes ne Malesine e Madhe dhe veprimet luftarake.74 Memorandumi i Grebeš dhe Marreveshja e Podgorices.79 Qendrimi i Fuqive te Medha dhe shteteve ballkanike kundrejt Kryengritjes.81 Aneksimi i kishave katolike te kryedioqezes se Shkodres nga ana e Malit te Zi (I878-I9I3).88 Lekundjet politike dhe kishtare...88 Lidhja Shqiptare e Prizrenit ne shtypin slloven.96 Shtypi slloven i kohes per Lidhjen e Prizrenit...98 Copeza leterkembimi te De Gaulle me Mbretin Zog deri ne vitin 1961.105 Kontributi i prof. dr. Rajko Nachtigal-it ne fitshen e albanologjise.115 Elbasanishtja si themel i duhur per gjuhen e njenjeshme letrare shqipe.115 Gjergj Kastrioti Skenderbeu, brezi konvertues dhe matematika.134 Gjergj Kastrioti-Skenderbeu mbrojtes i qyteterimit evropian.137 $fare ishte ambienti shpirteroro-kulturor e politik i Shqiperise ne kohen e Skenderbeut?.138 1 Recension.145 Poezi.156 Ti m’ke mesu.157 Heroit tem.158 Servantesi iku prej Ulqinit.159 Liria dhe makina e kohes.160 Poezi pa emen.161 2 Alternativa - reviste per shkence dhe kulture Obuditev albanoloških raziskav v Kopru Peter ŠTOKA Danes sem zelo začuden in zaprepaden nad mislijo, da tako bogata zgodovina, ki so jo Živeli, gradili in pisali številni posamezniki iz pomembnih albanskih družin in rodbin v Kopru in posledično na področju njegovega dominija v Istri, je pozabljena, preslišana ali še huje, prezrta. Zato me še toliko bolj presenečajo in Žalostijo obenem današnji zgodovinarji, od katerih ne bi pričakoval skoraj stoletje trajajočega molka o tematiki, ki se ji sleherni resni raziskovalec ne more izogniti. V beneškem Času in tudi kasneje v avstrijskem in italijanskem Času so sicer redki, a verodostojni raznovrstni učenjaki zapisali marsikateri drobec velike albanske zgodbe. Naj jih omenim v Časovnem vrstnem redu (kronološko), ker si to zaslužijo: Nicolo Manzuoli (1611), Prospero Petronio (1680,81), Giuseppe Bonzio (1738), Tomaso Luciani (1873), Domenico Venturini (1905), Gregorio de Totto (1939), Francesco Šemi in Aldo Cherini v eksilu povojnega Časa. Verjetno tudi sam ne bi nikoli odkril tega poglavja našega mesta, Če se kot skrbnik antičnih knjižnih fondov, ne bi poklicno soočal s starimi knjigami in listinami (dokumenti), ki molče a neizbrisno poročajo o njej. Pa vendar se je izkazalo, da je mesto samo, s svojimi trgi in ulicami, s palačami, cerkvicami in samostani, s kamnitimi ploščami in kipi, s poslikavami in likovnimi deli, največje skladišče informacij, poleg naključnih ljudi seveda. In ravno tako izkušnjo sem doživel sam. Ob obeležju 300 letnice palače Bruti sem se prvič srečal z zgodbo o prisotnosti albanskih družin, in to celo plemiških, v Kopru. Do tedaj sem poznal številne Albance v Kopru, toda nihče izmed njih ni izšel ali pripadal tej zgodbi. Številni izmed njih mi je pripovedovalo najrazličnejše zgodbe o albanskih sledeh v Istri. Toda tako kot predpotopnim poročilom o Ilirih, sem tudi te bajke prepuščal njihovi domišljiji in užitku pripovedovanja, sam pa jim nisem nikoli posvečal večje pozornosti, kaj šele da bi jih razumel in doumel. V nasprotju s temi 3 bajeslovnimi opisi in legendami, pa so se Brutiji izrisovali kot osebe iz mesa in krvi. Ni se zgolj nekaj govorilo o njih, ampak vse povedano si se lahko dotaknil, videl, slišal in občutil. Ob pogledu na njihov spomenik v koprski katedrali in ob njihovem grobnem napisu v krstilnici ob stolnici, me je preplavil občutek sramu in ponižanja. Sprva sem krivil samega sebe, saj sem neštetokrat bil pri maši in neštetokrat sem videl tisti razkošen baročni spomenik, nikoli pa se nisem pozanimal o njem. Sedaj krivim cerkvene dostojanstvenike ter moje domače učitelje in univerzitetne profesorje, da mi niso znali ničesar povedati, kaj šele obrazložiti. In ravno ta brezbrižnost cerkvenega in šolskega sistema me sili in priganja k odkrivanju in razkrivanju te zgodbe, da si nikomur ne bo treba več sramovati ne se počutiti ponižanega zaradi nevednosti in nepoučenosti. Pa vendar te zgodbe ne bi bilo brez dragega gospoda Heseta, ki me priganja in sili k delu sleherni dan. V njem sem spoznal Človeka, ki ga vodijo iskreni vzgibi in nepotešena a goreča Želja po zapolnitvi te vrzeli, praznine in krivice. Tako sva skupaj prepotovala in raziskala številne kraje v celi Istri in vedno znova se odkrije nekaj novega, obenem pa se vedno srečujemo z gostoljubnimi in srčnimi Albanci. Ta zgodba je napisana s krvjo in mesom, zato je njeno branje zanimivo in lahkotno. Kot urednik se bom v Hesetovem in mojem imenu zahvalil vsem velikim in malim ljudem, ki so s svojim trudom in pozornostjo prispevali k tiskanju vseh štirih številk v zbirki Iliria. Sedaj, ko smo končno dobili ustrezen okvir za to veliko sliko, lahko skupaj naznaniva novico o skorajšnjem tiskanju knjige z naslovom Monumenta Albanica Justinopolitana. Naslov ne bi mogel biti boljši, ker vsebuje tri velike in težke besede: zapisana beseda lahko izgine ali je nerazumljena, toda monument ostaja in nagovarja vsakega, poleg tega so tukajšnje albanske družine zares pustila monumentalna dela materialnih razsežnosti: cerkve, spomenike, palače, ledinska imena, knjige, celo oblačila. S štirimi številkami revije Iliria smo odprli albanološke raziskave v Kopru. Vse publikacije so v albanščini, zaradi večinskega in manjšinskega prebivalstva so tudi opremljene s slovenskim in italijanskim prevodom. Justinopolis je bizantinsko ime za mesto Koper. Tudi v beneškem Času so Častitljivi in omikani ljudje tako 4 Alternativa - reviste per shkence dhe kulture rekli Kopru, pa Čeprav so Živeli v beneški Capodistrii. Justinopolis je tudi mesto Justina iz rodu Justinijana, cesarja Vzhoda, Justiniani, njegovi potomci pa so kot begunci ustanovili to mesto. In ti so bili Albanci. Toda v tem mestu niso Živeli zgolj potomci cesarske družine Pravičnih, kot so jim rekli doma Albanci, semkaj so se zatekli tudi potomci njim sovražne cesarske družine Komnenov, sami Dukagjiniji, ki so tako kot v rodnem kraju oskrbovali grad — kaštel in branili mejo. Tudi številni njihovi potomci in nasledniki, kot tudi na novo prispele družine, so dale posameznike, ki so se vpisali kot krepostni in Častitljivi ljudje ter so zasedali visoka mesta v upravnem, cerkvenem, gospodarskem, vojaškem, šolskem, zdravstvenem in umetniškem področju. Vsa našteta imena smo tudi skušali navesti in jih boste našli v tej publikaciji. Letošnje leto kulturne dediščine posvečeno narodnemu heroju Skenderbegu pa smo zabeležili z objavo družinskega drevesa plemiške družine grofov Brutijev, v katerih se pretaka njegova kri, zato smo v spomin njegove nečakinje Orie Kastrioti poimenovali to publikacijo s pomenljivim imenom: Kri Skenderbegova v Kopru. 5 E DREJTA N£ RATIFIKIM Tfi MARREVESHJES MBIKUFIRIN NfiNKUPTON EDHE Tfi DREJTEN Nfi REFUZIM TE SAJE “Une luftoj veg per liri p er erz tem e per Shqypni” Mar Lula, Lahuta e Malcise dr. Martin BERISHAJ Lidhja e Marreveshjes per kufirin ne mes te Republikes se Kosoves dhe Malit te Zi dhe pse isha kunder 1 Republika e Kosoves dhe Mali i Zi ne vazhde te negociatave me shume defekte diplomatike qe jane bere nga viti 2012 deri ne vitin 2015, kane nenshkruar Marreveshjen per kufi shteterore ne mes Republikes se Kosoves dhe Malit te Zi, me 26 gusht 2015. Marreveshja ne neni 2. percakton se, ne rast te mosperputhjes ne mes pershkrimit gjuhesore dhe pershkrimit te kufirit dhe kufirit te shenuar ne harten topografike ne shkalle I : 25.000 (shtojca I e Marreveshjes), do te mbizoteroje kufiri i shenuar ne harte topografike. Nga dokumentacioni i Komisionit paraprak nuk shihet qarte se ne 9fare baze ishin te vizatuara pese harta topografike ne shkalle I : 25.000, e qe, per hir te vertetes, i kane verifikuar te dy komisionet per kufijte ne mes dy shteteve. Ne materialin e Qeverise se Malit te Zi , qe mbane shenjen "INTERN” e qe eshte ne faqen zprtare te saje, e qe perfshine Marreveshjen e parafuar ( se pas parafimit gjegjesisht autentifikimit te tekstit te marreveshjes nderkombetare, teksti i 1 Qendrimi refuzues i Prof.dr. Martin Berishajt (ndaj procesit te miratimit te marreveshjes kufitare ne mes Kosoves dhe Malit te Zi ne Parlamentin e Kosoves, me {'rast Kosova i humbi 82 km2) si anetar i Komisionit Shteterore per Shenjimin e Kufirit Shteterore te Kosoves opinioni juridik dhe politologjik i mundesise se mosratifikimit te Marreveshjes per kufirin ne mes Republikes se Kosoves dhe Malit te Zi. Eksplikimi i tij para Qeverise se Kosoves me 3.12. 2017 ne Prishtine. 6 Alternativa - reviste per shkence dhe kulture saje nuk guzon te nderrohet mel), ne Shtojcen I te Marreveshjes jane te shtuara gjashte harta topografike ne shkalle I : 260.000, e qe prezanton 10 fishin e devijimit nga shkalla e kerkuar e nenit 2 . te Marreveshjes. Komisioni “Meha” dhe Hashim Thaci nenshkruan versionin 1:260.000 ne vend 1:25.000 !!! 2 Topografska karta razmjera 1:260. 000 u digitalnom obliku, sa ucrtanom graničnom linijom i koordinatama prelomnih graničnih tačaka Granična linija izmedu Cme Gore i Republike Kosovo, prikazana je na Topografsko) karti razmjera 1:260 000, na šest listova: I Bogičevica, 2 Čakor, 3 Vrelo Ibra, 4 Rožaje, 5 Rugovska klisura, 6 Kaličane. 3 Kurse sij u cek me larte ne Marreveshjen e nenshkruar jane shtuar vetem pese harta topografike ne shkalle sif kerkon neni 2 i kesaj Marreveshje. Marreveshja u nenshkrua ne emer te Republikes se Kosoves nga ish Nenkryetari i pare i Qeverise dhe Ministri i Puneve te Jashtme Hashim 2 1 mbetet historise ta vleresoj si do te trajtoj faljen e 82 km2 territor Malit te Zi! 3 IZVJEŠTAJ o vodenju pregovora na pripremama za zaključivanje Sporazuma o državnoj granici izmedu Črne Gore i Republike Kosovo, Podgorica, april 2015. godine. 7 Thafi dhe Ministri i Puneve te Brendshme Skender Hyseni, kurse nga ana e Malit te Zi, Nenkryetari i Qeverise dhe Ministri i Puneve te Jashtme dhe integrimeve evropiane Igor Luksič dhe Ministri i Puneve te Brendshme Raško Konjevič. Deshmitare gjate nenshkrimit te Marreveshjes ishin prezent Kryetari i Qeverise se Republikes se Kosoves Isa Mustafa, Kryetari i Malit te Zi Filip Vujanovič dhe Ministri i Puneve te Jashtme te Republikes se Austrise Sebastian Kurz. ish Nenkryetari i pare i Qeverise dhe Ministri i Puneve te Jashtme Hashim Thafi menjehere pas nenshkrimit deklaroje se “Marreveshja eshte ne perputhje me Kushtetute [te ish Jugosllavise] nga viti 1974 , dokumentin e Presidentit Ahtisaari dhe Kushtetute te Republikes se Kosoves «. 4 Dua te terhiqi vemendjen se per shtete, deklaratat e udheheqesve shteterore, kryetareve te qeverive dhe ministrave te Puneve te Jashtme, jane ligjerisht te detyrueshme sipas te drejtes nderkombetare se pergjithshme zakonore. Keshtu, deklarata e me siperme, e ish Nenkryetarit te pare te Qeverise dhe Ministri i Puneve te Jashtme Hashim Thafi, e shpallur ne web faqen zyrtare te Ministrise se Puneve te Jashtme, shihet si veprim i njeanshem me efekte te detvrueshme juridike. Kjo do te thote qe pohimi i mosperputhjes se marreveshjes se arritur ne kufi me Kushtetuten e vitit 1974 [te ish- Jugosllavise], dokumentet e Presidentit Ahtisaari dhe Kushtetutes se Republikes se Kosoves, gjithashtu mund te veshtiresohet me kete. Kushtetuta e ish RSFJ nga viti 1974 ne nenin 5 percakton: “Territori i Republikes Socialiste Federative te Jugosllavise eshte unik dhe perben territorin e republika ve socialiste. Territori i republikes nuk mund te ndryshohet pa pelqimin e republikave, kurse territorin e Krahines Autonome - pa pelqimin e Krahines Autonome. Kufiri i Republikes Socialiste Federative te Jugosllavise nuk mund te ndryshohetpapelqimin e tegjitha republikave dhe krahinave autonome. Kufirimidis republikave mund te ndrpshohet vetem ne baze te marreveshjes se tyre, e sa iperket kufirit te krahines autonome - dhe ne baze te pelqimit te • tt saj. 4 Shih shpalljen ne faqen zyrtare te Ministrise se Puneve te Jashtme te Republikes se Kosoves me dt. 26. gusht 2015 ne: http://www.mfa-ks.net/?paee=2.217.2763 (18.10.2017). 8 - Alternativa - reviste per shkence dhe kulture Propozimi i teresishem per zgjidhjen e statusit te Kosoves ( Comprehensive Proposal For the Kosovo Status Settlemeni), te cilin me 2 shkurt 2007, u propozua nga i derguari i posafem i Sekretarit te Pergjithshem te Kombeve te Bashkuara, Presidenti Martti Ahtisaari dhe me 25 marš 2007, u ndermjetesua nga Sekretari i Pergjithshem i Kombeve te Bashkuara, Ban Ki- moon, me mbeshtetjen e tij te plote per Presidentin e Keshillit te Sigurimit te OKB-, ne Aneksin VIII, me tituli KOSOVO SECURITT SECTOR ne kryerreshtin e dyte te nenit 3 (Kufijte) percakton: »3.2 The territory of Kosovo shall be defined by the fronders of the Socialist Autonomous Province of Kosovo vvithin the Socialist Federal Republic of Yugoslavia as these fronders stood on 31 December 1988, except as amended by the border demarcation agreement between the Federal Republic of Yugoslavia and the former Yugoslav Republic of Macedonia on 23 February 2001.« Nga munde te konstatojme se propozimi i Ahtisaarit ka pasuar perdorimin e parimit te drejtes nderkombetare uti possidetis ne konstatim te kufijve administrativ ne mes ish Krahines Autonome te Kosoves ne suaza te RSFJ ne daten kritike (critical date) 31. dhjetor 1988 per percaktimin e te gjithe kufijve nderkombetare te Kosoves , perpos kufirit me Maqedoni, per te cilin ishte arrije marreveshja per kufi ne vitin 2001. Kushtetuta e Republikes se Kosoves nga viti 2008 ne dispozitat e pergjithshme ne Kapitullin e pare ne krperreshtin e trete te nenit I (Perkufizimi i shtetit) thote se: Republika e Kosoves nuk ka pretendime territoriale ndaj asnje shteti ose pjese te ndonje shteti dhe nuk do te kerkoje te bashkohet me asnje shtet ose pjese te ndonje shteti. Ne nenin 2. (Sovraniteti) thuhet Sovraniteti dhe integriteti territorial i Republikes se Kosoves eshte i pacenueshem, i patjetersueshem dhe i pandashem dhe mbrohet me te gjitha mjetet e percaktuara me kete Kushtetute dhe me ligj. Ne kete kontekst vlene te nenvizojme edhe faktin se i ashq. Komisioni i Badinterit (Conference on Yugoslavia Arbitration Commission ) ne vitet 9 1991 dhe 1993 ka miratuar 15 opinione per feshtjet e zhberjes te ish Jugosllavise. Sa u perket kufijve te ish republikave te RSFJ, komisioni i Badinterit ne opinionin e trete (3) ka konfirmuar status quon-ne territoriale dhe ka konstatuar se, parimi i te drejtes nderkombetare uti possidetis i perdorshem per percaktimin e kufijve ne mes shteteve trashegimtare te ish RSFJ duke u perqendruar ne faktin se, kufijte e ish republikave behen kufij shteterore te siguruara me te drejten nderkombetare, vete ne rast se do te merreshin vesh ndryshe . 5 Nisur nga kjo qe u tha me larte, munde te konkludojme se pikenisja themelore per percaktimin perfundimtare te kufijve te Republikes se Kosoves me Malin e Zi, qofte si: 1. ) konstatim i rrjedhes se kufirit administrativ brenda suazave te ish RSFJ, kur ishte Kosova si Krahine Autonome, me 5 ’rast do te ishte data kritike (critical date), i čili eshte marre si gjendje reale e qe eshte relevant per delimitim, 1974 (Kushtetuta e RSFJ-se) apo 31 dhjetor 1988, sif del nga propozimi i Ahtisarit; ose 2. ) konstatim i rrjedhes se kufirit ne diten e shpalljes e pavaresise se Kosoves , pra me 17. Shkurt 2008 (critical date), duke marre para sysh ndrpshimet territoriale te mundshme deri ne ate date kritike . Nisur nga konstatimi i dyte, pra ai i shpalljes se pavaresise Kufijte e nje shteti ( ne rastin konkret te RSFJ) lidhur me perkufizimin e shteteve te formuara si trashegimtare ne mes veti, me shpalljen e pavaresise se tyre, kane pranuar efektin uti possidetis 6 , ne diten e shpalljes se pavaresise, te gjitha aktet nuk jane te bollshme e as mjaft precize te jene si kusht per 5 Badinter Commission, Opinion No. 3, p. 1499. 6 Parimi i te drejtes nderkombetare, me fVast perkufizimet ne mes njesive administrative pranohen si kufij shteterore pas shpalljes se pavaresise. Ky parim eshte paraqitur ne shekullin 19., ne procesin e pavaresimit te kolonive latine amerikane. Aplikimin e ketij parimi e ka konfirmuar edhe Komisioni i Badinterit lidhur me shperberjen e RSFJ., e qe ne raportin e vete te dates 3-11 janar te vitit 1992 ka theksuar se kufijte e ish republikave federale akceptohen si kufij shteterore te cilat nuk mund te nderrohen me force, por vetem me marreveshje. Si rrjedhoje, aty ku nuk pranohet ky parim, 10 - Alternativa - reviste per shkence dhe kulture demarkacionin e tyre perfundimtare. Sipaš ligjit nderkombetar, momenti i fitimit te pavaresise cilesohet si “moment kritik” per qellimet e zbatimit te rregulles (normes) utipossidetis juriš. Ka edhe momente te tj era, megjithate, te cilat cilesohen si “momente kritike” sipas se drejtes nderkombetare dhe qe, zakonisht, i referohen momentit te lidhjes se nje marreveshje nderkombetare per delimitim, apo momentit te nxjerrjes se nje verdikti gjyqesor apo arbitror me te cilin caktohet kufiri i ri shteteror i nje shteti te ri, perkunder apo krahas respektimit te rregulles uti possidetis juriš . 7 Ketu duhet natyrisht, te kemi para sysh faktin se Serbia formalisht nuk e ka pranuar Kosoven, prandaj tash per tash nuk eshte e mundur as marreveshja per delimitacion. Per secilen ish-republike te pavaresuar nga shperberja e ish- federatave komuniste dihet saktesisht momenti kohor i fitimit te pavaresise. Ky moment ka rendesi dhe cilesohet “moment kritik” per faktin se nje moment i tille ka rendesi per caqet dhe per menyren e trashegimit te shteteve ne te gjitha marredheniet nderkombetare te shtetit pararendes. Si marredhenie ne te cilat trashegohet shteti pararendes jane: trashegimi i shtetit pararendes ne marredheniet kontraktuese rreth kufijve dhe shtetesise, borxhit te jashtem, pasurise se luajtshme dhe te paluajtshme, aseteve, arkivave dhe gjerave te ngjashme me keto. Kur flitet per trashegimin e shtetit pararendes ne feshtjen e kufijve, si parim/ rregull e čila ndiqet eshte uti possidetis juriš. Ky parim/rregull sherben si percaktues i caqeve te vlefshmerise se titullit 7 Si "moment kritik", i njohur ndryshe edhe si "efekti kohor i uti possidetis Juriš", ne te shumten e rasteve merret momenti i ndermarrjes se aktit te shpalljes se pavaresise. Perveg ketij momenti, ekzistojne edhe momente te tjera te ndermarrjes se akteve te caktuara qe kane te njejtin efekt, sig jane momenti i nxjerrjes dhe hyrjes ne fuqi te vendimit gjyqesor ose arbitror, me te cilin caktohen kufijte, momenti i lidhjes dhe paqes me te cilen caktohen kufijte dhe zgjidhen kontestimet territoriale, momenti i nxjerrjes se nje deklarate apo ndonje vendimi tjeter qe cakton menyrat e delimitimit dhe shenjimit te kufijve mes shteteve te dhena, dhe keshtu me radhe. Cf. Georges Abi-Saab, "Le principe de l'uti possidetis : son role et ses limites dans la contentieux territorial international", ne Marcelo G. Kohen (ed.), Promoting Justice, Human Rights and Conflict Resolution Through International Lavr. Liber Amicorum Lucius Caflisch (Martinus Nijhoff: The Hague, 2007) fq. 663-671. 11 juridik mbi bazen e te cilit me pastaj ravijezohen vijat gjeometrike e lakimet gjeodezike ne terren. Pa sqarimin se čili eshte caku i venies ne jete te titullit juridik nuk mund te kete ravijezim ne terren te vijave gjeometrike e lakirne ve gjeodezike. Tituli juridik, nderkombetarisht i vlefshem, paraqet fdo realizim i se drejtes per vetevendosje te nje populli apo te nje territori, p.sh., rasti i Sahares Perendimore, i čili nuk kontestohet nga jus cogens te se drejtes nderkombetare. Per Kosoven, ky tituli derivohet nga realizimi i “shkeputjes sheruese” (remedial secession) te cilen Kosova e ka ekzekutuar me 17 shkurt 2008 kur ka shpallur njeanshem aktin e pavaresimit nga Republika e Serbise. 8 ' Si rregull ne vend te parimit uti possidetis, do te munde te perdoret parimi “juridiksion i perkohshem” 9 e qe, do te lehtesonte rrugen per zgjidhjen e tij 10 . Ne kushte dhe rrethana normale, shtetet e reja tentojne te perfundojne te gjitha geshtjet e lartpermendura menjehere pas njohjes nderkombetare te tyre dhe pranimit ne OKB. Negociatat ndershteterore lidhur me perkufizime dhe marreveshjet e arritura mbi kufij bartin ne veti vejanti te llojit te vet. Ne vazhde te kesaj, shtetet percaktojne kufijte e tyre te ndersjellet ne kohe te pacaktuar dhe si te tilda ata kufij eshte shume veshtire, gati eshte e pamundur te nderrohen . Problemet dhe konfliktet territorial jane burim latent i konflikteve ne te ardhmen me pasoja per te gjithe. Prandaj, marreveshjet finale mbi kufij apo gjykimet Enver Hasani, Tema te zgjedhura nga e drejta dhe marredheniet nderkombetare (Jalifat & Univ. Prishtines: Hjuston, 2016) [ne shtyp]. Cf. Jure Vidmar, "International Legal Responses to Kosovo's Dedaration of Independence", Vanderbilt Journal of Transnational Law vol. 42, no. 3 (2009) fq. 814-818. Krahaso ne vepanti literaturen qe ky autor e perdor ne fusnotat e tij, si dhe praktiken gjyqesore per rastin e ishujve Oland te Finlandes dhe te Kuebekut ne Kanada. 9 Po qe se do te ekzistonte kategori e tille ne te drejten nderkombetare, nuk do te ishin te perfshira me parimin pact sunt servanda (lat. marreveshja duhet te respektohet) e konfirmuar me konventen e Vjenes ne Vitin 1969 si vijon: cdo marreveshje qe eshte ne fuqi i obligon palet qe te realizojne me vullnet te mire". 10 Parimi ne fjale i teresise fizike dhe natyrore hap shtegun e tij, bazuar ne vendimin e gjykates mbi arbitrazh te vitit 1977 mbi kanalin Beagle ne mes Argjentines dhe Kilit ; International Legal Materials 1988, No. 3.p. 673, paragrafi 108; poashtu vendimi i gjykates se arbitrazhit nga viti 1988 ne mes Eritrese dhe Jemenit (faza e pare) (RIAA) vol. XXVII, pp 314-315. 12 - Alternativa - reviste per shkence dhe kulture arbitrare mbi perkufizime jane baze per bashkepunimin e ardhshem te shteteve ne interes te gjitheve dhe paqes nder tyre. Mirepo, arritja e ketyre Hoj marreveshjeve hap shteg per kompromise dhe gatishmeri brenda suazave te drejtes nderkombetare. Nese nje pale nga tjetra kerkon leshime nepermes saj qe garanton rregullat e te drejtes nderkombetare si dhe praktikat nderkombetare , ajo duhet te jene e gatshme ne keto leshime ne barre te drejtave te veta, e ne interes te pales tjeter. Ne krejt keto nuk ndihmojne as deklaratat se nuk do te lejojme “ as nje pellembe toke” te territorit nacional. Marreveshjet racionale mbi kufij mund te parandalojne politikanet e si rrjedhoje edhe gazetaret nen ndikimin e tyre. Ne moment qe ne publik rrjedhe informacioni lidhur me to si mundesi kompromisi, ato marreveshje sulmohen nga te gjitha anet dhe trajtohen si tradhti nacionale. Pala tjeter si rregull shpesh ka perceptime te veta per te gjitha vlerat e qe i interpreton ne interes te vet. Prandaj, keto marreveshje lihen ne pafundesi me te gjitha pasojat qe ato bartin me vete., perpos ne rast kur pranojne qe keto marreveshje te jene feshtje e gjykates se arbitrazhit te pavarur. E ne kete pike, eshte gati e pamundur te gjendet zgjidhja perfundimtare mbi kufij, pa intervenim nga jashte. E ky fakt nuk u shkon per shtat respektimit te barazise sovrane te shteteve te reja. Ne disa nga konventat mbi kodikifikimin e te drejtes nderkombetare vend te posajeni kane marreveshjet mbi kufijte, ne relacion me marreveshje tjera nderkombetare. Ketu duhet te ndalemi ne nenet II. dhe 12. te Konventes se Vjenes mbi sukcesion sa u perket marreveshjeve nderkombetare nga viti 1978, konfirmojne te drejten pozitive ne te drejten nderkombetare, se sukcesioni i shteteve si i tille nuk ndikon ne kufi te krijuar me marreveshje, ne obligimet dhe te drejtat e dala nga marreveshja e qe kane te bejne me regjimin kufitar, si baze per regjime territoriale. Parimi i paprekshmerise i kufijve ekzistues se shteteve, si njeri nga themelet e paqes nderkombetare dhe sigurise ne bote, eshte konfirmuar me nenin 62 (2)., te Konventat e Vjenes lidhur me te drejten e marreveshjeve nga viti 1969. Ky rregull perjashton thirrjen e nje pale per nderrim thelbesor te rrethanave si shkak i nderprerjes apo suspendimit te marreveshjes “nese kufiri formesohet me marreveshje”. Rregulli themeltar i te drejtes nderkombetare qe rezulton nga neni 2(4) te Kartes se Kombeve te Bashkuara, e qe edhe sot eshte norme imperativ (/us _ 13 cogens), parandalon fdo kercenim me force apo perdorimin e forces kunder pavaresise territoriale dhe politike te gdo shteti. Lidhur me marredhenien ndaj marreveshjes me te cilen konfirmohet kufiri dhe vet kufirit te konfirmuar me marreveshje, pa dyshim, rendesi te posagme ka vendimi i gjykates nderkombetare nga viti 1994 mbi konfliktin territorial (Lihi — £ad). Ketu behej fjale per marreveshjen fillimisht te arritur ne vitin 1955 ne afat njezetvjefar ne mes Libise dhe Frances. ((adi, pastaj, u pavaresua nga Franca ne vitin 1960, kur ajo marreveshje ishte ende ne fuqi. Mirepo, ate kufi edhe pas skadimit te afatit ne vitin 1975 nuk e ka mohuar <^3adi, por Libia. Gjykata ka vendosur se, edhe pse marreveshja ishte e afatizuar ne kohe te caktuar, me te eshte konstatuar kufiri i perhershem dhe se ai kufi kishte fatin e vet, pavaresisht nga marreveshja e vitit 1955”... Marreveshja nje here e arritur, kufiri mbetet, pasi $do princip tjeter do te privohej nga efekti i parimit themelor mbi stabilitetin e kufirit. Natyrisht, kesi lloj rezultati mund te arrihet me gatishmerine e ndersjellet, por, kur nje kufi ishte feshtje e marreveshjes, ekzistenca e tij varet nga ekzistimi i marreveshjes me te cilin ai kufi eshte definuar". Jane te rralla marreveshjet qe arrihen perjetesisht, si te tilla edhe nese kane ndodhur, nuk mund te mbesin ne fuqi perjetesisht 12 . Mirepo, qendron fakti se marreveshjet mbi kufijte te cilat nuk kane karakter te perkohshem lidhen per afat te pacaktuar. Shumica e marreveshjeve, qe palet i kane ratifikuar sipas procedures, jane ne fuqi, dhe permbajne rregulla te llojllojta mbi anulimin apo terheqjen nga ato. Per arsye se parashikohet anulimi i njeanshem (ne praktike rralle ndodhe), edhe ato jane te perfshira ne nenin 25. Te Konventes se Vjenes. Nisur nga 11 Cf, I.CJ. Reports 1955, p. 37, para. 73 12 Para Luftes se Dyte Boterore dhe ne fillim et saj Mbreteria Serbo Kroate Sllovene ka lidhur "pakte per miqesi te perjetshme" me 24.01.1937 me Bullgarine dhe me Hungarine (12.12. 1940). Hungaria, ne me pak se ne pese muaj e ka shkelur ate Pakt, dhe se bashku me Gjermanine dhe Italine beri agresion ne Jugosllavi, Kryeministri i saj Pal Teleki per shkelje te ketij Pakti, si akt moral, beri vetevrasje. Efekte tjera lidhur me kete Pakt te miqesise se perhershme nuk ka pasur. 14 - Alternativa - reviste per shkence dhe kulture kjo, marreveshjet te cilat ekskluzivisht jane te arritura si te perkohshme, prodhojne efekte juridike sikurse marreveshjet tjera per derisa pala ne menpre te njeanshme i anulon. Keto marreveshjesh si rregull arrihen, per t’i ikur ratifikimit ne parlamentet e paleve (shteteve), apo te shtpje perfundimisht feshtjen ne interes te perbashket ne marreveshje te vejanta per kohe me te mira. Ne te drejten nderkombetare vlen rregulli se te gjitha marreveshjet, pavaresisht nga emertimi apo menpra e arritjes se tpre, i obligojne palet per derisa ato jane ne fuqi. Kjo del nga defmimi i “marreveshjes” nga neni 2-I(a) i Konventes se Vjenes, nga parimi pacta sunt servanda te konfirmuar ne nenin 28. Neni 30 i Konventes se Vjenes mbi parimin e kontratave te njepasnjeshme mbi te njejten geshtje, perparesi te vetrne i jep Kartes se Kombeve te Bashkuara - neni 103. Duke i ngarkuar obligimet nga ajo, kane perparesi ne raport me obligimet nga cilido marreveshje nderkombetare. Ne mes menprave te ndryshme te shprehjes se pelqimit te nje shteti te jene i lidhur me marreveshje ne pajtim me nenet II deri 17 te Konventes se Vjenes, perpos nenit 14, parasheh ratifikimin, pelqimin apo miratimin. Kurse marreveshjet e pa ratifikuara (les accord en forme simplifiee) u ndaj Konventes se Vjenes i obligojne palet ne menpre te njejte si ato qe jane te ratifikuara. Do te ndalem pak, per te shpjeguar se ffare efektesh juridike ka anulimi i njeanshem i marreveshjes lidhur me kufirin, kur plotesohen te gjitha kushtet qe jane te parapara ne tekstin e saj, apo kur jane pajtuar te gjitha palet qe ate marreveshje do ta pranojne. Kur behet fjale per marreveshjet dppaleshe, neni 70(1) i Konventes se Vjenes parasheh, se anulimi i njeanshem i liron te dp palet nga vazhdimi i realizimit te kesaj marreveshjeje, ndersa obligimet dhe te drejtat e paleve te dala nga realizimi i marreveshjes para nderprerjes se saje nuk jane ne dem te asnje te drejte. Nderkaq, kur behet fjale per marreveshjet mbi kufijte, imponohet ppetja, se pala qe e ka anuluar marreveshjen, a e ka fitua te drejten qe ne menpre te njeanshme ta rregulloje kufirin, regjimin kufitar dhe regjim tjeter territorial, 13 Nga gjuha frenge, Marreveshjet e thjeshtuara ne forme 15 qe ka te beje me ate geshtje. A ka te drejte ne kete situate pala kundershtare ne antdim te njeanshem? Per te aplikuar parimin e te drejtes nderkombetare uti possidetis ne te dy rastet duhet te argumentohet titulli juridik, pra baza juridike per zbatimin dhe shtrirjen e sovranitetit dhe juridiksionit te shtetit te Kosoves. Ketu pa dyshim duhen argumentuar bazat juridike ne forme dokumentacioni, qe tregojne kufijte e komunave te Republikes se Kosoves si Krahine Autonome ne ish Jugosllavi dhe hartat kadastrale (edhe pse duhet cekur qarte se parimi komtmave kadastrale te cilat nuk kane tituli juridik, edhe pse jane precize, ne perkufizimin e fundit qe rezultoje me arbitrazh ne mes te Republikes se Sllovenise dhe Republikes se Kroacise, ne me shume se 90% te rasteve te perkufizimit ne toke nuk ka treguar efekte pozitive. Nga kjo, feshtja e parimit te komunave kadastrale, sa i perket Republikes se Kosoves, duke u nisur edhe nga fakti i kolonizimit ne mes dy Lufterave Boterore 14 si dhe nga fakti se Kosova nuk ka kadastra origjinale! Si pasoje e vjedhjes se tyre nga Serbia, tregon qarte se nuk duhet te mbeshtetemi ne to, edhe nga fakti se toka e čila ishte prone shoqerore ne ish Jugosllavi — kur behet fjale per kreshta dhe kurrize malore, rrjedhe e ujit dhe burime ujore, si dhe bjeshke -, duhet te merret parimi gjeografik i reliefit apo ajo qe ne te drejten nderkombetare eshte e njohur si kufi natyral) mbase komunat kadastrale, edhe ne vende me tradite te rregullimit hapesinore, kane rezultuar si te pasakta ne vendosjen e kufirit. Pikerisht, per te rrezuar idene bazike te komunave kadastrale, duhet te shtrojme perdorimin e parimit te effectivites (ud possidetis de facto ) te konstatimit te shtrirjes efektive dhe zbatimit te pushtetit. Si$ ishin marre vesh edhe me pare ne disa raste tjera 15 shtetet per caktim te kufirit shteterore kane marre per baze, ashtu edhe ne caktim te kufirit Per me teper shih : dr. Milan Obradovič, »Agrarna reforma i kolonizacijan Kosova 1918- 1941« Prishtine, 1981 15 psh. ne zgjidhjen e kufirit ne mes Sllovenise dhe Kroacise ekspertet per perkufizim ne takimin e pare me 26. maj 1992 jane dakorduar se"the definition of cadastral boundaries" 16 - Alternativa - reviste per shkence dhe kulture shteterore ne marreveshjen e nenshkruar ne mes Republikes se Kosoves dhe Malit te Zi, parimin e hartave kadastrale dhe komunave kadastrale. Kufijte e komunave kadastrore ne te drejten nderkombetare kane karakterin e hartave gjeografike 16 . Vlera juridike e hartave mbetet e perkufizuar. Ato kane ve tem nje vlere; ate te karakterit ndihmes, q e e perjashton mundesine qe t’i jepet rendesi me e madhe se sa persumdo (lat. parashikimi) ius tantrnn apo parashikime te rrezueshme me efekt qe mund te thpejne argumentin si te tille 17 . E tera qe Keshilli Gjyqesor eshte shprehur per harta gjeografike duket si mutatis mutandis e aplikueshme edhe per komunat kadastrore, te cilat mund te merren vetem si kriter subsidiar lidhur me caktimin e kufijve ne toke. Ato jane precize, por jo me shume se aq! Ne shumicen e rasteve shprehen ne praktike si perputhje e ushtrimit te pushtetit te nje organi te njeres apo pales tjeter ne nje territor te caktuar. Ne rast, kur behet e qarte se njera pale ka zgjeruar kufirin e komunes kadastrore, dhe kur ato nuk perputhen me kufirin, ato kane vetine e njejte si hartat gjeografike. Ato, si rregull ngarkojne palen tjeter e čila konstaton te kunderten, por nuk permbajne titullus juridik per sovranitet shteteror. 2. efektet juridike te Marreveshies se nenshkruar per kufi ne mes Republikes se Kosoves dhe Malit te Zi Kosova eshte shtet i pavarur, sovran, qe nga fillimi i lindjes se saje eshte zotuar per parimet e pergjithshme juridike, per rregullat ne fuqi te drejtes zakonore nderkombetare. Po ashtu eshte angazhuar per marreveshje nderkombetare, anetare e te cilave eshte. Kosova nuk eshte anetare e OKB dhe nuk eshte pale e marreveshjeve multilaterale qe jane lidhur ne komiza te saje. Marreveshja nderkombetare qe rregullon lidhjen, interpretimin dhe nderprerjen e marreveshjeve nderkombetare eshte Traktati i Vjenes mbi te would be "the point of departure for the final decision" on the land boundary. Aide-Memoire of the Meeting of Surveying and Mapping, Expert Delegations of the Republic of Slovenia and the Republic of Croatia for the Definition of the Border, 26 May 1992, peshtje qe ka vu ne pah edhe gjykata e Arbitrazhit ne kontestin kufitare ne mes Sllovenise dhe Kroacise me 29. 06. 2017 nefq. 14-shih: https://pcacases.com/web/sendAttach/2172. 6. Martin Berishaj, Zhberja e kufirit etnik, Tirane, 2017, fq 171 17 1.C.J. Reports 1986, p. S83, para. 56. 17 drejta te marreveshieve nderkombetare ( Vienna Convention on the Law of Treaties) nga viti 1969. E ge eshte ne fugi n pa viti 1980 ■ Kosova nuk eshte nenshkruese e saje . Ne nenin 12 te marreveshjes se nenshkruar per kufi ndershteterore ne mes Republikes se Kosoves dhe Malit te Zi eshte percaktuar se, marreveshja do te hyje ne fuqi me diten kur me rruge diplomatike te pranohet lajmerimi i fundit me shkrim, me te cilen te dy palet reciprokisht lajmerohen se jane plotesuar procedurat e tyre te brendshme per fillim te hyrjes ne fuqi te marreveshjes ne fjale. Pra, hehet fjale per rastin kur shtetet te cilat kane lidhur dhe nenshkruar marreveshje, por per hyrje ne fuqi te saje, eshte i obligueshem ratifikimi. Si kusht per fillim te hyrjes ne fuqi te marreveshjes eshte caktuar qarte, se shtetet jane te obligueshme qe marreveshjen konform me kerkesat e brendshme dhe procedurat e te dy shteteve se pari ta ratifikojne ne parlamentet e tyre. Pastaj, jane te obliguara qe pas perfundimit me sukses te procedurave te brendshme juridike ta lajmerojme me rruge diplomatike. Pranimi i lajmerimit te fundit vleresohet si perfundim i mos/ ratifikimit si kusht per perfundim te tij. Vete nenshkrimi i — Marreveshjes- pra, shtetin nuk e obligon me asgje! Pas mosratifikimit te saje. Po ashtu nuk do ta obligonte as ratifikimi ne te dy parlamentet. Pas perfundimit te ketij procesi nevojitet qe me rruge diplomatike te kembejne lajmerimet me shkrim. Vetem me diten e pranimit te lajmerimit te fundit me shkrim shtetet obligohen sipas te drejtes nderkombetare per hyrjen ne fuqi te atij vendimi! Dispozitat e Traktatit te Vjenes lidhur me te drejtat e kontratave nderkombetare ( ne vazhdim TVPMN), te rendesishme per feshtjen e pergjigjes ne pyetje ffare pasojash juridike kane dale ,e nenshkrimin e marreveshjes per kufi ne mes Republikes se Kosoves dhe Malit te Zi, jane ne nenet II., 12., 14,16., dhe 18. Neni II. (menyrat e pelqimit te shteteve qe i lidhe marreveshja) TVPMN percakton : “ Pelqimi i nje shtetiper t'u detyruar nga nje traktat nderkombetar mund te shprehet me nenshkrimin, shkembimin e dokumenteve qe perbejne nje traktat nderkombetar, ratifikim, pranim, aprovim ose aderim ose me ndonje mjet tjeter te tene dakord” 18 - Alternativa - reviste per shkence dhe kulture Konform me kete nen Republika e Koso ves dhe Mali i Zi jane marre vesh qe marreveshja detyrohet me ratifikim sipas te drejtes nderkombetare si? ishte e shenuar me larte. Po qe se shtetet do te deshironin qe marreveshja i detpron vetem me nenshkrim, ata konform nenit 12 (menyra e pelqimit te shteteve qe i lidhe marreveshja me nenshkrim) TVPNM do te duhej eksplicite te shenohej ne Marreveshje, se a do te merren vesh palet gjegjesisht do te duhej te dale nga autorizimi i perfaqesuesit te autorizuar te shtetit i čili e ka lidhe Marreveshjen gjegjesisht, do te duhej garte te tregoi ate OELLIM gjate negociatave. Asgie nga kjo nuk eshte plotesuar ne rastin e lidhies se Marreveshies . Per konstatim te efekteve juridike te nenshkrimit konform me dispozitat e Marreveshjes eshte i rendesishem kryerreshti i pare i nenit 14 (Pelqimi i shtetit qe ta detvroje marreveshja nderkombetare e eksplikuar me ratifikim, pranim apo aprovim) TVPNM qarte e percakton: " I. Pelqimi i nje shteti per t'u detpruar nga nje traktat nderkombetar do te shprehet me ratifikim kur: a) traktati nderkombetar parasbikon qe pelqimi te shprehet me ratifikim; b) eshte konstatuar se vendet negociuese kane rene dakord qe ratifikimi eshte i domosdoshem; c) perfaqesuesi i saj nenshkruan traktatin nderkombetar me rezerven e ratifikimit ose d) qellimi i Shtetit per te nenshkruar nje traktat nderkombetar, qe i nenshtrohet ratifikimit, rrjedh nga autorizimi i perfaqesuesit te tij ose eshte shprehurgjatenegociatave Sij eksplikohet qarte nga neni i mesiperm, neni 12 , Marreveshja del se shtetet kane lidhe marreveshje nderkombetare e čila do te shprehet me ratifikim dhe kane shprehur pelqimin e vet per detyrim me Marreveshje,vetem pasi qe te kryhet procedura e ratifikimit Tutje neni 16. (Kembimi apo deponimi i dokumenteve mbi ratifikim, miratim, peqim apo aderim ) TVPNM percakton: 19 "Pervef nese traktati nderkombetar parashikon ndrpshe, instrumentet e radfikimit, pranimit, miratimit ose aderimit do te thote se Marreveshja nderkombetare e lidh: aj duke i shkembyer ato midis Shteteve Kontraktuese; b) me depozitimin e tyre tek depozituesi ose (c) duke njoftuar zyrtarisht shtetet te cilat jane pale kontraktuese ose depozituesi, nese eshte rene dakord. ” Rregullimi i nenit 12 te Marreveshjes pason edhe dispoziten e nenit 16 te TVPNM ku si filli, i vlefshmerise se Marreveshjes percaktohet vetem dita kur te pranohet lajmerimi i fiindit me shkrim mbi plotesimin e kushteve juridike per fillim apo hedhje poshte te vlefshmerise se Marreveshjes (pra ne momentin kur dorezohet dokumenti-nota mbi (mos)ratifikim). Se kendejmi, kur pjesa e madhe e Kosoves dhe politika kundershton ratifikimin e marreveshjes sepse si e tille shpien ne humbje te madhe te territorit te Kosoves duke perfshire ketu edhe burimet e ujit, eshte tejet i rendesishem neni 18 . (obligimi per tu hedhur poshte permbajtja dhe qellimi i marreveshjes nderkombetare para hyrjes se saje n fuqi) TVPNM, percakton: “Shteti duhet te permbahet nga veprimet qe mund te shkaterrojne objektin dhe qellimin e traktatit nderkombetar nese: (a) nenshkruajne nje traktat nderkombetar ose dokumente sbkembimi qe perbejne traktatin nderkombetar, qe i nenshtrobet ratifikimit, pranimit ose miratimit, derisa qartesisht nuk shpreh qellimin e tij per te mos u bere pale ne traktat nderkombetar; (b) te shprehe pelqimin per t'u lidhur me nje traktat nderkombetar, perpara hyrjes ne fuqi te saj dhe me kusht qe zbatueshmeria te mos shtphet ne menyre te pa justifikueshme’ ’. Para se gjithash duhet te qesim ne pah piken a) te nenit 18., e čila shtetet nenshkruese te marreveshjes nderkombetare i ngarkon me obligime te caktuara te drejtes nderkombetare qe tejkalojne obligimet sipas parimit te besimit te mire ( bona fide) dhe shteteve nenshkruese te marreveshjes nderkombetare u jep ne zgjidhje dy mundesi; si te sillen pas nenshkrimit e qe eshte shprehur si me poshte. 20 - Alternativa - reviste per shkence dhe kulture Pa dyshim se shteti nenshkrues i obligimit te dale nga e drejta nderkombetare, qe te permbahet veprimeve, per shkak te cilave do te hidhej poshte permbajtja dhe qellimi i marreveshjes nderkombetare. Por kjo e fundit vlene nese: 1) per deri sa shteti nuk e ratifikon marreveshjen nderkombetare — atehere mbetet detyrim qe del nga drejta nderkombetare per teresi te permbajtjes se saje ose 2) per deri sa gartazi nuk e shpreh gellimin se nuk do te behet pale e marreveshjes nderkombetare . Shteti vepron ashtu, per te hedhur poshte permbajtjen dhe qellimin e marreveshjes nderkombetare ne menyre duke qene si shkeles i rregullave te drejtes nderkombetare, po qe se ndonje sjellje e tij do te shkaktonte situate e čila me vone do te implikonte dhe do te sa i perket ishte plotesimit te marreveshjes nderkombetare dhe rregullave te saje pa rendesi. Nese shteti tjeter do te dinte se pala e pare nenshkruese do te sillej ne kete menyre, marreveshjen nderkombetare nuk do ta nenshkruante me kushte te njejta dhe ate nuk do ta lidhte. Vete fakti i mos ratifikimit nuk done te thote assesi veprim. qe do ta anuloje permbajtjen dhe gellimin e marreveshjes nderkombetare . 18 Ne rast qe ne Kosove do te mbizoteronte qendrimi se per shtetin kjo marreveshje nuk eshte e pranueshme, munde te thirret ne rregullen e te drejtes nderkombetare e perfshire ne piken a) te nenit 18., te TVPNM, me kusht qe Kosova (gjegjesisht lidhur me te, konform me te drejten nderkombetare perfaqesuesit e autorizuar ne forme te rregullte) QARTAZI te shprehin qellimin se nuk do te behet kontraktuese e Marreveshjes . Ne natyren e pamohueshme e te drejtes zakonore 19 eshte perfshire rregulla brenda nenit 18 te TVPNM ne vitin 1966 te cilin Komisioni per te drejte nderkombetare 20 duke u mbeshtetur ne Gjykaten e perhershme 18 Villiger, M.E., Commentary on the 1969 Vienna Convention on the Law of Treaties, Martinus Nijhoff Publishers, Leiden, Boston, 2009, fq. 249. 19 Villiger, M.E., Commentary on the 1969 Vienna Convention on the Law of Treaties, Martinus Nijhoff Publishers, Leiden, Boston, 2009, fq. 252. !0 ILC Draft 1966, VBILC 1966 II 202 21 ndershteterore ne Haag per feshtjen Certain German Interests in Polish Upper Silesia Čase 21 nga viti 1926. Po ashtu ishte konfirmuar qendrimi mbi natyren e te drejten zakonore edhe ne praktikat e mevonshme gjyqesore dhe ne praktikat e shteteve , 22 Kosova pra, pa dyshim mund te thirret ne rregullimin brenda nenit 18 te TVPNM mbase nga dita e themelimit te saje eshte e lidhur me te drejten zakonore nderkombetare qe eshte ne fuqi. Rregullimi ne kete nen ka rendesi te vefante ne hedhje drite te numrit te madh te marreveshjeve nderkombetare qe nuk kane filluar kurre te vlejne, mbase shtetet kane mbetur vetem ne nenshkrim. 23 Kosova mundet pra, kurdohere pas nenshkrimit (por para ratifikimit apo jo te saje) te shpreh qarte se nuk do te behet kontraktuese e Marreveshjes mbi kufi ne mes Republikes se Kosoves dhe Malit te Zi. Kete gje munde ta beje keshtu: a) me deklarim te qarte apo b) implicite me sjellje te vete, mbase propozimi i Malajzise ne konferenčen kodifikuese TVPNM, se shteti ka per obligim qe qellimin e vet te shprehi qarte “ me shprehje me te qarta” ne Vjene nuk u pranua dhe nuk ishte miratua nga ana e shteteve tjera. Po qe se Kosova e bene kete gje, Mali i Zi nuk munde te kerkoj me qe Kosova te permbahet ne veprime, per te cilat munde te hedhet permbajtja dhe qellimi i Marreveshjes per kufi ne mes te republikes se Kosoves dhe Malit te Zi. Vendimi mbi ate se a do te ratifikoje apo io shteti marreveshien nderkombetare pas nenshkrimit eshte krejtesisht vendim subiektiv i qdo shtetit i čili sa i perket sai eshte teresisht i lire . E drejta nderkombetare 21 PCiJ (1926) Series A no. 7, 30. 22 Per me teper shih: Gjykata e shkalles se I. e bashkesive evropiane ne feshtjen e Opel Austria GmbH v. Council of the European Union, ILR 113 (1999) 323; qendrimi i SHBA , se neni 18. nenkupton vlefshmerine e te drejtes zakonore nderkombetare, International Lawyer 6 (1972) 431; permbledhja e praktikes se SHBA dhe BAshkimit Sovjetik ne Turner, Virginia JIL 21 (1981) 766 dhe tutje .; qendrimi i Qeverise Zvicerane ne SJIR 37 (1977) 150 dhe vijuese. 23 Shih p.sh.. Svvaine, Stanford Law Review 55 (2003) 2085. 22 - Alternativa - reviste per shkence dhe kulture kontraktuale bazohet ne pajtimin e vullnetit te shteteve dhe gdo njeri shtet eshte sovran ne dhenie te pajtimit te vet, per deri sa nuk do te ishte ne kundershtim me normat kognitive te drejtes nderkombetare. Shikuar nga kendi i te dreites nderkombetare. shtetet e treta nuk kane asnje arsvetim nderkombetare iuridik te kerkoine nga shteti ratifikimin e marreveshjes nderkombetare. Ne doktrine nuk eshte krejt e qarte se, a munde te thirret shteti ne faktin se eshte shkelur neni 18. i TVPNM, para se te shprehet qarte qellimi i shtetit tjeter, te konfirmoje qartazi pas shprehjes se qarte te qellimit si vijon. Per Kosoven eshte tejet me rendesi qe te merret qendrimi a deshiron Marreveshjen ta ratifikoj apo jo, mbase teorikisht, Mali i Zi edhe pas vendimit te mevonshem te Kosoves, e čila do te shprehte qarte vullnetin e vet, do te pohonte se Kosova e ka shkel obligimin e vet nderkombetare juridik, sig del nga neni 18., i TVPNM per periudhen e ndermjetme, pra nga nenshkrimi e deri te shprehja e qarte se marreveshjen nuk do ta ratifikoje. 3. konknl-rioni Eshte vendim sovran i Republikes se Kosoves lidhur me Marreveshjen e kufirit ne mes Republikes se Kosoves dhe Malit te Zi, se a do ta ratifikoje apo jo ate marreveshje te nebshkruar me 26.gusht 2015 Bazuar ne te drejten nderkombetare konform te rregullave juridiko zakonore qe jane shkruar ne nenin 18., te TVPNM e ka litine e plote qe kurdo here pas nenshkrimit te shprehi qellimin e vet qe Marreveshjen mos ta ratifikoje dhe per kete nuk ka nevoje qe te arsyetohet. Cjleshtje tjeter me rendesi pa dyshim eshte vleresimi politik se kur eshte oportune qnje gje e tille, posa^erisht duke pas para sysh se perfaqesuesi me i larte i shtetit ka deklaruar se Marreveshja eshte konform me aktet themelore ne baze te ciles eshte pavaresuar Kosova. 23 The Russian-Ukrainian conflict over Crimea Dr. Anton BEBLER Security on our continent has been for the last four decades burdened, i.a., by armed violence and wars accompanying the disintegration of a number of States in the Eastern Mediterranean, Westem Balkans and on the territory of the former Soviet Union. These developments resulted in the appearance on the political map of Europe of more than a dozen new and intemationally recognized States. Mostly successful secessions within some of these new States created in addition, a group of parastates unrecognized or less than universally recognized by the intemational community. Northern Cyprus, Transnistria, Abkhazia, Southern Ossetia, Nagomy Karabakh and later also Kosovo became to be treated in the intemational relations literature as so- called “firozen” conflicts in Europe and its vicinity. With Kosovo moving out of this group a nevvcomer appeared in spring 2014. This newcomer is the Ukrainian-Russian conflict over Crimea. It has been closely related to the attempted secessions and armed violence in Eastem Ukraine in vvhich the Russian Federation has been heavily implicated. However, the conflict in Eastem Ukraine differs in several important respects from that over Crimea and, so far, its present outcome. Like four other “frozen” conflicts mentioned above Crimea is geographically located on the Southern periphery of the former Soviet Union. Also substantively the newest open conflict bears a number similarities with ali the other ex-Soviet cases. The five ex-Soviet entities involved in these conflicts share up to two centuries-long history of Russian imperial and subsequently of Soviet communist mle. Russian imperial rule had been preceded by up to three centuries of direct Ottoman mle or of strong dependency on the Subleme Porte. In the XVIIIth and XIXth centuries, follovving Russian victories in several wars against the Ottomans the five 24 Alternativa - reviste per shkence dhe kulture lands were militarily conquered or ceded to and subsequendy annexed by the Russian Empire. The newest conflict in and over Crimea has developed since 1991 along the porous ethnic, linguistic and cultural line within a young successor State of the Soviet Union, other than the Russian Federation. In Ukraine this line has separated a majority within the titular nation, on one hand, and a considerable part of the Russian and Russian-speaking minority, on the other hand. This “Russian” population has constituted however a strong local minority or a regional majority in parts of that successor State — in Eastem and Southern Ukraine and on Crimea. In two other cases — in Abkhazia and Southern Ossetia a political divide has separated the titular majority non-Russian nation (the Georgians) from two minorities living in entities bordering on the Russian Federation and whose members were massively given Russian passports. In four out of five cases the presence of the Russian Armed Forces on the territory of a legally independent post- Soviet successor State, offered not only psychological comfort but also, when needed or feared, physical protection to separatists. This protection alIowed them to carry out illegal referenda, to proclaim and subsequently to defend the secession. In four cases mentioned above the separatists appealed to and begged the Russian Federation to be admitted into it. So far only Crimea became legally (and to a lesser extent substantively) an exception. Unlike in three other cases it was prompdy admitted and became reunited with the Russian. This exception could be explained chiefly by Russia’s wider geostrategic interests. Moreover historically Crimea had been for about 168 years an integral parts of imperial Russia and after 1921 of the Russian Soviet Federation. Psychologically Crimea is also much closer to the hearts of many Russians and particularly of the Russian military than any of the four other ex-Soviet territories. This is primarily due to the role of the stronghold Sevastopol in two major defensive wars waged against Western invaders (UK, France, Italy and the Third Reich with its allies) in which several hundred thousand Russian soldiers died on Crimea. 25 Transnistria’s dravvbacks are related to its territorial discontinuity with the Russian Federation, to the landlocked position and awkward configuration of its narrow strip of land on the left bank of the River Dnestre. The main reasons for not incorporating legally Abkhazia and Southern Ossetia into the Russian Federation seem to have been, so far, diplomatk ones, the desire of the Russian govemment to mend its relations with Georgia and the fact that neither of the two populations belongs ethnically or culturally to the Russian diaspora abroad. The historic background of the conflict Since the antiquity and until 2014 the entire territory of Crimea or its parts have been ruled in succession by the Greeks, Bulgars, Scythians, Romans, Gots, Fluns, Khazars, Kievan Rus, the Byzantine Empire, Venice, Genoa, Kipchaks, the Mongol Golden Horde, Ottoman Empire, Russian Empire, Soviet Russia, Soviet Union, Germany, Soviet Union again and Ukraine. After the destruction of the Golden Horde by Tamerlan the Crimean Tatars established in 1441 an independent Crimean Khanate. It encompassed most of the peninsula and also the territory of today’s Southern Ukraine and part of Southern Russia. Its Capital for most of the Khanate’s existence was in Bakhchisaray. The Ottomans conquered the Southern coast of Crimea, chased away the Genoans and annexed it to the Empire. In 1475 the Khanate was forced by them to become an Ottoman dependency. Thus in its very long knovra history Crimea had been an independent State for less than four decades. The two leaders involved in the newest conflict over Crimea— Ukrainian President Petro Poroshenko and Russian President Vladimir Putin both represent Slavic nations. Hovvever the present dispute is about the territory of the peninsula bearing the name Krim or Krym which in their closely related Eastem Slavic languages was borrovved from the Turkic word qirim. In the XIII century this name was given initially to the Capital of a province ruled by the Tatar-Mongol Golden Horde. The more ancient Greek name 2 6 - Alternativa - reviste per shkence dhe kulture of that land Tauris/Taurica as weU as the new Hellenic-sounding names of Sevastopol, Simpheropol and of several other tovvns remind of the most ancient recorded inhabitants of Crimea — the Tauris and the Helienes. Crimea became a colony of the Russian Empire in the late XVIIIth century as a result of Russian victories in the first and the second wars with the Ottoman Empire. The first of these two wars broke out in 1768. The casus belli was the Russian interference in Poland’s intemal affairs and the presence of Russian troops in Poland supporting the newly elected Polish king Stanislas Poniatowsky, a Russian protege. The Ottoman govemment, encouraged by France, demanded the withdrawal of Russian troops from Poland. Follovving Russia’s refusal the Ottomans initiated naval and land warfare. The Khan of Crimea Sahin Giray with his cavalry invaded Southern Russia and soon retumed to Crimea reportedly with about twenty thousand able-bodied captives. This invasion proved to be the last of almost regular slaves-capturing raids by the Crimean Tatars on the territory of today’s Ukraine and Southern Russia. In 1774, after another defeat, the Ottoman Empire was forced to recognize Crimea’s independence although the Sultan as Khalif retained his spiritual power over ali Crimean Muslims. Crimea’s outright annexation by Russia follovved in 1783. Sahin Giray fled Crimea in 1787 and was later executed by the Ottomans for treason. Crimea was given by the conquerors a new, Hellenic — sounding name-the Taurida govenorate, later changed to the Taurida Oblast Numerous wars, the Russian imperial and later Soviet rule dramatically changed Crimea, demographically, culturally, economicly and politicly. In the I780-I790s, the land experienced summary executions, exodus and mass expulsion of Muslim Tatars and Turks, the demolition or conversion of most of close to 1600 mosques and other Islamic monuments, disbanding Islamic medressas and other Islamic institutions. To the official title of the Russian Empress Catherine the Second a new title was added — “Empress of Tauridian Hersonis”, with a new, Tauridian coat of arms. The renaming of the peninsula and of its main towns into former or entirely newly produced Hellenic designations had an important political meaning. The irradication 27 of the Tatar-Mongol, Ottoman and Islamic heritage expressed also symbolically a Christian Reconquista of the lands long occupied by the Moslems. This Russian policy was supported initiallp by Austria. Thus on her first and triumphant trip to Crimea in spring 1787 the German-born Catherine the Second was accompanied by the invited Holy Roman Emperor Joseph the Second. Giving the peninsula a Hellenic name expressed the Russian govemment’s intention of liberating ali Greeks of Ottoman rule, of conquering Constantipol (renamed in 1930 into Istanbul) and restoring the Byzantine Empire under Russian tutelage. The new additional imperial title reflected the grand geopolitical objective of claiming for Russia the Byzantine heritage in the Balkans and Eastem Mediterranean. The Russian expansion in the Black Sea region and in the Caucasus, at the expense of the Ottoman Empire ran from the early XIX century into growing opposition by Great Britain, France and Austria. This opposition went by mid-XIX century ali the way to a direct military confrontation and a bloody war, fought mostly on Crimea. The immediate pretext for the Crimean War was the Russian occupation of two Danubian principalities Wallakhia and Moldavia. In January 1854 the British and French fleets demonstratively sailed into the Black Sea. Following a Russian rejection of the British ultimatum to withdraw Russian troops from the Danubian principalities (whose territory is in today’s Romania and Moldova) Great Britain and France declared war on Russia. In September 1854 about 170 thousand Ottoman, French and British troops landed on Crimea and started a year long siege of the Russian stronghold Sevastopol. In January 1855 the Kingdom of Piemont and Sardinia joined the anti-Russian coalition which ultimately sttffered staggering casualties. The Westem powers and the Ottomans nevertheless won the war with the Russian Army (which lost about 130 thousand soldiers), achieved the (only temporary) destruction of the Russian Black Sea Fleet and of the fortress Sevastopol, as well as the temporary military neutralization of the Black Sea. They failed hovvever to dislodge Russia from Crimea. 28 Alternativa - reviste per shkence dhe kulture From the XIX century on the steady Russification of Crimea’s remaining population has been achieved by inward migration of mostly Russian speakers as well as through public schools and administration, obligatory military Service and later by mass media, mosdy in Russian. In 1944 — 1945 the entire non-Slavic population was deported from Crimea. It is estimated that nearly half of the deported Crimean Tatars died during or immediately following the transportation and resettlement in Central Asia. Unlike other deported minorities, the Tatars were for several decades officially banned from Crimea. Although legally rehabilitated in 1967 and since December 1991 allowed to return to their homeland, they stili have not been compensated for the losses of life and property. The legal status of Crimea from 1917 to 2014 Since the collapse of the Russian Empire, two revolutions in 1917 and the end of the Russian Civil War the official name and the legal status of the penninsula have changed many times. The Russian Bosheviki launched a wave of replacing previously official imperial names of many provinces and cities with nevv ones. As an expression of the new nationality policy, and a friendly gesture also toward Kemal Ataturk’s Turkey the previous official designation of the peninsula as Taurida was replaced with a Turkic name Krym. In October 1921 the Crimean Autonomous Soviet Socialist Republic was proclaimed as a unit of the Russian SFSR. The new name and the autonomy status were related to the presence of stili sizeable non-Russian minorities, primarily of the Crimean Tatars. In 1922 Crimea became incorporated into the Soviet Union and remained within USSR until its dissolution in December 1991. The only exception was the period from late summer 1941 until spring 1944. Most of Crimea had been then occupied by the Third Reich and from September I, 1942 administered as the Generalbezirk Krim and Teilbezirk Taunen. After the war Adolf Hider intended to have its population fully Germanized and the semipeninsula renamed into Gothenland. In May 1944, on Stalin’s order, ali national minorities, primarily the Crimean Tatars were brutally deported from . 2 9 Crimea to other parts of the Soviet Union, mostly to Uzbekistan. Crimea was subsequently stripped of its prewar autonomy status and became an ordinary oblast of the Russian SFSR. In February 1954 the Praesidium of the Supreme Soviet of the USSR issued a decree transferring the Crimean Oblast ffom the Russian Soviet Federative Socialist Republic to the Ukrainian SSR. The transfer had been described by official communist propaganda as a symbolic brotherly gesture marking the 300* anniversary of Ukraines joining the Russian Empire. This momentous decree by the Praesidium of the Supreme Soviet of the USSR gave legal cover to a decision actually made by the Politburau of the Communist Party of the Soviet Union (CPSU). The decree was adopted on February I9 th , 1954 at the Praesidium’s session which was irregular, vvithout a quorum required and vvhich ended up vvithout discussion. The decree violated Art. 14 and 18 of the then valid, “Stalin’s” Constitution of the Soviet Union vvhich required a formal agreement betvveen two or more Soviet Socialist Republics for any change of their borders. The entire Supreme Soviet of the USSR (and not its Praesidium) could only confirm such an agreement but not by itself adopt a constitutional amendment to this effect. In Crimea’s čase no such parliamentary proceedings were duly initiated in the Russian and Ukrainian parliaments, no relevant parliamentary sessions were held, no debates took plače, no votes were taken and no agreement adopted and signed. Moreover, in violation of the Constitution of the Russian Soviet Federal Socialist Republic (RSFSR) the Crimean population was deprived of its right to give or deny its consent to its major status change. Furthermore the transfer to Ukraine did not apply to the area of Sevastopol. Six years earlier, in October 1948, Sevastopol was namely removed from the Crimean oblast but remained legally part of the Russian SFSR also after 1954. In 1978 the Ukrainian Soviet Socialist Republic, in its Constitution, illegally annexed Sevastopol by including the area into its own territory. Moreover, until 1992 the inhabitants of Crimea (and Sevastopol) had retained their citizenship and personal documents of the Russian SFSR. The transfer of Crimea to Ukraine vvas thus on several 30 Alternativa - reviste per shkence dhe kulture counts clearly illegal even in Soviet terms, unconstitutional and illegitimate by democratic standards. The next status change of Crirnea occurred during the process of dissolution of the Soviet Union in I990-I99I. In February 1991 the Crimean Oblast was upgraded again to the status of an autonomous republic, this time within Ukraine. In summer 1991 an attempted coup d’etat against Michail Gorbachov took plače also in Crimea where the then President of the Soviet Union was vacationing. The coup, its aftermath and the referendum on Ukraine’s independence on December 2, 1991 actually sealed the fate of the USSR. Simultaneosly with the all-Ukrainian referendum on independence the population of the Autonomous Republic of Crimea had to be consulted on vvhether it desired to remain in Ukraine after the dissolution of the USSR or altematively to rejoin the Russian Federation. The failure by the Ukrainian government to hold a separate referendum in Crimea constituted a gross violation of the Soviet federal law on the procedure of dissolution. The Soviet Union was in fact unconstitutionally dissolved on December 8, 1991 at a meeting of the heads of the Russian Federation, Ukraine and Belarus. At that gathering in the hunting reserve Belovezhska Pushcha the Russian leader Boris Yeltsin failed to request from his Ukrainian colleague Leonid Kravchuk Crimea’s retum to “mother” Russia. On February 26, 1992 the Supreme Soviet of the Crimean ASSR, vvithout the consent of Ukrainian authorities changed the official name of the land into the Republic of Crimea. On May 5, 1992, the Crimean parliament proclaimed Crimea’s self-govemment and passed its first constitution. Russian President Boris Yeltsin failed then to support the Crimean separatists and left them “cold in the rain”. His government apparently decided that maintaining goodneighborly relations with Ukraine was more important than the possession of Crimea. Under the pressure from Kyiv the constitution was amended already on May 6, 1992 with a sentence on Crimea as part of Ukraine. On May 19, 1992 the proclamation of Crimean self-govemment was annulled by the Ukrainian Supreme Rada (parliament). As a quid pro quo Kyiv agreed to strengthen Crimea’s autonomous status. — 31 On July 1993 The Supreme Soviet of the Russian Federation reconfirmed Sevastopofs States as a Russian federal town from December 1991 and directed the government of the Russian Federation to conduct negotiations with the Ukrainian government on this matter and to ask it to remove from Sevastopol Ukrainian special units. Exploiting its increased legal prerogatives Crimean parliament established on October 14, 1993 the post of President of Crimea and granted the Crimean Tatars regular representation in the consultative Council of Fourteen. On March 17, 1995, Ukrainian parliament annulled Crimea’s new constitution, removed President of Crimea Yuriy Meshkov and abolished his office. The President was charged with anti-state activities, with promoting Crimea’s secession from Ukraine and its integration with the Russian Federation. The Russian federation failed again to support the Russian separatists on Crimea. Apparently good relations with Ukraine were again considered as more important. Crimea’s secession from Ukraine Since the breakup of the USSR political tensions between the two neighboring States - Ukraine and Russia have continued on many issues. These included also those related to the' status of Crimea, to the division of the Soviet Black Sea Fleet betvveen the two States, to the basing rights of the Russian Black Sea Fleet in Sevastopol, to the Russian use of military facilities on Crimea, to the number and status of the Russian military personnel on Ukrainian territory etc. Since 1991 Moscovv has undercover supported and controlled the actions of Russian separatists on Crimea and also maintained a sizeable contingent of its own civilian (FSB) and military intelligence (GRU) agents. Russian contingency plans for annexation of Crimea have been probably prepared and regularly updated since, at least, the mid-I990s. In 1997 a 32 Alternativa - reviste per shkence dhe kulture prominent Russian geostrategists Sergei Karaganov wrote about a possible disintegration of Ukraine and the absorbtion of its parts by Russia. 24 In 2007 Yulia Timoshenko, former Prime Minister of Ukraine, publicly warned the West of Russia’s policy of destabilizing the Ukrainian government, particularly on Crimea, similarly as in other neuralgic areas on the ex-Soviet periphery. 25 In 2008 the Ukrainian Foreign Minister Volodymyir Ohryzko protested against the mass distribution of Russian passports on Crimea. He described the campaign as a “real problem” in conjuction with Russia’s declared policy of possible military interventions to protect Russian citizens living abroad. 26 In August 2009 anti-Ukrainian demonstrations broke out in Crimea calling on Russia to act in the same way as it did in Southern Ossetia and Abkhazia during the war with Georgia in 2008. The decision to annex Crimea at an opportune moment was probably made in late spring 2008, soon after NATO at its Bucharest summit promised Ukraine (and Georgia) future membership in the Alliance. The operational plans for an invasion were probably temporarily postponed after Victor Yanukovich was elected President of Ukraine. The penetration of high governmental offices by double, Ukrainian and Russian citizens, growing fmancial dependence of Ukraine on Russia and expanded cooperation between the two military-industrial complexes ostensilly reduced the urgency of annexation. The situation changed abruptly on February 22, 2014 when President Victor Yanukovich and a group of high Ukrainian officials, closely connected to the Russian security Services, unexpectadly fled from Kyiv and soon also from Ukraine. The coup d’etat performed in the Ukrainian parliament (in gross violation of Art. III of the Constitution), the ensuing temporary power vacuum and general confusion in Kyiv offered an ideal opportunity to the Kremlin for carrying out the latest version of its contingency plans for annexing Crimea. On I March 2014, the Council of 24 Sergei Karaganov, Russia and the Slav vicinity in Baranovsky, V. (1997), p. 300. Foreign Afafirs, no. 3, 2007 and in Rossia v globalnoy politike, vol. 5, no. 3, 2007, pp. 104- 105. »Federal Law on the State Policy in Regard to the Fellovv Citiuens Residing Abroad« (1999) — 33 Federation of the Federal Assemblv of the Russian Federation unanimously approved the request by President Vladimir Putin to allow the bringing "limited military contingent" of the Russian armed forces to the territory of Ukraine. Clashes between pro-Russian and pro-Ukrainian protesters broke out on February 26, 2014 in front of the parliament building in Simferopol. During these clashes and at other rallies the pro-Russian protesters were demanding the secession ffom Ukraine and asking for assistance from Moscow. In the early hours of February 27 masked armed individuals seized and locked up government buildings in Simpheropol, including the building of the Supreme Council. At its emergency session, behind closed doors Sergey Aksyonov of the hitherto marginal Party of Russian Unity and himself a Russian from Moldova was appointed the new Prime Minister of Crimea. The Supreme Council also voted to hold a referendum on the status of Crimea. The military take-over of Crimea was obviously well prepared, rehearsed in advance and exceptionally well executed. The Ukrainian security Services apparently failed to detect the preparations for the Russian operation. Assembled for this operation was were about 2000 naval infantrymen (marines), stationed in Sevastopol, about 7,000 special troops brought to Crimea mosdy by air as well as about 15,000 troops transported by ferries to Kerch across the straits. These additional units came mainly from the Russian Southern Military District. The Russian command actively engaged fevver than 10,000 assault troops, mostly on vvheeled BTR-80 armoured personnel carriers. The masked “green men” vvere a hybrid betvveen regular infantry and anti- terrorist police units having a secret chain of command and bearing no insignia or visible rank on their combat fatigues. Ali this vvas clearly designed to conceal the State identity of the invading force. Launched into action on February 28, 2014, Russian forces, assisted by armed “self defence” militias swiftly seized the strategically important Perekop Istmus, blocked or cut off most land, sea and air connections betvveen Crimea and the mainland Ukraine, took over ali Crimean ports and airports, radio and 34 - Alternativa - reviste per shkence dhe kulture TV stations, blocked and occupied ali installations of the Ukrainian Army and Navy. About 22 thousand Ukrainian military personnel surrendered without a fight and only a minority of them choose to be deported to the mainland. These actions by the Russian Federation were taken in a clear violation of Art. 2(4) of the UN Charter, which States that “ali Members shall refrain ... from the threat or use of force against the territorial integrity ... of any State”. It also violated the “Declaration on Principles of International Law” (1970), adopted by the UN General Assembly which declared illegal any territorial acquisition resulting from a threat or use of force. The same applies to Principles 1-5 of the CSCE Helsinki Final Act (1975), to the “Treaty of Friendship and Cooperation between the Russian Federation and Ukraine” (1997), as well as to a number of other bilateral and multilateral interstate treaties and agreements which affirmed and guaranteed Ukraine’s sovereignty and territorial integrity. On November 14, 2016 the International Criminal Court endorsed in a preliminary finding Ukraine’s claim that the Russian Federation occupied Crimea and thus committed an act of aggression against its territory. Follovving this report the Russian Federation withdrew its signature from the ICC Statute (N.B. Like USA, China, India and a number other States Russia has never ratified the Rome Statute). On the other hand the International Court of Justice in its decision on April 19, 2017 found Ukraine’s allegation about “Russian aggression” and “occupation” of Crimea as irrelevant for the čase and declined to adopt provisional measures against Russia. In February-March 2014 part of Ukraine’s internationally recognized state territory was occupied by the armed forces of a neighboring state and subsequently annexed by the latter. The overvvhelmed interim Ukrainian government decided not to use the Ukrainian Army, Police and state security services to resist the violation of Ukraine’s territorial integrity and Crimea’s separation. Its decision not to oppose and de facto to allovv the occupation and to vvithdravv its military and civilian personnel amounted to Crimea’s surrender to the Russian Federation, under duress. As a 35 consequence Ukraine lost about three percent of its State territoiy, about five percent of its population and about 3.6 percent of its GNP. AIso lost were i.a. a good part of Ukraine’s territorial waters, of its exclusive economic zone vvhich potentially contains rich oil and gas deposits as well as considerable State civilian and military property. The referendum on Crimea’s reuniting with the Russian Federation was held on March 16, 2014. The ballot contained two questions and only one positive response was considered valid: 1. Do you support the rejoining of Crimea with Russia as a subject of the Russian Federation? 2. Do you support restoration of the 1992 Constitution of the Republic of Crimea and Crimea’s status as a part of Ukraine? The ballot omitted two other possible choices — Crimea’s remaining part of Ukraine under the current constitutional provisions or Crimea’s independent statehood. The referendum in several important respects did not conform to high democratic standards. The time shortage did not allow for a real and substantive public debate on such a momentous issue. The mass media were fully controlled by the separatists. The referendum was held under the irregular conditions of Russian mihtary occupation with the presence in public places of armed local irregulars, of Russian Cossacks, of Serbian “Chetniks”, as well as of masked “little green men” but undoubtedly belonging to the Russian Armed Forces. The OSCE Chairperson-in-Office Didier Burkhalter did not accept an invitation by Crimea’s authorities to send ODIFIR observers citing the unconstitutional nature of the referendum. In addition the invitation did not come hrom an OSCE participating State. Individually and selectively invited European observers reported hovvever that the referendum was carried out without violence and visible irregularities. According to the Crimean authorities 81,36 percent of the registered voters took part in Crimea’s referendum and 96,77 percent of 36 Alternativa - reviste per shkence dhe kulture them voted for its separation from Ukraine and for reuniting with Russia. 27 It cannot be excluded that the official figures were inflated in order to stronger legitimize Crimea’s incorporation into the Russian Federation. Inspite numerous shortcomings of the referendum it seems however reasonable to assume that the Russian-speaking majority among the Crimean population favored Crimea’s secession from Ukraine and its rejoining Russia. Their decision probably reflected i.a. the deep dissatisfaction with the State of economic and political affairs in Ukraine, with the widespread incompetence and rampant corruption in Kyiv and also in Eastern Ukraine. In these respects the feelings of the Russian speakers on Crimea largely coincided with the feelings of many Ukrainians, including the Maidan protesters. A bili hastily passed by the Ukrainian parliament abolishing the official status of the Russian language was aptly used by the separatist and also by the Russian mass media to scare off Russian speakers in Ukraine. (N.B. The bili was vetoed by the interim President and never went into effect). Most Russians on Crimea apparently did not want any more to be a national minority in another country, exposed to steady Ukrainization. Moreover, the Russian-speakers on Crimea were promised by the separatists and indeed expected general economic improvement in their standard of living, at least, twice higher Russian wages and retirement benefits etc. These factors help to explain to a great extent the political success of the referendum. Crhnea’s axmexation by the Russian Federation On February 28, 2014 a group of over 20 deputies submitted to the Speaker of the Russian State Duma a draft amendment to the constitutional law on the admitting new subjects to the Russian Federation. The draft specifically justified incorporating parts of Ukraine into the Russian 27 The percentage of »yes« votes on Crimea was in 2014 by about three points lower than the official results of the Austrian plebiscite on Anschluss in 1938. 37 Federation on the grounds of alleged Ukrainian discrimination of national minorities. On March 17, 2014 Crimea for the second time declared its independence from Ukraine and this time also asked the Russian Federation to join it. The Sevastopol City Council requested to be admitted separately as a federal city. On this occasion President V. Putin acted very differently from his predecessor B. Yeltsin in 1992. On March 18, 2014 a treaty on incorporating Crimea and Sevastopol was speedily signed in Moscovv. In only five days the “Constitutional Law on admitting to the Russian Federation the Republic of Crimea and Establishing vvithin the Russian Federation the New Constituent Entities the Republic of Crimea and the City of Federal Importance Sevastopol” was quickly passed by the Russian Federal Assembly, signed by the Russian President and entered into force. On April 3, 2014 Moscovv renounced one-sidedly the agreements conceming the deployment of the Russian Black Sea Fleet on Ukraine’s territory. According to these agreements the Russian Federation had paid $ 530 million annually for using the bases on Crimea. President Vladimir Putin and other Russian officials used the right of the Crimean people to self-determination in the form of secession as the chief argument to justify and legitimize the annexation. 28 Russia’s much stronger historic claim to Crimea was also mentioned. Russia conquered Crimea and de facto possessed it much longer than Ukraine (for around 168 years vs. 60 years). In his Presidential address to the Federal Assembly on December 4, 2014 Vladimir Putin stressed the strategic importance of the peninsula also as “the spiritual source” of the Russian nation erroneously claiming that Grand Prince Vladimir was baptized on Crimea. According to President Putin Crimea has had “invaluable civilizational and even sacral importance for Russia, like the Temple Mount in Jerusalem for the follovvers of Islam and Judaism”. 29 The reunification in 2014 was said to undo the 28 Art. 5 of the Russian Constitution contains a provision for the right of the peoples to self- determination but does not confer to them the right to secede from the Russian Federation. Presidential Address to the Federal Assembly, URL: http://eng.kremlin.ru/transcripts/23341, accessed 12.12.2014. 38 - Alternativa - reviste per shkence dhe kulture unconstitutional and injust separation of Crimea from Russia sixty years earlier. Moreover it was achieved without known human loses of life. The chief reason for retaking Crimea seem to be however the geostrategic importance of the naval base Sevastopol, of the airfields, rocket launching silos and of well over a hundred other military and related civilian facilities on the unsinkable peninsula in the Black Sea. In his keynote speech at a joint session of the two chambers of the Russian parliament on March 18, 2014 President Vladimir Putin clearly stated the rational for the annexation of Crimea, NATO’s presence so close to Russia’s Southern borders, ‘‘directly in front of the Russian house”, “on Russia’s historic territories” remains to him and to the Russian elite utterly unacceptable. The sheer possibility of Ukraine’s membership in NATO has been vievved by him as an acute threat to the security of entire Southern Russia. In order not be "lost in the near future” Crimea, according to him, needed to be under “a strong and steady sovereignty...” which “could be only Russian”. 30 President Vladimir Putins statement expressed the primary motivation of the Russian leadership tor Crimea’s annexation — it prevented the peninsula’s conceivable inclusion into the North Atlantic Treaty area. The Russian actions in 2014 related to Ukraine and Crimea were thus largely, if not primarily provoked by and were a forceful reaction to the NATO further expansion into the ex-Soviet space. Crimea’s annexation was to a critical extent a response to the decision made by the US administration under George W. Bush to press for Ukraine’s and Georgia’s admission to NATO membership. Other influential members of the Alliance (notably Germany and France) did not go along with the proposal but eventually succumbed to American “friendly persuasion”. In a “rotten” compromise they agreed to include a promise of Ukraine’s and Georgia’s future membership in the conclusions of the Bucharest summit of 2008. This promise was not preceded by a carefiil examination of its medium and long- 30 Kremlin. »Address by President of the Russian Federation«, 18 March 2014, http://eng.kremlin.ru/news/6889 39 term security and political consequences and of the Alliance’s ability to bear their burden. A “misguided strategy” by USA and NATO has been to a large extent responsible for the crisis the gross harm to and partial disintegration of Ukraine. 31 Although the promise did not entail an Art. 5 guarantee, it morally implied that the States promised to become members would not be left “cold in the rain” in čase their territorial integrity and sovereignty would be grossly violated. Yet Ukraine in 2014 (and earlier Georgia in 2008) were effectively punished by the Russian Federation while NATO stood by. The promise vhthout a date and with no inclusion into the Membership Action Plan was repeated in NATO’s later documents. The Alliance indirectly and pardy recognized its error when in the Wales Declaration of September 2014 it dropped the promise of Ukraine’s membership. Moscow’s action on Crimea could be interpreted as a renunciation of the balance of power in the Euro-Atlantic area which followed the dissolution of the Warsaw pact and the Soviet Union’s breakdown. It could be also taken as a demand for a redefinition of legitimate “zones of interest” in Europe and possibly also as a stem waming to some other ex-Soviet republics to behave, for instance, to Kazakhstan and Azerbaijan. The annexation of Crimea has increased somewhat the territory, population, territorial waters, mineral and other natural resources of the Russian Federation. It allowed to increase the Russian military capabilities by taking over most of the Ukrainian Black Sea Fleet, about 190 Ukrainian military installations, stocks of mosdy obsolete arms, ammunition and other equipment. By subsequently relocating to Crimea additional strategic bombers TU-22 M3, missiles, heavy armor, airtransported troops and by improving the military infrastructure on the peninsula the Russian Armed Forces have appreciably increased their defense and power projection 31 John J. Mearsheimer, Why the Ukraine Crisis is the West's Fault, Foreign Affairs, September- October, 2014, URL: http://www.foreignaffairs.com/articles/141769/john-j- mearsheimer/why-the-ukraine-crisis-is-the-wests-fault (12.09.2014) 4 0 - Alternativa - reviste per shkence dhe kulture capabilities in South Eastem Europe and the Eastern Mediterranean. This has been already for some time one of Russia’s geostrategic goals. The very considerable economic cost of reacquiring Crimea and the expected ensuing political liabilities, particularly in relations with Ukraine and the West, were apparently considered by the Kremlin as inferior in importance to the geostrategic gains thus making the controversial undertaking more than worthwhile. Intemally politically President V. Putins gamble on Crimea paid off as the annexation was met with an overwhelming support by the Russian public and greatly boosted his popularity ratings. The third entity in the conflict between the Russian Federation and Ukraine has been Crimea and Sevastopol. In the framework of the Ukrainian constitutional and legal order the holding of the referendum on March 16, 2014 and the declaration of secession were clearly illegal and unconstitutional. Article 73 of the Constitution of Ukraine prescribes: “Aiterations to the territory of Ukraine shall be resolved exclusively by the all-Ukrainian referendum”. However, numerous if not most declarations of independence were rmconstitutional, including the American declaration in 1776 and, more recently, Kosovo’s declaration in 2008. The International Court of Justice, in its opinion issued in July 2013, concluded that the Kosovo declaration did not violate the norms of international public law. President Vladimir Putin and the leaders of Russian separatists in Crimea and Eastern Ukraine used the Kosovo example to additionally justify their actions. There have been indeed severa! important similarities and differences betvveen the Kosovo and Crimea cases. Both military interventions constituted violations of international law but with very different consequences in terms of human losses and economic damage. Follovving several months of fruitless negotiations with the Serbian leadership over the status of and situation in Kosovo and in order to stop the harsh oppression of Kosovar Albanians NATO member States undertook a bombing campaign vvhich lasted 78 days. About 1000 military aircraft flew over 38.000 combat missions, dropped 14.000 bombs, together with NATO military vessels fired 2.300 missiles at 990 targets. Over 1.500 41 persons were killed, among them about 500 civilians, several hundred of buildings and other installations were damaged or destroyed, including electrical power stations, bridges, schools, hospitals etc. On the other hand, there were neither known human losses nor economic damage on Crimea. Prior to its separation from Ukraine, Crimea and the ethnic Russians, more than any other Russian minority in other ex-Soviet republics, had enjoyed in Ukraine considerable autonomy and the protection of human rights and fimdamental freedoms. There was thus no need, unlike in Kosovo, to apply on humanitarian grounds the “responsibility to protect”. The majority among the population of the Autonomous Republic of Crimea nevertheless supported the demand for and, with decisive outside assistance, like in Kosovo, realized its right to self-determination. Whether it was entided to exercise this right is a debatable legal proposition. In the past, this right was ignored by the Soviet Communist authorities in 1954, again by the Ukrainian govemment in 1991 and denied by the latter in 1992. Moreover, the Russian-speaking majority in Crimea had relatively peacefully expressed and exercised this right, in conformity with principle 8 of the Helsinki Final Act. The two sizeable minority communities (Ukrainians and Tatars) apparendy acquiesced to the desire of the Russian speaking majority. The fact that Crimea in 1954 was unconstitutionally detached from Russia as well other historical, ethnic and cultural facts confer a considerable measure of legitimacy to Crimea’s secession from Ukraine (comparable with that of Kosovo’s secession from Serbia) and to its reunification with the Russian Federation. Conflicts in mainland Ukraine In spring 2014 dramatic events took plače also elsevvhere in Ukraine. There have been several connections and also differences betvveen the events on Crimea and “Novorossia” as the Eastem part of the Republic of Ukraine has been frequently called in the Russian mass media and occasionally also by Russian politicians. The annexation of Crimea encouraged the Russian- speaking separatists in Eastem and Southern Ukraine who apparendy hoped 42 - Alternativa - reviste per shkence dhe kulture that Moscow will repeat the same scenario. “Novorossia” and particularly the area of Donbass used to be more closely economically and energy-wise connected with the Russian Federation than Crimea. “Novorossia” contains a somewhat lower percentage of ethnic Russians but together with numerous other Russian speakers (including many ethnic Ukrainians) they constitute a strong regional majority. Unlike Crimea “Novorossia” was included by the Russian Bolsheviks into and remained legaUy a part of Ukraine since 1919, with only one exception during the Second World War. The flare-up of unrest and subsequently of violence in the Donbass area had a somevvhat different origin than on Crimea. It reflected, i.a., regional grievances against Kyiv centralism, the defence of Russian language rights and strong opposition to Ukrainian ultranationalists and “fascists” who “staged a coup in Kyiv.” The mass unrest, anti-Kiev demonstrations, tearing down Ukrainian State symbols and hoisting up Russian national flags, breaking-in and occupying numerous official buildings took plače in April 2014 in a number of Ukrainian cities. In Kharkov, Donetsk, Lugansk and Odessa “People’s Republics” were proclaimed. The uprisings were suppressed in ali localities but in Donetsk and Lugansk. These two exceptions were due to much better organization and half-concealed extemal support from the neighboring State. Russian, Chechen and other non-Ukrainian “volunteers” from the Russian Federations territory, from Crimea, Moldova, Serbia and other countries constituted, according to some sources, a notable part of the insurgent forces m the Donbass area. The uprising in the Donbass area served well the Kremlhfs need to, at least, partly deflect the attention and extemal pressure caused by Crimea’s annexation. The unrest in “Novorossia” had quickly deteriorated from occupation of State institutions to clashes with the Ukrainian security forces. The msurgents seized considerable stocks of arms, munitions and many heavy and often obsolete conventional vveapons from the Ukrainian armed forces. Localized clashes quickly degenerated into a full-fledged civil war. In this war heavy conventional weapons (tanks, armoured personnel carries, artillery -_ 4 3 and rockets) have been used initially by the Ukrainian army only and later by both sides, while helicopters, and fixed-wing aircraft by the Ukrainian Army only. International humanitarian Iaw had been gravely violated by both sides, more so by the Ukrainian side than by the insurgents. The Southward advance of the rebels toward Mariupol and the Azov Sea was obviously intended to shorten the distance and make easier the land communication between Crimea and the Donetsk republic. High representatives of US and EU did a great disservice to Ukraine’s integrity when they interfered in its intemal affairs by open!y supporting (and US also financing) one side in a sharp political conflict between the legitimate govemment and the “democratic” opposition. In the autumn 2013, the anti-govemment crowd in the streets and on the main square of Kyiv included however also organized and armed Ukrainian ultranationalists and neo-fascists, brought mostly from Westem Ukraine. The West mistakenly treated Ukraine as if it were a normal, homogenous single-nation State. This assumption, particularly by EU officials has not corresponded however to the reality. Ukraine as a State and with this invented name had never before 1918 existed on its present territory. It was for the first time proclaimed on a part of the present territory as the short-lived Democratic Republic of Ukraine. The victorious Bolsheviks abolished that entity and created a formally independent Soviet republic with the retained name Ukraine but within new and artificial borders. Into this new State entity they intentionally included some territories with a mixed, also numerous Russian- speaking population. Subsequently Joseph Stalin added to Ukraine’s territory the occupied and annexed parts of Poland, Czechoslovakia, Romania and Moldova. In 1954 Nikita Khrushchev added to the Ukrainian Soviet Socialist Republic the mosdy Russian-speaking Crimea detaching the peninsula from Russia. As a result a centralized unitarian State named Ukraine was created containing culturally, religiously and linguistically heterogeneous populations. It has notably included a sizeable Russian minority and a stili larger number of Ukrainians for whom the Russian language is the primary communication tool. Due to its cultural and religious diversity the population of Ukraine has been clearly intemally 44 - Alternativa - reviste per shkence dhe kulture divided on its relations with and attitudes towards Russia and the West. The US meddling in Ukrainian politics aimed at undercutting Russia’s influence and separating Ukraine firom Russia aggravated the intemal conflict and contributed to the development which threatened and perhaps ruined forever mainland Ukraine’s integrity in its State borders of 2014. The Donbass insurgents have enjoyed from the beginning moral and political support from the Russian Federation. With some Russian military and securitp personnel in their ranks, they have received critically needed economic, logistic, intelligence and other kinds of assistance. The Russian Federation has accepted and resettled over a half million refugees and displaced persons from the Donbass area. Regular humanitarian assistance from the Russian Federation to Donbass has become irreplaceable since the Ukrainian government removed its offices and stopped payments of ali salaries, retirement benefits etc. in the areas controlled by the insurgents. Russian officials have rather tmconvincingly denied the reports on a flow of arms and other military materiel across the Russian-Ukrainian border but not the participation of Russian citizens as “volunteers” on the side of insurgents. Unlike in Crimea hovvever no complete units of the Russian Army have been verifiably observed. A highly positive role in managing the conflict has been played by OSCE. With its facilitation, several meetings of parties in conflict were held with Ukraine’s former President L. Kuchma chairing. As their result two agreements were reached in Minsk. The first accord of September 2014 allowed for a truce and the stabilization of armistice lines, an exchange of prisoners and considerable reduction of shelling and missile attacks. In the four follovving months there were nevertheless recorded about I 300 victims of violence. The second agreement was reached on February 12, 2015 and cosigned by the highest representatives of the Russian Federation, Ukraine, Federal Republic of Germany and France. It paved the way to military disengagement along the armistice lines and to a possible peaceful resolution of the armed conflict in South Eastem Ukraine. If and when fully implemented the agreed upon measures would restore mainland Ukraine’s -- 45 territorial integrity and at the same time meet the demand for extensive political, economic and cultural autonomy of the Donbass area. A reform of Ukraine’s constitution, which had to be adopted by the end of 2015, would have enshrined Ukraine’s, at least, partial decentralization. Very importantly the reform would, remove the grounds for grievances related to assimilationist pressures and to the alleged discrimination of the Ukrainian Russians and Russian-speakers. The reform and the implementation of other provisions (amnesty for insurgents, local election, restoring the Ukrainian banking and insurance systems etc.), if carried out in good faith, would al!ow for peacefiil management of the conflict in years to come. The Kyiv govemment so far has fulfilled only one of its ten political, legal and economic obligations related to Donbass and explicitly stated in the text. It apparently intemally incapable and has no intention to implement most of its obligations contained in the Minsk 2 agreement, thus blocking its full implementation. The civil war in Ukraine has affected more than five million of its inhabitants, caused about seven thousand deaths recorded by the UN and OSCE (plus, at least, as many unrecorded deaths), more than eleven thousand wounded, over two million intemally displaced persons and refugees and huge economic damage. Moreover, the victims and destruction caused by Ukrainian artillery and rockets in the Donbass area confirmed in the eyes of Crimean Russians the rightness of their choice to rejoin Russia. A very different course of events in territorially undefined “Novorossia” has led, so far, to an outcome different frorn that on Crimea. The highest Russian officials, including President V. Putin, publicly spoke in favour of reintegrating the Donbass area into Ukraine’s “common political space”. They are also on record favouring Ukraine’s federalization and a wide autonomy of its predominantly Russian-speaking regions. These statements and the lack of open and massive military intervention across the Ukrainian border indicate Moscow’s strategic intentions. They apparently exclude the legal annexation of “Novorossia” and, for the time being, an Abkhazia-like secession from Ukraine and formal independence recognized by the Russian 4 6 - Alternativa - reviste per shkence dhe kulture Federation. The Kremlin’s preference seems to be (I) the creation of (a) Russian autonomous region or a republic(s) legally within Ukraine but which wiU continue to be closely economically, ctdturally and politically linked to the Russian Federation; (2) barring forever Ukraine’s entry into NATO or, at least, preventing the extension of the North Atlantic Treaty Area into the predominantly Russian-speaking areas in South Eastem Ukraine. The Republica Srpska in Bosnia and Herzegovina might be close to a model favoured by the Kremlin. The reconquering of Crimea and crushing the rebellion in South Eastem Ukraine is far beyond the Kiiev govemmenfs capabilities. On the other hand the Ukrainian govemmenfs hopes that the West’s pressure and sanctions against Russia will resolve Ukraine’s gravest intemal problem are utterly unrealistic. A resolution of the conflict and normalization in the Donbass area could result from a political settlement only. This solution would be by necessity a compromise affecting Ukraine’s State stmcture. The lack of resolution solidifies the de facto separation of a good part of the Donbass from Ukraine and hurts Ukraine much more than Russia. The renunciation of non-alignment by the less than fully representative Ukrainian parliament on December 23, 2014 threvv an additional roadblock to national reconciliation and peacefiil termination of the Ukrainian intemal conflict. In Moscow’s eyes it additionally justified its decision to reacquire Sevastopol and hence also Crimea. The Ukrainian crisis and the intemational community The Ukrainian-Russian conflict has developed in an intemational environment which, apart from the two directly involved States, has included also other important actors. These have been the European Union, NATO, OSCE, UN, USA, Germany, France, Poland et.al. The Russian leadership has for many years openly opposed Ukraine’s integration into the economic _ 47 and hence also political “West”, particularly strongly the possibility of its NATO membership. This Russian position has been well known but largely ignored by the Westem leaders who publicly insisted on every European state’s legal right to decide freely on its association with other States, including on membership either in EU or NATO. The high representatives of the Soviet Union and of its legal successor-the Russian Federation officially recognized this right of ali European States in several documents, including the “Charter of Pariš for a new Europe” (1990). However in practice the implementation of this abstract legal right always depends on and is conditioned by a number of intemal political and wider geopolitical, also constraining considerations. The occupation and annexation of Crimea has provoked a vivid reaction in the intemational community. 160 years after the Crimean war and in a very different geostrategic environment no Westem power apparently contemplated going to war over Crimea with the Russian Federation, a nuclear super power. The West’s opposition this time has taken initially much milder forms of diplomatic protests, declarations and draft resolutions in intemational organizations. On March 27, 2014 the UN General Assembly adopted at their initiative a resolution on Ukraine’s territorial integrity. The resolution condemned the annexation of Crimea, declared the referendum on independence “nonvalid” and appealed to the intemational community not to recognize changes in the status of Crimea. A one hundred majority supported the resolution. The active condemnation of Russia’s action was expressed in the strongest terms by a number of EU and NATO members, particularly acidly by several members from Eastern Europe. It was supported also by many non-aligned States. The vote showed the Russian Federation’s considerable diplomatic isolation as only eleven members voted against the understanding for and support to its action were expressed by such States as North Sudan, Syria, Zimbabve, North Korea and by four Latin American countries. Among the ex-Soviet republics only Armenia and Belarus, both highly dependent on Russia, voted with it, while Ukraine and Georgia understandably condemned the Russian action. The annexation put a large group of 58 States (including the BRICS members 48 - Alternativa - reviste per shkence dhe kulture China, India, Brazil and South Africa) into a delicate situation. While supporting the principle of territorial integrity of States they, for various reasons did not want to condemn the Russian Federation and decided to abstain. On April I, 2014 the foreign ministers of NATO member States condemned the annexation of Crimea and called it illegal and illegitimate. They also approved a number of measures downgrading NATO’s relations with the Russian Federation. On September 5, 2014 the NATO Summit in Wales called on the Russian Federation to “reverse” the annexation of Crimea. It confirmed the suspension of ali practical civilian and military cooperation and freezing the activities of the NATO-Russian Council. The ministers also decided to assist Ukraine vvith advisory teams and to support Ukraine’s defense reforms, NATO’s collective capabilities were boosted by demonstrative deployments of its assets in land, air and sea configurations vvithin the North Atlantic treaty area geographically close to Ukraine and the Russian Federation. The United States and later the European Union added to these steps also economic and political sanctions against Russia and Crimea. The conflict over Crimea and the related conflict and armed violence in Eastem Ukraine raised the fears of escalation to a hot war between Ukraine and the Russian Federation. The shooting down of the Malaysia Airlines flight 017 on July 17, 2014 which caused close to three hundred innocent civilian deaths sharpened further the political confrontation betvveen EU, USA and NATO, on one hand, and the Russian Federation, on the other. The confrontation has vvorsened the general political climate in the Euro- Adantic area. Some aspects of the confrontation and of the war of sanctions bore resemblance with the period of the “Cold War”. The conflict over Crimea and its further ramifications have had a number of other negative international effects. The substantive breach by the Russian Federation of its obligations to Ukraine under the Budapest Memorandum (1994) certainly vveakened the nuclear non-proliferation regime. The _ 4 9 conflict also brought to an end the US-Russia talks on anti-ballistic defense and on other strategic issues, although they were already in deep troubles. The Russian partial non-compliance with its obligations of notification and intemational observation of large movements of troops in border areas harmed the system of Confidence and Security-Building Measures (CSBM) under the OSCE Vienna Documents (1990, 1994). The Crimean conflict visibly heightened the sense of insecurity in States bordering on the Russian Federation, particularly those having within their borders Russian minorities. These States have been most concemed with the possible resurrection of Russian neoimperialism while the former Soviet republics with a new, narrower version of L. Brezhnev’s doctrine of “limited sovereignty”. The Crimean affair has also reduced the possibility of resolution or, at least, de-escalation in several “frozen” conflicts on the ex- Soviet periphery, e.g., over Transnistria. In November 2017, the British Prime Minister Theresa May publicly accused the Russian Federation of allegedly committing the first act of annexation in Europe since the end of the Second World War. The statement is either intentionally untrue or reveals its authors ignorance of European history. Since May 9, 1945 there have been a dozen forceful annexations of territories of neighboring States with either or vvithout ex post facto intemational legalization. This list includes the annexations by France, Greece, and Yugoslavia (at the expanse of Italy), by Poland (at the expense of Germany) and by the Soviet Union (at the expense of Finland, Estonia, Latvia, Lithuania, Poland, Czechoslovakia and Romania). The beneficiaries of the above enumerated and later legalized annexations are today independent Slovenia, Croatia, Lithuania, Belarus, Ukraine, Poland, Russian Federation and Moldova. In addition, Turkey and Armenia de facto annexed parts of two neighboring States (Cyprus, Azerbaijan). In comparison to its territory in 1939 Ukraine is one of the biggest beneficiaries of forceful and illegal annexations. Its enlargement at the expense of Poland was based on the Molotov-Ribbentrop pact and at the expense of Romania on Joseph Stalin’s ultimatum and Adolf Hitlers agreement. 50 -- Alternativa - reviste per shkence dhe kulture Wolfgang Ischinger, a respected German diplomat and Chairman of the Munich Security Conference, opined that the Ukrainian crisis had “enormous global implications”: it presumably brought “a terrible message that policies of aggression and annexation can turn out to be successful in today’s world” and was a bad news” for the fundamental tenets of intemational law”. The so-called Putin Doctrine, according to him, “represents a challenge to the intemational order, not just in Europe”, “undermining the normative framevvork of European security” and returning it “to an earlier, more adversarial chapter”. 32 These assertions by W. Ischinger are clearly disputable. The use of force in intemational relations, including armed interventions abroad vvithout an authorization or grossly exceeding an authorization by the UN Security Council, has never disappeared. This applies not only to interventions by the Russian Federation but also numerous times by USA, United Kingdom, France, Turkey as well as other NATO and EU member and non-member States. The tally of such actions include, i.a., the invasion in 1974 and occupation since of 37 percent of Cyprus by Turkey, NATO’s bombing of Serbia in 1999, the invasion and occupation of Iraq by USA and UK in 2003 (the latter on false charges and having caused a large number of innocent civilian victims), the military intervention by several NATO member States in Libya in 2011, in Syria in 2015-2017 etc. Between 1975 and 2008, in the OSCE area alone, there have been over forty changes of State borders. Some of them were accomplished or accompanied by armed violence and wars. During this period, 27 new States and parastates appeared in Europe, of which 21 are today universally intemationally recognized while six remain unrecognized. Inspite these and numerous other violations and challenges on three continents the intemational legal and security order has proven to be much more resilient than W. Ischinger implied. Furthermore, violations of norms of intemational public law could and in some cases (e.g. in Kosovo) have indeed had longterm positive humanitarian, social and security effects. 32 VVolfgang Ischinger. The Ukraine crisis and European security, Horizons, Belgrade, 2015, no. 3, pp. 94 - 51 The application of Westem sanctions against the Russian Federation raised the question of their real objectives, effectiveness and consequences. The United States have since the end of the “Cold war” continued with some restrictive measures introduced originally against the Soviet Union and applied them on the Russian Federation. In addition, several more measures were adopted. These include, i.a., the pressure on its Westem European partners to reduce the importation of Russian gaz, the bopcott of the Sochi Winter Olpmpic games, the expulsion of Russian diplomats, the seizure of Russian real estate properties in USA etc. The newest law adopted overwhelmingly by the US Congress in August 2017 classified the Russian Federation for the first time as an adversary State, together with Iran and North Korea. It imposed numerous additional, mostly economic sanctions, allegedly as punishment for numerous Russian policies, including those related to Iran, Syria, Moldova, Georgia, for alleged and undocumented meddling into the US Presidential campaign of 2016 etc. Crimea and Eastem Ukraine were included into this list of alleged Russian sins as secondary items. The US Congress thus simply expanded the arsenal of anti — Russian measures as part of the US long-term global strategy. The Ukraine crisis was used by USA to bring the European Union, Japan, South Korea, Australia and a number of other countries into a confrontation with the Russian Federation. The real US geostrategic objectives related to Ukraine and Russia are or might be: (I) causing harm to Russia’s economy; (2) the restitution of Crimea to Ukraine, (3) the termination of Moscow’s support to the insurgents in Eastem Ukraine and exerting pressure on them to desist and submit themselves to Kyiv’s rule (4) Moscow’s agreement to further NATO’s enlargement into the ex-Soviet space, (5) the Putin regime’s dovvnfall, (6) the implementation of the Minsk 2 agreements on the Donbass area. The European Union hovvever does not officially consider the Russian Federation as its adversary although some members do. As the only reason for the continuation of its sanctions the European Council has stated the lack of implementation of the Minsk 2 agreement. 52 Alternativa - reviste per shkence dhe kulture It is highly improbable that the Westem sanctions wiU achieve any of the above-stated political objectives. The prohibition of military exports is certainly of a highly questionable value due to the near self-sufficiency in arms of the Russian Federation — the second largest exporter of weapons world-wide. It is clear that no kind and no intensity of internacional sanctions will ever retum Crimea to Ukraine. In this particular matter the application of economic sanctions by EU is irrational and pointless. The Westem sanctions have made no discemable irnpact on the developments in Eastern Ukraine while in combination with the Russian counter-sanctions caused notable damage also to the EU economies. Moreover sanctions often produce results contrary to those intended. The war of sanctions with the Russian Federation has boosted Vladimir Putin’s popularity, strengthened the repressive elements of the regime and slowed down or stopped intemal political and economic reforms in Russia othenvise favored by the West. The absence of a direct and massive military intervention by the Russian Army on Ukraine’s mainland could not be attributed to these sanctions. An open and massive Russian invasion would cause an all-out war betvveen Russia and Ukraine, with possible catastrophic consequences. Although quickly victorious on the batdefield the Russian forces vvould be faced for many years with the prospect of waging a bloody anti- guerilla vvarfare similar to that in Westem Ukraine in 1945-1949. Human, political and economic costs of a massive invasion and of protracted occupation of Eastern and Southern Ukraine vvould by far outvveigh any possible gains for Russia. On the other hand, Moscovv politically cannot and will not allovv a defeat of the insurgents in Eastern Ukraine. If the main EU objective is indeed no. 6. then the sanctions for non-implementation should have been applied to the two parties directly involved in the conflict — to Ukraine and to the insurgents. The biggest obstacle to the implementation of Minsk 2 is m fact in Kiiv, whose govemment cannot politically and does not wish to fulfill its obligations vvhile the Ukrainian ultranationalists prefer keeping the conflict unresolved and having Ukraine vvith as few ethnic Russians and Russian speakers as possible. Unlike them the Russian Federation is not mentioned in the text of Minsk 2 and has no obligation explicitly ascribed - 53 to it. The political burden thus rest on Berlin and Pariš veho tolerate Kiivs sabotaging Minsk 2. There have been many commentaries and a number of proposals on how to deal with the conflict related to Crimea and Ukraine. Some commentaries and clear propaganda tried to revive the špirit of the “Cold War” depicting President Putin as a new Hitler and presenting Russia’s behaviour as a threat to the very foundations of intemational security, intemational law and to the liberal West. More realistic commentaries, on the other hand, admitted the mistake made by NATO and proposed that the Alliance assures Moscow that it will not draw Ukraine into its membership (H. Kissinger, Z. Brzezinski). Some commentators proposed that Russia, in exchange for normalisation of relations with the West, recognizes Ukraine’s sovereignty over autonomous Crimea (i.a. H. Kissinger). M. 0’Hanlon and J. Shapiro suggested a repeated and binding referendum on Crimea, this time under intemational supervision. The same authors proposed additional conditions for gradual lifting of sanctions, such as a verifiable removal of Russian “volunteers” from Eastem Ukraine and Russia’s guarantee of mainland Ukraine’s territorial integrity. So far, none of these proposals has made any visible impact on the US and EU confrontational positions and actions related to the Russian Federation. Russia’s constructive role in resolving the nuclear problem with Iran, the migration crisis in the European Union, the war in Syria, terrorist attacks in several EU and NATO member States and other developments reduced the conflict in Eastem Ukraine, at least temporarily, to an issue of lower urgency on the intemational security agenda, while the question of Crimea has largely faded away. Condusion Crimea covers 26.200 square kilometers and had in 2007 about 2,3 million inhabitants. In terms of its territory and/or population Crimea is thus larger than each of five small members of the European Union (Luxemburg, Estonia, Slovenia, Cyprus and Malta), not to mention five intemationally 54- Alternativa - reviste per shkence dhe kulture recognized European ministates (Liechtenstein, Monaco, San Marino, Holy See-Vatican, Andorra). According to the last Ukrainian census, held in 2001, 58 percent of Crimea’s population were then ethnic Russians, 24 percent ethnic Ukrainians and about 12 percent Crimean Tatars. The actual number and percentage of Russians were then probably higher and the share of Ukrainians lower than shown in the official Ukrainian count. There is no current data on the additional influx of Russian military, security and civilian personnel since March 2014 and on a number of inhabitants (mostly Ukrainians and Tatars) who left Crimea. About three thousand of the latter claimed the status of intemally displaced persons in Ukraine. The Republic of Crimea and the federal city Sevastopol are today de facto and intemally de jure parts of the Russian Federation constituting the Crimean Federal District and part of Russia’s Southern Military District. On April II, 2014 a new constitution was adopted by the Republic of Crimea. Most of intemational community however does not recognize the annexation by the Russian Federation and considers the Autonomous Republic of Crimea as stili belonging to Ukraine. On April 15, 2014 the Ukrainian parliament declared Crimea and Sevastopol “occupied territories”. On the other hand Dmitri Medvedev, Prime Minister of Russia, offtcially stated that the issue of Crimeas reunification with the Russian Federation is a “closed chapter”. The political and legal stand-off between Ukraine and the Russian Federation will undoubtedly and indefinitely continue having created an additional “frozen” conflict in Europe. Bibliography I. Baranovsky, Vladimir. Russia and Europe — The Emergmg Securicp Agenda (1997). SIPRI — Oxford University Press, Oxford. Grushevski Mihail. Ilustriovannaia istoria Ukrainy (2008). BAO, Donetsk (reprint of the edition by Prosveshchenie, S. Petersburg, I9II) Hammer, Joseph von. Historija Turskog Osmanskog carstva (1979), N. Smailagič, Zagreb, pp. 4II-4I4, 416-420. 2 . 3. 55 4. Saharov, Andrei, ed. Istoria Rossii (2010'). Prospekt, Moscow. 5. Karaganov, Sergei. Rossia i Mir. Novaia Epoha (2008), Rus- Olimp, Moscow. 6. Tantsura, B., ed. Politichna istoria Ukraini (2008). Akdamvidav, Kiiv. 7. Freedman, Lavvrence. Ukraine and the Art of Crisis Management (2014), Survival, IISS, London, vol. 56, no. 3, June-July 2014, pp. 18-21. 8. OSCE, Human Rights Assessment Mission in Ukraine (12 May, 2014), The Hague-Warsaw. 9. Dzhemilev, Mustafa. Interview(12 July 2014), Delo, Ljubljana, pp. 10-13. 10. Adomeit, Hannes. Die Lehren der Russischen Generale (18.7.2014), Neue Ziiricher Zeitung, p. 7. 11. Starikov, Nikolay, Belyayev Dmitriy. Rossia, Krym, Istoria, Piter Publishers Moscovv (2015). 56 Alternativa - reviste per shkence dhe kulture KONTRIBUTII At GJERGJ FlSHTfiS Nfi ARSIMIN SHQIPTAR dr. Rovena VATA Mue me rnjafton qe mundi i em t’i, kete mberrite qeUimit, domethane me, edukue publikun, tue e nxite kah, perparimi dhe atdhedashtnija. — Gjergj Fishta Ky punim ka si qellim venien ne pah te kontributit te At Gjergj Fishtes ne zhvillimin e dijes dhe te arsimit shqiptar. At Gjergj Fishta per vej krijimtarise letrare, la gjurme te pashlyer edhe ne fushen e pedagogjise e te psikologjise sociale. Gjergj Fishta, nje mendimtar me potencial teorik, po aq sa dhe praktik, dha kontributin e tij ne sherbim te mbrojtjes dhe te zhvillimit te gjuhes dhe te shkolles shqipe. Fishta eshte dhe do mbetet personalitet i kultures shqiptare, jo vetem si shkrimtar, por edhe si kritik, historian, estet, filozof. Ne fushen e letersise ai levroi liriken, epiken, satiriken, dramen e tragjedine, perkthimin, publicistiken. Nga pikepamja historike dhe etnokulturore, Fishta njohu “shpirtin e races”, menyren tradicionalisht shqiptare te jeteses, gojedhenat, doket, zakonet, normat juridike, te cilat do t’i shfrytezojne mjeshterisht ne veprat e tij 33 . Per kete arsye ai do te cilesohej nga intelektuali Lefter Dilo, bashkekohes i tij, si: “Ai i levroi te gjitha gjinite letrare dhe ne te gjitha ka shkelqyer”. Mustafa Ibrahimi, Fishta-personalitet profetik i gjuhes dhe kultures shqiptare, ne: Konferenčen Nderkombetare per Gjuhen dhe Letersine Shqiptare, Gjergj Fishta-Figure madhore e letersise sone, Tetove, 24 nentor, 2006, f. 108. 57 Ne jeteshkrimin e Gjergj Fishtes perfshihen te dhena me shume interes per angazhimin e tij ne zhvillimin e arsimit e te gjuhes shqipe dhe sidomos per perdorimin alfabetit te saj ne te gjitha komunikimet. Studiuesi dhe albanologu Maksimilian Lamberc, e quajti ate “Homer te letersise shqiptare”, Lasgush Poradeci “shkemb te shpirtit dhe shkemb te tokes shqiptare”, Gjefovi me pare e pastaj (jiabej, Xhuvani, Cipo e te tjere e quajten "poet kombetar” te shqiptareve. Gjergj Fishta eshte personalitet i vefante dhe i shumanshem, unik e ende i paperseritshem, qe ka lene gjurme te menzura e te thella ne shume fusha te artit, te dijes, te patriotizmit e te kultures shqiptare 34 , Fishta ishte intelektuali i kerkesave tona historike shprehet Engjell Sedaj 35 . Arsimi kombetar pat prej Fishtes ma te madhin kontribut ne shkrimet e tija. Tekstet shkollore jane faktore te fuqishem per trajtimin e ndergjegjes kombetare ne breznine e re 36 , do te shprehet Anton Harapi. Ne vitin 1899, se bashku me Ndoc Nikajn, Pashk Bardhin ai themeloi shoqerine letrare “Bashkimi”. Fishta ka bere gjate gjithe jetes nje pune te madhe per veteformimin e tij gjuhesor dhe punoi me perkushtimin e nje shkencetari per te pergatitur nje alfabet kombetar me germa latine. Me 1902 emerohet drejtori i shkollave Franfeskane. Ardhja e Fishtes ne krpe te kesaj shkolle shprehet Vehbi Bala, ishte ne dobi te kendim-shkrimit shqip, sepse ai e futi shqipen si gjuhe mesimi, e zgjeroi dhe e rriti shkollen me klase e lende diturake. Ne ate kohe, ne krahasim me shkollat e huaja, turke, greke, italiane e serbe, “shkolla e Pater Gjergjit” luajti nje rol pozitiv 37 . Fishta nuk ishte i etur vetem per te hapur shkolla shqipe, por kishte si kerkese baze dhe ngritjen e tyre cilesore. Ai mendon se, per t’ia arritur ketij qellimi, kerkohet nje kualifikimi i larte i mesuesve dhe hodhi i pari idene e madhe se mesuesit, sidomos ata te shkollave te mesme me arsim te larte, 34 Kolec fefa, Neper gjurmet e Fishtes, Botime fran?eskane, Shkoder, 2003, f. 3. 35 Engjell Sedaj, revista Hylli i Drites, 1993/1, f. 41. 36 At Anton Harapi, Botim perkujtimuer, f. 58. 37 Vehbi Bala, Gjergj Fishta, Jeta dhe vepra, f. 11. 58 - Alternativa - reviste per shkence dhe kulture krahas punes mesimore, duhet te merren edhe me pune krijuese e shkencore 38 . Ne kongresin e Manastirit u zgjodh kryetar i komisionit per hartimin e alfabetit, kurse historiografia komuniste ia fshiu fare firmen nga ky dokument i rendesishem. Me 1916, ai se bashku me me shokun e mikun e tij te ngushte Luigj Gurakuqin u bene inisiatore per krijimin e Komisise Letrare qe kishte si qellim njesimin e gjuhes sidomos ne administrate dhe ne shkolle. Fishta, qe me 1913, kete qender studimesh albanologjike, qe sa vinte e po merrte formen e plote, e beri dhe me nje reviste kulturore, letrare e shkencore, qe u quajte “Hylli i Drites” e qe u vleresua shume edhe nga te huajt 39 . Brenda 20 vjeteve, ky grupim i forcave shkencore te qytetit te Shkodres e me tej, mori pamjen e nje qendre te vogel studimesh albanologjike, por me rendesi te madhe per shkollen. Ne ndihme te tij, Fishta, me autoritetin e tij si krijues dhe si shkencetar i nivelit te larte, terhoqi mjaft forca te tjera shkencore te qytetit te Shkodres e me tej si: Mjeden, Xhuvanin, (Jabejn dhe Pekmezin si dhe albanologe te huaj si$ eshte Lamberci. Veprimtaria pedagogjike e Fishtes mund te ndahet ne dy periudha te medha: E para fillon me emerimin me 1902 drejtor i shkollave franceskane dhe shkon deri me zgjedhjen e tij deputet i parlamentit te pare shqiptar. Gjate kesaj kohe shkroi “Gjuha e msmit” dhe “Nevoja e msimit”, ku tek kjo e fundit, mes te tjerash shkruante: “Por sod doket qe nderruen me mote, E te lum njeriun s’e ban veg trimnija, E thue fatin do ta kete Shqypntja? Kush shqiptarit do t’i jape perparim? Kesajpyetjeje madbore i jep vete nje pergjigje historike: “Vetem sbkolla sbqiptaretpo perpara, Kah lumnija me u njitun i ban Mark Vuji, Filozofio orsimore e akademikut Gjergj Fishta, Enti Botues Gjergj Fishta, Lezhe, 2007, f. 171. Mark Vuji, Filozofia arsimore e akademikut Gjergj Fishta, vep. e cit., f. 169. 59 Qe ne te vertete tregonin rrugen, qe duhej ndjekur per reformimin e shkollave te huaja, qe ishin ne Shqiperi ne institucione, ku gjuha e mesimit te ishte shqipja.Tani per ate fdo gje eshte e qarte: mbrojtja e zhvillimi i atdheut kerkojne, vef trimerise dhe dije shkencore e se keto i jep shkolla. Tek poezia “Shqypnija” ai brohoret me tere forcen e shpirtit te tij. Rrofsh e qofsh pra moj Shqypni, Rrofsh e qofsh gjithmone si vera, E me dije e me liri, Per jete te jetes te rrofte ty ndera Tek poezia kushtuar historianit Pashk Bardhi, formulon qarte nje nga kerkesat e tij me kryesore pedagogjike: Por fka se mjaft asht me mekambe Shqipnine, Porse duen trite edhe sbqiptaret, qe t’bahen, Te zott me e mbajte Shqipnine t0 . Kur Gjergj Fishta muer ne dore drejtimin e shkolles, thote Pashk Bardhi, gjuha e mesimit ishte italishtja, por pak mbrapa, si gjuhe mesimi kje vu gjuha shqype. Pra, Shkolla Franfeskane kje e para shkolle ne Shkoder, te te cilen mesimet filluen me u dhane ne gjuhen shqype 41 . Fishta me arritjen e ketij qellimi qe i kishte vene vetes e shprehu hapur gezimin duke u shprehur se Kjo e jona, eshte e vetmja dhe e par shkolle ku shqipja mesohet e rrin, jo si femije i gjetun, por si zoje shtepijet 42 . Periudha e dyte fillon me zgjedhjen e ti si deputet dhe shkon deri ne fund te jetes. Gjate kesaj kohe shkruan platformen e Reformes se pare arsimore ne shekullin XX tek ne, ku shfaq idete e tij per reformimin e arsimit qe nga baza e deri ne qender. Idete e tij pedagogjike, pervefse ne artikujt shkencore qe botoi ne organe te ndryshme te shtppit te kohes, i gjejme te kristalizuara edhe ne veprat e tij artistike. Fishta mendonte se pa gjuhe nuk ka shkolle dhe pa shkolle nuk ka gjuhe letrare. Krahas binomit qe Fishta krijoi “Per fe dhe 10 Gjergj Fishta, Mrizi i Zanave, Naim Frasheri, Tirane, 1994, f. 64. 41 Pashk Bardhi, Botim perkujtimor, f. 25. 42 Marre nga vepra e Pal Dukagjinit: leta dhe vepra e Fishtes, f. 41. 60 - Alternativa - reviste per shkence dhe kulture atdhe ', ai krijoi nje binom po aq te fuqishem “ <^do gje per gjuhen dhe shkollen shqipe per kete me 1914 ai kerkoi qe ne te gjitha shkollat fillore te Shqiperise shqipja te jete gjuha e mesimit. Megjithate ai, nuk ishte kunder kultures se huaj, as kunder marredhenieve te drejta ne fushen e shkences e arsimit me vendet e tjera, por ai eshte kundershtar i prere i perdorimit te shkolles, burimit te dijes, per shkombetarizimin e nje populli, qe ne kohen e tij perbente nje nga rreziqet me te madha per lirine e vendit tone. Fishta tregoi nje kujdes te vefante per punen me gjuhen, sepse kishte vene vetes si detyre paresore per ta deshmuar shqipen: “Si nje gjuhe te stilit te larte” 43 . Ai godet edhe ata študente qe kane shkruar jashte per te studiuar dhe nuk tregojne kujdesin e duhur per te perfituar sa me shume nga pervoja e vendeve te tjera dhe per ta vene ate ne sherbim te zhvillimit shqiptar. Fishta mbetet embleme letrare e shqiptareve, per arsye se ai qe shkrimtari qe e ndjeu qysh heret se gjuha lppset trajtuar si qellim me vete, se akti i mirefillte letrar eshte pikesepari akt i mirefillte gjuhesor. Me 1907 arsimtari Gjergj Fishta, hapi edhe kurset e nates per mesimin e te rriturve, afer shkolles themeloi teatrin, ku shfaqet jepeshin ne gjuhen shqipe, pastaj formoi shoqerine bamirese per te ndihmuar femijet, te dlet, gjithnje e me shume vijonin mesimet ne shkolle. Ne shkurt te atij viti Fishta hapi biblioteken e pare shkollore 44 . Ne vitin 1914 shkollat fillore qe kishin per gjuhe zyrtare gjuhen shqipen numeroheshin me gishterinjt e dores. N’artikujt “Gjuha e mesimit” dhe “Gjuha shqipe” e ne te tjera, poeti me kembengulje lyp qe gjuha shqipe te jete e detyruar ne te gjitha shkollat fillore te Shqipnise edhe nxit shqiptaret, qe te mos tregohen te fjetur e te pergjumur, kur eshte puna e gjuhes, sepse prej saj rrjedh jeta e vdekja e kombit 45 . Gjuha e Fishtes eshte e pasur me njesi frazeologjike dhe larmi figurash stilistike e retorike ne perputhje me parimet klasiciste te gjuhes poetike, yka verteton qendrimin e tij te njohur per ta deshmuar gjuhen shqipe si nje gjuhe 43 At benediku Dema, Botim perkujtimuer, f. 367. Isak Shema, Dialogjet dramatike: Gjuha e msimit dhe nevoja e msimit te Gjergj Fishtes, ne: Konferenčen Nderkombetare per Gjuhen dhe Letersine Shqiptare, Gjergj Fishta-Figure madhore e letersise sone, tetove, 24 nentor, 2006, f. 60. Sterjo Spase, Botim perkujtimuer, f. 286. 61 te stilit te larte. Por duke ia ndaluar tragjedise, si ne pergjithesi vepres fishtjane komunikimin me lexuesit, letersine shqipe i ishte privuar deri me sot edhe kjo fjale e bukur poetike 46 . Nen qeverine austro-hungareze feshtja e gjuhes shqipe qe pika kryesore e programit te Drejtorise se Pergjithshme te arsimit qe kryesohej nga i vlefshmi atdhetar Luigj Gurakuqi 47 . Fishta, biri i popullit, ka nalme si dikur Homeri nder greke e Lukreci nder romake, gjuhen shqipe ne dinjitetin e artit 48 . Madhenise se vet, ky njohes i kthellet i gjuhes dhe psikologjise se popullit shqiptar, kesaj madhnie qe e rrethon, e čila me kalimin e kohes do te vije tue e ba perhere e me e madhe, Fishta do t’ia dije ne nje pjese gjenialitetit te vet dhe pastit historik, valeve te kohes 49 . Eshte shume e vertete se Fishta, duke i hyre ne hak edhe krijimtarise artistike, shkolles i ka kushtuar shume kohe dhe energji. Ai luftoi per te krijuar modelin e nje sistemi arsimor parauniversitar ne gjuhen shqipe dhe ia arriti qellimit fale dashurise, kembenguljes dhe punes se tij. Fishta edhe kur ai kishte arrit shkallen e nje poeti te madh, ulesh me kenaqesi e rešpekt ne trpežen e drejtorit, te nje shkolle fillore apo te mesme. Ky qendrim dinjitoz lidhej me perkushtimin, qe ai kishte per te ndikuar ne zhvillimin e arsimit ne shkalle vendi. Kjo duket dhe tek letrarizimi i terminologjise pedagogjike qe e ben me shume ndjenje. Liceu Illyricum, siguroi pergatitjen e nxenesve per te vazhduar studimet e larta ne vende te ndryshme te Europes. Kjo ne ate kohe, per arsimin tone ishte nje fitore historike. Me keto arritje Fishta pedagog tregoi se 5’duhej bere per te realizuar arsimimin e popullit ne gjuhen amtare duke ju pershtatur kushteve ne te cilat ndodhej vendi ne ate kohe, por edhe ne te ardhmen. Kjo ka qene njera nder vlerat kryesore te trashegimise se tij ne fushen e pedagogjise. 46 Tonin Cobani, revista Hylli i Drites, Numer i posafem, 1996, f. 205. 47 At Benedikt Dema, Botim perkujtimuer, f. 365. 48 Kole Prela, Botim perkujtimuer, f. 292. 49 Filip Fishta, Botim perkujtimuer, f. 357. 62 - Alternativa - reviste per shkence dhe kulture Mesuesija per te eshte “Žeje e shejtnueme”. Familjen e vlereson si “Ma i fuqishmi faktor kulture”. Shkollen e quan “Tempulit 1 dijes” dhe “truall i bekuar”, ku formohet karakteri i njeriut. Rolin e mesuesit per zhvillimin shoqeror e barazon me ate te qeveritareve. Mesuesit e sunduesit e popullit, thote ai, ta kryejne secili detyren e vet me ndergjegje e shpirti shqiptar ka me u ngrit, si dikur moti. Nje dashuri te vefante ka per nxenesit, ata i quan “sbpresa e njome e atdheut' so . Ai punon me kembengulje qe shkolla dhe gjuha shqipe, si dy faktore te rendesishem, te dlet bejne te mundur perparimin e arsimit kombetar, sepse ai ishte i mendimit se si te jene mesuesit eshte shkolla. E pikerisht per kete kerkoi me kembengulje, qe te njejten gje te benin edhe koleget e tij. Edhe ata, ashtu si drejtori i tyre, me perkushtim, punen mesimore e mbeshteten me kerkime shkencore dhe pothuajse te gjithe u bene autore tekstesh mesimore si dhe veprash te mirellifta shkencore, qe zune vend ne arsenalin e kultures sone kombetare. Idete e tij pedagogjike i perpunoi dhe i zhvilloi ne gjirin e poetikes se tij te fuqishme, prandaj shume prej tyre i gjejme te shpemdara edhe neper veprat e tij artistike. Shqetesimet e tij per shkollen u perpoq, qe t’i bente problem te te gjithe shoqerise shqiptare. Trashegimia me e madhe teorike qe na ka lene Fishta ne fushen e studimeve pedagogjike, eshte platforma e Reformes Arsimore, te cilen e pergatiti per ta paraqitur ne parlament me rastin e diskutimit te buxhetit te shtetit per vitin 1921-1922. Per pergatitjen e platformes se kesaj reforme, sic thone vete ai, u mbeshtet ne pervojen e tij 24 vjegare si drejtor i shkollave franceskane ne Shqiperi, tek zhvillimi i mendimit pedagogjik europian i kohes, dhe, ne menyre te ve^ante.tek analiza, qe i beri gjendjes se arsimit ne ate kohe ne shkalle vendi. Per te realizuar kerkesat e kesaj reforme, u perpoq te mobilizonte ne radhe te pare deputetet: “Po s’deshem, u drejtohet atyre, me tradhtue mandatin e komit, te perkujdesemi me te gjitha fuqite e shpirtit fone, me i dhane ketij komi nji edukate te shendoshte e te pemjimendte nder shkolla, ku plotsohet e perkryhet edukata familjare e nierit... po s’vum rend e rregull ne arsim, prap komi ka me lingue n’erresi te padijes dhe te barbarise edhe te hollat e “ Revista, Hylli i Drites, 1921/2, f. 49. 63 shtetit tone kane me hupe pa kurrfare dobijet. Por si per njanen, si per tjetren pune, pergjegjesia bie mbi ne”. Kete platforme se bashku me idete e tij per permiresimin e metejshem te gjendjes, te cilat ne ate kohe, jo vetem se kane qene te rendesisheme, por ishin edhe te guximshme i botoi ne revisten Hylli i Drites me vitin 1924. Fishta si politikan, edhe forcimin e shtetit e sheh tek zhvillimi i arsimit. “Sa per buke, thote ai, nji shtet ka nevoje per msim e dije, se pa msim e dije, ai as i forte s’mund te jete, as me perparue s’mund te perparoje shtekut te gjytetnise se vertete e prandej smahet gjate ne kame”. Filozofia arsimore e Fishtes ka karakter veprues. Ai si poet-pedagog, nuk kufizohet vetem me shkrimet teorike, por fillon te punoje duke pasur si qellim vendosjen e tyre ne jete sa me pare. Duke bere kete, ai vazhdon traditen e shkrimtareve te Rilindjes, qe bene fmos per t’i ardhur ne ndihme drejtperdrejt shkolles. Edukimi familjar nuk duhet te frenoje aftesite qe ka femija per vetedukim ose sif thote vete ai ne menyre figurative “me hape deget aq sa kishte me mujte. Ai keshillon qe n’pune edukative te mbeshtetemi me fort tek anet pozitive qe mund te kete secili femije. ‘Asht ma mire, thote ai me vu re vetite e mira te frnise e me mendue me u dhane shkas qe te zhvillohen se me kerkue vetem vetite e keqia e mos me pase tjeter kujdes vef me i largue keto me ndeshkime te teprueme” 51 . Me forcen e shpirtit krijues ai na dha vizionin e portretit te te riut shqiptar qe do te formohej ne shkollat tona. “Shqiptari, thote ai, do te behet nje vehtje e lire, me ndergjegje te pikatun e me karakter, aj do te pajiset me te gjitha njato njohsi e zotsi, neper te cilat, porsi njeri i perkrpem nder te gjitha pikpamjet, ta vuej jeten ma se miri, jo vetem porsi vehtje, por edhe si pjestar shoqnije, mbas pozicjonit qe te kete ne familje, ne qytet e shtet”. Kerkesa e Fishtes ndaj shkolles per formimin e nxenesve, per ate kohe, ishte mjaft e forte dhe kerkonte pune te madhe per t’u realizuar. Ai synonte qe shqiptari i ardhshem te kete te njejtin nivel formimi me bashkemoshataret e tij europiane. 51 Mark Vuji, Filozofia arsimore e akademikut Gjergj Fishta, vep. e cit., f. 322. 64 -— Alternativa - reviste per shkence dhe kulture Fishta vlereson shume dijet qe merren ne shkolle e burime te tjera, sepse rrisin fuqine e individit dhe te shoqerise per te vepruar ne dobi te zhvillimit te vendit dhe te mbare njerezimit, por thekson se ato duhet te jene ne unitet me ndershmerine. “Per me ba, thote ai, qi nji populi t’jet pemjimend i forte dhe i perparueshem duhet me e edukue mendjen dhe vullndesen e tij, a se: duhet qe ai populi te kete moral e dije”. Ai eshte kunder politizimit te shkolles: Po ketu, thote ai, gjithkund e prej gjithkujt po bahet politike... E mbas keso qellimnesh politike e fetare kjo ministri ep bursat shkollore, emnon mesuesit e drejtoret e shkollave, dan materialin shkolluer. Ai kemngul qe shkolla te jetoje ne boten e shkences, larg konfuzioneve politike. Fishta kerkon shpalljen e lirise se mesmit, hapjen e shkollave private, por gjithnje me leje te shtetit dhe nen kontrollin e tij. “Nje shkolle private, thote ai, nuk mund te hapet pa auktorizim te drejtorise pergjithshte t’Arsimit”. Per Fishten, mesuesit duhet te jene figura te larta moralisht dhe te afta profesionalisht. Prandaj ai kerkon nga organet arsimore qe te sigurohen nese “Keta kane nje kuptim te drejte e te shendoshe ndaj moralit..se pemjimend jane te pergatitim per kete žeje te shejtnueshme”. Fishta lufton me force kunder drejtimit me hamendje e pa plan perspektiv te zhvillimit te arsimit. Une, thote ai, ma teper Ministrine e arsimit e padis se shkollat nuk i čile mbas nji kriteri te arsyeshem, te caktuem e te parashkoqitun mbas interesave te perbashketa t’Atdheut, por mbas hamendjes se Ministrit apo te keshilltareve te tij, thue se ne kete veprim ishin tuj perdorue gjane e pasunine e vet e jo te komit. Ai me te drejte kerkon, qe ne administrimin e shkolles dhe ne organizimin e procesit mesimor dhe edukativ te mbizoteroje mendimi shkencor pedagogjik. Shkolla, thote ai, asht tempulli i dijes. Prandaj nder kome te gjytetnueme, jo veg shkollave te qyteteve, por edhe atyne te maleve e te fshateve, u jepet nje trajte arkitekture e hishme, dhe permbrenda stolisen me pamje ftyra burrash te permendun, trajta frymoresh, harta dheshkrojtore, vegla mesimi gjithfaresh, panorama e mbi gjithfjka qe vien me zhdrivillue mendjen e me trajtue karakterin e femive. Fishta i rnriste mesuesit, qe te perdomin ne mesim mjetet ne perputhje me nevojen e gdo teme. 65 Shkolla, sipas tij sherben per persosjen e edukates familjare. Eshte i rendesishem fakti se Fishta kerkon, qe ta fliroje familjen shqiptare nga disa mbeturina te renda te edukates patriarkale, sidomos nga gjakmarrja. Kete e verteton edhe fakti qe ai i bindi fisin dhe familjen e tij, qe te falte gjaksin e te vellait dhe i pajtoi te dy famijet. Shkolla, sipas tij, duhet te pergatise kontigjente te majftueshme kuadrosh me ate grade kulture, qe kerkon vendi i punes. Nder ligje organike te shtetit, thekson ai, te caktohet grada e kultures e funksionareve dhe zyrtareve per fdo nepunesi te shtetit. Fishta u jep shume rendesi leximeve jashte klase. Nje ish nxenes i atyre viteve kujton: “shpeshhere te dhenat qe merrnim nga leximet e pavarura beheshin shkak qe te shperthenin ne mesim rrahje mendimesh, qe rrallehere mbylleshin me renien e ziles”. Fishta tregoi nje kujdes te posa^em dhe per veprimtarine artistiko-shkencore, qe zhvilloheshin me nxenesit pas mesimit. Fishta, veprimtarite jashte mesimit te talentuarit per t’u zhvilluar. Fishta udhehiqej nga parimi pedagogjik qe ne punen mesimore dhe edukative korrigjimi dhe ndihma duhen dhene ne kohen e duhur, por ai u perpoq te edukoje nxenesit edhe me moralin e punes krijuese e shkencore dhe punoi qe te krijoje tek ata bindjen se shoqeria pret nga disa individe te caktuar qe te japin gjera te reja, qe fojne jeten perpara. Per t’ua lehtesuar punen mesuesve dhe nxenesve, prane shkolles krijoi nje qender te informacionit shkencor, mjaft te pasur per ne ate kohe. Ajo perfshinte laboratoret e kimise, fizikes e te biologjise, biblioteken, muzeun, qendren e obervacionit te motit, arkivin historik dhe mjete te ndryshme mesimore. Arti, thote ai, do ta edukoje, do ta zbuse zemren e ydo shqiptari, tue e drejtue kah majat e epra te kultures, tue e naltue ne mjerimet e jetes, sepse vete arti asht shenji i nji jete te lume. Ai kishte ndjeshmeri te larte ndaj tronditjeve qe mund te pesonte kombi, ne ffaredo sfere te jetes qofte, por kur ishte fjala per goditjen e gjuhes dhe te shkolles shqipe, reagimi i tij ishte i menjehershem kunder kujtdo qe i cenonte sado pak ato. 66 Alternativa - reviste per shkence dhe kulture Kjo mbrojtje kaq e fuqishme, qe i beri Fishta gjuhes dhe shkolles shqipe, i ka arsyet e veta. Ai, qe me se i bindur se nje populi ne koherat e reja, edhe po te fitoje pavaresine; po te mos luftoje per zhvillimin e tij arsimor e kulturor, do te biere ne roberine e padijes, qe eshte me pasoja te renda dhe veteshkaterruese. A udhehiqej nga parimi ‘‘Mos i thuej kujt se f’do te besh, por f/are ke bere e f’po ben”, duke bere ndryshime thelbesore, si ne metode ashtu dhe ne permbajtje. Per konceptin e dijes Fishta shprehej se “Fuqija shkon mbas dijet, por fort e ma fort, thote ai, na e deshmojne punet e mdha e te bindueshme, qe nieri, sidomos nder keto kohet e vona, mrrijti me perkrye neper fuqi te dijes e te hollimit te mendjes ' 6Z . Fishta i jepte nje vend te caktuar ne idete e tij pedagogjike frymes dhe bashkepunimit ne grup, ku dhe shprehet se: “Nieri jeton, thote ai, ne shoqni civile, jo per me zane me kendue e me shkrue, por me pase ndihmen e huazshme te nierzve te tjere, pa te cilen ndihme aj as do te mujte me rrnue as me u perfekcjonue. Prandej sheji ma i pare e ma i sigurte i shkalles s’gjytetnimit te nje populli jane rmget e mjetet tjera te perpjekunit, pa te cilat skishte trie pase interesa te perbashkta, as atdhe. Atdheu nuk perbahet me dekrete, si mund fa mendojne ndoshta Xhon-Turqit, por sidomos prej interesave te perbashketa e prej do relacjoneve tjera, qi burojne prej te perpjekunit te nierit me nierf 3 . Fishta e shikonte ngritjen cilesore te studimeve gjuhesore jo vetem si nje baze per permiresimin e mesimit te gjuhes shqipe ne shkolle, por edhe per forcimin cilesor te procesit mesimor ne te gjitha lendet. Ai thoshte: “Gjuha shqipe do vu gjuhe mesimi, nder te gjitha shkollat fisllestare te Shqipnisepse femija ne gjuhe amtare mesohet ma shpejt e ma mire’**. Me At Gjergj Fishten gjuha shqipe u rrit, u madhnue, u ba zonje. Me At Gjergjin, kryetar ne Kongresin e Manastirit u caktue njehere e pergjithmone 52 Gjergj Fishta, Reforma arsimore ne Shqypni, ne revisten: Hylli i Drites, nr. 5-6/1925, f. 153. 53 Gjergj Fishta, Reforma arsimore ne Shqiperi, ne revisten: Hylli i Drites, 7-8,1924, f. 228. 54 Gjergj Fishta, Gjuha e mesimit, ne revisten: Hylli i Drites, 1914, f. 233. 67 nje alfabet i vetem per mbare Shqiperine, venelim ky me shume dobi. Me At Gjergjin zuni fill shkolla me shqipen gjuhe mesimi, shprehet profesor Nobert Jokl. Niveli i larte intelektual ka qene percaktues per suksesin e tij ne pune per zhvillimin e shkolles dhe te mendimit tone pedagogjik. Ne kohen e tij ka qene veshtire te gjeje edhe ne Europe drejtues arsimi me nje nivel te tille shkencor. Per Shqiperine qe nje fat i madh qe ai ishte i prirur per te punuar per arsimin e popullit dhe qe u perfshi ne menpre te vetedijshme ne lufte per te zgjidhur kete problem social-kulturor teper shqetesues per vendin tone. Ky qe nje rast unikal qe nuk u perserit me dhe do te kaloje ende shume kohe qe ne te kemi ne sistemin tone arsimor drejtues me nje pergatitje kaq te larte shkencore. Por duhet thene se ky fakt pak njerezve u ka rene ne sy, as ne motivacionin e dekorimit nuk thuhet asnje fjale per kontributin qe ai ka dhene per zhvillimin e shkolles dhe te mendimit tone pedagogjik. 68 Alternativa - reviste per shkence dhe kulture KRYENGRIT[AeMalesiseseMadheE VmT I9II M.Sc. Zef UJKAJ Abstract The Uprising of "Malesia e Madhe" - the territorial region of Northern Albanian Alps Highlands - of 19II would mark one of the most important historical events in the trail of Albanian uprisings for freedom and independence against the Ottoman Empire during the period of the Albanian National Renaissance. The uprising would come as a definite, natural response against ali the efforts made by the ‘new Turks’ (‘Xhonturks’) for the absolute conquest of Albanians. The rebellion of Albanians against the Turkish regime had its beginnings back in 1910 in the vilayet of Kosova and extended further throughout the region of "Malesia e Madhe" under the lead of the elder of Hoti, Dede Gjo Luli. At first, by analyzing the politics of the new Turks towards the highlanders of Albania, we identify notable hostile tendencies vvhich precede the actions of the highlanders, who would not stay idle but rather in May I9II would push and speak out their related claims on the creation of a single Albanian vilayet, the preservation of territorial integrity, the use of Albanian language in schools, churches and offices of Albania, etc. Moreover, through the meeting held in Pikale, the Albanian insurgents made it clear that they would fight until the full liberation of the homeland. In addition, in June 2011, the creation of the General Assembly of Albanian leaders in Grece would follow the April’s events and mark another historical milestone. The assembly would issue a document entitled "The Memorandum of Grece", vvhich had in its composition a list of 12 clauses on the autonomous demands of highlanders, acting as another reinforcement of the national character of the uprising. Keywords: Uprising of "Malesia e Madhe", Montenegro, 1911, Highland insurgents, Great Powers 69 Kryengritja e Malesise se Madhe e vitit I9II do te shenonte nje prej ngjarjeve me te rendesishme te ndodhura ne vazhden e kryengritjeve shqiptare per liri e pavaresi gjate periudhes se Rilindjes Kombetare Shqiptare. Kjo krvengritje do te vinte ne formen e nje pergjigjeje te prere kundrejt te gjitha perpjekjeve qe bene xhonturqit per nenshtrimin e plote te shqiptareve. Rebelimi i shqiptareve kunder zgjedhes xhonturke i pati fillesat e veta ne vitin 1910 ne vilajetin e Kosoves, duke u shtrire me tej edhe ne Malesi te Madhe nen drejtimin e plakut te Hotit, Dede Gjo Lulit. Studimi im merr shkas nga 107-vjetori i Krpengritjes se Malesise se Madhe te vitit I9II, qe do te kulmonte ne daten 6 prill te vitit 19II, diten e ngritjes se flamurit kombetar shqiptar ne majen e Bratiles, pas shume shekujsh nen roberine osmane. Ngritja e flamurit do te perforconte karakterin kombetar te Kryengritjes, duke hedhur poshte zerat e osmaneve per nje Kryengritje te nxitur nga Mali i Zi apo thjesht per nje levizje fetare. Duke analizuar politiken armiqesore te xhonturqve ndaj malesoreve verne re se malesoret nuk do te qendronin duarkryq, por ne maj te vitit 1911 do te parashtronin kerkesat e tyre lidhur me krijimin e nje vilajeti te vetem shqiptar, ruajtjen e teresise territoriale, perdorimin e gjuhes shqipe ne shkolla, kisha dhe zyrat e Shqiperise etj., madje ne mbledhjen e Pikales, ata do te benin te qarte faktin se do te luftonin deri ne flinmin e plote te atdheut. Vihet re qartesisht se sikurse ngjarja e prillit e vitit I9II, edhe qershori i po te njejtit vit do te vinte me nje tjeter ngjarje historike, Kuvendin e Pergjithshem te krereve shqiptare ne Grece, qe do te deshmonte edhe njehere karakterin kombetar te kesaj kryengritjeje. Ky Kuvend do te nxirrte nje dokument te quajtur "Memorandumi i Greješ", i čili kishte ne perberjen e tij kerkesat autonomiste te malesoreve te trajtuara ne 12 pika. Nje tjeter ngjarje e rendesishme, e trajtuar hollesisht brenda ketij studimi, eshte ngjarja pasuese e gushtit te vitit I9II, moment ne te cilin malesoret do te nenshkruanin ne Podgorice marreveshjen e paqes me perfaqesuesit e qeverise xhonturke. Kjo marreveshje do te realizohej si pasoje e qendrimit kercenues te Rusise dhe Austro-Hungarise, te cilat nuk pranuan qe Mali i Zi te hynte ne lufte kunder Perandorise Osmane nepermjet kryengritesve malesore. Ata do te kerkonin nderprerjen e ndihmave ndaj 70 - Alternativa - reviste per shkence dhe kulture kryengritesve dhe shtyrjen e tyre drejt armepushimit. Te gjendur ne kete situate malesoret do te dorezoheshin, pasi Mali i Zi do t'i kercenonte ata me zi te bukes. Ngjarjet qe do te vijonin ne Malesi jane tregues te mirefillte se kryengritja e malesoreve nuk do te ndalonte, pasi Porta nuk do te zbatonte pothuajse asnje nga pikat e marreveshjes se paqes. Ne fokus te ketij studimi do te jete edhe qendrimi i politikes nderkombetare ndaj Kryengritjes se Malesise se Madhe. Fuqite e Medha si Gjermania, Franca dhe Anglia duke mos pasur interesa te drejtperdrejta ne Ballkan mbajten qendrim mosperfilles ndaj kesaj kryengritjeje, ndersa Austro-Hungaria, Italia dhe Rusia u munduan te perfkonin prej saj, per shkak te planeve te tyre gjeopolitike ne kete rajon. Edhe disa shtete ballkanike do te benin gjithjka qe Kryengritja te deshtonte pasi nuk iu interesonte krijimi i nje shteti autonom shqiptar, qe do te binte ndesh me interesat e tyre ekspansioniste. Nderkaq Mali i Zi u mundua me te gjitha menyrat ta shfrytezonte Kryengritjen, duke synuar permes saj realizimin e pretendimeve te tij territoriale mbi tokat shqiptare. Nga ana tjeter Porta e Larte do ta cilesonte Kryengritjen si levizje te te krishtereve, duke dashur te mohonte karakterin kombetar te saj. Mirepo me ngritjen e flamurit kombetar ne Dejiq dhe me programin mbarekombetar te Greješ u vertetua se Kryengritja nuk ishte as levizje lokale, as fetare dhe as e nxitur nga Mali i Zi. Veshtrim i pergjithshem mbi Kryengritjen e vitit 1910 ne vilajetin e Kosoves dhe shtrirja e saj ne vilajetin e Shkodres Ne fillimet e dekades se dyte te shek. XX, Shqiperia thyen perfundimisht varesine politike nga pushtuesi osman duke shenuar momente vendimtare ne aspektin kombetar, politik e kulturor. Marredheniet shqiptare me xhonturqit ishin tensionuar se tepermi. Mbledhja e taksave te prapambemra, jarmatosja e popullsise, rekrutimi i shqiptareve ne ushtrine turke, presioni qe gjuha shqipe te shkruhej me shkronja arabe dhe centralizimi radikal i pushtetit do te jonin ne lufte te armatosur kunder xhonturqve. Kudo ne vilajetin e Kosoves u organizuan kuvende shqiptare, ku do te diskutohej rreth organizimit te kryengritjeve antiosmane. Nga ana 71 tjeter qeveria osmane do te shpallte gjendjen e jashtezakonshme duke marre masa te menjehershme per shtypjen e kryengritjes, arrestimin e kryengritesve, regjistrimin e popullsise dhe pasurise se patundshme, rekrutimin e ushtareve, mbledhjen e taksave, mbylljen e klubeve e gazetave etj. 55 Ne muajin prill 1910, Shefqet Turgut pasha ne krye te 40 mije ushtareve iu drejtua vilajetit te Kosoves per te vendosur rregull dhe qetesi. Krvengritja e Kosoves pati jehone te madhe, sidomos ne Malesine e Madhe, prandaj turqit perdoren te gjitha mjetet per te penguar ndikimin e saj ne viset e tjera shqiptare. 56 Duke dashur t'u shpetonin pemdjekjeve nga osmanet, shume familje shqiptare nga Kosova dhe Malesia e Madhe u strehuan ne Mal te Zi, mes tyre dhe shume patriote shqiptare. Populli malazez dhe ai shqiptar i Malit te Zi priten miqesisht refugjatet shqiptare, ndersa kraji Nikolla mendonte t'i shfrytezonte ata per qellimet e tij aneksioniste drejt Shqiperise se Veriut. 57 Nderkohe qe operacione luftarake vazhduan ne muajt qershor-korrik ne mjaft zona te Kosoves, turqit po pergatiteshin per te sulmuar ne drejtim te Shkodres, Dibres, Lumes, Rugoves e Plaves. Keshtu Shefqet Turgut pasha u nis ne drejtim te Shkodres per te nenshtruar Malesine e Madhe qe ishte juar ne kryengritje. Malesoret e Gashit, Krasniqes e Bytyqit u zune prite turqve ne Qafe-Morine, ndersa dukagjinasit ne Qafe te Kolfit, prandaj Shefqet Turgut pasha u detyrua te hynte ne Shkoder permes Pukes, ne korrik I9I0. 58 Kudo u shkaterruan fshatra, u terrorizuan banoret, u farmatosen malesoret, u zbatua rrahja publike, burgosja pa gjyq, denimi me vdekje, u ngriten gjyqe ushtarake, u grabit pasuria, u mblodhen taksa, u rekrutuan ushtare, u ngriten shkolla turke, u vendos gjuha turke ne administrate, 55 Stavro Skendi, Zgjimi kombetar shqiptor 1878-1912, Tirane: PHOENIX: Shtepia e Librit dhe e Komunikimit, 2000, fq. 368-370; Nina Smirnova, Historia e Shqiperise pergjate shekullit XX, Tirane: IDEART, 2004, fq. 49-50; Romeo Gurakuqi, Shqiperia 1911-1914, Tirane: UET/PRESS, 2012, fq. 52-53 56 Gjergj Nikprelaj, Kryengritja e Malesise e vitit 1911, New York: Gjonlekaj Publishing Co., 2004, fq. 55, 71 57 Historia e Popullit Shqiptor II, Akademia e Shkencave e Shqiperise, Instituti i Historise, Tirane: TOENA, 2002, fq. 434-437; Nikolle Ivanaj, Historija e Shqipenies se re, vuajtjet e veprimet e mija, Pjesa e pare, Tirane, 1943, fq. 18; Eqrem Vlora, Kujtime (1885-1925), Tirane: Botimet IDK, fq. 250 58 Gj. Nikprelaj, Kryengritja e Malesise..., fq. 63 72 - Alternativa - reviste per shkence dhe kulture shkrimi i gjuhes shqipe me alfabet arah, u mbyll Normalja e Elbasanit, u ndalua botimi i gazetave, dhe u be regjistrimi i popullsise, pasurise, tokave, bagetive etj., per efekt taksash. 59 Gjate pranveres 1910 malesoret me ne krye Dede Gjo Lulin do te kerkonin nga valiu i Shkodres, Bedri Pasha kthimin e armeve, heqjen e taksave te reja, emerimin e nje kajmekani te krishtere, hapjen e shkollave kombetare dhe hapjen e rrugeve, ne te kundert nuk pranonin kthim ne atdhe. Meqe Bedri Pasha i hodhi poshte kerkesat e tyre, kryengritja filloi nga mesi i vitit I9I0. 60 Rusia i trembej shperthimit te luftes mes Malit te Zi dhe Perandorise Osmane, keshtu qe kerkoi nga Mali i Zi qe emigrantet shqiptare te ktheheshin sa me pare ne shtepite e tyre, pasi ne te kundert do te hiqte subvencionet. Qendrim te njejte mbajten edhe fuqite europiane, sepse nuk iu interesonte nje nderlikim i ri ne Ballkan. Vjena kerkonte nga malesoret qe te mos hidheshin ne kryengritje, ndersa Porta kerkonte qe shqiptareve t'iu jepeshin Krite e kerkuara. Kraji Nikolla u shpreh i gatshem per kthimin e emigranteve, por kembenguli per nenshkrimin e nje marreveshjeje mes qeverise malazeze dhe Portes se Larte 61 duke dashur te nxirrte perfitime ne kurriz te shqiptareve. Ne janar I9II, ne Itali u themelua Komiteti "Pro Albania", i propozuar nga Partia Republikane, qe kishte per qellim mbledhjen e ndihmave ne te hoKa per kryengritesit dhe regjistrimin e vullnetareve italiane ne mbeshtetje te kryengritesve shqiptare. Nderkohe Nikolle Ivanaj krijoi ne Bari Organizaten Kombetare te Shqiperise qe do te vendoste lidhje me kolonite e mergimit dhe komitetet e fshehta ne Shqiperi ne ndihme te kryengritjes dhe per shtrirjen e saj ne te gjithe Shqiperine. 62 Ne fillim te prillit I9II, gjeneral Ricciotti Garibaldi u shpreh i gatshem per te marre pjese ne kryengritjet shqiptare, mirepo u pengua nga qeveria italiane, e čila i druhej nje konflikti 59 Edith Durham, Lufta per Shkodren, Shkoder: Camaj - Pipa, 2005, fq. 42-43; Sejfi Vllamasi, Ballafaqime politike ne Shqiperi (1897-1942), Tirane: NERAIDA, 2000, fq. 51; Tajar Zavalani, HistorieShqipnis, PHOENIX, 1998, fq. 212-213 R. Gurakuqi, Shqiperia 1911-1914, fq. 71-75; Ndoc Nikaj, Shkodra e Rrethueme, Shkup: Vatra, 2012, fq. 49-50 61 Gj. Nikprelaj, Kryengritja e Malesise..., fq. 79,138-140 N. Ivanaj, Historija e Shqipenies se re..., fq. 18, 23-24 73 me Austro-Hungarine. Megjithate ne kryengritjen e Malesise arriten rreth 30 vullnetare italiane. 63 Shperthimi i Kryengritjes ne Malesine e Madhe dhe veprimet luftarake Ne muajin shkurt te vitit 19II, u themelua Komiteti i kryengritesve ne Podgorice qe do te kishte per qellim organizimin e kryengritjes, mbledhjen e ndihmave, strehimin e emigranteve dhe shpemdarjen e ushqimit tek te gjithe te strehuarit ne Mal te Zi. Komiteti i Podgorices me ne krye Sokol Bacin e Grudes do te bente perpjekje te vazhdueshme tek Mbret Nikolla per te siguruar ndihma ushtarake, ndersa Dede Gjo Luli dhe Isa Boletini ishin kunder ndihmes nga trupat malazeze. Marredheniet mes malesoreve dhe mbret Nikolles do te perkeqesoheshin, pasi kryengritesit nuk pranuan te vinin levizjen e tyre nen urdherat e qeverise malazeze dhe flamurit malazez. Per kete arsye mbreti malazez jo vetem qe u nderpreu ndihmat ushqimore, por edhe i detyroi te ktheheshin ne shtepite e tyre. Kryengritesit nuk pranuan qe te dorezoheshin ne dore te xhonturqve, por shperthyen ne kryengritje te armatosur per te fituar lirine e shumekerkuar. 64 Keshtu me 24 marš I9II, ne Rapshe te Hotit filloi Kryengritja e udhehequr nga Dede Gjo Luli, Kole Marash Vata, Zef Lani e Gjon Pellumbi, dhe brenda 3 diteve rane ne duart e kryengritesve te gjitha fortifikatat kufitare pergjate kufirit turko- malazez nga liqeni i Shkodres deri ne Gusi. Kalaja e Shipshanikut u rrethua, ndersa Malesia u flirua deri ne Koplik. 65 Gjate gjithe Kryengritjes, malesoret 63 0reste Camillo Mandalari, Indipendenca shqiptare. Ndihmeso italiane ne driten e dokumenteve, Tirane: UEGEN, 2008, fq. 98,106,161-175 “Kristo Frasheri, Shpallja e Pavaresise se Shqiperise (28 Nentor 1912), Tirane: Akademia e Shkencave e Shqiperise, 2008, fq. 59; Basri Lika, "Kryengritja e Malesise se Madhe nje hap i rendesishem drejt pavaresise", 100 vjet nga Kryengritja e Malesise 1911-2011 (Permbledhje kumtesash dhe materiale te tjera), Tuz: lllyricumi, 2012, fq. 126; Gjergj Berisha, "Kryengritja e Malesise se Madhe e vitit 1911 dhe politika zyrtare e Malit te Zi", Kryengritja e Malesise 1911 (1911-2001) - (materialet e simpoziumit shkencor, Malesi 7-8 marš 2001), Tuz: lllyricum, 2001, fq 157 65 Gj. Nikprelaj, Kryengritja e Malesise..., fq. 163-165, 171; Gj. Berisha, Kryengritja e Malesise se Madhe..., fq. 159; Marenglen Verli, "Pergatitja e Kryengritjes se Malesise se Madhe sipas 74 -;- Alternativa - reviste per shkence dhe kulture llogarisnin rreth 3 mije luftetare, ndersa forcat turke ishin te shumta ne numer dhe te organizuara mire. Rezistenca e malesoreve per 6 muaj shpjegohet si rezultat i njohjes se mire te terrenit dhe kembenguljes per te fituar liri te plote. Osmanet permes valiut te Shkodres Bedri Pasha u munduan te shkaktonin per^arje mes kryengritesve duke e quajtur Kryengritje te te krishtereve. Kjo taktike e xhonturqve parashihte perjarjen e shqiptareve duke dashur t'i tregonte botes se shqiptaret jane ngritur per feshtje fetare dhe jo kombetare. 66 Megjithate shume patriote shkodrane iu bashkuan kryengritesve malesore. Krpengritja u mbeshtet edhe nga malesoret e rene nen Mal te Zi qe nga Kriza Lindore I875-I88I, te ardhur nga Triepshi, Koja, Fundenat etj. Gjithashtu gjithe Dukagjini dhe sidomos te rinjte e Shales nen udheheqjen e Mehmet Shpendit, moren pjese ne Kryengritjen e Malesise qe nga fillimi e deri ne mbarim. Por krahas burrave malesore luftuan dhe grate heroina si Tringe Smajlja, Nore Kolja etj. Me 28 marš krvengritesit moren qytezen e Tuzit, dogjen kazermen dhe shtine ne dore depot e armeve, duke detyruar ushtrine osmane te mbpllej ne kalane e Shipshanikut. Disfata e osmaneve do te bente qe ne drejtim te vilajetit te Shkodres te niseshin batalione te reja me pajisje luftarake te renda, qe situata te mbahej nen kontroli. 67 Keshtu osmanet, te nisur nga Shkodra nen komanden e major Emin Beut, dogjen e shkaterruan ffare gjeten para, duke mos kursyer as kishat dhe qelat e besimtareve dhe famullitareve te Malesise. 68 Ne mbledhjen e ktyengritesve shqiptare me 30 marš ne Cetine u miratua nje memorandum prej 5 pikash, i nenshkruar nga Dede Gjo Ltdi, Sokol Bači, Isa Boletini, Muharrem Bushati, Abdulla Aga, Mehmet Shpendi dhe Preng Mark Kola, qe permbante disa kerkesa te rendesishme me karakter autonomist kombetar dhe u drejtohej Fuqive te Medha dhe mbretit dokumentacionit austro-hungarez", 100 vjet nga Kryengritja e Malesise 1911-2011 (Permbledhje kumtesash dhe materiale te tjera),Tuz: lllyricumi, 2012, fq. 48 Historia e Popullit Shgiptar II, fq. 444; Dom Ndoc Nikaj, Kujtime te nji jetes se kalueme, Tirane: Plejad, 2003, fq. 120-121 R. Gurakuqi, Shqiperia 1911-1914, fq. 135-136; Antonello Biagini, Historia e Shqiperise nga zanafilla deri ne ditet tona, Tirane: SHTEPIA E LIBRIT dhe KOMUNIKIMIT, 2000, fq. 63 N. Nikaj, Kujtime te nji jetes..., fq. 122 75 malazez. 69 Duke qene se Porta po pergatitej per lufte kunder Italise per £eshtjen e Tripolit, u beri shqiptareve disa leshime, per te shuajtur konfliktin me malesoret. Megjithate Kryengritja nuk do te ndalej, pasi malesoret kerkonin autonomi te plote te Shqiperise. Luftime te ashpra u zhvilluan me 6 prill ne Tuz, Kastrat, Helm, Vrane, Dinoshe dhe sidomos ne Depq, qe ishte epiqendra e ushtareve turq nga ku kontrollonin Malesine. Malesoret moren Degiqin dhe po ate dite ne majen e Bratiles, Nike Gjelosh Luli do te ngrinte per bere te pare, pas kaq shekujsh roberie flamurin shqiptar ne emer te te gjithe shqiptareve. Kjo dite mori emrin "Dita e Shqipnise". 70 Ngritja e flamurit kishte rendesi te madbe pasi mbahej lart morali i kryengritesve dhe tregohej qarte karakteri i saj kombetar, duke hedhur poshte propaganden Osmane qe tentonte ta paraqiste Kryengritjen si vegel te mbret Nikolles apo levizje fetare. Osmanet do te mesyjne Malesine edhe nga ana veriore duke derguar nga Gjakova ushtri nen komanden e Et'hem Pashes, mirepo do te thyhen keqas tek Hani i Gropes se Zeze nga banoret e Kelmendit pa arritur te shkojne drejt Tuzit. 71 Pasi valiu i Shkodres Bedri Pasha nuk po shenonte ndonje rezultat per shtypjen e Krpengritjes se malesoreve, ne vend te tij u emerua Shefqet Turgut pasha, i čili me 18 prill zbarkoi ne Shengjin. Shefqet Turgut pasha u beri thirrje malesoreve te ktheheshin ne shtepite e tyre dhe te hiqnin dore nga Kryengritja, pemdryshe nuk do te trajtoheshin me si nenshtetas te Perandorise Osmane. 72 Malesoret e hodhen poshte kete kerkese, prandaj osmanet sulmuan. Me 18 prill ne rrjedhen e poshtme te Perroit te Thate, kryengritesit i bene ushtrise turke qendrese te fuqishme dhe po kete dite ata do te korrnin fitore ne Selce. Nderkohe me 27 prill 1911, arbereshi Terene Tofi mblodhi nje Kuvend ne Mirdite me pjesemarres nga Mirdita, Puka, Dukagjini, Lura, Dibra, Zadrima e Gjakova qe shpallen pavaresine e Shqiperise me kiyetar Terene Tofin. Kjo levizje kishte per qellim nxitjen e 69 Historia e Popullit Shqiptar II, fq. 445; Arkivi i Institutit te Historise (me tej: AIH), Dosja (me tej: D.): A-IV-10, Karl Ritter Von Sax, Historia e tatepjetes se Turqise, Wien, 1913, fq. 20 ™Gj. Nikprelaj, Kryengritja e Malesise..., fq. 174, 200; Lulash Palushaj, Malesia dhe fiset e saj, (Pjesa II), Lethe: "Gjergj Fishta", 2010, fq. 294 71 Gj. Nikprelaj, Kryengritja e Malesise..., fq. 205 72 A. Biagini, Historia e Shqiperise nga zanafilla..., fq. 65; E. Durham, Lufta per Shkodren, fq. 47 7 6 - Alternativa - reviste per shkence dhe kulture ketyre krahinave ne kryengritje, ne mbeshtetje te Malesise, mirepo ky aksion nuk do kishte ndonje sukses per Kryengritjen dhe jetegjatesia e kesaj qeverie do te ishte e shkurter. 73 Me I maj I9II, kryengritesit dolen me nje proklamate me ane te se ciles deklaronin se nuk do t'i leshonin armet nese nuk do te realizohej krijimi i nje vilajeti te vetem shqiptar, ruajtja e teresise territoriale, perdorimi i gjuhes shqipe ne te gjitha shkollat, kishat dhe zyrat e Shqiperise, mbajtja e shkoUave shqiptare nga shteti etj. Keto kerkesa nuk u pranuan nga Porta e Larte, pasi ne thelb synohej autonomia e Shqiperise. 74 Malesoret thyen qendresen osmane ne rrugen drejt Shkodres me 3 maj, dhe Luigj Gurakuqi do te shprehej se "do te kishim marre edhe Shkodren, po te kishim pase arme ". 7S Me 10-II maj Shefqet Turgut pasha nxori ne Shkoder nje proklamate prej 12 nenesh, ku u premtonte kryengritesve shqiptare falje nese ata dorezoheshin brenda 5 diteve, duke perjashtuar nga falja 8 krere malesore, qe do te nxirreshin para gjyqit ushtarak. Kryengritesit u pergjigjen permes nje deklarate te nenshkruar nga 60 udheheqes malesore ne mbledhjen e Pikales, e čila iu paraqit edhe konsujve te huaj ne Cetine me 12 maj. Dokumenti shprehej kunder djegies dhe rrenimit te shtepive te kryengritesve nga ushtrite osmane, kunder dhunes mbi nderin e malesoreve, kunder mbylljes se shkollave etj. Sipaš tyre kthimi ne atdhe do te realizohej kur Stambolli te siguronte drejtesi dhe barazi mes shqiptareve, kur te respektonte zakonet dhe traditat e tyre, kur populli shqiptar te pranohej si komb, te jetonte i lire si fdo populi tjeter etj., ne te kundert do te luftonin deri ne fund per glirimin e atdheut. 76 Me 14 maj Shefqet Turgut pasha goditi befasisht malesoret ne Dejiq dhe shkaterroi me artileri gjithe fshatrat qe bene qendrese, por edhe kishat katolike shqiptare. Kjo i revoltoi malesoret, 73 Shukri Rahimi, Lufta e shqiptareve per autonomi (1897-1912), Botimi i dyte, Prishtine, fq. 181 74 R. Gurakuqi, Shqiperia 1911-1914, fq. 160-162; A. Biagini, Historia e Shqiperise nga zanafilla..., fq. 71 ys Historia e Popullit Shqiptar II, fq. 447 76 R. Gurakuqi, Shqiperia 1911-1914, fq. 167-168; Gj. Nikprelaj, Kryengritja e Malesise..., fq. 218-219 77 pasi ata nuk kishin prekuar asnje xhami g) ate krvengritjes. 77 Ne qershor 19II do te shpertheje ne Lezhe dhe Mirdite kryengritja antiosmane, e čila do te jape sinjalin e shtrirjes se kryengritjes edhe ne treva te tjera shqiptare. Ajo do te shtrihej edhe ne jug te Shqiperise. Mali i Zi me 22 maj u deldaroi Fuqive te Medha, se ishte i pergatitur per lufte kunder Turqise, por nuk u perkrah nga asnjera prej tyre. Austro- Hungaria dhe Rusia i kerkuan Portes qe shqiptareve t'u beheshin disa leshime ne menpre qe krizes t'i jepej fund. Kjo nderhprje rezultoi e suksesshme, pasi Shefqet Turgut pasha me 17 qershor shpalli amnisti te pergjithshme per krpengritesit shqiptare nese dorezonin armet brenda nje afati IO-ditor. Malesoret nuk u tunduan pasi nuk kishin garanci per zbatimin e ketpre leshimeve dhe luftuan deri ne fund per te drejtat e tpre. 78 Porta kerkoi nga Austro-Hungaria te nderhynte ne Vatikan dhe permes tij tek kleri katolik shqiptar per t'i bindur malesoret te dorezonin armet. Austria e priti mire kete propozim, pasi mundesohej kufizimi i krpengritjes, mbajtja nen kontroli e situates dhe ruajtja e ndikimit tradicional mbi klerin dhe popullsine katolike. 79 Porta e Larte permes angazhimit te arqipeshkvit te Shkodres synonte te nxirrte jashte loje mbretin malazez. Arqipeshkvi i Shkodres mori persiper kete detyre te veshtire ndermjetesimi per t'iu paraqitur malesoreve kushtet e ofruara prej osmaneve. Se bashku me arqipeshkvin, udhetuan edhe at Gjergj Fishta dhe dom Luigj Bumfi. Por imzot Serreqi ne takimin e Podgorices, nuk iu permbajt propozimit austriak dhe i njoftoi krpengritesit se ata nuk duhej te ndikoheshin prej misionit te 77 E. Durham, Lufta per Shkodren, fq. 48-49 78 Nertila Haxhia-Ljarja, Sereta Koperaj, "Kryengritja e vitit 1911 e Malesise se Mbishkodres sipas Zv. konsullit britanik ne Shkoder, Nikolla Summa", 100 vjet nga Kryengritja e Malesise 1911-2011 (Permbledhje kumtesash dhe materiale te tjera), Tuz: lllyricumi, 2012, fq. 176; Sh. Rahimi, Lufta e shqiptareve per autonomi..., fq. 184; Mid'hat Frasheri, Elita shqiptare, Tirane: Plejad, 2008, fq. 52; Arben Puto, Shqiperia politike 1912-1939, Tirane: Toena, 2009, fq. 15 79 Romeo Gurakuqi, "Aspekte te qendrimit te klerit katolik shqiptar ne agimin e pavaresise shqiptare: (marš 1911-maj 1914)", Krishterimi nder shqiptare (Simpozium Nderkombetar Tirane, 16-19 nentor 1999), Shkoder, 2000, fq. 280-281 78 - Alternativa - reviste per shkence dhe kulture tij, 80 mision i čili do te deshtonte. Per pasoje, mbret Nikolla do te mbetej figure qendrore e negociatave mes Portes dhe malesoreve. Memorandumi i Greješ dhe Marreveshja e Podgorices Kryengritesit malesore, te cilet nuk hoqen dore nga kerkesat autonomiste dhe kundershtuan nenshtrimin ndaj xhonturqve, me nismen e Komitetit te Podgorices thirren Kuvendin e Pergjithshem te krereve shqiptare ne pllajen e Greješ se Triepshit nga 10-23 qershor 1911. Kuvendi i perbere nga paria e Malesise, famullitare te saj dhe patriote te tjere shqiptare, miratoi dokumentin e quajtur "Memorandumi i Greješ". Ky Memorandum, i quajtur ndryshe "Libri i Kuq", kishte karakter kombetar mbareshqiptar dhe pajisi kryengritjen me nje program politik qe do te behej edhe programi i gjithe Levizjes Kombetare Shqiptare. 81 Memorandumi perbehej nga 12 pika dhe kerkonte autonomine e Shqiperise ne kuader te 4 vilajeteve. 82 Me 26 qershor, "Libri i Kuq" iu paraqit ambasadorit turk ne Mal te Zi, mbretit malazez dhe ambasadoreve te Fuqive te Medha te akredituara ne Cetine. Nje memorandum i vejante do t'i dergohej edhe qeverise angleze si propaganduese e lirise se kombeve te shtypura. 83 Ministri i Jashtem anglez, Grey, pasi shqyrtoi kerkesat e shqiptareve, kerkoi nga Fuqite e Medha qe te nderhynin prane Stambollit, por nuk gjeti asnje mbeshtetje. Qeveria osmane i quajti te papranueshme kerkesat e malesoreve pasi sillnin shkaterrimin e Perandorise. Edhe shqiptaret e jugut me 21 korrik I9II mbajten nje Kuvend ne Manastirin e Cepos (Gjirokaster), ku miratuan S0 Gj. Nikprelaj, Kryengritja e Malesise..., fq. 196 sl Ferdinando Salleo, Shqiperia: gjashte muaj mbreteri, Tirane: Shtepia e Librit & Komunikimit, 2001, fq. 32; N. Smirnova, Historia e Shqiperise..., fq. 53; L. Palushaj, Malesia dhe fiset e saj, fq. 313 Stefanaq Pollo, Selami Pulaha, Akte te Rilindjes Kombetare Shqiptare 1878-1912, Tirane: Akademia e Shkencave e RPS te Shqiperise - Instituti i Historise, 1978, fq. 223-226 dokumenti (me tej: dok.): 142; Historia e Popullit Shqiptar II, fq. 451; Frasher Demaj, "Qendrimi i fuqive te medha ndaj Kryengritjes se vitit 1911", 100 vjet nga Kryengritja e Malesise 1911-2011 (Permbledhje kumtesash dhe materiale te tjera),Tuz: lllyricumi, 2012, fq. 217 79 nje memorandum drejtuar qeverise xhonturke, i čili perkrahte Kryengritjen e Malesise se Madhe dhe programin e saj politik per autonomi te Shqiperise si dhe kerkesen per shtrirjen e reformave ne te gjitha vilajetet shqiptare. Me 18 gusht 1911 ne Tepelene, turqit njohen disa koncensione e dhe per Shqiperine e Jugut, por qe qendronin shume larg programit te Greješ. 84 Duke qene se Rusia nuk pranonte qe Mali i Zi te hynte ne lufte kunder Perandorise Osmane nepermjet kryengritesve, ajo bente presion qe te nderpriteshin ndihmat ndaj malesoreve dhe te shtyheshin drejt armepushimit. Me nderhyrjen e Rusise dhe Austro-Hungarise, me 28 korrik, u arrit marreveshja mes osmaneve dhe malazezeve per rregullimin e jeshtjes se kufirit dhe kthimit te krpengritesve ne atdhe. 85 Mbreti Nikolla duke dashur te perfitonte nga roli i ndermjetesit, mblodhi perfaqesuesit e Fuqive te Medha ne Cetine duke u shprehur se koncensionet turke duhej te riformuloheshin dhe te sigurohej nje garanci evropiane per zbatimin e tyre, ne te kundert edhe kjo perpjekje do te deshtonte, pasi malesoret nuk hiqnin dore nga 12 kerkesat e tyre. Keshtu mbreti Nikolle mori miratimin e riformulimit te kerkesave. 86 Mali i Zi, pasi siguroi kompensimet materiale per mbajtjen e emigranteve shqiptare, beri te gjitha veprimet e nevojshme per sigurimin e paqes mes malesoreve dhe osmaneve. Me 31 korrik ne Podgorice, ambasadori turk Sadredin beu i shoqeruar nga emisare malazeze u ul per bisedime me malesoret, por duke qene se malesoret nuk leviznin nga kerkesat e Greješ, Porta kercenoi qe afati i fundit i dorezimit ishte 3 gushti, dhe po ashtu njoftoi qeverine malazeze, se ne qofte se vazhdonte t'i nxiste malesoret me tej, trupat osmane do t'i debonin malesoret pertej kufirit. 87 Qeveria ruše reagoi prane oborrit malazez dhe keta te fundit bene presion “Gazmend Shpuza, Ne vazhden e gjurmimeve per epoken e Rilindjes Kombetare, Tirane: TOENA, 1997, fq. 274-275; Abas Ermenji, Vendi qe ze Skenderbeu ne historine e Shqiperise, Tirane: JABEJ, 1996, fq. 300 ss Historia e Popullit Shqiptar II, fq. 457; Sokol Gjermeni, Kryengritja Shqiptare e vitit 1911 ne optiken e diplomacise evropiane dhe ballkanike, Tirane: TOENA, 2011, fq. 54 86 R. Gurakuqi, Shqiperia 1911-1914, fq. 274-275; Gazmend Rizaj, Shqiperia e Siperme 1800- 1913, Prishtine: Instituti Albanologjik, 2011, fq. 213 87 Gj. Nikprelaj, Kryengritja e Malesise..., fq. 293; Gazmend Shpuza, Ne prag te pavaresise, New York: EAGLE PRESS, fq. 144 80 - Alternativa - reviste per shkence dhe kulture mbi malesoret qe te pranonin kerkesat turke duke i kercenuar me zi te bukes. Keshtu malesoreve nuk u kishte mbetur rruge tjeter pervef se te dorezoheshin. Malesoret kerkuan qe se paku ato te drejta qe do t'iu njiheshin atyre t'iu njiheshin gjithe shqiptareve, mirepo xhonturqit nuk pranuan. Te gjendur ne nje situate mjaft te veshtire dhe pa asnje mbeshtetje, me 2 gusht I9II malesoret nenshkruan ne Podgorice marreveshjen e paqes me perfaqesuesit e qeverise xhonturke. 88 Sokol Bači kerkoi nga ministri turk qe kushtet te shkruheshin ne leter dhe te nenshkruheshin nga vete ai, pasi nuk kishin besim ne premtimet turke, por propozimi nuk u pranua. Duke mos pasur rruge tjeter, pjesa me e madhe e kryengritesve u strehuan ne shtepite e tyre brenda Perandorise Osmane gjate 5, 6 dhe 7 gushtit. Veprimet per riatdhesimin e tyre u ndoqen nga afer prej Edith Durhamit, e čila vezhgoi zbatimin e marreveshjes nga ana e turqve. 89 Dede Gjo Luli me gjithe shperblimet, postet dhe pensionet e ofruara nga xhonturqit nuk pranoi te bindej per t'u kthyer ne atdhe derisa nuk njihej autonomia e Shqiperise. Me 21 korrik I9II "The Times" e Londres, shkruan: "Ishte kjo nje mbrojtje e lavdishme e čila, kur te shkruhet historia e asaj kohe, do te hyje ne radhen e episodeve me te shkelqyera te luftimit modern". 90 Duke qene se nderkombetaret nuk dhane asnje garanci per leshimet e bera, Porta nuk do te zbatonte pothuajse asnje pike te koncensioneve te bera. Te ndodhur ne kete situate tejet te veshtire per mbijetese, malesoret do te bejne gjithfka qe te sigurojne arme dhe te fillojne kryengritjen e radhes per $lirim te plote nga pushtimi shekullor turk. Qendrimi i Fuqive te Medha dhe shteteve ballkanike kundrejt Kryengritjes Per sa i perket qendrimit te Fuqive te Medha ndaj kryengritjes se Malesise, mund te themi se ai ishte mosperfilles, injorues dhe po ashtu kundershtues i kerkesave te shqiptareve per liri dhe autonomi te Shqiperise. 88 Nevila Nika, Permbledhje dokumentesh mbi kryengritjet shqiptare (1910-1912), Prishtine: Instituti I Historise, 2003, fq. 157-160 dok. 91; Sh. Rahimi, Lufta e shqiptareve per autonomi..., fq. 187 89 E. Durham, Lufta per Shkodren, fq. 84-85 Gj. Nikprelaj, Kryengritja e Malesise..., fq. 239; T. Zavalani, Histori e Shgipnis, fq. 213 81 Duke qene se Gjermania, Franca dhe Anglia nuk kishin interesa te drejtperdrejta ne Ballkan, politika e tyre ishte pasive. Anglia do te interesohej per fatin e kryengritjes, vetem atehere kur malesoret do t'i dergonin nje peticion me 23 qershor qe ajo te nderhynte tek Fuqite e tjera per zgjidhjen e feshtjes shqiptare. Ajo pranoi te nderhynte, pavaresisht se nuk gjeti mbeshtetje. 91 Pothuajse te njejtin qendrim do te mbanin edhe Austro- Hungaria, Italia dhe Rusia, por ne ndryshim nga Fuqite e siperpermendura ato u munduan te perfitonin nga kjo kryengritje. Austro-Hungaria, mbrojtjen e interesave te saj ne Ballkan dhe shtrirjen drejt Adriatikut, mund t'i realizonte vetem permes ekzistences se Perandorise Osmane, per kete arspe qendrimi i mbajtur ndaj shqiptareve u bazua ne ruajtjen e pozitave te status quo-se. Vetem gjate muajit qershor te vitit I9II, Vjena u interesua per geshtjen shqiptare, duke i kerkuar Stambollit disa leshime kulturore ne favor te shqiptareve, pasi feshtja e Kryengritjes se Malesise kishte filluar te nderkombetarizohej. Por Austro-Flungaria, e indinjuar qe malesoret nuk ia kishin drejtuar asaj memorandumin me kerkesat e tyre, por diplomacise angleze, nuk do ta pranonte propozimin anglez per nje nderhyrje te Fuqive prane Portes per njohjen e te drejtave per shqiptaret, dhe as propozimin ruso-malazez qe shqiptareve t'u garantoheshin premtimet turke. 92 Ne Itali, krpengritja e Malesise u pa me simpati nga opinioni publik, dhe pritej mobilizimi i vullnetareve nen komanden e Ricciotti Garibald-it dhe dergimi i tyre ne Shqiperine e Veriut, mirepo kryeministri Giolitti do te ndalonte me ydo mjet vajtjen e tyre. 93 Italia deshironte te shmangte nga Ballkani, shqetesime qe mund te ktheheshin ne avantazh te Rusise dhe Austro- Hungarise, prandaj nuk mbeshteti as agresionin e mundshem malazez dhe as kryengritjen shqiptare. 94 Megjithate duke pare neglizhencen e Austrise ndaj Krpengritjes, ajo u mundua ta shfrptezonte kete avantazh per te fituar sl Romeo Gurakuqi, "Rreth qendrimit te Fuqive te Medha ndaj Kryengritjes se Malesise se Madhe te vitit 1911", Kryengritja e Malesise 1911 (1911-2001) - (materialet e simpoziumit shkencor, Malesi 7-8 marš 2001), Tuz: lllyricum, 2001, fq. 69 92 S. Gjermeni, Kryengritja Shqiptare e vitit 1911..., fq. 70-76 93 0. C. Mandalari, Indipendenca shqiptare..., fq. 80-82 94 S. Gjermeni, Kryengritja Shqiptare e vitit 1911..., fq. 94, 110-111; R. Gurakuqi, Rreth qendrimit te Fuqive te Medha..., fq. 72 82 - Alternativa - reviste per shkence dhe kulture simpatine e shqiptareve, duke keshilluar Stambollin qe te mbante nje qendrim me te permbajtur dhe me te moderuar ndaj shqiptareve. Rusia kerkonte te mbetej faktor i dores se pare ne Ballkan, duke kerkuar nga Porta qe te ishte e vemendshme ne veprimet e saj kundrejt Malit te Zi dhe t'i jepte zgjidhje sa me te shpejte problemit me malesoret . 95 Shteti rus e shfrptezoi krizen e Malesise per te fituar simpatine e shteteve sllave duke mbrojtur Malin e Zi dhe po ashtu per te fituar simpatine e Evropes dhe Turqise, si ruajtese e balances gjeopolitike ne Ballkan. Per sa i perket shteteve ballkanike, ato u munduan te perfitonin nga Krpengritja, ose ne rast te kundert te benin gjithfka qe ajo te deshtonte pasi nuk donin qe shqiptaret te fitonin autonomine. Bullgaria nuk pranoi kerkesen e shqiptareve per ndihme pasi ajo nuk i konsideronte ata faktor te rendesishem politik ne Ballkan, ndersa Greqia e ndihmoi kryengritjen, pasi i interesonte nje lufte e mundshme mes Malit te Zi dhe Perandorise Osmane, ne menyre qe edhe vemendja e shqiptareve te perqendrohej ne veri te Shqiperise. Por kur Krpengritja u shtri edhe ne jug, ajo ndrpshoi qendrim . 96 Malesoret iu drejtuan per ndihme edhe Serbise permes patriotit Nikolle Ivanaj, mirepo serbet u shprehen se deshironin te mbanin marredhenie te mira me Perandorine Osmane dhe se ishin kunder fdo veprimi qe mund te cenonte paqen ne Ballkan. Keshtu Serbia keshillonte Porten qe t'i jepte fund problemit shqiptar, pasi nuk donte qe feshtja shqiptare te ishte diskutim i politikes ballkanike dhe qe mbret Nikolla te fitonte pozite te privilegjuar nga Krpengritja e Malesise . 97 Mali i Zi u mundua me te gjitha menprat ta shfrptezonte kete Krpengritje, duke spnuar qe permes saj te realizonte pretendimet e tij territoriale mbi tokat shqiptare. Sipaš Durhamit, malesoret nuk ishin ne dijeni per planet e Malit te Zi, ata luftonin per autonomi . 98 Gjate zhvillimit te Krpengritjes, Mali i Zi i ndihmoi malesoret me ushqime, veshmbathje, para dhe arme, mirepo meqenese shqiptaret nuk iu binden urdherave te tij qe te luftonin nen flamurin malazez, ai iu nderpreu ndihmat 95 Gj. Nikprelaj, Kryengritja e Malesise..., fq. 22S 96 S. Gjermeni, Kryengritja Shqiptare e vitit 1911..., fq. 196-211 R. Gurakuqi, Shgiperia 1911-1914, fq. 261; Sh. Rahimi, Lufta e shqiptareve per autonomi..., fq. 181-182 98 E. Durham, Lufta per Shkodren, fq. 50 83 ne menyre qe te nenshtroheshin me ane te urise. Gjithashtu malazezet i detyruan te nenshkruanin marreveshjen e paqes me osmanet duke i perdorur si vegla, dhe kur ndermarrja e tyre ushtarake deshtoi, ata nxituan t'i mdrrnin malesoret jashte shtetit te tyre per t'iu provuar Fuqive te Medha pafajesine ne kete Kryengritje." Shtetet ballkanike duke mos dashur te pranonin realitetin e vertete te Kryengritjes, e quanin ate veper te ndonje fuqie tjeter rivale, ne kete rast te Austrise apo Italise. Te njejten strategji perdorte edhe Porta qe e quante levizje te te krishtereve, duke dashur t'i mohonte karakterin kombetar. Mirepo me ngritjen e flamurit kombetar ne Dejiq dhe me programin mbarekombetar te Greješ u vertetua se Kryengritja nuk ishte as levizje lokale, as fetare dhe as e nxitur nga Mali i Z i, sij deshironin ta quanin armiqte e Shqiperise. BIBLIOGRAFIA I - Burime arkivore te pabotuara • Arkivi i Institutit te Historise — Tirane (AIH) • AIH, Dosja: A-IV-IO, Karl Ritter Von Sax, Historia e tatepjetes se Turqise, Wien, 1913 II - Burime dokumentare te botuara • NIKA Nevila, Permbledhje dokumentesh mbi kryengritjet shqiptare (I9I0-I9I2'), Prishtine: Instituti I Historise, 2003 • POLLO Stefanaq, PULAHA Selami, Akte te Rilindjes Kombetare Shqiptare I878-I9I2, Tirane: Akademia e Shkencave e RPS te Shqiperise - Instituti i Historise, 1978 HI - Literatura Historike "Edith Durham, Njezet vjet ngoterresa ballkanike, Tirane: Argeta-LMG, 2001, fq. 232; S. Gjermeni, Kryengritja Shgiptare e vitit 1911..., fq. 162 84 Alternativa - reviste per shkence dhe kulture • BERISHA Gjergj, "Kryengritja e Malesise se Madhe e vitit I9II dhe politika zyrtare e Malit te Zi", ne: Kryengritja e Malesise I9II (1911-2001) - (materialet e simpoziumit shkencor, Malesi 7-8 marš 2001), Tuz: Illyricum, 2001 • BIAGINI Antonello, Historia e Shqiperise nga zanafilla deri ne ditet tona, Tirane: SHTEPIA E LIBRIT dhe KOMUNIKIMIT, 2000 • DEMAJ Frasher, "Qendrimi i fuqive te medha ndaj Kryengritjes se vitit 19II", ne: 100 vjet nga Kryengritja e Malesise 1911-2011 (Permbledhje kumtesash dhe material tjera), Tuz: Illpricumi, 2012 • DURHAM Edith, Lufta per Shkodren, Shkoder: Camaj — Pipa, 2005 • DURHAM Edith, Njezet vjet ngaterresa ballkanike, Tirane: Argeta-LMG, 2001 • ERMENJI Abas, Vendi qe ze Skenderbeu ne historine e Shqiperise, Tirane: ()ABEJ, 1996 • FRASHERI Kristo, Shpallja e Pavaresise se Shqiperise (28 Nentor 1912), Tirane: Akademia e Shkencave e Shqiperise , 2008 • FRASHERI Mid'hat, Elita shqiptare, Tirane: Plejad, 2008 • GURAKUOJ Romeo, "Aspekte te qendrimit te klerit katolik shqiptar ne agimin e pavaresise shqiptare: (marsI9II-maj 1914)", ne: Krishterimi nder shqiptare (Simpozmtn Nderkombetar Tirane, 16-19 nentor 1999), Shkoder, 2000 • GURAKUOJ Romeo, "Rreth qendrimit te Fuqive te Medha ndaj Kryengritjes se Malesise se Madhe te vitit 1911", ne: Krpengritja e Malesise 1911 (1911-2001) - (materialet e simpoziumit shkencor, Malesi 7-8 marš 2001), Tuz: Illyricum, 2001 • GURAKUQI Romeo, Shqiperia 1911-1914, Tirane. UET/PRESS, 2012 • GJERMENI Sokol, Kryengritja Shqiptare e vitit 19II ne optiken e diplomacise evropiane dhe ballkanike, Tirane: TOENA, 2011 85 HAXHIA-LJARJA Nertila, KOPERAJ Sereta, "Kryengritja e vitit I9II e Malesise se Mbishkodres sipas Zv. konsullit britanik ne Shkoder, Nikolla Summa", ne: 100 vjet nga Kiyengritja e Malesise I9II-20II (Permbledhje kumtesash dhe material tjera), Tuz: Illyricumi, 2012 Historia e Popullit Shqiptar II, Akademia e Shkencave e Shqiperise, Instituti i Historise, Tirane: TOENA, 2002 IVANAJ Nikolle, Historija e Shqipenies se re, vuajtjet e veprimet e mija, Pjesa e pare, Tirane, 1943 LIKA Basri, "Kryengritja e Malesise se Madhe nje hap i rendesishem drejt pavaresise", ne: 100 vjet nga Krpengritja e Malesise I9II-20II (Permbledhje kumtesash dhe material tjera), Tuz: Illyricumi, 2012 MANDALARI Oreste Camillo, Indipendenca shqiptare. Ndihmesa italiane ne driten e dokumenteve , Tirane: UEGEN, 2008 NIKAJ Dom Ndoc, Kujtime te nji jetes se kalueme, Tirane: Plejad, 2003 NIKAJ Ndoc, Shkodra e Rrethueme, Shkup: Vatra, 2012 NIKPRELAJ Gjergj, Kryengritja e Malesise e vitit I9II, New York: Gjonlekaj Publishing Co., 2004 PALUSHAJ Lulash, Malesia dhe fiset e saj (Pjesa II), Lezhe: "Gjergj Fishta", 2010 PUTO Arben, Shqiperia politike I9I2-I939, Tirane: Toena, 2009 RAHIMI Shukri, Lufta e shqiptareve per autonomi (I897-I9I2), Botimi i dyte, Prishtine RIZAJ Gazmend, Shqiperia e Siperme I800-I9I3, Prishtine: Instituti Albanologjik, 2011 SALLEO Ferdinando, Shqiperia, gjashte muaj mbreteri, Tirane: Shtepia e Librit & Komunikimit, 2001 SKENDI Stavro, Zgjimi kombetar shqiptar I878-I9I2, PHOENIX Alternativa - reviste per shkence dhe kulture • SMIRNOVA Nina, Historia e Shqiperise pergjate shekullit XX, Tirane: IDEART, 2004 • SHPUZA Gazmend, Ne vazbden e gjurmimeve per epoken e Rilindjes Kombetare, Tirane: TOENA, 1997 • SHPUZA Gazmend, Ne prag te pavaresise, New York: EAGLE PRESS • VERLI Marenglen, "Pergatitja e Kryengritjes se Malesise se Madhe sipas dokumentacionit austro-hungarez", ne: 100 vjet nga Krpengritja e Malesise I911-20II (Permbledhje kumtesash dhe material tjera), Tuz: Illyricumi, 2012 • VLORA Eqrem, Kujcime (1885-1925), Tirane: Botimet IDK • VLORA Syrja, Kujtime, Tirane: "ICEBERG" PUBLISHING HOUSE, 2013 • VLLAMASI Sejfi, Ballafaqime politike ne Shqiperi (1897-1942), Tirane: NERAIDA, 2000 • ZAVALANI Tajar, Histori e Sbqipnis, PHOENDC, 1998 87 ANEKSIMIIKISHAVE KATOLIKE TE KRYEDIOQEZES SE SHKODRES NGA ANA E MALIT TE Tl (I878-I9I3) Dom Nike UKGJINI Lekundjet politike dhe kishtare Kongresi i Berlinit, i čili ishte thirrur me 13 qershor 1878 nga Fuqite e Medha, per te rishikuar traktatin e Shen Stefanit, kishte marre persiper te hartonte nje harte te re politike te Gadishullit te Ballkanit te roberuar nga Perandoria Osmane, pa lene anash perfitimet territoriale ne kurriz te popullit shqiptar, qe do te gezonin shtetet fqinje te Ballkanit, si Greqia, Bullgaria, Serbia dhe Mali i Zi. I00 Per shkak te gjendjes se faktit ne terren, Kongresi nuk pranoi ta ndertonte harten politike te Evropes Juglindore ne baze te parimit te kombesise, por vendimet u moren sipas interesave te njeres apo tjetres fuqi te medha. Ne Kongresin e Berlinit edhe perkundrejt peticioneve protestuese per mos copetimin e trojeve shqiptare, te derguara nga Lidhja Shqiptare e Prizrenit, Fuqite e Medha, duke i identifikuar shqiptaret ne masen 70 % te islamizuar me turqit, pa ndonje hezitim H. 6ROTHE, Durch Albanien und Montenegro, Munchen, 1913, fq.. 150,153; A. BALDACCI, L' Albania, Roma, 1930, fq. 136, 138; Enciclopedia Cattolica., vol. Vlil, Firence, 1952, fq. 1361; Enciklopedija Jugoslavije, vol. 3, Zagreb, 1984, fq. 157: Ne enciklopedin e lartpermendur nder te tjera thuhet: * Malit te Zi iu eshte dhen: Podgorica, Tivari, Plava dhe Guci me nje numer te konsiderushem te banoreve shqiptare"; j. JOVANOVIČ, Stvaranje Črnogorske Države i razvoj Crnogroske nacionalnosti, Cetinje, 1947, fq.. 322- 323. Ai thote : »Mali i Zi i ka dyfishuar trevat e veta. Pikerishte pas Kongresit te Berlinit siperfaqja e tij ka patur 8.655 km 2 por per afersisht 7.000 km 2 me pak si? ka qene e parapare sipas po vendimeve te paqes se Sanstefanit."; H.D. SCHANDERL, Die Albanienpolitik Osterreich-Ungarns und Italiens 1877-1908, botuar. Otto Harrassovvitz, Wiesbaden,1971, fq.. 41. 88 Alternativa - reviste per shkence dhe kulture vendosen qe tokat shqiptare te behen plafke tregu ndermjet Perandore Osmane, Greqise, Bullgarise, Serbise dhe Mali te Zi. 101 Mbreteria e Malit te Zi, per te cilen ben fjale tema, nga ky Kongres, pos te tjerash, kishte perfituar trevat me etni shqiptare: Podgoricen, Tivarin, Kolashinin, Plaven dhe Gucine e Rugoven, kurse ne vitit 1880 edhe Ulqinin. 102 Copetimi i trojeve shqiptare pati pasoja jo vetem politike kombetare, por edhe pasoja te renda fetare. Dioqeza e Tivarit, me vendimet e Kongresit te Berlinit, vertete nuk gjendej me tej brenda shtetit islamik, por brenda nje shteti ri te krishtere. Per te, nga ky moment, fillon momenti i ri i ballafaqimit te drejtperdrejte me sllavoortodoksizmin. Ne lidhje me marrjen nen kontroli te dioqezes se Tivarit e čila tashme gjendej ne tre ven e Mbreterise, knjaz Nikolla qe ne vitin 1878 i ishte drejtuar per ndihmese ideologut te "unionit sllav”, ipeshkvit te Gjakoves (Kroaci), Josip Juraj Strossmayerit (I8I5-I905), duke kerkuar prej tij qe te ndermjetesoje tek Selia e Shenjte, (Vatikani) per kinse riperteritjen e dioqezes se Tivarit. Me ate rast knjazi i Malit te Zi, Strosmayerit i shkroi edhe kete:” Mali i Zi si shtet ipavarur i pranuar, nuk mund te pranoje qe nje pjese e shtetasve te tij, qofte edhe vetem nga aspekti fetar, te varet nga nje pushtet ne kufijte e tij, aq me teper, kur ai gjendet ne pcrandorme trnke, ” I03 duke aluduar keshtu ne faktin se kryedioqeza e Tivarit ne vitin 1867 i ishte bashkuar asaj te Shkodres, e čila asokohe ende gjendej brenda kufijve osman. Lutjen e knjazit te Malit te Zi, Strossmayeri e pranoi krahehapur, pasi ideja e tij per nenshkrimin e konkordatit ne mes te Selise se Shenjte dhe Unionit te Sllaveve te jugut, gjegjesisht Rusise dhe Serbise N. DOM UKGJINI, Veshtrim i shkurter historik mbi zhvillimin e katolicizmu ne Ulqin gjate shekujve, Simposiumi: Ulqini ne rrjedhat e kohes, 26-27 maj, Ulqin, 2000. fq. 80. K. FRASHERI, Lidhja Shqiptare e Prizrenit, 1878-1881, ASHSH, vol.l, Tirane, 1989, fq. 210-211. 102 Enciklopedija Jugoslavije, vol. 3, o.c. fq.. 103; J. JOVANOVIČ, o.c., fq.. 323-324; P. BARTL, Die albanischen Muslime zur der Nationalen Unabhangikteitabevvegung: Albanische Forschungen, band, 8, botuar. S.Otto Harrassowitz-Wiesbaden 1968, fq. 115-116; H.D. SCHANDERL o.c., fq.. 41-42. 03 M. ZOLLER; O odnosima J. J. Štrosmajera prema Crnoj Gori:IZ, 1-2, Titograd, 1978, fq. 179- 180; K. NIKOLA, Političkispisi, Titograd, 1989, fq. 187-190; Per Unien e sllave krahaso: F. ŠIŠIČ, J. Strossmayer i jugoslovenska misao, pjesa e pare, Beograd, 1922; 89 kishte pesuar mossukses. Keshtu, bisedimet ne mes te Malit te Zi dhe Selise se Shenjte te filluara me pare, te cilat Rusia i shikonte si dinakeri politike. Ato perfunduan me 18 gusht te vitit 1886 me nenshkrimin e konkordatit me katermbedhjete nene, i čili u ratifikua me 7 tetor te te njejtit vit. 104 Me kete konkordat kryedioqeza e Tivarit nga aspekti kishtar iu nenshtrua drejtpersedrejti Selise se Shenjte (Vatikanit), ndersa nga ana tjeter, ishte nen kontrollin e plote te Mbreterise se Malit te Zi. Me kete konkordat, te nesermen, me 8 tetor te vitit 1886, me dekretin e papes, Leonit XIII, per shkak te situates imponuese te krijuar ne terreni, shkeputet lidhja e dioqezes se Tivarit me kryedioqezen e Shkodres. 105 Me sugjerimin e ipeshkvit Strossmayer, e sipas vullnetit te knjaz Nikolles, me 8 tetor te vitit 1886 Selia e shenjte emeroi per kryeipeshkev te ri te kryedioqezes se Tivarit frangeskanin Shimun Milinoviqin, nga Dalmacia (1886-1910) te cilit njeherazi iu vertetua titulli i trasheguar nga shek. XV "primas Serbiae”. Kryeipeshkvi Milinoviq, tashme si Primas tutius Serbiae I06 s bashku me mbretin Nikolla dhe Strossmayrin, te prire nga ideja per bashkimin e sllave te jugut, benin projekte per asimilimin e shqiptareve katolike te vendit. Ne vazhden e ketij projekti, pos te tjerash, ishte dhe fiitja e liturgjise kishtare ne gjuhen e vjeter sllave (starosllavene), alfabeti glagolice, ne kryedioqezen i Tivarit, vitin 1895, I07 i dhe angazhimi i prifterinjve kroate, per te vepruar nder famullite shqiptare. Pushteti austro-hungareze i čili qe ne vitin 1837 kujdesonte shqiptaret katolik ne Ballkan, ndaj kesaj gmendurie dhe shume fenomeneve te tj era diskriminuese, te cilat vazhduan te kryhen edhe ne kohen e pasardhesit te tij kryeipeshkvit, Nikolla Dobrigiq (I9I2-I955), shprehej si kundershtar i perbetuar. 108 104 N. UKGJINI, Albanci katolici u sjevernoj Albaniji i u današnjo] Crnoj Gori za vrijeme Turskog Gospodstva (XV-XIX) , teze doktorature ne doreshkrim, Fakullteti Katolik Teologjik, Zagreb, 2002, fq. 112. 105 Po aty, fq.H3. 106 Po aty, fq.113-14; I. MARKOVIČ, Dukljansko-Barska Metropolija, Zagreb, 1902, fq.l75, 212- 213. 107 I. MARKOVIČ, o.c.fq. 161; Š. RASTODER, Konkordat izmedu Črne Gore i Vatikana 1886. godine, Simposiumi: Krishterimi nder Shqiptare, Shkoder, 2000. fq. 255-256. 108 Š. RASTODER, o.c. fq. 257; M. ZČLLER, o.c., fq. 191. 90 - Alternativa - reviste per shkence dhe kulture Shkeputja e famullive katolike nga kryedioqeza ame Kryedioqeza, e Tivarit, me nje histori sa te lavdishme ag sa tragjike ne kete pjese te Ballkanit, per shkak te situates konfuze te krijuar ne rrethina, ne vitin 1878, humbi kater famullite e veta bregdetare: Shushanin, Brcin, Kastel Lastva (Petrovaci i sotem), dhe Spigin te cilat kalojne ne kompetencen e dioqezes se Kotorit, 109 kurse me vendimet e Kongresit, perfiton famullite nga territori i Bunes: Ulqinin, Salgin, Shengjergjin, Shenkollin, digka me vone edhe famulline e Podgorices, Triepshit dhe Kojes se Kugit. II0 Sipas relacionit te kryeipeshkvit Milinovig te vitit 1908, kjo kryedioqeze kishte 12 famulli, me 4 qendra katolike; ne Vir, Rijeka Crnojevig, Danilovgrad dhe Nikshiq. Sipaš relacionit ne fjale, gjendja statistikore ne famullite qe ishin marre nga kryedioqeza e Shkodres ishte kjo: Podgorica, 65 familje me 240 besimtare; Koja e Kugit, 68 familje me 425 besimtare; Tnjepshi 189 familje me 1174 besimtare. Ulqini se bashku me filialin Žogaj dhe PistuJJ kishte 125 familje dhe 493 besimtare, Shen Nikolli 60 familje me 385 besimtare; Shen Gjergji 30 familje me 240 besimtare, Salgi 126 familje me 680 besimtare. Gjithsej ishin 663 familje me 3.637 shpirtra. 111 (Preng Dogi) Primo Dochi, deri atehere meshtar ne dioqezen e Lezhes, e nga viti 1888 abat “abbatiae nullius”i Mirdites, i čili per nje kohe qendroi ne Cetine, ne relacionin e tij nga Tivari derguar ne vitin 1883 Kongregacionit per perhapjen e fese, ne mes tjerash thote, se perveg ne Cetine, Rijeke (mendon ne Rijeka Cmojeviq), ku jetojne 92 katolike nga Shkodra, te tille ka edhe ne Nikshiq dhe ne Danillovgrad. Ne vazhdim te relacionit abat Dogi, shton se 109 1. MARKOVIČ, o.c.fq. 155. 110 Decretum, De Propaganda Fide, 14. Aprilis, AN., MDCCCLXXXVII. Arkivi i kryeipeshkvise se Tivarit, (doreshkrim); I. MARKOVIČ, o.c. fq. 155. Š. MILINOVIČ, Retacioni nga vizita pastorale, 24. nentor ,1908, Arkivi i kryeipeshkive se Tivarit, (doreshkrim); Podgorica si qender e fran^eskaneve per Nikshiq dhe Danilovgrad, si famulli eshte themeluar nga kryeipeshkvija e Tivarit ne vitin 1903, shif. Opči Šematizam katoličke crkve u Jugoslaviji, Zagreb, 1975.fq. 647. 91 Qeveria e Mali te Zi , nuk duron kurrfare nderhyrjeje te jashtme ne mbreterine e vet, qofte laike apo fetare. 112 Konferenca e Ambasadoreve e Londres e čila ne vitin 1913, perfundimisht vulosi ne menyre arbitrare copetimin e trojeve shqiptare nga trungu i Atdheut, ku pothuajse gjysma e popullsise mbeten jashte kufijve shteterore, ne veri te Shqiperise, beri qe famullite e tjera katolike si: Traboini, me 9 fshatra dhe 1.276 shpirtra; Gruda, 15 fshatra dhe 2.242 shpirtra; Vuksan Lekaj, 5 fshatra dhe 397 shpirtra, II3 dhe Kllezna me 235 shpirtra 114 te behen gjithashtu pjese e Mali te Zi, dhe me vone pjese e shtetit Jugosllav. Por, keto famulli, fale klerikeve atdhetare dhe popullates e čila ne shpirtin e vet te plagosur e mbante nje vetedije te larte kombetare, ne aspektin juridiko- kishtare edhe me tutje, deri ne vitin 1923 ngelen si pjese e kryeipeshkvise se Shkodres. Mali i Zi, per shkak te mosperputhjes se kufijve shteterore me ato kishtare, duke apeluar vazhdimisht tek Selia e Shenjte, (Vatikani) per harmonizimin e kufijve, beri qe Selia Shenjte, pas marrjes se informatave te sakta ne terren ne vitin 1920 nga delegati i saj Emesto Koci, II5 me shkresen nr. 688/ 23. dt. 8 marš 1923, me qellim qe ketyre famullive te cilat gjendeshi ne territorin e Jugosllavise, t’u sigurohej kujdesi shpirterore, t’i jepej si “Administrature Apostolike”, nen administrimin e perkohshem deri tek ndonje vendim tjeter, krveipeshkvise se Tivarit. 116 Ne Hdhje me kete vendim te “Kongregates per Ungjillezimin e Popujve” (Kongregacio de Propaganda Fide) kryeipeshkvi i Shkodres, imzot Lazer Mjeda,(1922-1935) ne letren e tij nr. 223/ dt. 24 marš 1923, njofton, kryeipeshkvin e Tivarit, imzot Nikolla Dobrifiq, (I9I2-I955) i čili qe me pare ishte ne pritje te ketij vendimi. II7 Selia e Shenjte ne shenje mospajtimi me vendimet arbitrare P. DOCHI, Relacioni mbi kryediogezen e Tivarit 1883, Arkivi Propaganda Fide, SC. Alb. vol.42, fq.991-994. (doreshkrim) 113 L. MIHAČEVIČ, Po Albaniji, Zagreb, 1911. fq. 78-79. 114 C. POOTEN, Kryediogeza e Shkodres, 12. marš, 1877. APF. SC. Alb,vol. 41. fq. 62b. 115 GJ. GASHI, Vatikani dhe Arberia, Tirane, 1998, fq. 205, 439-452. 116 Dokumenti APF., SC. Alb. nr. prot. 688/23, 8. marš, 1923. Arkivi i krveipeshkvise se Tivarit. (doreshkrim) 117 L. MJEDA, Leter derguar kryeipeshkvit te Tivarit, nr. 223/ 23, 24. marš 1923. Arkivi i kryeipeshkvise se Tivarit, (doreshkrim) 92 - Alternativa - reviste per shkence dhe kulture te Fuqive te Medita, la famullite e lartpermendura edhe pas shkaterrimit te kishes ne Shqiperi (1967), nen administrimin e perkohshme te kryedioqezes Tivarit, deri ne vitin 1976. Duhet theksuar se edhe kisha katolike e Gucise e čila kishte 40 shtepi me 300 besimtare, per shkak te percaktimit te kufijve shteterore, ne vitin 1925, u shkeput nga famullia e Selces dhe u vendos nen administrimin e dioqezes se Shkup-Prizrenit. 118 Sipaš, te dhenave statistikore, si rezultat i copetimit te trojeve, rezulton se jashte kryedioqezes se Shkodres, duke mos llogaritur ketu, ne rangun e famullive Podgoricen dhe Gucine, te cilat ne kryedioqezen e lartpermendur nuk kane figuruar si te tilla, kane mbetur 10 famulli, me 8.087 besimtare katolike. Pemdrpshe, kryedioqeza e Tivarit, pa keto famulli, kishte ngelur me 3.095 besimtare. Ndeshkimet malaz eze mbi shqiptaret katolike Mbreteria e Mali te Zi, duke qene e vetedijshme se popullata shqiptare, e čila u pervetesua ne menyren arbitrare, nuk do te inkorporohet lehte nen Mbreterine e lartpermendur, (kjo u shpreh ne peticionet e Malesoreve derguar Kancelarive Evropiane ne vitet 1878 Kongresit te Berlinit; me 1913, Memorandumi derguar Londres; me 8. maj 1914, princ Wilhelm Wied I; me 1918, ministrive te puneve te jashtme te Uashingtonit, Londres, Parisit, Romes; me 1919 Konferences se Paqes ne Pariš etj.) per t’i disiplinuar ata, Qeveria e Mbretit Nikolle, perdori metoda diskriminuese veprimi. Ne kete kohe, Gjakova dhe Peja, duke qene nen administrimin e Malit te Zi, kjo qeveri, per ta frikesuar shpirtin e besimtarit katolik, ne vitin 1913 ne Janosh afer Gjakove, mbyti me bajoneta atdhetarin, bariun shpirteror, ate Luigj Paliqin. !I9 Gazeta “Meue Frei Presse” me 20 marš 1913, nder te tjera shkruan per kete ngjarje: “Pas sinjali qe dha prifti Ortodoks, ushtaret iu hodhen Frangeskanit i shqyen habitin, ia hoqen nga trupi, dhe pastaj nisen ta godisnin me kondaket e pushkeve. Ate Liugji ra per dhe me disa brinje 118 A. GERZINIČ, Janez Gnidovec, Buenos Aires, 1972. fq. 125. 119 B. BABIČ, Politika Črne Gore u novo oslobodenim krajevima, 1912-1914, Cetinje- Titograd, 1984, fq. 216-218; L. FREUNDLICH, Albaniens Golgota, Wien, 1913, fq. 28-29. 93 dhe kocka te thyera...., Ata epyetenpriftin eplagosur rendnese ai tanime do te vendoste per te nderruar fene e tij, prifti Ovadi koken perseri foli i qete: Nuk e braktis fene time, nuk e tbyej besen! Ate Luigjit iu vervit nje bresheri tjeter kundakesh. Nje ushtar e shtyu fort bajoneten ne mushkerite e priftit. Jeta e ti) mori fund. I20 Me kete mbytje sikur iu hapen shtigjet kishes ortodokse nacionaliste per ta vazhduar gka qeveria me pare kishte filluar. Keshtu me bekimin e saj, jashte fdo mendjeje te kodeksit te krishtere, ne vitin 1913, ne Gjakove me rrethina u be ripagezimi i dhunshem i 1.200 katolikeve. 121 Sipaš shtypit Austriak, po ne kete vit, ne rrethin e Ulqinit gjithashtu ishin ripagezuar edhe 300 besimtare katolike. Sipaš gojedhenave, ripagezime te tilla, ne grupime me te vogla ka pasur edhe ne vende te tjera. Ne vazhdim, shtypi Austriak tregon rastin se, ne Kosove pas largimit te Turkut dhe ardhjes se pushtuesit te ri serbo-malazez, kur disa qindra “Laramane”, detproheshin ne kishen ortodokse, te pagezoheshin, ata kerkonin qe te riktheheshin ne kishen katolike, por pushteti serbo-malazez, duke mos lejuar te behet kjo gje u thoshin “ose Mysliman ose Ortodoks, por jo Katolik". 122 Synimet e qeverise nuk u ndaluan me kaq, ajo per t’i marre nen kontrollin e plote ne zonat kufitare, organizoi ekspedita ndeshkuese ushtarake te pareshtura te cilat vazhduan edhe gjate vitit I9I4. 123 Nga ky represion i kryer ne vitin 1913 nga Gjakova me rrethina, per ne Shqiperine veriore, jane shpemgulur pa kthim 2.000 banore. 124 Kurse ne viti 1914 nga L. FREUNDLICH, Albaniens Golgota, Wien, 1913, 28-29. 121 B. BABIČ, Politika Črne Gore u novo oslobodenim krajevima, 1912-1914, o.c. fq. 208. 122 N. DOM, UKGJINI, Veshtrim i shkurter historik mbi zhvillimin e katolicizmit ne Ulqin gjate shekujve, Simposiumi: Ulqini ne rrjedhat e kohes, 26-27 maj, Ulqin, 2000. fq. 82 (mbi pagezimin ne rrethinen e Ulqinit); L. FREUNDLICH, Albaniens Golgota, vep. e cit., fq. 27. Sipaš, ketij burimi Austrijak, Mbreteria e Malit te Zi -Kisha Ortodokse, duke mos lejuar „Laramanet" te kethehen ne fen e vjeter, haptazi tregon se hala eshte kundra kishes katolike dhe se aleanca e bere ndermjet Kishes Ortodokse dhe Mbreterise Osmane e nenshktuar ne vitin 1453 ne Konstantinopoje (Istambol) edhe pse ne anen juridike nuk ekzistonte me, ajo ne terren hala ishte ne perdorim. 123 B. BABIČ, Politika Črne Gore u novo oslobodenim krajevima, 1912-1914. o.c., fq. 59, 188, 189. 124 Po aty, fq. 186. 94 - Alternativa - reviste per shkence dhe kulture Hoti e Gruda u shpemgulen per ne Shkoder, gjithashtu pa kthim 500 familje katolike. I2S Ne vazhden e diskriminimit ishte, ne vitin 1913, edhe mbyllja e te gjitha shkollave katolike ne te cilat mesohej gjuha shqipe, brenda kesaj Mbreterie. Per kete dukuri, nder te tjera Branko Babiq thote “ Shkollat kane qene nje nder fushat e arritjeve politike, ndikimit politik dhe madje edhe te riperteritjes nacionale shqiptare te katolikeve ne pjeset te reja te Malit te Zi. 126 Edhe pse kjo gje, ishte percaktuar qarte ne vendimet e Konferences se Londres te 22 marsit 1913 mbi Konceptin e mbrojtjes dhe te drejtave te katolikeve ne Mal te Zi. 127 Me nen fund, pushteti nuk kishte harruar qe t’i mbante nen mbikeqyrjen e vet rigoroze te gjithe kleriket katolike, qofte ata shqiptare apo italiane, duke i konsideruar ata si agjente te huaj te cilet deshironin ta destabilizonin vendin. 128 Shenime: Famullija ose kisha, eshte njesia e vogel kishtare e nje diogeze, e čila ka nen kujdesin e vet shpirterore dhe administrative nje fshat ose nje grupe fshatrash. Diogeza, krahin kishtare e čila perbehet nga disa famulli te cilat funkcionojne nen jurisdikcionin e saj. Kiyediogeza, krahin kishtare e čila nen vehte ka disa diogeze (diogeze sufraganej). Po aty, fq. 69. 126 N. DOM, UKGJINI, Veshtrim i shkurter historik mbi zhvillimin e katolicizmu ne Ulqin gjate shekujve, o.c. , fq. 81-82; B. BABIČ, Politika Črne Gore u novo oslobodenim krajevima, 1912-1914. o.c., 206-208. 127 N. DOM, UKGJINI, Veshtrim i shkurter historik mbi zhvillimin e katolicizmit ne Ulqin gjate shekujve, o.c. , fq. 81-82; B. BABIČ, Politika Črne Gore u novo oslobodenim krajevima, 1912-1914. o.c., 206-208. 128 Š. RASTODER, - J. RASTODER, Dr Nikola Dobrečič, Budva 1991, fq. 72. 95 Lidhja Shqiptare e Prizrenit ne shtypin slloven dr. Martin BERISHAJ Shekulli i nentembedhjete karakterizohet me procesin e emancipimit te popujve ballkanik, posajerisht per shkak te ndikimit te atyre forcave qe garonin per dominim ne Ballkan. Ky proces, per shkak te lufterave te tilla nuk ishte vetem i veshtire por, ishte shpesh i nenshtruar po asaj lufte qofte me permbajtje apo me metoda. Nderhyrja e fuqive te medha ne shume fusha ne vendet ballkanike kontribuoi ne zgjerimin e shoqeri.se qytetare ne ato vende. Karakteri, dinamika dhe permbajtja e zhvillimit, zbaticat dhe baticat e levizjeve kombetare te vendeve ballkanike si dhe lufterat e tyre per pavaresi ishin me shume te percaktuara me ndikimet e jashtme sesa me ligjshmerite e gjendjes se brendshme dhe strukturen e atyre vendeve ballkanike. Krahas Rusise dhe Austrise gjegjesisht Austro-Hungarise ne kete loje ndihet interesi i Anglise dhe i Frances, dy faktoreve kyf per Ballkan, e te cilave ne funde te viteve 60 u bashkua edhe Italia me penetrimin e saje ne Ballkan, Kriza lindore (185-1878) shkaktoi edhe egersim shtese ne te gjitha komponentet e feshtjes lindore e keshtu edhe feshtjes shqiptare. Ne arenen nderkombetare feshtje shqiptare u paraqit ne suaza te aranzhimit te marreveshjes se Reichtadit te cilen e lidhen fuqite e medha me 8.7. 1876 , si refleks per garanci nderkombetare perandorise otomane dhe per shkak te traktateve ne mes Rusise dhe Austro- Hungarise. Austro-Hungaria perpiqe) ta zvetenonte interesin e trete per ndarje te zonave te ndikimit dhe zhvatjes se territoreve ne vendet ballkanike. Te gjitha feshtjet ne Ballkan donte ti zgjidhte me marreveshje dypaleshe. “...,qellimi i traktatit te fshehte qe e nenshkruan me I8.I. 1877 ishte mundesia te parandalohet formimi i nj[ shteti te fort sllav ne Ballkan. Po qe se do te shpartallohej perandoria 96 Alternativa - reviste per shkence dhe kulture osmane, atehere do te lejonte konstituimin e shteteve te pavarura sig jane: Bullgaria, Shqiperia dhe mbetjet e Rumelise” 129 . Shtrirja horizontale e debatit rreth ndikimit apo “depertimit te bute” Austriak ne truallin shqiptare hapi shtigje per lojera diplomatike ne prag dhe gjate Krizes lindore, e ne veganti ajo i shpaloje tendencat konkurruese ne boshtin ne mes Austro- Hungarise dhe Italise, per ta zaptuar ata qe pa zaptua kishte mbet, duke e bere me dije se prezenca e kapitalit industrial munde te kthente kahun shqiptare nga perendimi. Krahas kesaj tendence, “fuqite ballkanike” te veteshpallura (Greqia, Serbia dhe natyrisht Mali i Zi) qe kishin ngre koken per te zgjerua territorin shteterore ne dem te Shqiperise, kishin hy thelle ne indin territorial shqiptare. Teoria e zaptimit qe kishte per baze moton: “ ose pranoni autonomine (por jo edhe shtetin!) ose do tu “shperfytyrojme anatomine” ishte fillimrruga qe i dedikohej nje krijese (Shqiperia) qe ende nuk ishte shtet, por te cilen ne vitet e mevonshme do te dizajnohej. Forcat konservatore politike, kishin per qellim parandalimin e tendencave centrifugale te zhgoglitjes se shtetit dhe renien e monarkise si superfuqi, levizje kjo qe kishte ne bali arkiduken Franz Ferdinand-in, trashegimtar te fronit, i čili mblodhi rreth vetes nje grup keshilltaresh, te quajtur sipas rezidences se tij “Rrethi i Belvederes”, te cilet u bashkuan nen flamurin e levizjes per Austrine e Madhe ne dekaden para luftes se pare boterore. Ne Belvedere, ishte qendra e qeverise ne hije, ku ishte zyra ushtarake e arkidukes. Aty gravitonte nje numer i mire i politikaneve me ndikim dhe oficereve te larte te ushtrise. Thelbi i Rrethit te Belvederes perbehej nga tre grupime politike. Rrethi me i ngushte — njerezit me te besueshem te Franz Ferdinandit vinin, padyshim, nga radhet e aristokracise yeke. Midis tyre dalloheshin, ne menyre te vegan te, princi Karl Schvvarzenberg, dhe konti Ottokar Czernin-Chudenitz. Grup tjeter me ndikim i perbere nga oficere te larte te ushtrise, ne mesin e tyte figuronte keshilltari kryesor i Franz Ferdinandit dhe kryeshefi i shtatmadhorise, baroni Franz Conrad von Hotzendorf. 129 Slovenski narod, Xi leto, 17.9.1878.. 97 Grupi i trete i rendesishem i keshilltareve te arkidukes vinte nga pjesa hungareze e monarkise. Para se gjithash ishin, politikane kroate dhe rumune, te cilet kerkonin mbeshtetje nga trashegimtari, kunder dominimit politik hungarez. Rreth Franz Ferdinandit tashme ekziston nje seri e biografish 130 te shkruara, nder te cilat, si studim standard dhe me me vlere pa dyshim vefohet, per konceptet e tij politike, libri i Georg Franz-it I943 131 , ndonese ne te nuk jane perpunuar te gjitha dokumentet nga trashegimia e arkidukes. Keto seri debatesh me ne detaje i ka studiuar Robert A. Kann-i , 132 i čili, ne studimet e veta, e pershkruan trashegimtarin e fronit Franz Ferdinandin si ultrakonservativ dhe legjitimist autokratik 133 . Shtppi slloven i kohes per Lidhjen e Prizrenit Ne gjuhen sllovene shtypi i kohes numeronte keto gazeta (ketu do te perqendrohem ne “Slovenski narod”, “Slovenec”, “Sava” “Stajerc«, »Straža« si dhe ne shtypin slloven qe dilte ne Amerike »Amerikanski Slovenec« e poashtu shtypi i kohes ne Trieste »Edinost« dhe Gorizia (Gorica). Ne arkitekturen e ngjarjeve te cilat i kane strukturuar fuqite e medha me qellim te sundojne me ate pjese te Ballkanit, feshtja shqiptare u paraqit si nje gure i čili nuk plotesonte mozaikun e parapare. Fuqite e medha perpiqen qe te shfrytezojne dobesite e perandorise otomane dhe te “žene frymen” 130 Paul Nikitsch-Boulles, Vordem Sturm. Erinnerungen an den Erzherzog-Thronfolger (Berlin 1925); Leopold Chlumecky, Erzherzog Franz Ferdinands Wirken und Wollen (Berlin 1929); Theodor Sosnosky, Der Erzherzog-Thronfolger. Ein Lebensbild (Munchen-Berlin 1929); Victor Eisenmenger, Erzherzog Franz Ferdinand (Zurich-Leipzig-Wien 1930); Maurice Muret, L'archiduc Franfois Ferdinand (Pariš 1932); Rudolf Kiszling, Erzherzog Franz Ferdinand vofi Osterreich-Este. Leben, Plane und VVirken am Schicksahweg der Donaumonarchie (Graz- Koln 1953); Emil Franzel, Franz Ferdinand d'Este. Leitbild einer konservativen Revolution, Wien 1964); Gerd Holler, Franz Ferdinand von Osterreich-Este (Wien-Heidelberg 1982); Friedrich VVeissensteiner, Franz Ferdinand. Der verhinderte Herrscher (Wien 1983); Max Pollatschek Franz Ferdinand. Europas veriorene Hoffnung (Wien-Munchen 1989). 131 Georg Franz, Erzherzog Franz Ferdinand und die Plane zur Reform der Habsburger Monarchie (Bninn-M\inchen-Wien 1943). 132 Robert A, Kann, Erzherzog Franz Ferdinand Studien (Veroffentlichungen des Osterreichischen Ost- und Sudosteuropa-lnstituts 10, Wien 1976); 133 Kann, Erzherzog, 34 98 -—-— Alternativa - reviste per shkence dhe kulture zgjimit te ndergjegjejes politike shqiptare e čila tashme kishte marre hov me tendence te bashkimit te gjithe shqiptareve per lufte flirimtare kundre okupimit . Ky zgjim i shqiptareve duhet ti dedikohet perpos tjerash edhe shkalles se shpartallimit te perandorise otomane. Shqiptaret ne kete rrugetim shikohen si aleat te turqve ne synim per copetim te vete Turqise. Te pafuqishem, qe deri ne perfeksionim te parashihnin lojerat e diplomacise se fuqive te medha, shqiptaret perpiqen qe interesat e tyre ti mbronte nje nga fuqite e medha. Kjo pasiguri e shqiptareve krahas proceseve ne fjale, ishte teresisht e qarte mbase kishin mungese te elites qytetare e čila do te duhej te ishte bartes i ndergjegjes politike dhe nacionale kombetare. Ne anen tjeter, kundertheniet fetare te cilat paraqiteshin brenda shqiptareve, ne dukje shpalonin antagonizmin nacional, qe shkaktonin fraksione ne politiken e udheheqjes 134 . Ne pah dalin dallimet brenda shqiptareve te besimit katolik gjegjesisht rrjedhave qe i ndanin ata. Nga njera ane ndikimi i diplomacise italiane nepermjet fam^eskaneve shqiptare dhe ai austrojezuit i čili ne suaza te tij mblidhte inteligjencen shqiptare te kohes. Anticipimi i emancipimit politik, qe paraqitet ne fillim te "zgjimit nacional te shqiptaret shkaktoi kunderthenie nacionale. Pa marre para sysh se sa “pa mekat’’ ishin keto rryma brenda kishes katolike, e qe nuk prezantonin dy rmgetime per shelbim, por, njekohesisht paraqitnin orientim politik te mbeshtetur ne shtet te posajem; ne Austro-Hungari dhe Itali 135 . Keto dy shtete nuk mbronin interesat shqiptare por nen rrogoz artikulonin interesat e veta per tu perqendruar ne detin Adriatik dhe si mundesi e zgjerimit te territoreve te tyre. Politiken e vet dhe diplomacine e proklamonin nepermes shtypit te kohes, por jo vetem nga qendrat e pushtetut te tyre, Vjene dhe Rome, por edhe nga territoret e perfituara ku i artikulonin intereset e tyre. Kur behet fjale per shtypin slloven, nuk qendron teza se ishte i teri nen ndikim Austro-Hungarez. Ne pjesen e inteligjences se ndritur sllovene, dhe interesit qe ata mbulonin, ata shkruanin te pandikuar nga Austro-Hungaria. Slovenec,.... us.. Slovenec, ibidem 99 Keshtu gazeta Slovenec (Sllovenec) e pershkruan gjendjen ne trojet shqiptare: “Shqiperia vlon. Shqiptaret sulmojne tokat serbe, i kundervihen Malit te Zi, kercenojne Greqine dhe gjithe Evropen, para syve te Turqise, e čila, ose nuk deshiron ose nuk mundet te kontrolloje shqiptaret e eger. Ne nuk jemi per ate qe shqiptaret te nenshtrohen, dhe assesi ne kohe kur edhe popjt tjere ballkanik jane te pavarur apo shkojne asaj rruge, qe shqiptaret ti ndajme sikurse dhene ne mes shteteve tjera; ne besojme se shqiptareve u duket shume rende kur nje pjese e trollit te tyre u hiqet dhe i jepet Serbise, pjese tjeter Malit te Zi, nje pjese tjeter Greqise kurse tjetra Turqise! Se u be keshtu, fajtore jane vet diplomatet qe nuk bene asgje per shqiptaret, fajtor jane edhe vet shqiptaret qe nuk deshten te bashkohen me serb dhe bullgar kunder Turqise, por iu nenshtruen edhe me teper asaj. Po qe se eshte Turqia vertete aq e dobet sa qe nuk munde ti kontrolloje ata, atehere, le te hiq dore nga shqiptaret ne menyre qe ti mundesohet njeres nga fuqite evropiane dhe te bejne Shqiperine si principate te re. Tuqeet, me qellim e lejeojne kete situate duke i shty ne konflikt malazezte dhe shqiptaret per territor qe ata tashme ia kane premtuar Malit te Zi. ... me shqiptaret duhet te bejne dipka, se ata nuk u takojne turqeve dhe perandorise otomane, ata nuk jane as serb e as bullgar, por jane ne troje te tyre qysh se mbahet mend, pra para sllaveve e ndoshta edhe para grekeve. 136 Ne analizen e peshtjes shqiptare korrespodenti ne mnyre simbolike i drejtohet sllaveve duke perdorur subjekt tjeter , pra ate shqiptar, duke e egersuar keshtu ideologjikisht me kete edhe me teper poziten sllave brenda Austro-Hungarise. Hipertrofia e diplomacise austrohungareze dhe tendenca e saje per geshtje te adratikut ishin me se evidente e me kete interesi per shqiptar dukshem me i madh. Si moto i diplomaciase austrohungareze ishte thenia jezuite e gjeneralit Aquavive:” fortier in re smviter in modo” ( fuqishem ne ekzekutim dhe te bute ne realizmi). Keshtu tregonte ffiken latente para lojerave tjera diplomatike para se gjithash para Rusise ( me doren e saje te zgjatur Bullgarine e Madhe) e čila detin Adriatik deshironte te shnderronte ne Liqenin e vet. 136 Slovenec, nr. 47., 29.4. 19880 100 - Alternativa - reviste per shkence dhe kulture Primicia e emancipimit politik shqiptare ne konstelacionin e fuqive ne Ballkan nenkuptonte hapa pionere qe reflektonin brenda elites politike shqiptare, kurse ne arenen nderkombetare reflektimi i asaj diplomaci shqiptare perjetohej “si jo e pjekur” ne vendosjen e kerkesave per autonomi te plote te shtetit shqiptare. Ndjeshmeria e shqiptareve ne artikulim te programit nacional te perbashket, fuqite e medha dijten ta shfrytezojne, per tu rrefyer popujve tj ere se ata e perdorin shtvpin per interesa te tyre si monopol per informim. Shtypi Slovenski narod dhe Slovenec, shpalonin situaten nderkombetare gjate Krizes se Lindjes dhe traktatit te Shenstefanit. Posa^erisht ishin tejet te perqendruar ne kete situate nga Traktati i Shenstefanit e deri te Kongresi i Berlinit. Per te treguar se sa jane te hapur ndaj feshtjes shqiptare citohet “...nje prift katolik shqiptare Myeddei (Mjeda verejta MB) i čili shpjegon ne nje predikim ne rrethin e Belvederes ne Vjene se per shqiptare para lagja e Shen Stefanit quhet Shen Shtjefni se keshtu do te kuptohet nga shqiptaret me lehte” 137 Vejanerisht gazeta Slovenski narod ishte tej mase e interesuar per perkufizim shqiptaro malazias ku ne mes tjerash shkruan:"... kufiri e merr ne njeren ane Drekalloviqet, Kugin fiset e Grudes dhe Kelmendin, fushen e Podgorices dhe Pllavnicen, Hotin dhe Gruden ua leshon shqiptareve”. 138 ky kufi ishte mjaft problematik posaferisht sa i perket Hotit dhe Grudes. Ne lidhje me dorezimin e Podgorices dhe Shpuzes (Spuzhit) me 19.1.1879 shton se princit malazias do ti dorezohet shume shpejte Podgorica e Shpuza. Veziri i madh Hajredin dhe deputeti rus Lobanov premtojne se turqit nuk do ti shkaterrojne ato dy qyteza. Vetem shqiptaret duen te ruejn ato qyteza, per kete geshtje princi malazias me I6.I 1879 ka tubuar 1200 ushtar per ti zaptuar ato 139 Vend te posagem shtypi slloven i jep vrasjes se Mehmet Ali Pashes” : “ ... vrasja e tij ishte e kurdisur per ti ndihmuar Lidhjes se Prizrenit por Porta Slovenec ibide, 138 Slovenski narod , XI leto, 23.7. 1878 139 libidem 27, 4.2.1880 101 nuk mund te marre masa kunder kryengritesve. Aty shihet dyfytyresia e saje dhe dobesia e saj 140 . Per aktivitetin diplomatik shenohet serisht mbiemri Mjeda...” ne bisede me te deleguarin francez St Vallier lidhur me Mirditen” 141 . Nje periudhe kohe nuk kemi qe ne gazeten Slovenec nuk kishte shkrim per Lidhjen e Prizrenit. Keshtu qe me dt 3.8. 1879 korrespodenti nga Cetinja shkruan se”... malazezet jane terbuar, sepse shqiptareve nu u shkon ndermend ta leshojne Plaen dhe Gusine. Portes i ankohen se shqiptaret po u sjellin telashe, por nuk dihet se ai shkon per shtat kjo gje Portes? 142 Ministri i Puneve et Jashtme Hymerle i raporton Turqise se nuk lejohet qe ajo te premtoj dhe mos te realizoj asgje. Se keshtu munde te shperthej lufta shqiptaro malaziase. 143 Keshtu ne fakt sif pohon gazeta ne fjale mund te shperthej lufta sllavo turke qe Bullgari mezi e pret. Shtetet per rreth kane fillua te frigohen se shperthimi i luftes n emes Malit te Zi dhe shqiptareve shpien ne lufte balkanike. Keshtu, dergata angleze ne Stamboll ka derguar St John qe te bindet ne kete gjendje 144 . Duke shtuar se nese kjo gjendje permiresohen edhe Gjermania do te dergojne emisarin e vete per te ndermjetesuar ne dorezim ne me Portes dhe Malit te Zi. 145 . Organizimi i ushtrise se Lidhjes se Prizrenit evidentohet edhe ne shtypin tjter perpos ketij slloven. Mbi te gjitha percjellja e gjendjes ne territoret etnike shqiptare trajtohet me nje vemendje te posajme, keshtu Slovenec ne majt te viti 1880 ne numrin 56 shkruan si vijon Flitet se ushtria e Lidhjes do te kundershtoj dhe refuzoje vendimet e Kongresit te Berlinit duke u organizuar mbi 80000 ushtar te vet. Korrespodenti petet se me fka e ushqejne ate ushtri... kush u ndihmon atyre... se me kete ushtri mund ti mbrojne tokat e veta para grekeve, turqeve dhe sllaveve. Shqiptaret kane te drejte te mbrojne trollin e vet dhe te formojne shtetin e vet te pavarur...” 146 140 Slovenski narod, XI leto, 17.9.1878 141 Ibidem 18.06.1878 142 Slovenec, 3, 8.1. 1879 143 Ibdiem, nr47,10.1.1880 144 Ibidem 145 Ibidem, nr. 47, 29.4. 1880 146 Ibidem, nr. 56, 25.05. 1880 102 - Alternativa - reviste per shkence dhe kulture Ne fund dua te shtoj se shtypi silo ven i kohes per deri sa nuk kishte korrespodentet e vet ne territoret etnike shqiptare ndihej ndikimi i politikes ditore, mirepo, pastaj i shmangen asaj dhe situaten ne terren e trajtojne mjaft realisht, (posaferisht kur autoret ishin slloven). Literatura: 1. Andrej Mitrovič, (Beograd 1981); Prodor na Balkan. Srbija u planovima Austrougarske i Nemačke I908-I9I8 2. Andrej Rahten, Federalistični koncepti v politiki Habsburške monarhije na Balkanu I908-I9I8 3. Andrej, Rahten, (Minnepolis 2009); Archduke Francis Ferdinand and the South Slav question 4. Eve Demmerle, (Ljubljana 2013) Habzburžani 5. Ferdo ŠišiČ, (Zagreb 1920); Jadransko pitanje na konferenciji mira u Parizu. Zbirka akata i dokumenata 6. Martin Berishaj, (Ljubljana 1989) ; Mednarodni pomen Prizrenske Lige, založba krt, knjiga 61 7. Fran Zvvitter, Die nationalen Fragen in der Osterreichisch- Ungarischen Monarchie (1900-1914) 8. Paul Nikitsch-Boulles, Vordem Sturm. Erinnerungen an den Erzherzog-Thronfolger (Berlin 1925); 9. Leopold Chlumecky, (Berlin 1929) Erzherzog Franz Ferdinands Wirken und Wollen 10. Rudolf Kiszling, Erzherzog Franz Ferdinand vofi Osterreich-Este. Leben, Plane und Wirken am Schicksahvveg der Donaumonarchie (Graz- Koln 1953) Shtypi slloven i kohes: 1. Slovenski narod 2. Slovenec 3. Edinost -- 103 4. Sava 5. Štajerc 6. Straža 7. Gorizia 8. Amerikanski Slovenec 104 Alternativa - reviste per shkence dhe kulture CopEza letErkEmbimi t£ De Gaulle me Mbretin Zog deri n£ VITIN 1961 Thomas Frasheri 147 Gjenerali Charles de Gaulle Ish-presidenti francez, vleresim rezistences mbreterore. Oficere te larte, njerez te afert te Ahmet Zogut, pjese e ushtrise franceze, ku dhe jane nderuar. Qendrimi i Frances ndaj vendosjes se pushtetit komunist ne Shqiperi. Zogu-grekeve: Me mire mbeshtes Enver Hoxhen se t’ju jap Epirin. Pas mynxyrave te qershorit, ne territorin anglez kishin mberritur sovranet dhe ministrat e Norvegjise, Fdolandes, Luksemburgut, presidenti dhe ministrat e qeverise polake dhe me vone kabineti qeveritar belg. (jlekosllovaket nisen te organizoheshin, nderkohe qe Mbreti i Shqiperise ndermerrte disa kontakte”. Ne “Kujtimet e luftes” se gjeneralit De Gaulle eshte i vetrni aluzion qe i behet qeverise shqiptare mbreterore ne mergim. Lakonik, pothuajse i parendesishem, ky shenim kumton gjithsesi opinionin qe kreu i Frances se lire kishte mbi situaten e Mbreterise shqiptare gjate viteve te para te Luftes se dyte Boterore: ai njihte legjitimitetin e Mbretit te shqiptareve dhe, duke e radhitur perkrah sovraneve te tjere te merguar te vendeve aleate (Holande, Luksemburg, Poloni, Qekosllovaki), e konsideronte Shqiperine si nje vend aleat rezistent. Ai nuk e ndryshoi as me pas kete opinion dhe do te shprehet vazhdimisht me keqardhje per faktin qe ky vend aleat ra nen zgjedhen e sundimit sllav dhe komunist. Bindja qe gjenerali De Gaulle kishte mbi kete pike nuk ishte e parendesishme ne vitet 1940. Duke njohur rezistencen shqiptare, Franca e lire permbyste pozicionin franko-anglez te prillit 1939, qe konsistonte ne mosdenoncimin e hapur te agresionit italian mbi Shqiperine te datave 7-12 prill te te njejtit vit. Nese Republika III franceze kishte heshtur mbi kete agresion, kjo i detyrohej faktit qe Franca nuk donte te riperseritej I ngarkuar me pune prane Mbrojtesit te te Drejtave te Republikes franceze, anetar i fondacionit "Charles de Gaulle". Laureat i Akademise se Shkencave morale dhe politike te frances dhe i Fakultetit te Drejtesise se Parisit _ 105 kundervenia e saj e hapur ne Lidhjen e Kombeve ndaj pushtimit italian te Abisinise, tre vjet me pare. Ky reagim e kishte shtyre Dugen te nenshkruante “Paktin e hekurt” me Hitlerin, nderkohe qe vete Musolini vazhdonte te shprehte nje vullnet afrimi me “Plutokracite” perendimore, sij i ciiesonte ai demokracite e pasura kapitaliste, Angline dhe Francen ne vejanti. Me 1939- n, nderkohe qe qeveria fashiste projektonte aneksimin e Shqiperise, e čila ndodhej tashme prej kohesh nen influencen italiane, per te kunderpeshuar aneksimin e (Jekosllovakise nga Rajhu gjerman, dhe bente perpjekje per te mos bashkendare fatin e Gjermanise dhe Japonise, Franca nuk mund te bente gje tjeter, vejse te shpresonte nje zbutje te konfliktit ne dukje te menjehershem dhe te paevitueshem me Romen. Mosangazhimi i Italise duhej ruajtur me jdo kusht, edhe pse Parisi e Londra ishin ne dijeni te faktit qe Roma nuk ishte ne gjendje te angazhonte njesi te plota ushtarake perpara 1942-shit. Keshtu duhej hequr dore nga gdo perplasje frontale me Boshtin, mbi feshtjet ballkanike dhe ne menyre te ve^ante ne lidhje me Shqiperine, per te evituar nderhyrjen e Gjermanise, gje e čila mund te zgjonte simpatite e fjetura te qeverise greke, jugosllave, bullgare ose asaj rumune per Rajhun III. Kjo eshte arsyeja per te cilen Republika III franceze, jo vetem qe kishte pranuar ne menyre te heshtur uzurpimin e kurores mbreterore shqiptare prej Mbretit Viktor Emanuel III, por kishte vepruar ne menyre te tille qe denoncimi i agresionit italian mbi Shqiperine, i transmetuar zyrtarisht kryetarit te Lidhjes se Kombeve, Jožef Avenol, nga vete Mbreti Zog I, i ndodhur ne Greqi, me 9 prill 1939, te mos kishte asnje jehone ne arenen nderkombetare. Si per cinizem te historise, Franca do te ndodhet ne nje situate te ngjashme me ate te Shqiperise ne maj-qershor te vitit 1940, pasi, e agresuar nga Italia e Musolinit, do ta shohe veten te shkelur prej “fizmes” se Dufes. Ahmet Zogu Ne menyre te logjikshme dhe si pasoje e denoncimit te politikes se jashtme te papergjegjshme te viteve 1930 te Republikes III, gjenerali De Gaulle do te konsideroje te pavlefshme dhe te paqene rrezimin e mbretit Zog I i shqiptareve nga italianet, gje per te cilen deshmon korrespondenca midis dy lideresh shteti, nepermjet se ciles udheheqesi i Frances se lire i drejtohet nje sovrani legjitim, jo thjesht perfaqesuesit te nje grupimi te caktuar ne mbrojtje te interesave shqiptare. 106 -- Alternativa - reviste per shkence dhe kulture Ishte pikerisht pushtimi italian ai qe e detyroi familjen mbreterore te braktise Shqiperine. Mbreti Zog I nuk mundi te organizoje nje rezistence te brendshme, per arsye te ndryshme per te cilat historianet debatojne ende. Por ai shpresoi ne organizimin e nje rezistence jashte Shqiperise me trupa dhe materiale me te shumta ne krahasim me ato f’ka dispononte aktualisht Shqiperia dhe qe ndodheshin prej kohesh ne duart e italianeve. Per te, nje rikthim ne vend ishte i mundshem, nepermjet bashkimit te forcave qe i kishin qendruar besnike, ashtu si kishte ndodhur ne vitin 1924, kur, i larguar nga pushteti dhe i merguar per shkak te nje revolucioni, ai kishte triumfuar mbi kundershtaret. Megjithate, konteksti nderkombetar ne vitet 1939-1940 nuk ishte me i njejti si ne vitin 1924. Si perfaqesues i unitetit te te gjithe kombit shqiptar, autokton ne disa territore jugosllave dhe greke, prezenca e Mbretit Zog nuk ishte me e mirepritur as ne Beograd, as ne Athine. I detyruar te largohej nga trojet shqiptare nepermjet nje udhetimi te gjate ne det, ai kaloi neper Turqi, ne vendet baltike, ne France ku, mes te tjerash, ai njohu dhe disfaten e Republikes III. Mbreti Zog dhe suita e tij u instaluan ne Angli me 26 qershor te vitit 1940, si fillim ne hotelin “Ritz”, pastaj ne vila “Forest Ridge” te Sunningale Ascot dhe me se fundi ne vilen e Parmoor House, ne Oxfordshire. Nuk eshte e pamundur qe Mbreti Zog dhe nje pjese mire e te rinjve shqiptare, te ndodhur brenda dhe jashte territorit shqiptar, te kene degjuar apelin e 18 qershorit ose ate te 22 qershorit 1940 te gjeneralit De Gaulle nepermjet valeve te BBC, ashtu si$ eshte pranuar nga disa deshmi. Edhe pse anglezet i kishin ndaluar kategorikisht fdo lloj akti rezistence, Mbreti Zog tentoi dy here ndermjet nentorit te vitit 1940 dhe priUit te vitit 1941 te organizoje trupa luftimi, te cilet do te depertonin ne territorin shqiptar nepermjet Jugosllavise ose Greqise per te destabilizuar italianet dhe per te nxitur popullin shqiptar ne kryengritje. Po ne kete periudhe, Mbreti Zog u perpoq te hidhte bazat e nje aksioni te perbashket antifashist greko- shqiptaro-jugosllav, por pa sukses. Keto projekte nuk u miratuan nga anglezet, te cileve regjenca jugosllave, ne afrimitet me Rajhun, i kishte bere te ditur oponencen e saj formale. Qeveria greke nuk deshironte ne asnje menyre perforcimin e nje rezistence shqiptare nacionaliste, konkurrente me te sajen, e čila mund te behej pengese ne te ardhmen per aneksimin e jugut te Shqiperise nga Greqia. Vlen te nenvizohet qe anglezet besonin me shume ne _ 107 te ardhmen e rezistences komuniste te organizuar dhe te konsoliduar fuqishem, fale ideologjise se emisareve te Partise komuniste jugosllave. Ne keto rrethana mjaft te veshtira, Mbreti Zog, i čili perpiqej te kishte sa me teper kredibilitet perpara fuqive aleate, e shihte te arsyeshme te mos braktiste mundesine per te peshuar sadopak ne zgjidhjen e ardhshme te konfliktit boteror. Per kete arsye, ai vendosi te ndihmoje rezistencen mbreterore te krijuar brenda Shqiperise rreth nje oficeri te ish-ushtrise se rregullt shqiptare, majorit Abas Kupi. Po per kete arsye, Mbreti filloi te inkurajonte dhe te autorizonte oficeret e rrethit te tij, por gjithashtu dhe te gjithe shqiptaret qe e mbeshtetnin jashte Shqiperise, te angazhohen ne kuadrin e forcave te armatosura te fuqive aleate per te qene prezent ne teatrot e ndryshem te operacioneve luftarake. Edhe pse ky angazhim nuk mund te ishte, numerikisht, vefse simbolik, ai duhej te kontribuonte ne pjesemarrjen e Shqiperise ne fitoren perfundimtare. I frymezuar nga shembulli i rezistences goliste jashte Frances, Mbreti i shqiptareve deshironte nje pjesemarqe ushtarake, simbolike, por konkrete. Kete deshmojne memorandumet e ndryshme qe monarku i dergoi Ruzveltit, por edhe fuqive te medha te mbledhura ne Konferenčen e Londres, me 23 shtator 1941. Gjenerali De Gaulle iu pergjigj kerkeses se Mbretit nepermjet nje letre te 3 dhjetorit 1941, ne te cilen mes te tjerash lexojme: “Madheria Juaj mund te jete i sigurt se Franca e shumevuajtur nga lufta dhe pushtimi i huaj merr pjese ne hidherimin dhe vuajtjet e popullit shqiptar dhe i qendron besnike miqesise tradicionale midis dy vendeve”. Gjenerali De Gaulle kishte dijeni per organizimin e nje rezistence ne Shqiperi. Ai i ndiqte nga afer dhe me mjaft interes luften dhe rezistencen greke e jugosllave, duke shprehur nje parapelqim te theksuar dhe pa komplekse per nacionalistet ne dem te partizaneve komuniste te Titos. Ai kishte synuar qe prej vitit 1940 dergimin e nje kontingjenti francez ne Shqiperi, me qellim pjesemarrjen ne flirimin e ketij vendi dhe te Greqise, por Foreign Office i ishte kundervene duke u bazuar mbi pretekste te rreme. Ne fakt, qeveria angleze nuk e shihte me sy te mire vendosjen e nje kontingjenti francez ne Greqi, i čili mund te vinte ne rrezik te nesermen e fitores perfundimtare, influencen angleze ne rajon. Ne Shqiperi, rezistenca komuniste, e čila kishte bere diši te veten moton e gjeneralit De Gaulle, “Nje lufte te vetrne, nen nje udheheqes te vetem”, ishte 108 -- Alternativa - reviste per shkence dhe kulture e organizuar dhe e pergatitur mjaft mire fale misioneve angleze. Megjithate, edhe pse Enver Hoxha, shef i rezistences komuniste, degjonte ne radio emisionet e Londres, asnje kontakt nuk duket te jete ndermarre me Francen e lire, deri ne krijimin e qeverise provizore te Republikes franceze ne Algjer dhe hyrjen e komunisteve ne kabinetin qeveritar. Gjenerali De Gaulle pati rastin te njihte dhe te vleresonte elemente te rezistences mbreterore shqiptare te ndodhur jashte vendit. Ketyre te fundit iu desh te luftonin nen flamurin e Frances luftetare, per atdheun dhe sovranin e tyre, por edhe per Francen dhe per lirine kudo ne bote. Ky angazhim nuk do te ishte pa pasoja ne konceptimin e politikes ballkanike te Frances gjate momenteve te para te pas-Luftes se Dyte Boterore. Angazhimi i shqiptareve dhe i diaspores nen flamurin francez. Te paret qe shfaqen hapur angazhimin e tyre, ishin anetaret e nje grupimi shqiptar te Stambollit, besnike te Mbretit, te inkuadruar nga oficeret e Ushtrise shqiptare, vefanerisht nga oficeret e Gardes mbreterore qe ndodheshin ne kryeqytetin e vjeter te Perandorise Osmane, nje nder te rrallet ku konsullata shqiptare ishte ende e hapur. Republika e Turqise nuk e kishte njohur, ne fakt, aneksimin italian te Shqiperise dhe vazhdonte te kishte marredhenie diplomatike me Mbretin Zog. Te mobilizuar nga agjentet angleze te SOE (Special Operations Excecutive), shqiptaret qe jetonin ne Stamboll kembengulnin per pjesemarrjen e tyre ne lufte nen uniformen franceze dhe jo nen ate angleze. Disa dite pas pergjigjes qe gjenerali De Gaulle i drejtoi Mbretit, ne lidhje me Konferenčen e aleateve, ne fundvitin e 1941-shit, 38 shqiptare u bashkuan me Forcat franceze te lira te Legjionit te huaj ne Siri, Liban dhe Palestine. ^ $ « SKumica e vullnetareve shqiptare ishin pro monarkise. Kontaktet e tyre te perhershme me Mbretin Zog siguroheshin nepermjet oficereve te Gardes mbreterore: kapitenit Adem Shehi dhe Faik Elmazi, nentogerit Rexhep Bajraktari dhe rreshterit Ismail Shemsedini. Te gjithe udhehiqeshin nga kreu keshillues i Mbretit, koloneli i Gardes, Hysen Selmani. Midis atyre qe u angazhuan nen forcat franceze te lira nuk pati vetem individe mbi te cilet harresa ka hedhur pluhurin e koherave. Rrethi intim i Mbretit Zog nuk mungoi te jepte shembullin. Nuk mundemi te mos kujtojme komandantin Hysen bej Agolli-Doshishti (1914-2004), nipin e Mbretit Zog, anetar i .— 109 familjes mbreterore ish-student i Saint Cyr, i čili iu bashkua Legjionit te huaj, qe ne vitin 1941 dhe luftoi perkrah forcave shqiptare te inkorporuara ne Forcat franceze te lira ne Levant. Qe ne momentin e rekrutimit si vullnetar, ai mori pjese ne Batalionin VI te kembesorise, te Brigades III te forcave te Levantit, te krijuara pas riorganizimit te tyre nga gjenerali De Gaulle, me 16 korrik 1943. Mbretit Zog iu desh gjithashtu te ndabej per shume vite nga nje nder personat me besnike te tij, togeri i Gardes Jusuf Begeja (1912-1992). Ky ish-student i Shkolles Ushtarake te Romes (Collegio Scoula Militare di Roma) e kishte filluar karrieren e tij ushtarake si toger i kembesorise te Batalionit I te regjimentit I te Gardes mbreterore ne Tirane ne vitet 1930, ashtu si komandanti Hysen bej Agolli-Doshishti. Oficer i Mbretit Zog ne mergim, ai i kishte kerkuar leje sovranit per t’u angazhuar vullnetarisht nen forcat franceze te lira. Ashtu si komandanti Agolli-Doshishti (miku i tij me i mire i armeve), ai u emerua fillimisht ne kampin ushtarak Old Dean te Anglise, per te kaluar disa kohe me vone ne Algjer, me 1943-shin. Pasi u vu ne dijeni te shkrirjes se forcave te armatosura vishiste te Levantit prej gjeneralit De Gaulle, ne nen tor 1942, togeri Begeja u be pjese e forcave ushtarake te Levantit te riorganizuara, ne 1943-shin. Po ne keto njesi u angazhua edhe komandanti Agolli-Doshishti. Mjaft i vleresuar prej oficereve dhe ushtarakeve franceze, togeri Begeja iu rikthye jetes civile ne I946-n, pasi kishte luftuar denjesisht per flirimin e Frances. I cituar ne rendin e dites se Brigades I franceze te pavarur, nen komanden supreme te Levantit, me I shkurt te vitit 1946, koloneli Sajous e pershkruan me keta terma: “Ky oficer i huaj i angazhuar vullnetarisht ne forcat franceze te lira ka dhene prova ne fdo rrethane, te ndergjegjes dhe vlerave te larta profesionale, te denja per t’u marre shembull, duke merimar vleresimin dhe miqesine e shokeve te tij. Largohet nga brigada me kujtimin me te mire prane eproreve, trupave qe komandoi dhe te gjithe atyre qe e njohen”. Me nje besnikeri te padiskutueshme ndaj kujtimit te gjeneralit De Gaulle dhe Frances luftetare, ky njeri modest dhe vetemohues, i čili u dekorua mes te tjerash edhe me Medaljen perkujtimore te sherbimeve vullnetare te Frances se lire, i sherbeu per vite te tera kurores mbreterore shqiptare, si oficer i shtatmadhorise te Mbretit Zog, e me vone mbretit Leka I i shqiptareve. Me dekret mbreteror te dates 2 tetor 1975 te publikuar ne 110 - Alternativa - reviste per shkence dhe kulture Madrid, Mbreti e emeroi kolonel komandant te Gardes mbreterore ne mergim. Mbi varrin e tij ne varrezat parisiene te Thias, aty ku ndodhej, deri ne nentor 2012, varri i Mbretit Zog, kryqi i madh i Lorenes shihet i gdhendur dhe, bashke me te, edhe nje pllake perkujtimore, ne te cilen mund te lexohet letra qe gjenerali De Gaulle i shkroi togerit Begeja me I shtator te 1945, ne homazh te angazhimit te tij. Franca mirenjohese Ne letren qe gjenerali De Gaulle i shkruante togerit Begeja, me I shtator 1945, gjenden keto fjale: “Duke iu pergjigjur thirrjes se Frances dhe duke rrezikuar jeten, ju u bashkuat me Forcat franceze te lira. Ju u bete pjese e ekipeve vullnetare te shokeve tane te luftes, fale te cileve vendi yne mundi te vazhdonte, me nder, luften e nisur. Ju ishit nder me te meritueshmit e atyre qe i mundesuan vendit tone fitoren. Tanime qe qellimi eshte arritur, me lejoni t’ju falenderoj miqesisht, thjeshtesisht, ne emer te Frances!” Per gjeneralin De Gaulle, kontributi i dhjetera shqiptareve qe luftuan me krenari nen flamurin francez, nuK ishte thjesht prova e vertetesise se thirrjes universale te Frances ne luften per liri. Ky kontribut deshmonte hapur se populli shqiptar nuk kishte reshtur se dashuri, me gjithe veshtiresite e panumerta, te luftonte perkrah Frances se lire dhe aleateve. Keshtu, kur me 22 janar 1959, Charles de Gaulle, president i Republikes, takoi per here te pare ne Pariš ministrin fuqiplote te Shqiperise, e čila ishte tashme nje Republike popullore, ai pati rastin te shprehe keto konsiderata: "Jam i lumtur qe po ju njoh. Kam nje vleresim teper te madh per popullin shqiptar trim, i čili luftoi me arme ne dore. Shpresoj se marredheniet midis dy vendeve tona do te zhvillohen dhe do te permiresohen, ashtu sig ka ndodhur kur nje fuqi e trete s’ka mundur te nderhyje mes nesh”. Diplomat i holle, gjenerali De Gaulle i referohej si Italise, e čila kishte penguar Mbretin Zog ne vitet 1930 te vendoste marredhenie me te forta me Francen, ashtu edhe Bashkimit Sovjetik, i čili i bllokonte vazhdimisht marredheniet midis Perendimit dhe Shqiperise. Sjellja ne kujtese dhe ne bashkebisedim me diplomatin shqiptar i rezistenteve shqiptare qe luftuan perkrah tij, deshmon kujdesin e gjeneralit De Gaulle per te mos i lene ne harrese vullnetaret shqiptare, te cileve kreu i Frances se lire pati rastin t’u njihte dhe t’u admironte vlerat dhe virtytet. Ishin pikerisht keto vlera dhe virtyte qe e binden gjeneralin De Gaulle per t’i dhene Shqiperise, vendin e nje fuqie aleate dhe fitimtare pas mbarimit te Luftes. —--- 111 Keshtu, me I945-n, i mbeshtetur nga Quai d’Orsay (Ministria e Puneve te Jashtme franceze), ai ishte i mendimit qe kushdo te ishte regjimi qe do te vendosej ne Shqiperi, me kusht qe te garantonte pavaresine e vendit, duhej te gezonte ushtrimin e sovranitetit mbi te gjithe territorin shqiptar ne kufijte e para I939-s. Me 7 janar 1945, gjenerali De Gaulle dergoi ne Tirane misionin e pare ushtarak zyrtar prane qeverise se perkohshme shqiptare. Shqiperia sapo ishte fliruar (29 nentor 1944) pa ndihmen e ushtrise se kuqe dhe shefi i rezistences komuniste, Enver Hoxha, ishte ende thjesht komandanti i Ushtrise nacionalflirimtare dhe jo kreu i nje republike sovjetesh. Qellimet e tij totalitare do te dalin ne drite pak kohe me vone. Raporti i pare, drejtuar ne daten 20 janar 1945 kreut te qeverise franceze, nenvizonte faktin se ky vend eshte tashme i pavarur, edhe pse influenca jugosllave e Titos ishte shume e ndjeshme. Raporti nxirrte ne dukje rrezikun e copetimit te vendit midis influences sllave dhe asaj italo-angleze dhe theksonte faktin se Franca kishte te pakten nje rol moral per te luajtur ne favor te garantimit te unitetit te vendit. Por ne vitin 1945, rreziku me i madh nuk ishte qe Shqiperia te binte nen orbiten sllavo-komuniste. Vendi rrezikonte serish — ashtu si dhe shume here te tjera — nje copetim ne perfitim te Greqise, e čila megjithese i njihte mire meritat e rezistences shqiptare, kembengulte, me aprovimin gjysme te heshtur te anglezeve, te kishte te drejta kompensimi territoriale mbi Shqiperine, meqenese Greqia ishte sulmuar nga ky vend “bashkepunetor” i fuqive te boshtit, me I940-n. Mbreti Zog, i ndodhur fillimisht ne Angli, pastaj ne Egjipt, ku mergoi pas luftes, nuk rreshti, per vite me radhe, se luftuari pretendimet greke ne Shqiperi. Emisareve greke te cilet i propozuan disa here ndihme per ta rivendosur ne fron, ne shkembim te leshimit ne favor te Athines te nje pjese te territoreve te Epirit te Veriut, ai u pergjigjej se preferonte te ndihmonte komunistet shqiptare qe luftonin perkrah Enver Hoxhes, te cilet kishin ne plan te pare sovranitetin kombetar, sesa t’i jepte Greqise qofte edhe nje grimce te territorit shqiptar. Gazetat e Athines e akuzuan madje Zogun I se ishte ne sherbim te komunisteve te Tiranes, nderkohe qe ne realitet ai ishte armiku i tyre i betuar. Ne kundershtim me ate 5’ka pohuar nje autor, nuk ka fakte te pakundershtueshme qe Franca te kete mbeshtetur — ne vitet 1940 — rivendikimet greke mbi te ashtuquajturin Epir te Veriut, dhe as qe te kete 112 -— Alternativa - reviste per shkence dhe kulture inkurajuar planet e inkorporimit te vendit te vogel ne federaten jugosllave, mundesi qe nuk perjashtohej as nga Beogradi, as nga Moška dhe as nga Londra. Drejtoria politike e Quai d’Orsay, ne nje leter te dates 25 qershor 1945, e inkurajonte gjeneralin De Gaulle per te bere gjithfka qe ishte e mundur per ruajtjen e integritetit dhe sovranitetit shqiptar prej orekseve territoriale te fqinjeve te saj, nepermjet nje aktiviteti te dendur ne fushen ekonomike dhe kulturore, duke evituar ferkimin me interesat angleze dhe sovjetike ne vend. Ne kete leter rekomandohej nje nderhyrje prane niveleve me te larta te Selise se shenjte, per te emeruar ne Tirane nje nune apostolik me kombesi franceze. Kjo do te zhvillohej ne traditen me autentike te mbrojtjes se katolikeve shqiptare nga Franca, aq me teper qe ne kete fushe Italia e mundur sapo kishte humbur rangun e saj te privilegjuar ne Shqiperi. Franca nuk i neglizhoi elementet e lartpermendur dhe, megjithese tregoi kujdes te madh qe politika e saj te mos dukej si nje aprovim pa kusht i regjimit te ri, ajo e njohu qeverine shqiptare ne dhjetor te 1945-s, nepermjet nje letre te firmosur nga Gjenerali. Me kete akt, Parisi jepte nje sinjal ne favor te ekuilibrimit te forcave ne rajon, duke kontribuar keshtu ne dobesimin e te gjithe pretendimeve te shpallura haptazi nga Athina dhe hoveve aneksioniste me te permbajtura te Beogradit. Edhe pas largimit te gjeneralit De Gaulle nga pushteti, nje muaj pas njohjes zyrtare, Franca beri gjithfka qe ishte e mundur per mbajtjen e ekuilibrit dhe nuk u bashkua me oponencen greko-angleze—amerikane lidhur me ftesen e Shqiperise ne Konferenčen e Paqes se Parisit, e čila filloi punimet me 29 korrik 1946. Duke konsideruar se Shqiperia duhej te njihej si nje vend viktime e agresionit italian, Georges Bidault, president i Konferences, votoi kunder pretendimeve territoriale greke te Kryeministrit Caldaris, dhe mundesoi njohjen e se drejtes se demshperblimeve te luftes nga ana e Italise, ne favor te Shqiperise. Franca ishte gjithashtu ne favor te njohjes perfundimtare te sovranitetit shqiptar mbi ishullin e lakmuar te Sazanit ne gjirin e Vlores. Mbeshtetja qe Franca i ofroi shtetit shqiptar te asaj kohe, mbeshtetje e bazuar mbi kujtimet e nje rezistence te perbashket, nuk do te thote se Parisi zyrtar i dha, ne jdo kohe, “carte blanche” regjimit te Tiranes. Ne emer te kujtimeve te perbashketa te rezistences, qe misheronte ne nje fare menyre figura e Mbretit Zog, si dhe te ushtarakeve vullnetare te tij, qeveria franceze -- 113 e beri veshin shurdh ndaj te gjitha kerkesave te perseritura te Republikes popullore te Shqiperise per arrestimin dhe rikthimin e emigranteve politike, te dlet rreth Mbretit Zog kishin krijuar ne 1949-n Komitetin e Shqiperise se Lire. Ky komitet vazhdoi ne menyre te lire aktivitetet politike dhe propagandistike antikomuniste, gjate presidences se gjeneralit De Gaulle midis 1959-s dhe 1969-s, situate qe krijoi nje konflikt madhor ndermjet Parisit dhe Tiranes, ne fillimet e Republikes V. Por ka edhe me, Gjenerali De Gaulle nuk hezitonte te shkembente letra zyrtare, kur qe nevoja, me Mbretin Zog, sidomos ne muajt qe paraprine ndarjen e tij nga jeta, ne prill 1961. Disa here, madje, korrespondenca zyrtare qe sherbimet postale te Quai d’Orsay, duhet te dorezonin prane perfaqesise se “Mbreterise shqiptare”, ne pamundesi per te lokalizuar kete te fundit, depozitohej ne kutine e Ambasades se Republikes Popullore te Shqiperise, gje qe s’kishte si te mos i deshperonte diplomatet e Tiranes. Sipaš te dhenave te kunderspiunazhit shqiptar, Gjenerali e kishte takuar te pakten nje here Mbretin dhe princin Leka, por ky informacion nuk eshte konfirmuar aktualisht nga asnje burim tjeter. Duke mos harruar qendrimin e Mbretit Zog gjate luftes dhe besnikerine e ushtarakeve te tij ndaj Frances, gjenerali De Gaulle, president i Republikes Franceze, i beri homazh sovranit, kur ai nderroi jete ne spitalin amerikan te Neuilly-sur-Seine, ne prill 1961. Ai dergoi si perfaqesues Roger Frey, minister i Brendshem, i čili kishte lidhje te vjetra me rrethet antikomuniste dhe njihte mire familjen mbreterore. Roger Frey asistoi edhe ne funeralin e njeres prej motrave te Mbretit Zog me I965-n. Perktheu nga frengjishtja dr. Jonilda Bejko 114 Alternativa - reviste per shkence dhe kulture KONTRIBUTII PROF. DR. RAJKO NACHTIGAL-IT NE FUSHEN E ALBANOLOGJISE Elbasanishtja si themel i duhur per gjuhen e njenjeshme letrare shqipe Nikolle Berishaj Struktura e brishte shteterore e Shqiperise, e shpallur boterisht me 28 nentor 2012 ne Vlore dhe e pranuar prej Fuqive te Medha, mbeti objekt i politikes rrembyese te fqinjeve, si te malaziasve (rrethimi i Shkodres) dhe serbeve qe pretendonin pjeset veriore te shtetit, ashtu edhe te grekeve, qe kishin symme per rrembimin e pjeseve jugore, para se gjithash ortodokse. Edhe rolin e Italise intelektualet e kohes e marrin si deshire per okupimin e Shqiperise, gje qe nuk ndodhi me rolin e Austro — Hungarise. Perandoria Austro —Hungareze kohe me pare e kishte marre rolin e mbrojteses se katolikeve ne pjesen shqiptare te Perandorise Otomane, pra si mbrojtese e shqiptareve katolike. Okupimi austro-hungarez ne kete menyre u pranua me pare si ndihme dhe hap perparimtar per shqiptaret, sesa si okupim. Kjo, madje edhe nga veprimtaret atdhetare dhe nacionalistet, si Luigj Gurakuqi me shoke, i čili e vlereson “okupimin” austro-hungarez te Shqiperise si “okupim te fuqise mikneshe’, per dallim nga “okupimet e fuqive anmike", sif i vlereson nderhyrjet e shteteve tjera ne Shqiperi. Vertete se Austro-Hungaria u fut ne Shkoder, me 23 janar 1916, duke sjell korpusin e XIX te perbere nga tre divizione, mirepo ajo edhe ne populi njihej si mbrojtese e tokave shqiptare nga copetimi serbo-malazez, vefanerisht si mbrojtese e qytetit te Shkodres ne Konferenčen e Ambasadoreve te Londres (1913). Boterisht njihej presioni i fuqishem qe ia kishte bere Malit te Zi ne pranveren e 1913 per t’u larguar nga Shkodra pas me se nje viti rrethim, me kosto rreth 10.000 viktima, qe i kishin pasur malaziasit gjate ketij rrethimi. 115 Madje edhe udhepershkruesit nga territori i Perandorise se Austro- Hungarise neper tokat e Shqiperise Veriore, nuk ngurronin qe autoriteteve te huaja, te vendosura ne Shkoder, t’u mbajne ligjerata per moskujdesin e tyre per kulturen shpirterore te shqiptareve. Ta perkujtojme ketu sllovenin Niko Ninif dhe udhepershkrimin e tij “Albanija in Albanci” (“Shqiperia dhe shqiptaret”) 148 . Fill pas librit te Niko Nini^it e kemi edhe librin e Fra Lovro Mihafeviq (meshtar kroat ne Shqiperi) “Po Albaniji. Dojmovi s puta ” (Neper Shqiperi. Mbresat nga udhetimi), MHZagreb 19II. Fryma e ketyre udhepershkruesve tregon qarte simpatine e tyre per popullin dhe kulturen shqiptare, dhe kujdesin qe, sipas tyre, Austro - Hungaria duhet t’ia kushtoje Shqiperise. Gjithashtu, t’i permendim ketu edhe studimet arkeologjike te dy studiuesve austriake, Camilo Praschniker dhe Arnold Shober, publikuar ne librin Archaologische Forschungen in Albanien und Montenegro 149 ne Vjene, me 1919. Pergatitja e terrenit qe i ishte bere ‘okupimit’ austro-hungarez te Shqiperise beri qe AH te mos humbte kohe, por te ndermerrte masa dhe aksione ne frymen e Kultusprotektoratit. Planin e masave dhe aktiviteteve qe duhej ndermarre ne Shqiperi e futen ne dokumentin Programi i veprimit, qe parashihte, para se gjithash, permiresimin e aparatit kishtar, sistemit shkollor dhe kultures ne pergjithesi ne Shqiperi. Se qendrimi i Austro-Hungarise nuk ishte vetem rezultat i politikes se dites dhe interesave te saj afatshkurtra ne kete pjese te Ballkanit, tregon edhe fakti se ne universitetet e kohes: ne Vjene mesohet edhe Albanien im Mittelalter (Shqiperia ne Mesjete), te cilen e ligjeronte prof. Dr. Jožef K. Jirefek-u 150 . Po ashtu edhe ne Universitetin e Gradecit (Grazit) 151 beheshin studime mbi gjuhen shqipe, si pjese e pandare e lendeve mesimore. Edinost Trieste. Perkthimin tim te kesaj broshure interesante e botoi revista Koha Javore, Podgorice 149 Botimin ne shqip te ketij libri, me titullin Kerkime arkeologjike ne Shqiperi dhe Mal te Zi e beri SHB "Pegi", Tirane 2003 150 shih Miroslav Karaulac, Rani Andric, Prosvjeta Beograd, Svjetlost Sarajevo 1980, fq. 29, 36 116 - Alternativa - reviste per shkence dhe kulture Censori mbreteror per librat sllave dhe ballkanike, Jernej Kopitari, ne interesimin e vet per shqipen, ngarkon me detyre mbledhesit e folklorit ballkanik, ne mes tvre edhe Vuk Karaxhiqin, te merren edhe me foMorin shqiptar. Pasuesi i tij, Franc Miklloshifi, me 1870 boton punimin e vet Die slavischen Elemente im albanischen (Elementet sllave ne gjuhen shqipe). Ne liber ai jep edhe shtrirjen e shqiptareve dhe te dhenat statistikore per popullsine, por fka eshte me me rendesi, ne fiind te librit e jep edhe nje bibliografi te botimeve te deriatehershme (per te te njohura) shqipe, qe fillon me fjalorin e F. Bardhit —1635 dhe perfundon me Kanget e Milosaos te J. De Rades - 1886, por qe nuk i njeh as Buzukun e as dokumentet para tij. Gjithashtu, fakt interesant eshte edhe vendimi i shtatmadhorise se ushtrise austro-hungareze qe gjuha shqipe te behet gjuhe zyrtare e saj. Kete e ben publike ne Lajmet e dites gazeta sllovene Slovenski narod. 152 Por, t’i kthehemi objektit kryesor te interesimit tone ne kete studim, e ky eshte njeri nga linguistet me te medhenj silo ven, dhe jo vetem, prof. dr. Rajko Nachtigal 153 (Nahtigal). Rajko Nachtigal, u lind me 14 prill 1877 ne Novo Mesto ne nje familje intelektuale. Shkollen fillore dhe dy vjet te gjimnazit i perfundoi ne Novo Mesto, ndersa gjashte klasat tjera ne Lublane. Diplomoi filozofine ne Vjene, si študent i profesoreve Jagiq, K. Jirefek, Vondrak, Meringer etj. Promovohet ne doktor (Filologjia sllave dhe gjuhesia krahasuese) me 1901, ne kohen kur, si bursist i Ministrise se arsimit, ishte ne studime ne Moške dhe Petrograd. Me 1902 merr poziten e profesorit te rusishtes ne Vjene, behet docent i gjuhes ruše dhe lektor i po te njejtes ne Seminarin e historise se Evropes Lindore dhe Seminarin e Filologjise Sllave. Me 1913 fiton titullin e profesorit inordinar, ndersa me 1917 profesorit te rregullt te Universitetit te Grazit (Gradec / Graz), ndersa me 1919 prof. i rregullt i dualizmi ne shenimin e emrit te qytetit Gradec - Graz vjen nga emertimi slloven apo austriak. Popullsia shumice e ketij qyteti eshte sllovene, dhe emertimi Gradec (ne perkthim Qyteze) eshte rrjedhoje e kesaj 152 Slovenski narod (14.02.1914), viti 47, numri 36 1j3 shenimi Nachtigal na del gjithkund ne botimet josllovene (pra Gjermane ..., ndersa versioni Nahtigal ne botimet sllovene _ 117 Universitetit te Lublanes (u zgjodh dekani i pare i Fakultetit filozofik, me vone edhe rektor i Universitetit, me 1927/28). Gjate viteve te studimit, u njoftua dhe krijoi miqesi te vertete me diplomatin dhe linguistin shqiptar nga Ohri, Gjergj Pekmezin (1872-1938), i čili ne vitin 1902 u promovua ne bartes te katedres se gjuhes shqipe prane Institutit oriental ne Vjene. Duhet cekur se Gj. Pekmezi, R. Nachtigali dhe Ivan Prijatelji, qe te tre študente te Vatrosllav Jagiqit, ishin “treshe e pandare miqesore” aq sa me 1902 edhe e moren banesen e perbashket. Interesimi i perbashket per linguistiken krahasuese i Pekmezit dhe Nachtigalit rezultojne me botimin e vepres monumentale "Grammatik der albanesischen Sprache", te nenshkruar nga Gj. Pekmezi, por qe sipas te gjitha gjasave e ka edhe mbeshtetjen shume te madhe te mikut te tij, Nachtigalit 154 Interesimi i Nachtigalit per gjuhen shqipe rezultoi me botimin e disa studimeve dhe publikimeve te rendesishme per gjuhen shqipe dhe historine e saj, si: • Die Bildung der Possessivpronomina im Albanischen und ibre bisherige falsche Auffassung (Posta e Shqypnies, Shkoder 28 Prill 1917, 3-4); • Die Frage einer einheidichen albanischen Schrifcsprache (Graz 1917); • O elbasanskem pismu in pismenstvu na njem (Arhiv za arbanasku starinu, jezik in etnologiju I, 1923); • Luk. XV11—32 v prevodu bratov Anastasija in Spyridona Tsellio (Tsel'oj iz Argyrokastra. Iz Kopitarjeve zapuščine (Arhiv za arbanasku starinu, jezik in etnologiju II, I924). ISS 154 shih Rajko Nahtigal: Pisma Ivana Prijatelja s študijskega potovanja 1903-1904. ne: Ljubljanski zvon, 57,1937, str. 301-313 155 per me shume shih: Franc Jakopin: Albanološke študije Rajka Nahtigala, ne: Jezik in slovstvo, 23, 1977-78, fq. 65-70 118 - Alternativa - reviste per shkence dhe kulture Komisija Letrare e Shkodres dhe Nachtigali ”Dishiri dhe perkrahja e Austrise per te mekambe gjuhen shqipe i dhane zemer veterane ve te kombit per pune perhere e ma te vlefshme ne kete drejtim. Kjo perkrahje trimenoi L. Gurakuqin te themelonte, me 3 gusht 1916, nen mbrojtjen e autoriteteve ushtarake te kryesueme nga gjeneral Trollman dhe i ndikuem nga Dr. R. Nachtigal, studiues ky i gjuhes sone, si dhe nga dr. Gjergj Pekmezi Komisine Letrare” 1511 . Me duhet te čeke ketu se nuk e kuptoj kundershtimin e autoreve te nderuar Tomorr Osmanit dhe Mentor Qukut qe e mohojne rolin e Gurakuqit, Nachtigalit dhe Pekmezit, si themelues te Komisise, por kete ia mveshin vetem Austro-Hungarise permes komandantit Trollman 157 . Askush nuk mund t’ia mohoje Austro-Hungarise rolin nismetar te Komisise, por a nuk eshte vet emri AH paksa imagjinar per nje aktivitet konkret. Vet fakti se prof. dr. Gjergj Pekmezi emerohet nga Komanda ushtarake austro-hungareze kryetari i pare i Komisise Letrare dhe se perpara ishte mjaft i eksponuar ne Vjen pikerisht lidhur me feshtjet e gjuhes shqipe, pastaj fakti i miqesise se ngushte (Nachtigali e quan probatini) te Pekmezit me Nachtigalin, me £ojne te mendoj pozitivisht lidhur me qendrimin e cituar me siper te Daniel Gjejajt (alias Pal Dukes). Per me teper prof. dr., Gjergj Pekmezi si profesor i Akademise diplomatike Vjeneze caktohet ta percjell Princ Weidin ne Shqiperi. Ne fund te fundit komandanti Trollman eshte, si te gjithe ushtaraket, vetem zbatues i politikes se definuar diku tjeter. ?eshtja e gjuhes, sigurisht se nuk eshte definuar ne kabinetet ushtarake, por ne institucione shkencore, ku ženin vend te merituar te dy te lartpermendurit. Edhe vet fakti se Komisia letrare prej te gjithe albanologeve te kohes e fton pikerisht Rajko Nachtigalin per ekspediten studimore lidhur me mundesine e percaktimit te bazes me te mire per gjuhen e perbashket Pal Duka-Gjini ne monografine "Gjergj Fishta jeta dhe vepra" (Tirane, 1992, f.100) Mentor Quku, Mjeda 4, fq 220 /shenimi 58/ 119 letrare, thote mjaft. Perndryshe, duhet cekur se po ne ate kohe edhe Maximillian Lambretzi i kryen studimet e veta gjuhesore neper Shqiperi. Mbas urdhrit te Qeverise AH vajti tash ne Shqiperi edhe Dr. Rajko Nachtigall, profesor i universitetit te Grazit e bashkepunetor i prof. dr. Gjergj Pekmezit. Keta profesore ( pra Nachtigalli dhe Lambretzi, ver ime ■), basbke me prof. Gjergj Pekmezin e me D. Ndre Mjeden kane me u niše per Elbasan, ku do vijojne studimet e dijalektevet te Shqypnies se mesme... ” I5S I. Eshte Gjergj Pekmezi anetari me i flaket i KLSH, per ta ftuar Nachtigallin qe ta beje vleresimin nese eshte ende gjalle gjuha e Kristoforidhit (e folmja e Elbasanit) dhe a duhet te merret ajo si baze per gjuhen letrare. Pemdryshe, vendimi per ta ftuar nje albanolog te huaj merret ne mbledhjen e KLSH me 12. 12. 1916. Lajmerimin lidhur me vendimin Pekmezi ia ben me dije Nachtigallit ne letren e tij me rastin e Krishtlindjes 1916. Me vone, me vendimin e mbledhjes se dates 21. 03. 1917 caktohet qe ne ekspedite te marre pjese edhe Dom Ndre Mjeda, ndersa ne Elbasan u bashkengjitet edhe Aleksander Xhuvani, Ekspedita filloi me 01. 05. 1917 dhe perfundoi, sipas te gjitha gjasave, me 26. 05. 1917. Raportin mbi punen e nenshkruan Rajko Nachtigali, Gjergj Pekmezi dhe Ndre Mjeda. Pas ekspedites studimore ne fshatrat e Elbasanit, me emrin e prof. dr. Rajko Nachtigalit botohet ne Graz, me 1917 vepra: D/e Prage einer einheidichen albanischen Schriftsprache. 159 Ta shohim se si e pershkruan daljen e ketij dokumenti te rendesishem te albanologjise linguisti tjeter slloven, prof. dr. Fran Ramovsh 160 : 158 Venelim i gjuhes letrare ne Shqypni, Vellaznija, v2. nr. 57, fq 2, Vjene, 14. 05. 1917 (sipas Mentor Quku, Mjeda 4, fq 213) 159 "(jeshtja e nje gjuhe shqipe te njenjeshme" 120 -- Alternativa - reviste per shkence dhe kulture “Dr. R. Nachtigall, Die Frage einer einheitlichen albanischen Schriftsprache, Gedruckt als Manuskript bei “Leykam”, Graz 1917. (Jeshtja e gjuhes unike letrare shqipe, nuk eshte me geshtje e re, por eshte bere edhe me e rendesishme, qekur eshte rritur interesimi politik per kete populi ballkanik. Se ketu, medoemos nevojitet nje themel i forte, e ka te qarte fdokush, qe ka studiuar kurdohere shqipen. Edhe vet studimi i kesaj gjuhe ka qene i veshtire dhe e ka penguar nxenesin ne cilindo aspekt; se pari deri ne kohe te fundit nuk ka pasur asnje liber praktik dhe te besueshem, dhe se dyti, edhe gramatika e Weigandit e vitit 1913, ndonese ka pasur perparesine e bukur dhe te madhe se eshte bazuar ne dialektin qendror, ate te Elbasanit, eshte jo e plote dhe e veshtire, pasi qe per shkak te jounitetit te shqipes se shkruar eshte dashte te bazohet ne dialekte, gje qe e demton librin praktik. Keto mungesa i ndjen secili i huaj, qe e studion gjuhen shqipe, e aq me teper vet shqiptaret. Komisia Letrare e Shkodres ka ardhur deri ne perfundim se keto veshtiresi i tejkalon dialekti qendror, qe do te duhej te krijonte berthamen e shqipes letrare, dhe ka vendosur edhe ne terren t’i beje studimet e metutjeshme dhe te vendose unitetin ne pikat problematike. Per kete studim e ka ftuar edhe mendimtarin slloven, z. prof. universitar dr. Nachtigall ne Gradec, te cilit shqiptaret edhe per shkak te bashkepunimit te tij te madh ne gramatiken shqipe te Pekmezit, i kane borxh falenderim te madh. Ne librin e cekur me siper, qe perbehet nga Parathenia (fq. III-VI), Promemoriet per geshtjet aktuale (fq. I-I8) dhe shtojca e tij (fq 19-29), prof. Fran Ramovš, linguisti, dialektologu dhe topologu slloven (1890-1952). Ka studiuar ne Vjene dhe Graz. Me 3. dhjetor 1919 ka pasur ligjeraten e pare mbi sllovenishten ne Universitetin e posaformuar te Lublanes, (sot dita e Universitetit). Profesor ne Fakultetin Filozofik ne Lublane dhe rektor i Universitetit (1934/35) Bashkethemelues i Akademise se Shkencave dhe Arteve te Sllovenise (SAZU) dhe kryetari i katert i saj. Emrin e tij e mban instituti per gjuhen sllovene prane Qendres hulumtuese shkencore (ZRC SAZU). -_ 121 Nachtigalli na jep mendimin e vet mbi gjuhen e njesuar letrare shqipe sipas vleresimeve qe vijojne: Gjithpka qe eshte shkruar deri me sot ne gjuhen shqipe eshte shkruar ne dialektin e gegeve, qe banojne ne Shqiperine e Veriut, apo ne dialektin e toskeve, qe banojne ne Shqiperine e Jugut. Mirepo, keto dy dialekte dallojne aq shume njeri prej tjetrit, qe geget veshtire, apo aspak nuk i kuptojne tosket, apo anasjelltas. Per kete arsye plotesisht perjashtohet mundesia, qe cilido nga keto dy dialekte, te mund te krijoje kurdohere gjuhen letrare te tere kombit shqiptar. E nese te dy dialektet mbesin edhe me tutje ne perdorim letrar, Zoti e di kur do te vinin shqiptaret deri te uniteti. Ndersa gjuha artificiale, si perzierje e te dy dialekteve, do te ishte difka e jo e natyrshme, dhe pikerisht per kete askurre nuk do te mund te behej prone e popullit. Nga kjo shohim se feshtja e gjuhes se njesuar letrare shqipe nuk eshte aq e thjeshte, sif do te mendonte dikush ne fastin e pare. Mirepo, popujt tjere te kulturuar mund te na e japin driten ne rruge: Vuku e ka vendosur te kroatet dhe serbet dialektin qendror jekavik per perdorim te gjuhes letrare, ndersa slloveni i Koroshkes dhe i Bella Krajines, qe po ashtu kuptohen veshtire ndermjet vetes, e lexojne dialektin e Dolenjskes, edhe ky dialekt qendror, dhe e kuptojne ate. Ne menyre te njejte dialekti qendror te shqiptaret i lidh te dy dialektet anesore dhe e krijon gjuhen e njesuar letrare! Ky dialekt eshte elbasanishtja, te cilin mund ta kuptojne te dy pjeset, geget dhe tosket. Prof. Nachtigalli e arsyeton kete zgjedhje, te cilen e ka bere te qendrueshme disa vite me pare kongresi i Elbasanit, e tani edhe Komisia Letrare ne Shkoder. Ne aspektin e dallimeve, qofshin te natyres fonetike apo morfologjike ne te dy dialektet dhe refleksionet e bazuara ne to, prof. Nachtigalli, duke u bazuar ne gjuhen e Kristoforidhit, vendos formen qe do te jete karakteristike per gjuhen e njesuar letrare. Ndersa, ne aspektin sintaksor dhe leksikologjik prurjet e veta duhet t’i jape secili dialekt, pra i tere populli, e posa^erisht per faktin se fjalet e huaja duhet te zevendesohen me fjale te gjalla shqipe. Alternativa - reviste per shkence dhe kulture Rendesi shume me te madhe fiton e folmja e Elbasanit si themel i gjuhes letrare, nese e dime se ky dialekt eshte, te thuash letrar, nese i shikojme shkrimet e Konstantin Kristoforidhit, qe e ka perpiluar edhe gramatiken dhe fjalorin e gjuhes shqipe. Eshte shume interesant fakti se edhe Kristoforidhi u eshte permbajtur parimeve qe i propanon dhe i argumenton z. profesor Nachtigali. Pra, shkrimet e Kristoforidhit duhet te pershkruhen me ortografi te re, me 5 ’ gje hehet nje hap i madh ne rrugen e njesimit te gjuhes letrare shqipe. Ne kete fryme edhe keshillimi i z. prof. Nachtigali: “Schafft zunachst die Grammatik nach Kristoforidi und dem Elbasaner Dielekt 161 ” (fq. 29) eshte plotesisht i bazuar, e per kete arsye edhe i vetrni qe mund te sjelle sukses. Ne shtojce, prof. Nachtigalli polemizon me prof. Lambretzin, i čili vlereson se e folmja shkodrane eshte e gatshme te behet themel i gjuhes letrare shqipe. Kundershtimet e tij jane te qarta dhe plotesisht te arsyeshme. Perkundrazi, jam i mendimit se do te ishte me se miri qe per £'dhe g’ palatale (tani q dhe gj) te merren shenjat kroate ( shih faqet 21 dhe 10 ); mendim te njejte ka edhe z. prof. Nachtigalli, qe ne fund i pranon shenjat q dhe gj duke verejtur: “die einmal hergestellte Einheit soli nich vveiter gestort vverden. Spatere Zeiten vverden ngevviss auch hierin besseren Wandel shaffen”. Mirepo, me vone, kur te misherohen plotesisht shenjat e gatshme, kjo nuk eshte me e lehte; per kete arsye do te ishte mire qe te ndermerren menjehere masa. Shqyrtimet e z. prof. Nachtigallit na e japin kete mendim te tijin lidhur me gjuhen e njesuar shqipe: Bazuar ne gjuhen e Kristoforidhit dhe dialektin e Elbasanit te punohet edhe gramatika; dialekti i cekur le te jete kriter per ortoepine shqipe, ndersa gjuha e Kristoforidhit shembull per fiksimin e shkruar. Si bazament qe jep kahun e duhur, kjo me siguri do te mjaftoje. _ 123 161 Z. prof. Nachtigalli premton ne librin ne fjale me shume debate rreth dukurive te caktuara fonetike te gjuhes shqipe, ne mesin e te cileve me interesanti do te ishte debati mbi e-ne. Shkencetarit te mirefillte i deshirojme qe ta kete sa me pare te mimdshme t’i jape kendveshtrimet e veta, me p’gje do ta pasuroje edhe gramatiken krahasuese. Dr. Ramovš« 162 Fill pas ekspedites studimore ne Elbasan dhe botimit te Die frage..., me 3 tetor 1917 ne Universitetin e Grazit hapet Instituti i Ballkanit, dhe si na lajmeron Posta e Shqypnies, e drejtuar nga P. Gjergj Fishta: “Aty ka me u msue edhe gjuha shqipe. Ne kete zyre u emnue profesori i universitetit Dr. Rajko Nachtigal ” 163 Ekzistojne tentativa qe t’i mohohet autoresia ekskluzive e Die Frage... prof. Nachtigallit, duke ia shtuar Don Ndre Mjeden si bashkautor. Kete tenton ta argumentoje studiuesi i spikatur, mjedologu me i madh, profesori Mentor Quku. Argumentimi i tij per bashkautoresine bazohet ne bashkeveprimin e te dy studiuesve ne ekspediten studimore dhe aktin e perkthimit te Promemories ne gjuhen shqipe nga Don Ndre Mjeda. Sa i perket bashkeveprimit, perpos Mjedes, aty merr pjese edhe prof. dr. Gjergj Pekmezi, por edhe Aleksander Xhuvani. Sif e parne edhe nga artikulli i dr. Ramovshit, Promemorja eshte vetem njera pjese e librit, padyshim e bazuar ne veprimtarine shkencore te ekipit, perkthimin ne shqip te se ciles e beri Don Ndre Mjeda. (Ky version, sipas M. Qukut, nuk eshte zbuluar ende. Nachtigali nderkohe ishte kthyer ne Graz!) Gjithashtu, ne mbledhjen e KLSH, te dates 23. 01. 1918, vendoset qe “ perkthimi i promemories se Z. Dr. Nachtigalit, (theksimi im, N.B.) tue qene se shumica e misvet (anetareve, ver. N.B.j jane te mendimit se nuk del 162 Ljubljanski Zvon, viti 38, nr 1, janar 1918 163 Posta e Shqypnies, nr 89., Shkoder, me 3.10.1917 124 - Alternativa - reviste per shkence dhe kulture nji fitim prej saj, mbasi sasht veper origjinale por perkthim, prandaj lihet me nji one.” 164 Vet fakti se as pjesemarresit tjere te ekspedites nuk shenohen si bashkautore dhe bazuar ne vendimin e sipershenuar nga mbledhja e KLSH, e 23. 01. 1918, ku padyshim merr pjese edhe Mjeda, jam i mendimit se bashkautoresia e tekstit Die Frage... nuk mund te mbrohet. Pavaresisht vendimit te Komisise Letrare, argumenteve te fuqishme te shumices se anetareve te saj, me ne krye pjesemarresit e Ekspedites, ne punen e KLSH ka edhe divergjenca te medha, para se gjithash ketu mund t’i marrim kundershtimet e Maksimilian Lambretzit, qe ishte kembengules qe e folmja e Shkodres te behet themel per gjuhen e perbashket letrare shqipe, me pretekst se elbasanishtja nuk kishte tradite letrare, e Shkodra po, vendimi perfundimtar nuk u mor. Ky edhe fale rrethanave historike pas Luftes se Pare Boterore. Lidhur me shkodranishten “Nachtigali terheq verejtjen per gjendjen tipike periferike te kesaj te folmeje, ku reduksioni ka arritur vrullin me te madh dhe per kete nuk do te ishte e pershtatshme t’u imponohet shqiptareve tjere kjo forme e gjuhes letrare” 165 Nachtigali e perdor thenien e njohur shqipja e Elbasanit e turgja e Stambollit, mirepo alfabetet e ndryshme shpesh e kane mjegulluar pamjen unike te gjuhes. Propozon edhe themelimin e Bletes shqiptare, apo Arkivit per gjuhen dhe kulturen shqiptare, qe do te publikonte ne vazhdimesi artikuj shkencore dhe gjuhesore, material folklorik, si dhe pasurine gjuhesore shqiptare. Mirepo, edhe perkunder kesaj, (shkaterrimit te Perandorise AH ...) interesimi i prof. dr. Rajko Nachtigalit per $eshtjet e gjuhes se njesuar letrare shqipe nuk perfunduan. I shtyre nga kundershtimet e Lambretzit dhe qendrimi i po te njejtit mbi mungesen e tradites se te shkruarit shqip ne AQSH, regjistri i procesverbaleve te KLSH, mbl. dt. 23.1.1918, cituar sipas M.^uku, Mjeda 4, fq245 Shih: Franc Jakopin, Albanološke študije Rajka Nahtigala, Jezik in slovstvo Letnik XXIII številka 3-4 Ljubljana, december-januar 1977/78, fq 65-71 125 Elbasan, ai ne revisten e udhehequr nga prof. Henrik Barič 166 , qe botohet ne Beograd, i boton dy studime tejet te rendesishme ,67 : 1. O elbasanskem pismu in pismenstvu na njem (1923); dhe 2. Luk. XV11—32 v prevodu bratov Anastasija in Sppridona Tsellio (Tsel'o) iz Argprokastra. Iz Kopitarjeve zapuščine (ibid. II, 1924). Lidhur me punimin e pare, pra lidhur me alfabetin e Elbasanit, študenti i tij Franc Jakopin, pemdryshe nder linguistet me te njohur sllovene te pjeses se dyte te shekuiiit 20, shkruan ne artikullin e tij: Albanološke študije Rajka Nahtigala 168 , dhe mes tjerash thote: “Nuk mund ta anashkalojme konstatimin se nga i tere shqyrtimi buron simpatia e dukshme e Nachtigalit ndaj gjuhes shqipe dhe shqiptareve; ai sinqerisht deshiron qe ata te ngrihen sa me shpejt ne aspektin kulturor dhe arsimor, e per kete eshte parakusht — gjuha e perbashket letrare.’’ 169 Pra, gjashte vjet pas D/e frage... Nachtigali i qaset edhe nje here problematikes se albanologjise. Ne studimin e tij Mbi alfabetin e Elbasanit... ai e jep fillimisht historikun e zbulimit te atij alfabeti, per te cilin kishte folur ne menyre mjaft sensacionale albanologu dhe vicekonsulli austriak ne Janine, J. G. Hahn. Hahni qe me vepren e tij madhore "Albanesische Studien", 1854, (Studime shqiptare), ne tri vellime njihet si themelues i studimeve mbi shqiptaret. Pavaresisht ketyre epiteteve, Hahni ne ligjeratat e veta dhe ne shtyp e vlereson gabimisht alfabetin e Elbasanit si alfabet te burimit fenikas, qe eshte edhe me i vjeter se alfabeti i greqishtes se vjeter. 166 Arhiv za arbanasku starinu, jezik i etnologiju, Beograd 1923-1924 167 Te dy punimet e prof. dr. Rajko Nachtigalit i kam perkthyer ne shkurt-mars te ketij viti (2015) ne shqip me kerkesen e Akademise se Shkencave te Kosoves dhe Akademise se Shkencave dhe Arteve te Sllovenise. I pari mban titullin Mbi alfabetin e Elbasanit dhe letershkrimin ne te, ndersa i dyti Luka XV 11-32 ne perkthimin e vellezen/e Anastas dhe Spyridon Tsellio (TseTo) nga Argyrocastra (Nga punishtja e Kopitarit). Sipaš informative te mia, perkthimi deri me tani nuk eshte botuar. 168 Franc Jakopin, Albanološke študije Rajka Nahtigala... 169 ibidem 126 Alternativa - reviste per shkence dhe kulture Edhe ne fillim te shekullit, diku rreth vitit 1900, kur Gjergj Pekmezi solil ne Vjene te dhenat e para mbi alfabetin ne fjale, miku i tij i ngushte, Rajko Nachtigalli ishte i mendimit se vjetersia e ketij alfabeti nuk mund te jete me e madhe se dy shekuj. Me nje argumentim shkencor e me perpikeri te madhe, Nachtigali e hedh tezen se autori i alfabetit eshte dhaskal-i (mesuesi, ver. N.B.) Todheri, elbasanasi qe i kishte marre mesimet ne Moshopol (ashtu e quan fillimisht Voskopojen, ver. N.B.). Edhe Hahni e kishte lidhur kete alfabet me Voskopojen dhe me Todherin, por nuk e mendonte te kishte buruar pikerisht aty. Me kete alfabet ishte marr edhe paleografi zagrebas Geitler (Die albanesischen und slavischen Schr/ften, 1883), mirepo teza e Nachtigalit se autori i ketij alfabeti ishte dhaskal Todheri u pranua nga shkenca si e vertete. Ndihme per argumentimin e autoresise se alfabetit Nachtigalit i sjellin edhe shenimet e Dositej Obradoviqit, qe i kishte kaluar disa vite neper shkollat shqipe dhe greke te kohes dhe qe e kishte njoftuar ne Venecia mesuesin voskopojar Todherin. “Edhe perkunder dyshimeve te arsyeshme personale, Hahni eshte percaktuar per nje vjetersi te madhe te alfabetit te Elbasanit, duke e pare ne te motren me te vjeter te alfabetit fenikas, apo motren e alfabetit paragrek (shih fq. 863). Ne faqen 853 ai e krahason alfabetin e Elbasanit me alfabetin fenikas dhe paragrek dhe vjen deri te perfundimi se: I. alfabeti i Elbasanit si edhe ai grek, buron nga alfabeti i fenikasve dhe 2. alfabeti i Elbasanit ne shume forma me shume bazohet ne prototip se ne alfabetin grek" 170 . Mirepo, albanologet e ndryshem e njohin shprehine e vjeter te shqiptareve per te komunikuar me shenja (shifra) te fshehta. Duket se vet jeta nen okupim shekullor ua ka imponuar nje gje te tille, pavaresisht se keto alfabete” nuk kane shtrirje aq te madhe territoriale. Eshte interesant ketu ta japim fusnoten 5 nga teksti i Nachtigalit: “Per nje alfabet te tille te fshehte nga Shqiperia e jugut raporton Hahni ne faqen 867. Ati j ia ka shpjeguar njen nga udheheqesit me ne ze nga Argyra, “Vrastron Veso beu nga familja e Alisot Pashalidit. ” Ne rinine e hershme ketij ia ka mesuar alfabetin mesuesi 170 R.Nachtigal, 0 etbasanskem... ne perkthimin tim ■-- 127 i tij vendor - nje hoxhe me prejardhje shqiptare. Alfabeti i fshehte eshte trasheguar ne familje, keshtu qe beu e ka perdorur kete ne leterkembim me te afermit.” 171 Per Moshopolin ( Voskopojen ver. N.B.) autori jep shenime te intelektualeve tjere te kohes, qe nga Jirefeku e deri te dr. Vlladan Gjorgjeviqi, qe ndonese i njohur si antishqiptar i perbetuar (shih p.sh. vepren e tij Arnauti i velike sile, Beograd 1913) shprehet: “Me Arbanine (Shqiperine ver. N.B.) e eperme hasim ne shkolla ne shume manastire, ne veganti ne I'g& /uovr/ dhe ne manastirin e Shen Naumit ne Beograd (Berat), Koric, Ahridi, Siptiki. Shkolla me e rendesishme e ketpre aneve ka qene ne Moshopolis (Voskopoje, ver ime N.B.), ku ne vitin 1710 eshte themeluar edhe shtppshkronja, duke iu falenderuar baronit S. Sini-t, me prejardhje prej atij vendi, shkolla ekziston edhe sot aty” Lajmet e para te reja mbi alfabetin e Elbasanit, sipas Hahnit, i ka sjell nga Elbasani Gjergj Pekmezi, te cilin Komisioni ballkanik i Akademise se Shkencave te Vjenes e dergoi ne vitin 1900 ne Shqiperi me qellim te studimeve dialektologjike. Mirepo Hahni nuk gjen me shume se nje faqe te shtypur ne ate alfabet, ndersa dy artikuj te shtypur i gjeti Gjergj Pekmezi ne biblioteken e Shen Gjon Vladimirit ne Elbasan me ligatura qe perseriten ne menyre krejtesisht identike si ne alfabetin e Elbasanit. Me tutje Nachtigali jep njohuri tjera mbi dhaskal Todherin, autorin e alfabetit, te fituara nga njerez ne manastiret e Elbasanit, por edhe terthorazi, nga shenimet anesore ne perkthimet e bera nga Todheri dhe te pershkruara nga pasardhes te tij. Ai e kundershton tezen se behet fjale per Teodor Kavalliotin, teze kjo e leshuar nga Dhimiter Camarda. Alfabeti nuk ka pushtuar permasa te gjera gjeografike, me pare mund te themi se ka qene mjaft i kufizuar sa i perket lokalitetit. Eshte njohur vetem deri ne Berat. Madje, Nachtigali ne nje vend shkruan: “Prej njerezve qe e kane njohur ende shkrimin jam njoftuar me nje grua te mogme. Mund te thuhet se alfabeti eshte kultivuar para se gjithash ne qarqe familjare. 171 ibidem, fusnota 5 128 - Alternativa - reviste per shkence dhe kulture Gjithsesi eshte koha e fundit qe te konstatohet g’mund te konstatohet, sepse njerezit qe kane ditur gfaredo rreth kesaj, shumica jane ne moshe te thyer, ne mes tyre edhe nje igumen i plakte i manastint” 172 . Fati i keq deshi qe, sif na njofton Hahni, dhe e percjell Nachtigalli, Todheri vdes nga nje semundje ngjitese: "... bashkatdhetaret, pas nje epidemie te rende ngjitese, nga frika e infektimit te ri, i kane djegur te gjitha shenimet e dj. Duke marre paraspsh vjetersine e bashkekohesve te tij, qe ishin gjalle ne kohen e Hahnit, ai me siguri ka vdekur diku kah bundi i shekullit te XVIII. Ka studiuar ne Mosbopol dhjete ore ne lindje nga Berati.’’ 173 Pas pershkrimit te thukte te historikut te paraqitjes se mundshme te alfabetit, autoreve te tij te mundshem dhe percaktimit te Nachtigalit per dhaskal Todherin si perpilues te tij, e sif thote vet autori: “Jo iplote do te ishte diskutimi ne kete Arkiv, sikur te mos e jepja pikerisht ketu nje moster te gjuhes se Todherit, per f’gje, per Todherin dhe per gjuhen e tij do te duhej te shkruhej edhe me shume, vefanerisht kur te plotesohen te dhenat nga Elbasani’ 174 dhe pasojne kopjet e “mostrave” te gjuhes se Todherit, me shpjegime akribike te autorit, sipas te cilave mund ta shohim edhe thellesine e njohjes se shqipes nga ana e Nachtigalit. Dhe krejt ne fund, autori e jep edhe pershkrimin e 52 shkronjave te alfabetit te Elbasanit, krahasimin e tyre me nevojat e gjuhes shqipe te kohes, krahasimi i tyre me shkronjat e alfabetit grek dhe alfabeteve tjere qe gjejne perdorim te gjere ne kohen e perpilimit te alfabetit. Por, eshte pak per tu fuditur fakti, qe njohesi i mire i jetes dhe vepres se Nachtigalit, Franc Jakopin, ne artikullin “ Albanološke študije Rajka Nahtigala ” (Studimet albanologjike te Rajko Nachtigalit), te botuar ne Lublane, me 1977/78, pas pershkrimit te studimit te Nachtigalit O elbasanskem pismu... e perfundon artikullin e vet me: “Pas kesaj Nahtigali R.Nachtigal, 0 elbasanskem... ne perkthimin tim 173 .... ibidem 174 ibidem —. 129 nuk eshte marre me me geshtjet albanologjike: njohjen e kesaj gjuhe aty-ketu e ka shdrytezuar ne debatet sllavistike.” 175 Ne fakt, pas studimit O elbasanskem pismu..., po ne te njejten reviste 176 te Henrik Barifit, nje vit me vone (me 1924) Nachtigali e boton studimin tjeter po aq te mire Luka XV 11-32 ne perkthimin e vellezerve Anastas dhe Spyridon Tsellio (Tsel’o) nga Argyrocastra . 177 Sipaš te dhenave qe i kemi ne dispozicion nga vet Kopitari, censori mbreteror i Vjenes, vellezerit shqiptare Anastas dhe Spyridon Tsellio (TseToj nga Argyrocastra (Anastas dhe Spiridon (Jelo nga Gjirokastra), me ndermjetesimin e M.G. Bojaxhiut, kishin perkthyer per Jernej Kopitarin tregimin mbi djalin e humbur (Luka XV 11-32). Kete perkthim Kopitari e kishte botuar me vone ne transkriptimin e tij ne revisten Jahrbiicher der Literatur qe botohej ne Vjene, ne vitet 1818-1849. Ishin pra vitet kur nder shqiptaret ende shkruhej me alfabete te ndryshme: greke, latine, arabe e cirilike. Interesimi i Kopitarit per gjuhet ishte shume i madh, ne fakt ai shfaqte interesim per gjuhet sllave, por edhe per gjuhet e fqinjeve te tyre, ku padyshim ishte me interesantja shqipja si oaze gjuhesore pa asnje piketakim me gjuhet tjera. Perkthimi ne fjale eshte i ruajtur ne kater kopje doreshkrimore, te cilat, per hir te studimit, Nachtigali i shenon me versioni A, B dhe C, ndersa versionin e botimit te Kopitarit e shenon me D. Te tri kopjet doreshkrimore eshte dashte te jene bere nen mbikeqyrjen dhe udheheqjen e drejtperdrejte te Kopitarit. Idene mbi grafiken e Vuk Karaxhiqit, ate shpirteror i te cilit ishte Kopitari, ai deshironte t’ua impononte fqinjeve te sllaveve, pra shqiptareve dhe rumuneve, per aq me teper ngase Kopitari nuk ishte i kenaqur me grafiken e misionareve latine per gjuhen shqipe. Grafika e Vukut atebote ende nuk ishte ngjitur mire as te silo venet, te kombi i Kopitarit, qe i kishte 4 alfabete ne perdorim. 175 Jezik in slovstvo, viti XXIII nr 3-4 Ljubljana, december-januar 1977/78, fq 70. 176 Arhiv za arbanasku starinu, jezik i etnologiju, Beograd 1924 177 shih fusnoten 16. 130 Alternativa - reviste per shkence dhe kulture Nachtigali na njofton se ne te tri versioneve A, B dhe C te perkthimit, por edhe ne ate te botuar, autoret jane te njejte, por emri i tyre shenohet me grafike te ndryshme qe eshte ne perdorim ne ate kohe: grek, gjerman dhe latin. Duket se versioni A eshte ai fillestari i drejtperdrejte i vellezerve (jelo, me titullin e shkruar Lukeit krije IS (Luka, kreu XV), e pastaj vijon shkrimi me shenja te perziera greke, gjermane dhe latine. Versionet B dhe C jane pershkrime me shkronja cirilike, te pasuruara me shkronjat e Vukut. Kerni nje rrjedhje si vijon A“^B"^C. Duket se versioni B eshte pershkruar me me ngut dhe me jo aq shume kujdes, qe nuk eshte rasti me versionin C. Versioni B eshte pershkrim i sakte tekstualisht nga A, por grafika eshte tjeter. Versioni D, ai i botuari, eshte per autorin tone me interesanti dhe debaton me te, shpesh duke mos u pajtuar. Gjen gabime edhe materiale ne te, gje te cilen mund ta beje vetem njohesi i mire i gjuhes shqipe. “Botimi i Kopitarit (D) mbeshtetet ne pershkrimin C dhe devijon prej tij, ne qofte se e perjashtojme graftken krejtesisht te re, vetem ne disa imtesi te rralla, qe kane te bejne me anen tingullore te geshtjes. Grafika ne D mbeshtetet ne alfabetin latin qe per hir te shprehjes se tingujve ne shqip eshte e plotesuar me shenja cirilike ..!’ 178 Edhe pse versioni i botimit te Kopitarit eshte pershkrim i perpikte i versioneve B-C, “nuk mund ta marrim si botim te sakte dhe kritik te perkthimit te tregimit mbi djalin e humbur sipas vellezerve Tsel’o ” 179 Ky fakt, si dhe pandjeshmeria gjuhesore dhe mosnjohja e detajeve te gjuhes shqipe e versioneve B-C, e ben problematike jeshtjen e pershkrimit cirilik, shprehet Nachtigali. Nachtigali mundohet qe ne fdo menyre ta identifikoje doren qe e ka bere pershkrimin B dhe C dhe pas mjaft argumentimesh del me konstatimin se pershkrimi nuk eshte veper e vellezerve (jielo dhe as e Kopitarit, por sipas te gjitha gjasave e Bojaxhiut. Luka XV -11, ne perkthimin tim 179 Ibidem 131 E se nuk kemi te bejme me nje material te panjohur per shqiptaret na perkujton edhe Nchtigali, kur i shenon te gjitha perkthimet e njohura deri me atehere te te njejtit tregim — birit te humbur. G. Meyeri ne gramatiken e vet e boton paralelisht perkthimin gege dhe toske te Kristoforidhit, e po aty e shton edhe perkthimin ne dialektin e Kalabrise. Weigandi jep perkthimin ne elbasanishte, por jo te Kristoforishit, Kopitari i permend edhe dy versione tjera, ndersa me 1829 Kopitari na njofton per botimin e plote te librit te ri te shenjte ne Korfuz. 180 Permbpllje Bindja ime e fituar kohe me pare se nder ne nuk eshte i njohur, e me kete as i vleresuar sa duhet kontributi i gjuhetareve sllovene, u perforcua edhe me shume me rastin e perkthimit te dy studimeve te prof. dr. Rajko Nachtigalit per nevoja te dy akademive te shkencave (te Kosoves dhe te Sllovenise). Per fatin e mire timin, me keto informata isha njoftuar para me se tri dekadash, kur isha študent ne Universitetin e Lublanes. Atebote edhe i bera publike disa shkrime te mijat lidhur me angazhimin e gjuhetareve sllovene dhe kontributin e tyre ne lemin e albanologjise. Nje tekst i botuar ne revisten e kohes Maši razgledi me titullin “Nachtigal je vedel, Miklošič tudi, pa mil" (Nachtigali e dinte, Miklloshifi gjithashtu, e ne? —gjuhen shqipe, kuptohet!!!) beri buje mjaft te madhe nder intelektualet sllovene, sa qe redaksia e Enciklopedise sllovene kerkoi autorizimin e tekstit per botim. Tekstin e rishqyrtova dhe ai u botua ne Enciklopedija Slovenije, I 181 . Kam bindjen qe e tere puna ime shume dekadash ne lemin e perkthimeve, para se gjithash letrare, nga gjuha sllovene dhe anasjelltas, eshte nje kthim borxhi dhe nje shenje miradije per ata njerez te medhenj te kombit 180 shih me gjeresisht, Ibidem 181 N. ( Nikolič) B. (Berishaj) Albansko - slovenski odnosi, ne Enciklopedija 1 / A-Ca, Lublane 1987, fq. 39 - 41 132 - Alternativa - reviste per shkence dhe kulture slloven, qe ndihmuan vendosjen e themeleve te albanologjise . 182 I tille — por jo i vetrni — padyshim eshte prof. dr. Rajko Nachtigal, qe miqesine e vet me nje shqiptar — me prof. dr. Gjergj Pekmezin, diplomatin dhe linguistin shqiptar, kryetarin e pare te Komisise Letrare te Shkodres — diti ta valorizoje dhe t’ia vene ne sherbim njohurite e veta shkencore gjuhes dhe kombit te mikut. Sikur te ishin marre me shume parasysh ato njohuri dhe propozime, sot do ta kishim nje gjuhe letrare jo si imponim politik, por si rrjedhe e natyrshme e njesimit, sif e kane shume gjuhe tjera bashkekohore. 182 por edhe per te gjithe intelektualet sllovene te kohes se re ne ish Jugosllavine, qe i kishim krah te djathte dhe bene pmos per njophjen e te vertetes per peshtjen e Kosoves ne vitet 80- 90 te shekullit te kaluar _ 133 Gjergj Kastrioti Skenderbeu, brezi konvertues dhe MATEMATIKA dr. Martin BERISHAJ, Evidenčen e debatit rreth trillimeve qe shpalohen ne perditshmerine “shkencore” nder shqiptare se Gjergj Kastrioti Skenderbeu kishte vrare shqiptare te besimit islam do e permbledhsha ne diskursin jo konvencional dhe do e filloj me “futjen ne gerhane” te familjes tradicionale shqiptare. Familja tradicionale shqiptare bazohej ne rriten e saj brenda struktures individuale. Si rregull, djali ne familje martohej ne moshen 17 deri 19 vjefare e qe reflektonte brežin brenda familjes. Prandaj, nese e bejme nje parallogaritje shume te thjeshte do te shohim se, i porsamartuari kishte moshe 17-19 vjefare, femija i pare lindte pas nje ose dy vitesh. Pra, kur i ati i mbushte 20 vjet. Per hire te tolerances shkencore kesaj moshe do ja shtojme edhe pese vite duke e rritur pragun ne moshen 25 vjejar si brez ne familje! Po qe se e shpalojme familjen tradicionale nder shqiptare do verejme se fdo familje shqiptare e “preke” brežin konvertues ne fene islame diku ne mes brezit te dhjete apo dymbedhjete (10-12). Por, per hir te tolerances do e shtojme ne brežin e pesembedhjete (15). Si rrjedhoje, nese e shumezojme brežin familjare (pra shqiptarin qe eshte bere per here te pare babe 25X15= del se jane 375 vjet deri ne pike palosjen konvertuese islame nder ne. Dhe nese vazhdojme me para llogaritjen e radhes (sot eshte viti 2018) pra, prej vitit 2018 zbresim 375 vite (pra vitin e pike palosjes konvertuese del se ajo ka ndodhe ne vitin 1643. Viti 1643 pra eshte vit i fillimit kolektiv te konvertimit nder shqiptare! Tani do vazhdojme me logjiken matematikore si vijon: Gjergj Kastrioti Skenderbeu ka vdekur ne vitin 1468 ! pastaj nga ky vit zbresim 1643-1468 = 175 vjet 175 vite pas vdekjes se Gjergj Kastriotit Skenderbeut ka ndodhe fenomeni i islamizimit nder ne si shoqeri. Nga kjo del se trillimet rreth “kunder 134 Alternativa - reviste per shkence dhe kulture islamizmit shqiptare” eshte funde e krye i pa baze dhe si rrjedhoje Gjergj Kastrioti Skenderbeu ishte e pamundur te vriste shqiptare te besimit islam! Eshte me se e qarte se per njeriun e sotem me mentalitet te laicizuar sintagma e permendur veshtire mund te kuptohet. Madje edhe per shumicen eshte edhe e papranueshme. Mirepo, per papet e asaj kohe nje Gjergj Kastrioti ishte person ne te cilin pa kurre far hamendje kane mundur te mbeshteten. Per kete ka qene i vetedijshem edhe vete Skenderbeu sif mund te kuptohet nga letra e tij, derguar me 31.10.1460 Gjon Anton Orsinit, ne te cilen shprehimisht thote: ”sikur te isha shkelur une me siguri se kete do ta kishte ndier e para Italia”. S'do mend se nje shprehje e tille e Gjergj Kastriotit - Skenderbeut nuk ishte vetem nje gjest diplomatik i diktuar nga vija e pare luftarake - balle per balle me armikun. Kjo ishte, ne te vertete, shprehje e besimit te thelle dhe te sin^erte. Per kete besim e kushtoi edhe tere j eten e vet, shkathtesine ushtarake dhe ate diplomatike. Kjo shihet edhe nga fakti se per relacione dhe komunikime diplomatike me pushtet mbajtesit evropian te kohes i zgjedh njerezit nga strukturat e larta kishtare, sif ishin prifti dhe humanisti Gjon Gazulli, abati dhe protonotari apostolik Gjergj Pelinji, Pal Engjell-Dushi arqipeshkev i Krujes, Pal Engjelli, arqipeshkev i Durresit. Tek e fundit edhe vete papet ishin te vetedijshem per bindshmerine e tij te thelle ndaj kristianitetit europian dhe ndaj besimit te krishtere. Per kete gje flasin qarte dokumentet e papeve te Romes, qe kane te bejne me Skenderbeun. Ate papet e quajne Athleta Christi (ushtar i krishtit), defensor fidei (mbrojtes i fese) etj.. Pikerisht keto emertime, qarte deshmojne se bindja e tij kristiane nuk ishte e karakterit formah Si te kuptohen ndryshe fjalet e papes Kalistit III kur thote: “Nuk eshte e nevojshme te ma rekomandoni sepse une me te jam ngushte i lidhur shpirterisht”. Skenderbeu, ne te vertete, ne momentin me kritik per kristianitetin europian behet dhe mbetet i vetrni aleat i papeve te cilet me mish e me shpirt kane vepruar per shpetimin e kesaj Europe. Per kete na deshmojne dokumentet e papeve qe kane te bejne me veprimtarine e Skenderbeut. Nga ato qarte shihet se Skenderbeun nuk e kane quajtur kot me titujt e permendur, por edhe e kane ndihmuar, pervef financiarisht edhe ne menyra te ndrpshme. Keshtu papa Kalisti III pervef ndihmes financiare e dergon Giovani Navaron, njerin prej -- 135 keshilltareve te vete me te njohur ushtarak me qellim te perpilimit te planeve strategjike ushtarake per lufte kunder turqve. Me vone e dergon edhe nipin e vete, Michele Borgian me nje flotile e čila, per fat te keq, nuk arriti ne cak. Ky pape ishte i vetedijshem per meritat e Gjergj Kastriotit-Skenderbeut, per gjithgka qe beri ne ruajtjen e krishtenitetit europian perkunder premtimeve boshe te sovraneve te tjere laike. Kete e verteton edhe me fjalet : “Meritat e tij jane me te mectha se te te gjithe princerve te tjere te krishtere”. Pasardhesi i Kalistit III, i njohuri Enio Silvio Picolomini, i njohur si papa Piu II (I464I473), diplomat i njohur, ishte i teri i pershkuar me shpirtin e zjarrit te kryqatoreve. Me kete qellim e organizoi nje kongres paneuropian. Por, perveg fjaleve boshe, ne kete kongres nuk eshte marre asnje vendim i prere. Pasi morri vesh se Bosnja kishte ra nen pushtetin turk me 1463 vendosi te ndermerr edhe nje akcion luftarak duke besuar se edhe pushtetmbajtesit laike do ta ndjekin pas. Perveg venedikasve te cilet ia derguan nje flotile, papa Piu II ne muajin qershor te vitit 1464 niset per ne Shqiperi me qellim qe ta kurorzoje mbret Skenderbeun. Sepse per te Skenderbeu ishte: “Christi propugnator acerrimus” (Mbrojtesi me i ashper i Krishtit). Mirepo, ne udhetim e siper, ne Ancone , me 15 gusht te vitit 1464, papritmas vdes. Nga e gjithe kjo qe u tha me siper shihet qarte se, Europa si e tille, duke iu falenderuar pergarjeve, intrigave te ndersjellta te sundimtareve, pastaj ambicieve personale, nuk ishte ne gjendje qe ne menyre serioze dhe efektive te mbrohet nga rreziku osmano-turk. E vetmja fuqi kohezive qe ka mundur ta bashkoje Europen ishte Kisha katolike dhe papati. Dhe jo vetem kaq. Papet ishin organizatore kryesore te koalicionit antiturk ne mbrojtjen e kristianitetit te Europes se pergare. Prandaj per osmano-turqte, te krishteret katolike ishin armiq te shenjuar. Sepse i takonin papatit. Venediku dhe Napoli per dallim nga papet, ndihmen ia kushtezonin Skenderbeut. Nderkaq edhe kjo ndihme ishte me teper ne fjale se ne vepra. Megjithate, Gjergj Kastrioti-Skenderbeu plot 25 vjet qendroi ne balle te betejes kunder osmano-turqve dhe sig thote Fan Noli “ e shpetoi Romen dhe Europen nga katastrofa e tmerrshme qe u kanosej nga invadimi turk, qe do te kishte qene rrenimi i plote i jetes ekonomike dhe qyteterimit europian. Pjesa qe i takon Skenderbeut ne kete sherbim jashtezakonisht te rendesishem 136 -— Alternativa - reviste per shkence dhe kulture eshte zor te fmohet me teper nga f'duhet”. Keshtu e perfundon Noli vepren e tij mbi Skenderbeun. Dhe me vdekjen e Skenderbeut, me 17 janar te vitit 1468 Europa do te humbe mbrojtesin e vete me te rendesishem. Gjergj Kastrioti-Skenderbeu mbrojtes i qyteterimit evropian Milan Sufflay-i, albanologu i shquar kroat dhe njehere edhe themeluesi i historiografise mesjetare shqiptare, duke vleresuar lart personalitetin e Gjergj Kastriotit- Skenderbeut, nder te tjera thote: “Nen udheheqjen e Skenderbeut e tere bujaria shqiptare u bashkua tok ne lufte kunder turqve. U krijua shteti i pare shqiptar, pas renies se Konstantinopolit, Serbise dhe Bosnjes, shteti i fundit i madh kristian ne Ballkan”. Ndersa, historiani me i madh kroat i gjysmes se pare te shekullit XX, Ferdo Sišič, ne nje punim qe ka mbetur ne doreshkrim dhe i čili mhet ne Arkivin e Akademise se Shkencave dhe te Arteve ne Zagreb, me tituli “Gjergj Kastrioti-Skenderbeu dhe koha e tij”, shkruan qe ne fillim: “()7eshte ne mesin e poeteve Shekspiri, 5 ’eshte ne mesin e oratoreve Claris Xhejms Foksi (1749-1806), burre shteti dhe orator britanik, 5 ’eshte ne mesin e udheheqesve ushtarak Napoleoni, Skenderbeu ne mesin e trimave eshte trim i vertete”- dhe vazhdon “perderisa kaloresit europian frigoheshin nga fytyrat e merdhezura jenifere, Skenderbeu me doren e djathte te veten ka pre deri dymije turq dhe derisa mbreterit dhe perandoret qe sulmoheshin nga sulltanet, te deshperuar dhe te frikesuar kerkonin ndihme neper tere boten kristiane, Skenderbeu trim me nje grusht shqiptar trima luftoi kunder ushtrise tejet te madhe te armikut dhe korri fitore”. PČr ta shpjeguar deri ne kuptueshmeri dua te vazhdoj me mendime dhe konstatime te dy shkencetareve te medhenj kroate jo per tjeter, por se vetem te tregoj dhe deshmoj se madheria e Skenderbeut nuk qendron vetem ne ate se ka qene burim frymezues dhe shembelltyre e burrerise se popullit shqiptar, por edhe i gjithe atyre popujve qe lengonin nen zgjedhen osmano- turke te cilet luftonin per ^lirimin shpirteroro-kombetar nga nenshtrimi aziatik. Skenderbeu ne te vertete, jo vetem ne kohen e tij, por edhe pas vdekjes ka qene krenaria e popujve te lire dhe ua ka zgjatur jeten te gjithe atyre te cilet ne rruget e gjata historike i drejtoheshin trashegimise se gjeniut te tij. Pikerisht ne driten e ketij fakti duhet kuptuar dhe mund te kuptohet --- 137 krijimi i panumert i veprave shkencore historike, te studimeve, romaneve, dramave, operave dhe epikes popullore. Ndonese nuk kam ndermend qe te ndalem ne paraqitjen e fitoreve te tija te shkelqyeshme te cilat i korri ne lufte kunder ushtrive osmano-turke, megjithate mendoj se nuk eshte e tepert po qe se theksohet roli i tij i pakontestueshem dhe i paharruar ne mbrojtjen e qyteterimit europian te kohes se tij, konkretisht te shekullit XV. Per ta kuptuar me mire kete rol dhe per ta shiquar sa me sakte, eshte me se e nevojshme qe personaliteti i Skenderbeut te trajtohet ne kuader te kohes kur ka vepruar, te ambientit shpirteroro- kulturor te Shqiperise se asaj kohe dhe te rregullimit shpirteroro-politik te Europes se kohes se tij. ffare ishte ambienti shpirteroro-kulturor e politik i Shqiperise ne kohen e Skenderbeut? Shqiperia, atdheu i Gjergj Kastriotit- Skenderbeut ne shekullin XV ka qene trashegimtare e fuqive te ndryshme kulturoro-shpirterore si^ jane: latine e bizantine, kurse politikisht nen patronatin e Republikes se Venedikut. Shqiperia e asaj kohe per nga menyra e jetes se dinastive- apo shtepive te medha vendase-, madje dhe te qyteteve me statutet e tyre qe ishin imitim i atyre italiane, por edhe te qyteteve tjera te Europes Perendimore, aspak nuk dalloheshin prej atyre europiane. Qytetet bregdetare te Shqiperise, pervef Vlores, i takonin kultures dhe qyteterimit latin. Mirepo, ne nderkohe, perkundrejt mbeshtetjes venedikase, per dallim nga strukturat e qyteteve, dinastite e mofme ne sferen politike ishin ne renie e siper. Arsyen per kete duhet kerkuar ne faktin se keto dinasti, e posaferisht ato me origjine bizantine, ishin te luhatshme ne konfliktin ne mes Romes dhe Stambollit. Nje luhatje e tille u shpreh edhe ne paaftesine e tyre qe t'u kundervihen sulmeve ushtarake osmano-turke; kurse Europa dridhej nga frika dhe rreziku qe po i kanosej. Kjo frike u be edhe me e madhe kur StamboUi-Konstantinopoli-Roma e dyte dhe qendra e Perandorise lindore romake, por edhe e krishtenizmit te ritit oriental, te premten me 29.05.1453, ra ne duart e osmanlinjeve. Kjo katastrofe jehoi tmerrshem ne tere boten e atehereshme kristiane dhe shkaktoi perfarje ne mesin e tyre. 138 Alternativa - reviste per shkence dhe kulture Bizantinet i akuzuan latinet sepse me teper merreshin me problemin e dy kishave simotra - asaj Romake dhe Ortodokse, kurse latinet i akuzonin bizantinet per shkak te dyftyresise se tyre ndaj perendimoreve sepse me pare ishin te gatshem t'i nenshtroheshin turbanit sulltan se sa te pranonin bashkimin e kishave dhe primatin e papes. Qe te jem me i qarte, duhet te ndalem pak ne kete problem.Ketu kemi te bejme me Koncilin Kishtar qe mbahej ne Firence qe nga viti 1438 deri me 1442. Ne kete koncil morren pjese si prelatet e larte te Kishes se Lindjes apo ortodokse, ashtu edhe ata te Kishes se Romes. Njera prej konkluzave te ketij koncili ishte edhe bashkimi kishtar, gjegjesisht uniatizmi. Lidhur me kete klauzule u vendos qe te organizohet ndihma Bizantit qe te ndalen sulmet e ushtrise osmano-turke. Mirepo, duke iu falenderuar popullit, klerit te ulet e sidomos te murgjve te Malit Atos, vendimet e sjellura ne kete Koncil mbeten vetem shkronja mbi leter. Tek e fundit, edhe vete patriku i Konstantinopojes, Genadiu, ne menyre te hapur ishte ne lidhje te ngushte me udheheqesit e rrezistences kunder bashkimit me Kishen e Romes. Njeri prej udheheqesve te rrezistences me te cilin ishte ngusht i lidhur edhe patriku Genadiu, ishte duka i madh Luke Notari, admiral i njohur i flotes bizantine dhe kryekomandant i ushtrise bizantine. Eshte interesant se pikerisht ky komandant ne vigjilen e renies se Konstantinopojes i i pat thene fjalet e njohura: me mire vlen turbani i sullatnit se tiara e papes. Deshira e tij u realizua: Haia Sofia-Kisha e Madhe ne Stamboll u shnderrua ne Xhami dhe nga maja e kupoles se madhe u hoq kryqi dhe u vendos gjysmehena. Shqiperia e asaj kohe ne pjesen veriore i takonte arealit kulturoro-shpirteror latin, kurse ne jug, atij greko-bizantin. Mirepo, per nga aspekti kishtar e tera i takonte Romes. Fundja duhet theksuar se Kisha e krishtere nder shqiptare, si ajo e ritit latin ashtu edhe ajo e ritit greko-bizantin, perhere eshte mbajtur anash konflikteve qe zhvilloheshin ne mes Romes dhe Konstantinopojes. Perkundrejt disa luhatjeve te perkohshme, i tere kleri i te dy riteve i ka mbetur besnik Kishes se Romes. Njesoj eshte situata edhe me dinastite dhe stmkturat tjera laike shqiptare. Sadoqe disa dinasti, e sidomos ato qe i takonin ritit greko-bizantin, ishin ne luhatje e siper ne mes Konstantinopojes dhe Romes, me siguri mund te thuhet se ne kohen e Skenderbeut te gjithe ishin ne anen e Romes. Ky 139 konstatim vlen, sidomos, per shtepine e Kastrioteve, domeni i se ciles shtrihej qe nga Mati e deri ne Prizren. Ne te vertete, kjo shtepi, me gjenerata te tera ka qene e lidhur me ipeshkvijte latin, gjegjesisht, te ritit romak dhe ate jo vetem ne shek. XIV dhe XV, por edhe me pare. Por, nga ana tjeter, duhet theksuar se ne Shqiperine e shekullit XV, pra ne kohen e Skenderbeut, asnjeri nuk eshte ndier as grek e as latin, por kristian perendimor. Kete me se miri e ka shprehur Fan Noli ne librin e tij mbi Skenderbeun, i čili eshte edhe doktorati i tij, kur thote: “Katholikizma nga njera ane - i jipte Shqiperise bashkimin qe i mungonte si shtet, edhe nga ana tjeter, e lidhte me boten e krishtere europiane”, gjegjesisht, “Katholikizma”, vazhdon Noli, “ne Shqiperi ishte “si nje proteste kunder zoterimit bizantin dhe šerp”. Ja, pra, ne kete rrezatim shpirteror e kulturor madje edhe politik, lindi Gjergj Kastrioti- Skenderbeu. Data e sakte se kur eshte lindur ende nuk eshte deshmuar. Mendohet sa ka lindur me 1405.1 ati i tij, Gjoni, i mundur nga turqit qe i detyruar qe birin e tij Gjergjin, se bashku me vellezerit e tjere tka jep peng sulltan Muratit II. Fale natpres se zgjuar Gjergji shpejt perparon dhe ben nje kariere magjepese ushtarake. Mbi rinine e tij deri ne kthimin e tij ne Shqiperi shume pak dihet. Dihet vetem se ne nentor te vitit 1443, pas fitores mbi Turqit ne betejen e Nishit, me dinakeri kthehet ne Kruje ku e shpalle pavaresine e vet nga sullatni dhe publikisht deklarohet si i krishtere. Me 1444, ne Lezhe e konvokon Kuvendin ne te cilin marrin pjese te gjithe kreret e Shqiperise, dhe e themelon Lidhjen e pare Shqiptare, te njohur si Lidhja e Lezhes, qellimi i se ciles ishte lufta e perbashket kunder turqve. Ne kete Kuvend Skenderbeu njezerit zgjedhet per kryekomandant te ushtrise shqipatre qe perbehej nga njesi te ndryshme te dinasteve shqiptare. Qe nga viti 1444 e deri me 17 janar 1468, kur vdes ne Lezhe nga ethet, pasi kungohet, dhe varroset ne kishen e Shen Kollit ne Lezhe, te cilen turqit e kthejne ne xhami, kurse, sif thote Marin Barleti, prej eshtrave te tij turqit bejne hajmali per ushtaret e tyre, Skenderbeu i zhvillon 22 beteja ngadhenjyese. Ka luftuar kunder dy sulltaneve me te fuqishem te asaj kohe- kunder sulltan Muratit II dhe sulltan Mehmet- pushtuesit. Pas la djalin e vogel Gjonin dhe bashkeshorten Doniken. Nene e djale u strehuan ne Napol te Ferdinandi Aragonas, i biri i Alfonsit. Me ta se bashku, 14 0 -- Alternativa - reviste per shkence dhe kulture per shak te terrorit qe e benin turqit dhe pet ta ruajtur etnoidentitetin e vet kulturor e fetar, fillon egzodi apo braktisja e vendlindjes se shqiptareve, te cilet u strehuan ne Jug te Italise dhe ne Sicili si dhe ne vendet tjera evropiane kristiane. Papa Kalisti III (1455-1458), me origjine spanjolle, ne letren derguar Skenderbeut me II shator 1457 nder te tjera shkruan: “Nuk ka njeri qe i ka te njohura veprat e tua e qe nuk i ngrite ne qiell me lavdatat me te larta dhe te mos flet per trimerine tende si per nje ushtar te vertete, per nje mbrojtes te emrit te krishtere”. I njejti pape ne nje leter tjeter te vitit 1458, nder te tjera thote:” Me te vertete shohim se ai eshte pothuajse i vetrni i čili i eshte kundervyer invadimit te eger turk, e nuk ka lejuar afrimin e tyre (Europes)”. Nga keto konstatime shihet qarte se si njihet dhe deshmohet roli i Gjergj Kastriotit ne mbrojtjen e qyteterimit europian kristian. Kuptohet se per ata te cilet, duke iu falenderuar ligeshtise se paraardhesve te tyre, e braktisin fene e krishtere dhe me kete kuptohet edhe identitetin shpirteror kristian, nje konstatim i lartepermendur veshtire kuptohet, madje edhe veshtire pranohet. Per ata Skenderbeu edhe ne kohen e botes shpirterore bipolare kur popujt luftonin ne emer te krishtenizmit dhe islamizmit, eshte hero kombetar. Megjithate duhet thene te verteten. Skenderbeu ne ate kohe ka luftuar ne emer te kristianizmit dhe per krishtenizem, ne mbrojtjen e qyteterimit kristian europian i čili rrezikohej gjithnje e me teper nga sulmet aziatike, osmano-turke. Se eshte keshtu e thote edhe vete Skenderbeu me rastin e drejtimit te tij pushtetmbajtesve perendimor per ndihme. Hero kombetar Skenderbeu do te behet ne kohen e Rilindjes kombetare, ne shekullin e XIX. Por lidhur me kete geshtje do te flas pak me vone. Per ta kuptuar me mire rolin e tij ne mbrojtjen e kristianitetit europian duhet pasur parasysh g' eshte kuptuar me nocionin Europe ne shekullin XV. Shikuar politikisht, Europa e shek. XV eshte dhe nuk eshte Europe. Para shek. XV emri Europe ka qene vetem nje nocion gjeografik. Nderkaq ne antike, kur ajo paraqiste vetem nje krahine te vogel ne pjesen “europiane” te ngushtices se detit te Stambollit, idea e teresise se saj kontinentale, politikisht paraqitej ne suazat e Perandorise Romake, kurse ne aspektin kulturor, ne traditen greko-romake. Kurse ne mesjete kjo teresi kuptohej dhe 141 shprehej si kristianitet - latinisht christianitas, gjegjesisht bashkesia politike kristiane. Mirepo, me shfaqjen e humanizmit si drejtim letraro-filozofik, fillon ringjallja e gjuheve kombetare dhe me kete edhe theksimi i vegantive kombetare me kerkese te te drejtave vetanake. Me nje fjale Europa e shek. XIV dhe XV politikisht ishte e perjare me levizje populliste, te pershkuara me mesime fetare sektashe dhe heretike si$ ishin galikanizmi ne France, germanizmi antiromak ne Gjermani, pastaj huzitizmi ne ()eki. Kurse ne planin politik kjo Europe ishte e ngarkuar me kunderthenie ne mes shteteve dhe luftes civile. Kuptohet se nje Europe e tille, e perfare, nuk ishte ne gjendje t'i kundervihej fuqise aziatike e čila tashme ishte, si te thuash, para dyerve te Europes. Uniteti politik i Europes ishte vetem ideal apo me mire te thuhet, ishte vetem nje enderr. Se kendejmi ne gjirin e Kishes perendimore apo latine shpertheu plasaritja dhe perjarja. Kuptohet, Kisha katolike ishte e vetmja fuqi e čila ishte ne gjendje te merrte rolin udheheqes ne organizimin e mbrojtjes se qyteterimit kristian kunder furise destruktive bartese e se ciles ishte ushtria osmanoturke. Pikerisht ne kete kontekst dhe ne kete fryme duhet kuptuar sintagmen “Perendimi kristian” gjegjesisht “Europa kristiane”. Me renien e Shkodres me 1479 dhe me dorezimin e Durresit nga ana e Venedikasve turqve, me nje marreveshje paqesore te 25 prillit te vitit 1479, Shqiperia praktikisht, ekonomikisht dhe shpirterisht behet pjese perberese e Perandorise Osmane. Qe nga kjo kohe ne dokumentet historike quhet Albania Turcica (Shqiperia Turke). Me kalimin ne islamizem, pa marre parasysh me vullnet apo me dhune, jo vetem te strukturave te pasura neper qendrat urbane, por edhe te atvre fshatare, fillon per fat te keq, shnderrimi i identitetit shpirteror te shqiptareve ne dem te atij europian. Pastaj “me islamizimin masiv”, sif thote profesor Aleks Buda, “qe perfshine pothuaj dy te tretat e popullit shqiptar, u krijua nje faktor ndryshueshmerie, qe pati pasoja fatkeqe per Ballkanin dhe ve^anerisht per Shqiperine, sepse krijoi nje varg elementesh grindjeje ne gjirin e familjes se popujve ballkanike dhe ne gjirin e popullit shqiptar”. Me qellim te ruajtjes se identitetit etnokulturor dhe shpirteror, por edhe nga dhuna e paskrupullt turke mbi popullaten e krishtere, fillon egzodusi apo largimi i popullates shqiptare te krishtere nga Shqiperia. Kuptohet se kjo popullate, perve^ dokeve e zakoneve, me vete e 142 -—- Alternativa - reviste per shkence dhe kulture merr edhe kujtesen mbi Gjergj Kastriotin- Skenderbeun. Duke e shfrytezuar emrin e Skenderbeut, Jeronim de Rada (I8I4-I903), poeti i madh italo- arberesh, e ven ne pah feshtjen e popullit shqiptar para pushtetmbajtesve europian, duke kerkuar prej kesaj Europe, per lirine e se ciles pat luftuar Skenderbeu, qe ta heqe velin e heshtjes dhe te ndermerr ne menvre konkrete akcione per kauzen shqiptare dhe per flirimin e popullit shqiptar nga zgjedha turke. Emri i Gjergj Kastriotit- Skenderbeut ne kohen e Rilindjes kombetare, per shqiptaret u be fuqi mobilizuese ne lufte kunder turqve. Pervef Jeronim de Rades ne nxitjen e ndergjegjes kombetare lidhur me emrin e Skenderbeut, rol te rendesishem ka luajtur edhe Naim Frasheri (1846- 1900), qe i takonte rendit te bektashinjeve. Ky shkruan vepren “Istori e Skenderbeut”. Per ta kuptuar kete sa me mire duhet te kuptojme rrethanat e shek. XIX. Ishte ky shekull i romantizmit, por edhe i levizjeve flmmtare te popujve te Ballkanit. Te krishteret e Ballkanit ne lufte kunder turqve, per flirimin kombetar, shkonin me klithjen : ”Per kryqin e ndershem dhe lirine e arte”. Ismail Kadareja : “Turqizimi i qindra mijera shqiptareve, greqizimi i nje pjese tjeter, ngaterrrimi i perkatesise shqiptare me ate fetare, deshmonte se ndjenja patriotike e nje pjese te shqiptareve ka qene jo aq e forte sig paraqitej”. Prandaj rilindasit per ta zgjuar ndjenjen kombetare nder gjithe shqiptaret, pra edhe te atyre te besimit musliman, mbeshteteshin ne personalitetin e Gjergj Kastriotit- Skenderbeut, duke krijuar prej tij nje shembelltyre mitike. Duhet cekur se ne krijimin e ketij miti kombetar ne lufte kunder turqve ka kontribuar Naim Frasheri i čili konsideronte se bektashizmi duhet te jete besimi i perbashket i te gjithe shqiptareve, pasiqe ai bazohet si ne Bibel ashtu edhe ne Kuran. Ne kete fryme duhet kuptuar edhe nocioni “hero kombetar” lidhur me Skenderbeun. 143 Recensione Alternativa - reviste per shkence dhe kulture RECENSION, “Undo the ethnic border”, Toena 2017 Prof. dr. Ernest PETRIČ ... In most contemporary Europe the problematique of State borders has lost its relevance after Helsinki Final Act (1975) and after The Fali of Berlin Wall. But definitely not so in the Balkans. In this South Eastem part of Europe persist several disputed “open” border problems among new States established after break-up of Yugoslavia in 1991 and after following “secessions” (Montenegro and Kosovo). These border problems are acute and even a potential threat to security in this “barrel of povvder” (Balkan). There are also several other border problems as a consequence of imposed border lines in this region in particular after the Balkan wars (1912, 1913) and World War I. The fact that large parts of Albanians were left outside their national (ethnic) State Albania, namely in Greece and in Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes, now in Serbia, Kosovo, Macedonia and in Montenegro, makes the problem of Albanian borders and the study and research of it particularly acute. The State borders and “border problems” are nowadays far from being perceived and consequently studied only as problems of delimitations of State sovereignty and territorial claims. The borders and border problems have historical, international legal, sociological and even psychological and cultural dimensions and connotations. They often are a historical myth more than a claim based on solid real grounds. While in most of Europe the borders have lost their divisive character and are disappearing as divisive lines in the Balkans the concept of borders stili possesses its divisive dimension and preserving its disruptive character for peace. By what has been said it seems there should be no doubt that the study of the problems of the State borders is stili acute and useful, in the Balkans m particular. Study of border problems as it has been proven many times in the past, may contribute to resolution of border problems and consequently to the peace. But it can also lead to escalation of a certain border problem. However, this is definitely not the čase of the book of Dr. Martin Berishaj Undo the ethnic border”. His modern multidisciplinary approach and his -_ 145 understanding of the State borders in the European context whicb is pursued in his study and which in fact means the endeavor to eliminate, “to undo” the borders also in the consciousness of people concemed is a significant scientific contribution to the prospects of peace among peoples in the Balkans. Dr. Berishaj’s book in its broad concept encompasses several relevant dimensions, both while discussing the topič of borders on the general level and while discussing the problem of “Albanian” borders. History, ethnic aspects, political Science and intemational relations, culturologv, intemational legal aspects including the right to self- determination of peoples, problems of nationalism and its misuses are dealt with in a competent and balanced way. Although the focus is somehow on the borders of Albania and of the “national problem (question) of Albanians”, a divided nation, the book is in no way written as a “claim” but as an objective study of contemporary border problematique, in particularly in the čase of Albanian borders. This, the objectivity and scientific neutrality is besides the broad and multidisciplinary approach, the book’s main quality. It is a significant contribution for understanding of the problems of State borders in general and of understanding of the “Albanian problem” in particular. 146 Alternativa - reviste per shkence dhe kulture Recensioni i 2. per librin e autorit Prof. dr. Martin Berishaj Prof. Dr. Frasher DEMAJ Anetar korrespondent i Akademise se Shkencave dhe Arteve te Kosoves Rektor i kolegjit FAMA ne Prishtine Studimi i fenomeneve te ndrpshme shoqerore, politike, diplomatike, gjeopolitike, gjeostrategjike nga perspektiva shume dimensionale jane sa te rendesishme po aq edhe bashkekohore. Qasja multiperspektive e studimeve shoqerore dhe humane hyn ne kuadrin e studimeve te gjithmbarshme ne te cilat gjejme informacione nga me te ndryshmet nga fusha te rendesishme te shkencave te cilat kane korelacion ndermjet tyre. Ato pasurojne dhe plotesojne njera tjetren ne strukturim, fenomene, permbajtje, qasje e metoda si: historike, kualitative, empirike, logjike, krahasuese, statistikore etj., duke bere teresine e nje studimi te gjithmbarshem e kuptimplote. Te gjitha se bashku ia ka arritur ti trajtoj ne thellesi dhe gjeresi deri ne detaje politologu Prof. dr. Martin Berishaj ne studimin e tij “Zhberja e kufiri t etnik”. Libri ka 343 fq te ndara ne tete kapituj, faksimile te dokumenteve dhe ne fund indeksin e emrave dhe literaturen. Autori Berishaj ne nisje te studimit fokusohet ne trajtimin e kufijve nga kendveshtrimi historik duke u bere nder te rrallet studiues qe hap shtigje te reja ne studimet kufitare shqiptare duke e pasuruar edhe me dimensione te reja dhe duke bere krahasime te natyrave te ndryshme. Ai jep shembuj konkret edhe per vendosjen e kufijve siq eshte kufiri qe ndan territoret shqiptare ne zonen e Malesise se Madhe, per te vazhduar me tej feshtjen e vendosjes se kufijeve ne periudha te ndryshme historike perfshire ketu vendosjen e kufijve pas Luftes se Pare dhe te Dyte Boterore bazuar ne vendimet e marrura ne konferencat e paqes. Sipaš profesor Berishaj, kufiri nuk eshte kategori statike, por eshte |ashte mase fluid, terren rreshqites, kategori e ndryshueshmerise mbi te cilin dhe per te cilin parreshtur negociohet sif e definojne diskurset shtetformuese. Proceset e shenimit dhe konstruktimit te kufijve jane ato qe -— 147 prodhojne ndjenjat nacionale, identitetin, dallimin ne mes tyre e qe njikohesisht u japin fryme proceseve. Sipaš autorit te studimit “Zhberja e kufirit etnik”, ne hapsiren etnike shqiptare jane tri grupe diskursesh qe kane rol te rendesishem: a) Historik b) Institucional politik c) Tekstual Secilen prej tyre, profesor Berishaj e detajizon, madje duke i krahasuar me teza te studiuesve eminent boteror qe merren me studimin e “berjeve dhe zhberjeve” te kufijve etnik e shteteror. Ne kapitullin e pare dbe te dyte ne fillim te analizes dhe vleresimit te argumentit shkencor autori e perkufizon diskursin mbi kufijte dhe rendesine e tyre, perdorimin e termeve qe perdorin gjeografet politike: frontier, boundary, border dhe border landscape per te sqaruar pastaj kuptimesine e secilit prej termave te perdorur. Ai ne vazhdim vemendje te posagme i kushton edhe kufirit nacional dhe kunderthenieve shoqerore per te dalur tek etniciteti dhe nacionalizmi si koncept teorik dhe praktik qe ndikon fuqishem ne berjen dhe zhberjen e kufijve sidomos ne zonat e trazuara sif eshte Gadishulli Ballkanik. Ne kapitullin e trete ky studim perfshine: Kufirin si proces komunikues, nacionalizmin si diskurs, perplasjet e diskursit nacional rreth jeshtjeve kufitare, gurin kufitar si “prajis” i fobaneve, proceset e subjektivizmit nacional, praktikat komunikuese... duke mbyllur kete kapitull me dilemen Si ta hulumtojme kufirin ne perditshmeri? Prof. Dr. Martin Berishaj ne kapitullin e katert, vemendje te vefante i kushton Krijimit te kufijve Nacional duke nisur qe nga “ideja e tokes se shenjte” per te vazhduar me kufijte nga tradita hebraike, percaktimi i normave biblike, pronat dhe kufijte e bashkesive fetare dhe tendencat e Kishes Ortodokse Serbe per ta copezuar Kosoven ne emer te kufijeve ndares te eksterritorialitetit Ne kapitullin e peste trajtohen fenomene te rendesishme brenda konceptit te territorit dhe territorializmit si perceptim hapsinor. Autori ne menyre metaforike sqaron “vijen e reres” dhe kufirin si arrnim-qepje te cilin na e jep edhe ne menyre figurative ne ballinen e ketij studimi. 148 -- Alternativa - reviste per shkence dhe kulture Ne kapitullin e gjashte autori Berishaj trajton ne hollesi konceptin e pushtetit modem dhe sovranitetin e shtetit duke sqaruar se sistemi i sotem nderkombetar mbeshtetet ne themelet autoritare te qeverisjes ne shtete ekskluzivisht territoriale te ndara ne kufij diskrete dhe qe pretendojne pushtet absolut brenda ketyre kufijve. Kuptimi postmodern i kufirit bazohet ne vleresimin e proceseve globalizuese te cilat fojne ne dobesimin e kuptimit te kufirit por jo edhe ne shlyerjen e tij. Sovraniteti, sipas profesor Berishaj ne shumicen e rasteve e perkufizon shtetin modem qofte ne rrethanat e brendeshme (autoriteti, demokracia, pushteti etj) qofte ne marredheniet e jashtme (pavaresia, shtetesia, vetvendosja etj) dhe si pasoje shtrohet ne qender te vemendjes se transformimeve postmoderne. Ne kete kapitull ze vend te rendesishem edhe pikepyetja si mund te sqarohen tendencat diametralisht te kunderta te konceptit te sovranitetit bazuar ne teorine e marredhenieve nderkombetare. Kapitulli i shtate fillon me vijezimin dhe demarkacionin e kufirit per te cilin eshte hapur debat i gjere ne permasa nderkombetare jo vetem ne qarqet politike e shteterore por edhe tek studiuesit e fushave te ndryshme dhe shoqeria civile. Autori konstaton se demarkacioni i kufirit ne terren eshte geshtje ekzakte e kushtezuar shkencerisht ne rend te pare sipas logjikes matematike, gjeografike, qe kane te bejne me faktet fizike te terrenit. Perkufizimi fizik ne forme juridike i territorit, shpreh faktore te rendesishem per shtetin dhe ekzistencen e tij. Zgjerimi territorial historikisht ka levizur nga brezat kufltar e deri te konstruktimi linear i kufirit. Detyra paresore e demarkacionit eshte qe te trensferoj ne terren, sa me sakte qe te jete e mundur, vijen e kufirit ashtu sif eshte definuar ne dokumentin e delimitimit. Delimitimi sipas profesor Berishaj ofron definimin e vijave ndarese mes sovraniteteve te vendeve fqinje permes pershkrimit verbal dhe grafik te vend ndodhjes se kufirit, nganjehere duke qene i shoqeraar me ndonje harte ose skice. Ky percaktim verbal i sanksionuar me marreveshje apo me ndonje vendim gjyqesor, arbitrazhi, duhet te zbatohet ne terren permes procesit te demarkacionit. Per te sqamar keto fenomene deri ne detaje autori merr ne trajtim shembuj te ndryshem duke filluar nga referimi i aktgjykimit te Gjykates Nderkombetare ne Nigeri-Kamerun (2002), rastin e Bashkimit Sovjetik, -- 149 raste te ndryshme gjate procesit te dekolonizimeve ne Ameriken Latine, ish Jugosllavise etj. (Jeshtje tjeter e rendesishme qe ze vend ne kete studim eshte edhe feshtja e vendosjes se kufijve detar qe sipas autorit behet sipas metodave te ndryshme te percaktuara si efektive qe bazohen ne te drejten nderkombetare. Profesor Berishaj analizon edhe kuptimin e kufijve “natyrore” dhe “artificiale”. Kufiri natyror mbeshtetet ne formen natprore te tokes, sif jane lumenjte apo vargmalet. Adoptimi i kufirit natyror ne praktike shpesh sjell mospajtueshmeri. Ne rast se kufiri natyror nuk eshte i shenuar ne terren, mund te jete shkak i konflikteve ne te ardhmen. Mosmarreveshje te shumta ndershteterore te ketij lloji jane zgjidhur ne nje hark kohor shume vite pas miratimit te kufirit me verdikt te gjykates se arbitrazhit. Autori konstaton se eshte teper e rendesishme qe ne menyre precize te percaktohet vija kufitare me marreveshje kur dy shtete ndahen me vargmale. Ajo vije kufitare lidh majat e bjeshkeve apo ndjek kreshtat. Kufiri terhiqet ne ate menyre qe ndan natyrshem ujrat qe derdhen ne dy lumenje te medhenj apo ne dy dete. Ky lloj kufiri me shume iu sherben nevojave te banoreve lokal ne hapsiren kufitare qe ndjek majat dhe kreshtat. Kufijte artificiale jane vijezuar qe nga periudha e kolonializmit e kendej. Ky kufi eshte linje imagjinare e drejte gjeometrike qe ndjek nje meridian apo paralele gjeografike. Pastaj ajo vije detyrimisht duhet shenuar ne terren, vefanerisht nese ajo hapesire kufitare me vone popullohet dhe per pasoje krijohen vendbanimet. Te tille kufije autori Berishaj permend ne Kanada, SHBA, Afrike etj. Kapitullin e tete te titulluar Kufiri Shqiperi-Mbreteria SKS, autori e fillon me punen e Komisionit Nderkombetar te dale nga Konferenca e Ambasadoreve ne Londer per te vazhduar me problemin e shenimit te viješ kufitare te Shqiperise pas Luftes se Pare Boterore. Konferenca e Parisit kishte njohur teresine e kufijve te Shqiperise te percaktuar nga Konferenca e Ambasadoreve me 1913 dhe kishte formuar nje komision nderkombetar ne te cilin benin pjese perfaqesues te Shqiperise, Greqise dhe Mbreterise SKS. Ky komision kishte perfunduar punen ne janar 1925 dhe me 27 janar te po ketij viti u nenshkrua Protokolli i Firences. ^ieshtja e kufirit verior vazhdoi, per tu nenshkruar me 26 korrik 1926 po ne Firence. Profesor Berishaj jep 150 -—' Alternativa - reviste per shkence dhe kulture detaje per caktimin e kufijve te Shqiperise me Mbreterine SKS duke perfshire protokollet, marreveshjet, aneks marreveshjet dhe te dhena tjera relevante per percaktimin e kufirit ne mes ketyre dy shteteve. Ne fund autori i studimit “Zhberja e kufirit etnik”, Prof dr. Martin Berishaj na ofron dokumente te ruajtura nga National Archives-Foreign Office ne te cilat perfshihen nota, rezoluta, komunikata, protokolle, deklarata, projekte, regjistra, skica, faksimile dhe materiale te tjera qe kapin periudhen e viteve 1925-26 ku perfshihen aspekte te ndryshme te detajuara qe nderlidhen me procesin e caktimit te kufijve te Shqiperise bazuar ne vendimet e komisionit nderkombetar te sanksionuar me Protokollin e Firences. Pra studimi “Zhberja e kufirit etnik” mbeshtetet ne burime arkivore te perzgjedhura me kujdes dhe sipas rendesise qe kane ne trajtimin e nje tematike te tille. Krahas burimeve primare te studimit, autori ka marre ne trajtim edhe literaturen relevante nga autore te ndryshem kryesishte nderkombetare. Brenda ketij studimi gjejme pasionin per tu thelluar ne zberthimin dhe demistifikimin e konstrukteve politike, shoqerore, ekonomike, diplomatike, gjeopolitike, kufitare si dhe aftesine per ti trajtuar faktet dhe faktoret e shumte qe kane pasur ndikim ne rrjedhen e ngjarjeve pergjate gjithe historise. Studimi “Zhberja e kufirit etnik” i autori Prof. Dr. Martin Berishaj i dedikohet nje kominiteti te gjere shoqeror perfshire ketu študente, studiues, profesore, publiciste, intelektuale e posaqerisht politikane e diplomate shqiptare qe perfaqesojne interesat kombetare e shteterore te shqiptareve ne vendet e ndryshme te botes. Profesor Berishaj meriton vemendjen dhe respektin ne rend te pare per kurajon e nje studiuesi koshient per veshtiresite e natyrave te ndryshme qe shfaqen ne trajtimin e geshtjeve te ndjeshme dhe shume te debatuara siq eshte ^eshtja e kufijve etnik. Ne fund te kesaj fjale dua te shpreh mirenjohjen time te thelle per personalitetin shkencor, akademik, qytetar dhe patriotik te profesorit te respektuar te permasave nderkombetare Prof. Dr. Martin Berishaj. 151 152 Alternativa - reviste per shkence dhe kulture Recensioni i 3. per librin “(Zh)berja e kufirit etnik”, Toena, Tirane 2017 Prof.dr. Romeo GURAKUQI Monografia e prof Martin Berishaj, Zhberja e kufirit etnik, botuar nga shtepia botuese Toena, Tirane, kete vit, eshte nje studim krejt i ve$ante ne llojin e vet, qe synon te depertoje jo vetem ne historine e ndarjes se kufirit ne mes komunitetit mbareshqiptar ne Gadishullin Ballkanik, por para se gjithash ky studim merret me vleresimin e fenomeneve politike, kulturore, antropologjike, sociologjike, juridike dhe te ndergjegjes komunitare, te prejardhur prej ketij procesi te dhimshem dhe te imponuar historik nga faktore madhore, dhe i kryer me dy vijezime ne harte dhe ne terren, me I9I3-I9I4 dhe me I92I-I925. Kerni te bejme me nje studim te impostuar qartazi ne pikepamje metodologjike te shkrimit shkencor nderdisiplinor, dhe mbi te gjitha, impostimi me i rendesishem eshte ai analitik, qe vjen per shkak te bazamentit solid te pergatitjes se autorit me filozofine e historise, njohjen e thelle te shkencave politike dhe te se drejtes nderkombetare. Studimi eshte i vendosur, sipas meje, mbi nje kontrukt teorik, te cilin nuk mund ta beje lehtesisht fdo studiues, pa nje pergatitje nderdisiplinore, filozofike, te shkencave politike, historike, juridike, kulturologjike, dhe sociologjike, se paku, te cilen profesori yne i nderuar, fale pervojes se gjate akademike dhe te studimeve sistematike, e zoteron ne perfeksion. Monografia e profesor Martin Berishajt eshte edhe nje kritike e heshtur, ne formen e nje pasqyre ku mund te ballafaqohen autoret e studimeve pararendese mbi kufirin, inkluziv edhe autori i ketyre radheve. Eshte nje model se si mund te shkruhen studime me fokuse te tilla ne bashkekohore, per te qene te pranueshem dhe konkurrenciale ne ballafaqimin shkencor nderkombetar. Ne fakt, ne dijenine time, nga studiuesit pararendes shqiptare mungon nje studim i konceptuar ne nje forme dhe permbajtje te tille. Mbi te gjitha askush deri me sot nuk eshte marre me analizen e pasojave te ndarjes kufitare nder shqiptare, ne aspektin formativ, te vetedijes, te vleresimit te realiteteve gjegjese, brenda dhe jashte kufirit, ndikimit te politikave drejtuese te vendeve ku u detyruan shqiptaret te jetojne te ndare, perfshire edhe 153 regjimet nen te cilat jetuan shqiptaret e shtetit ame, ose Shqiperise se Vjeter, le ta quajme me nje term te kohes kur Shqiperia e 1913 dhe ajo e Tokave te Lirueme u bashkuan ne nje me 1941. Kufiri kesisoj ne kendveshtrimin e autorit, bashkejeton perdite me kombin e ndare dhe ndergjegjen e tij, e čila vjen e pershtatet ne konstruktin politik, social te vendit ku eshte atashuar, dikur ish Jugosllavi, sot fatmiresisht ne Republiken e Kosoves, Republiken e Malit te Zi, Ish Republiken Jugosllave te Maqedonise etj. Autori ka arritur keshtu te kryeje nje studim mbi kufirin ne disa dimensione, si harte mendore qe mbizoteron ne vetedijen e shqiptareve varesisht vendit ku kampionet e studiuara ndodhen. Autori dallon dy linja argumentuese, qe kane formesuar dhe ndertuar dy monada te ndryshme qe interpretojne te njejtin realitet, duke perjashtuar njeri tjetrin, ndonese ruajne thelbin e perbashket, gjuhesor, kulturor, letrar, territorial, te ideologjise dominuese kombetare etj. Thene ndryshe, pjesa qe ka jetuar brenda Shqiperise se Vjeter, dhe ajo qe ka jetuar ne shtetet fqinje, dhe madje edhe vete brenda shtetet fqinje, varesisht pozicionit gjeografik. Jane keto, sipas autorit, efektet anesore te skicimit te kufirit ne nje komb te ndare. Dhe ai, sipas meje, ka te drejte. Vete Hoti, eshte shembulli konkret i ekzistences se dy formacioneve te perkohshme konceptuale, qe e mendojne, analizojne e pershkruajne, Hotin dhe Malesine, ne forma te ndryshme, kendej kufirit ku gjendemi ne sot dhe matane kufirit, le te themi ne Kushe te Hotit, apo ne Rrapshe. Pavaresisht se kemi te bejme me konstrukte te perkohshme, te imponuara politikisht nga faktore jashteshqiptare, ata kane lane gjurme ndarese dhe perjetuese ne nen-ndergjegjen e aneve tona perberese. Dhe ky perfundim qe ka arritur autori eshte ne fakt produkt i nje rezultati qe mund ta arrije vetem nje studiues i vemendshem, metodologjikisht i impostuar, me pergatitjen teorike te nevojshme. Studimi, kesisoj, eshte i gliruar nga komplekset dhe shabllonet amorfe te nacionalizmit primitiv, dhe mund te pershihet ne studimet serioze bashkekohore. Autori ka rritur te kryeje analizen dhe mikrostudimin e konstruktit te identitetit nacional shqiptar ne brežin kufitar, duke hyre sif thote vete, ne thellesi te indit nacional, si me thike te mprehte: ne hapesirat e jetesore te popullsise se njejte me kufi te ndare. 154 Alternativa - reviste per shkence dhe kulture Autori ka arritur, qe permes analizes ne rrafshin individual, te zbuloje vete dhe te na beje te njohur ne lexuesve, ligjshmerite e pergjithshme; me analizen e mikroniveleve dhe mikropraktikave nacionale ne hapesiren kulturore dhe historike shqiptare, te na shpalose diskursin mbizoterues nacional, konceptuar ne planin e studimit kulturor dhe historik te shoqerise shqiptare pertej kufijve te Shqiperise se Vjeter. Autori nuk mjaftohet me kete, por arrin te beje edhe shpjegimet e dallimeve nacionale, si produkt dhe rrjedhoje te ndarjes se kufirit ndershqiptar ne hapesiren gjeografike ku ata historikisht prej shekujsh jetojne. Ne fund autori nuk e le me kaq punimin dhe fokusohet ne analizen e gjendjes se respektimit te te drejtave te njeriut, gjendjes se ndryshimit te sovranitetit, shkallen e plotesimit te te drejtes se vetevendosjes, ligjin mbi ndarjen administrative, respektimin e titullit juridik te pronesise, si bazament ligjor te brendshem, te kerkuar nga ajo qe une do ta quaja, qeverisja demokratike boterore (dhe ketu kam parasysh monitorimin e standardeve nderkombetare te respektimit te te drejtave te minoriteteve), si faktore qe ndihmojne ne zhdukjen e dallimeve kufitare qe historia e vuajtur i ka lene barre brezit te trete, shkruan autori, d.m.th. brezit tone, mbasi dy breza para nesh perjetuan ndarjen, dhunen, privimet nga me te rendat, vendosjet si popullsi e klasiftkuar e dores se dyte, etj. Punimi i profesor Martin Berishajt eshte i perbere nga Hyrja e zgjeruar dhe impostuese, ne pikepamje metodologjike dhe filozofike, recensioni i profesor Ernest Petrifit, tete kapituj dhe dokumentacioni i National Archives in London, fondi i dokumentave te Komisionit te Caktimit te Kufirit ne terren, pas luftes se Pare Boterore. Punimi perben nje arritje serioze, e kryer nga nje akademik serioz, qe jeton dhe punon me ritmet e shkollave me te perparuara boterore te analizes politike, por edhe me vetedijshmerine e perkatesise se nje populli qe ndodhet ende para sfidave te kompaktesimit te brendshem dhe para nevojes per t’u pranuar si populi mirefilli i evropianizuar. 155 POEZI nga Mentor Tahin 156 Alternativa - reviste per shkence dhe kulture Tl M’KE MESU Menon dikush se varfnia ska lumtuni Se me vujtjen e ti’i varfuni smundet me gezu njeri Jo! Timke mesu tkunderten Hala i kam n’kry Leximet nga ti dhe shpirtijot pa hile Dashunine per me mesu e mos me u nal’ Etjen tande per dije As ngazllimin tem prej femije se kam harru Kam umen'qesetme sheqerka qemke dhuru Edhe at’ere tkandshme tsamunitpjekun nga furrtarii vjeter Qe ma ke sjellun veq me m ’ba tlumtun Ti mke mesu ma shume se fdokush Se pasunia e vertete asht’mrena shpirti Heroit tem Si dikund malesive fthella ajrit lageshti Ner tinguj lahute a gajde thirun me ffun ’it fryme Legjendave ke ecun plage kulluem Ti hero i vogel i padegjuem E vertete e shkelun historie Por herojte s'jane per farne a po ? As per leckat e rrejshme, as per kolltuqet Se fishin per to nuk kishin me kene per fshenjtin Atdhe shpirtiper fcilin ia vlen me vdekun Me u ba lule gjaku viteve perjete Edhe tis’kisbe me kene sik’ta fsotmit a po ? Qe gjakun ta kane ba monedhe Qe nbamat e tu’shkelin sa bere dojne fukaraja t'uperkulet Ti hero i vogel i heshtun E vertete e pashkruem historie 158 Alternativa - reviste per shkence dhe kulture Servantesi iku prej Uloinit Trazuem jam zgju atpne mengjeseve N’kllapi t’mendimeve fu pa vetveten Tlidhun n\'sheshin e skllaveve nkala siper deti Pa zingjire, pa litare Ma pak se skllav, ma shume hyzmeqare Ndeshun me diellin e djersen faqeve Brenda pazarit neverites plot zhurme Ku gdo pjese jete varetprej hileve fpeshores Nluften e perditshme gjalle me mbetun Mes zjarresh e gjakut, ko kave te pr ena Panenshtruem si kale ipabindun I ashper ai atdhe plisebardhesh te mofem Poetiatje s’vleka parate Shpetim dhe mallkim nen flamujpiratesh Perzene nga ato mure ku lashe zemren Sdt a ma i trazuem me u zgju sot! Dashni e zanun ngracken e t’perjeshtmes Anderr Dulcineje si fatamorgane ike topitet Nuk di njeri se gfare asht’liri Kur e kaluemja si tingjuj dairesh troket mendjes Thu asht’ vale fort e perplasun shkambit As bute, as vrullshem Ashtu vaket si shpejtesi e kohes fu ikun Tinezishem per mos me u kthy ma Shkruar mbi motivet e legjendes e čila flet per vitet e Serrantesit ne Ulqin. I žene rrob ne Lepanto, Servantes eshte sjellur nga anijet osmane ne portin e Ulqinit. Ne keshtjellen e vjeter dikur mbaheshin skl/event. Ata me vite te terra kane pritur aty qe te blihen nga dikush, qofte nga nje pronar i ri, qofte nga dikush qe i blinte per t’i liruar. Legjenda thote qe Servantesi ne Ulqin ishte dashuruar ne vajzen e Mehmet Begut, te cilen ai e quante Dulcineja. Pas pese viteve qendrim, Servantes largohet nga Ulqini. 159 Liri a dhe makina e kohes Me makinen e kohes kam udhetue sot Tkaluemes i rrash fluturimthi Trokita pa turpshem me goditje t’randa Theva deren e qiellit qe mban vitetn’arkiv Neper labirintet mister me shkue Kur makina u n dal, zbarkova si nje UFO Nmes tsheshit u ndodha mes turmes Si nje profet qe din ffareka me ndodhe Po nuk shita mend, s’bana hile Kush jam une me ndryshue tkaluemen thash Dhe pashe se si _ Njerezit rrezuan bustet Rrenuan muret, i gane pertej Kepusnin zingjiret e robenise Lirine kerkonin Uktheva n’makinen teme Undala me nje kohe tjeter E ardhmja kish ’ ndodhun tani Serish njerezit, tjere veg me rroba ndryshe Po luftonin me buste, mure, zingjire Nkohen qe ende nuk ka ardhun Njerezit edhe nje here Flamuj ngrisnin, lirine kerkonin Ca te tjere po ua merrnin T’njejtit! 160 Alternativa - reviste per shkence dhe kulture POEZI PA EMeN Shpirtna fzbrazet defdojne zhurmshem trotuareve falso Paradave e parodive pa pike stili humbun n’kohe Librashites merdhinun veshtrojne dete t’pa sh/letuemc nga kalimtari Rropllime a tallava a si quhet fshkul e fnengmon n's fond Lirise fzbehun ngjendje tdehun dhe zhveshun I qeshemi dhe e qajme fshehtazi K’tu poeti nuk ngritet n 'bronz e as artisti Veg trim me ken fban pune, ndere madje Trimenia gjithfare qofte e rrejshme ka me t’sherbye Dimen zemrash mbretenon edhe npikun e veres N’acarin e stergjatun perdhoses promovues antikulture Veg i mengur s 'ban me ken se bahesh Proke a Kukttm E verteta ka humbun moti diku nen tapete Gozhduem thelle damareve fgjakut fshehun nga vetvetja Sodisim pa fuqi e perkulemipara pakurrizoreve Jetojmegenjeshtren e trishte fmbretenve lakuriq Dhe dikunskajet e shpirtitndergjegjja ashf tupyet Quo Vadiš atdheu iandrrave ? “Per te shkruar kete poezi, me kishte motivuarpamja e nje librashitesi te mberdhire ne sheshin Mena Tereze. Ishte nje dite dimri. Tek ai nuk afrohej askush, pakme tutje njepersonpo shiste muzike tallava, s’mund fi dilte ne balle turmes. Muk dija si ta titulloj dhe e lashe “Poezi pa emen". M je mik i imi e quajti “In memoriam shoqerore”. 161 ■ n'-,Avs 'im wk*5«u\V;-Emsto*,- %6vn . tl . ALTERN ALTE R N/ ALTERN/ ALTERN ALTERN^ ALTERN. ALTERN ALTERN/ ALTERN ALTERN ALTERN ALTERN ALTERN ALTERN. ALTERN/ ALTERN NARODNA IN UNIVERZITETNA KNJIŽNICA GS 403 668201 s lili ,7 COBISS ALTERN A ALTERN ALTERN ALTERN/ ALTERN ALTERN ALTERN ALTERN/ ALTERN ALTERN ALTERN ALTERN ALTERN