LAB ORE £T FAVORE. VI EN N JE AU S TRI JE, Trris Jo a n nis Thom« Thattser , Cm i ar Rkgim Apost. Majest. Aut* T^poor. kt Uzbuop . TRACTATUS RC 0 ANTONI 0 CIZ, DICO VINDOBONENSI. MDCCUIL P er petna fibi mnia promittentibus in mentem mn venit , id ipfum fupra quod Jlamus , fia - bile non ejje . Seneea natur. qu tum, quae cum lilo conjungebantur. Ma- Tractatus IV. 23 Magnos terraemotus praecedere & plerumque concomitari folent quaedam figna, quae in aquis, aere, animalibus, quin imo in foie & luna obfervantur; fic aquae alias lympidiilimae & infipidae , fiunt turbidae, ingratae & fulphur redo- lentes. Obfervatur ftridor gallinarum , anferum, nimia avium in caveis pervo- litatio, fremitus equorum aliorumque quadrupedum conatus ad folvenda liga- mina , columbarum diutinus per aera vo- latus, quafi non fiderent alicubi con- quiefcere, ouidarn, ut Plinius, memine- runt cujusdam trabis coeleftis, quam ob. longa nubes repraefentare videtur. XXX. Alt prae omnibus jam nominatis phce- nomenis debet confiderari motus mercu- rii in Barometro, ut fingulare phceno- menon; nam folet mox ante, & tem- pore terraemotus fat profundum fitum 00 eupare; hoc ipfum contigit in terrae mo B 4 tu 24 DE TerR^MOTU. tu 1755. & quidem non tantum in illis locis, ubi feniibilis erat, fed & alibi, ut hic Viennae, ubi nulla ejusdem ade- rant veftigia: fic in meo perpendiculari Barometro tam profunde fitus erat , ut rariffime hoc in fitu illum obfervaverim ; in alio vero Barometro , quod conftat ex uno brachio perpendiculari, & altero horizontali in 8 o. gradus divifo contigit, ut brachium horizontale plane deferuiffet, & fe ad perpendiculare recepiffet Mercurius. Exquo inferre poflumus,quod tempore terrcemotus terra in certis locis non ita pre- matur;exquoutdeinpatebit, multa deduci poflunt. XXXI, Terribilis ifle terrsemotus initium fumfit 1755. prima Novembris mane paululum ante decimam matutinam; ejus concuffio fuit maxima Ulyflipone, quae eodem, quantum nobis notum efl: tem¬ pore fe extendebat per Lufitaniam, Hi- fpaniam, Italiam, Galliam potiffimum ma- Tractatus IV. 25 maritimam ejus partem. Item per An- gliam, Daniam, Sueciam & magnam partem Germanih; tandem in Africam & Americam prsecipue Septentrionalein penetravit. Quousque vero Oceanum pervagatus fit ifte tam violentus motus , non conftat. In annalibus ab initio mun- di ad haec ufque tempora non refertur terrse motus , qui huic aequiparari poffit, prsecipue fi illius extenfio per Europam, Africam & Americam confideretur. Haec generali ter tantum allata & relata addu- xi; qua ratione vero & quanto furore diverfas concufferit provincias, item quo- ties repetierit, & quamdiu duraverit , brevifiime referam. XXXII. Terrse motus, qui Ulyfliponem con- quaffabat, sedificiis tam funeftus erat, ut magna eorum pars humi jačla , folo- que sequata triflem lapidum acervum oculis offerret; alia vero eorum pars B 5 con^ 2,6 de Ter r^emot u. concuflionibus attrita rimaš & fiflfuras tot contraxerat, ut ulteriori oneri fe- rendo , ni extemplo fulciretur , impar extiterit; unde proh dolor! facturn eft, ut tot hominum millia fub his ruinis fa- pulta jacuerint. Maris Tagique tanta fuit intumefcentia & exundatio, ut sedi- ficia , aliaque opulentiffima mercium promptuaria peflumiverint. Quod vero adhuc fupererat, orto incendio in cine- res redigebatur; ex quo tam funefto eventu commerciis & mercationibus , prsecipue Anglico opulentiflimo empo« rio inaeftimabile & irreparabiie damnum allatum erat XXXIII. Eadem fsevitia, qua Ulyffiponem affligebat, terrse motus, furebat pariter in aliis Lufitanise urbibus , pagis, por- tubus, & fluminibtfs; eadem fere fuit aedificiorum conauaffatio, attritio &rui- na; hominum, arraentorum ftrages; ma¬ ris, Tractatus IV. 27 ris, fluviorumque violentus motus , & exundatio. Urbes, quibus multum da- mni allatum fuit, funt , praeter U- lylfiponem : Setubalia in Extremadu- ra, cujus vix adhuc fupereffe aliqua ve- ftigia dicuntur, Irenopolis , Oportus Viila regalis, Conimbria , & aiiae plu- res. Prseterea montes: Eftrella, Ara- bido, Maruan, & mons Junius tanta conquaflabantur violentia, ut aliqui eo- rum in diverfas fepararentur, & defilirent portiones ; alii vero eorum plane fubfi- derent. XXXIV. Eadem. tragcedia ludebatur in diver- fis Hifpaniarum provinciis, ut Mantuse Carpetanorum, feu Madriti; ad fretum Herculeum feu Gaditanum, ad porturn Gaditanum , item Hifpali, Mallacas , Coronii, & alibi, ut Compoftellse, in regno Galliciae, ubi terrse motum corai- tabatur magnus ftrepitus & fragor. Prse- terea 28 p e Terr^motu. terea mirabiles erant in praedičtis locis aeftus inaris; namintra horam fexies, in aliquibus locis etiam fepties ad fex, & ultro pedes aquae intumefcebant & detu- mefcebant, fpumabant, & vortices for- rnabant, ex quo dein non tantum aedifi- cia , civitatum munimenta & viventia ipfa multum damni perpetiebantur. XXXV. Iti Gallia, prtefertim ad oras mariti- mas fuit eadem clades & eadem ftrages, ut in aliis regionibus, de quibus jam di- ximus. Sed maximum damnum affere- bat exundatio , uti aliorum fluminum , fed prte aliis, Rhodani, hujus enim intoto fuo tra&u diebus 29. & 30. Novemb. I 755» tanta fuit exuberantia, ut duo« decim pedes fuperaret illam intumefcen- tiam, qute 1743. adjacentes terras de- vaftabat. Ex quo quifque cognofcere poterit, mala, quae omnes Rhodanum lambentes & adjacentes experiebantur pro- vin- Tractatus IV. 29 vinciae. Parifiis vero 30. Aprilis 1756. bora nona vefpertina fentiebatur terrae- motus, qui plus terroris, quam damni attulit. In Piccardia autem erant for- tiores concuffiones, & cum ftrepitu fub* terraneo conjunčte, Non procul hinc exorta fuiffe fcaturigo fertur , ex qua aqua magno impetu, & quafi bulliret, fcaturiebat. XXXVI. Eadem hujus terrae motus incommo- da & damna perfenfit multis in locislta- lia ; etenim tam concuffiones, quam ex- undationes fe manifeftarunt Mediolani , Bononise, Auguftae Taurinorum , Ve- netiis & alibi, fed favente numine fine notabili damno. In Anglia prseftat meminilTe motu- um maris, quam tememotus, qui hic ioci vix fenfibilis fuit. XXXVII 30 DE TERRiEMOTU. XXXVII. Alt majore funt memoria digna, il- la, quse multse Germani« provinci« ex lioc terras motu perpeff« funt damna, fic non tantum Belgium, Helvetiam, fed fere omnes provincias, qu« ad circu- los , Rhenanum fuperiorem & inferio- rem, Weitphalieum, Suevicum & Sa- xonicum fpečlant, occupabat; aliquibus plus, aliis minus damni afferebat; quin imo & diverfis temporibus concutiebat; namterr$motus,qui9.Decembris 1755. item 2 6 , & 27. Januarii, item 18. Fe¬ bruarji 1756. furebat, fe extendeba£ per Belgium, Helvetiam & circulos Rhenanos. XXXVIII. Ifti terrae motus non erant funefii tam fuis concudionibus, quam exunda* tionibus, quales non tantum in diver¬ fis fluminibus , fed prsecipue in mari germanico & Baltico? item in multis la« cu- Tractatus IV. 3i cubus , praefertim Helveticis obferva- bantur ; nam lacus Bodanicus , Prigan- tinus, Conftantienfis, Bodamicus, Cel- lenfis , Laufanenfis, & alii miruin in modum exundabant, vicinasque regiones cum magno damno inundabant; haecfa- čta funt prima Novembris 1755. item 9. Decembris ejusdem anni; aqute enim lacuum aeftuabant, quafi bullirent. Idem obfervatum fuit in diverfis Germani« fontibus medicatis, ut Spada- no, in thermis Carolinis, fed pr«cipue \ Toeplicenfibus, quarum fcaturigo dere- pente evanefcere , mox dein majore im* petu, majore quantitate, & majore ca- lore profluere videbatur; in quo cafn aqua alias limpidiflima, turbida , & fla- vo fufco colore tinčh , propter majorem ocrae quantitatem apparebat, qu« dein fucceiiive clarefcebat, & ad priftinum caloris gradum, fi non majorem reducebatur. XXXIX. 32 DE TERRiEMOTU. XXXIX. Sicco pede praeterire non pofliim, effe&us hujus horribilis terraemotus, qui in diflitis regionibus Africas , & Americse obfervabantur. Refertur enim, quod admiratione dignum , idem terrae motus eodem tempore, & fere ea- dem, fi non majore violentia in Africa & America fseviiffe. Etenim in Africa, ut Tanger, Ceu- ta, Tetuani , & in regno Maroccano tanta fuit vis concuffionum, ut non tan- tum multa aedificia, fed inagnas & nobi- les urbes multum damni perpeffae fuerint, Exundationes maris vero dicuntur fuiiTe alias invifae; nam ad 40. & 50. pedes intumuifle fertur. Multae fcaturigines mox ficcabantur; fed mox & majore im- petu revivifcebant. In America vero & prše aliis locis fenfibilis erat in Barba¬ dos & Bofton, ubi tantus fuiiTe ftuxus & refluxus dicitur , ut intra aliquot horas idem Tractatus IV. 33 idem repetierit. Haec de horribili ter- raemotu annorum 1755. & 1756. fere generice didta fufficiant, fi vero quis harum concuffionum diarium exigat, ta- lem remitto ad eruditiffimos viros D. D. Kr tiger, Wagner, Bergholz, aliosque> qui data opera & magno labore diftin- člam & completam non tantum de ter- nemotu anni 1755. fed & de aliis, qui ab initio mundi ad haec ufque tem- pora globum terraqueum concufferant, fcripferunt hiftoriam. Hune memorabilem tememotum fe- quebatur alius longe minoris quidem mo¬ menti , veram tamen , quia Metropolim Viennam concuflerat, non praetereundus. Hic terraemotus ingruebat die 13. Augufti, 1760. fub vefperum, tertio quadrante ad feptimam, in aliquibus lo¬ čiš magis, in aliis minus fenfibilis. Hune ternemotum praecefferat tempeftas varia- bilis , ftatio Mercurii in Barometro pa* Tm, IV. C ri * 34 Tractatus IV. riter variabilis. Die fequente feu 14. Augufti mox polt meridiem fequeban- tur pluviae copiofiffimae, nočtu vero cce- lum valde rubebat occidentem verfus. Anno 1761. 31. Martii circa me¬ ridiem conquaffaverat terraemotus oras praecipue maritimas Hifpaniae , Galliae & Lufitaniae , quinimo in Angliam uf- que fefe extenderat. Veram nullibi plus damni sedificiis navibusque , quam Ulyffipone attulit. S E C T I O H De terramotu in genere ejusque eaujis. O mnis labor eorum, qui de terrae- motu fcribere conantur , debet praecipue in eo confiftere, ut caufas phy- ficas DE TERRiEMOTU. 35 ficas adaequatas ejusdem adftruant, unde facile, omnia illius horrenda phoenomena explicari & exponi poffint; fed hic ta¬ bor , hoc opus eft, in quo plurimi de- fudarunt, fed perpauci id aflecuti efle videntur. Nam multi eorum accufant quidem partes fulphureas , bituminofas , verum non exponunt, quomodo & qua- re iftas accendantur & in ačtum deducan- tur, ad hoc, ut tam horribiles globi terraquei convulfiones exinde deduci pof- fint. XL. Alii vero partes nitrofas, & , ne- fcio, quos pulveres pyreos in cavernis fubterraneis deiitefcentes fibi imaginan- tur; fed tales videntur veram naturam & oiginem ni tri ignorare ; nam verum nitrum artis fere femper eft opus, con- ftat enim ex duplici principio, nimirum fale illo univerfali acido, alias primige- nio & catholico dičbo, quod in aere ho- C 2 fpi- \ 36 Tractatus IV. fpitatur, & ventus in ventre fuo portat, & ex principio terreo, alcalino, fulphu- reo , quod matricem & bafim conftituit, & praedičlum acidum, tanquam magnes in fe trahit & imbibit. Unde conftat', ad naturam nitri non fufficere acidum catholicum, & terram alcalinam, ut opinatur Clariff. Kriiger in phyficis operibus Tom. i. pag. 2 94. led requiri fal alcali fixum, quod efb artis, non natura produčlum. XLI. Quare patet, quod illud nitrum, quod in inuris antiquis , aut alibi forte invenitur, non pro naturali, fed potius artificiali habendum fit, quia illud fal alcali fixum calcis vivas, aut cinerum clavellatorum, quo tale nitrum conftat, non pro opere na tune, fed artis haben¬ dum eft. XLII. DE Terr/Emotu. 37 * XLII. Item patet, quod illud fal, quod ex certis aqais nitrofis per elixiviatio* nem feparatur, verum nitrum dici non poJTit, quia neque in chryftallos coit, neque flammam concipit. Falluntur igitur illi, qui in cavernis fubterraneis verum nitrum reperiri autu- mant, ficque una cum partibus fulphu- reis accenfionem fieri , & terrsemotum exinde exurgere afferunt; nam dein- de oftendemus , ad accenfionem ma* teriae fulphurese non neceffarium eiTe ni¬ trum, quemadmodum tališ accenfio per modum fulguris in noftra atmofphasra fit abfque omni nitro. Igitur, quitaliater- raemotus principia admittunt, falfo fup- pofito laborant. Antequam vero adsequatas terrsemo- tus caufas conftituamus, neceffarium erit, ut talia, fine quibus ille neg concipi,nec intelligi poteft, praemittamus. C 3 XLIII. 38 Tractatus IV. XLIII. Primo praefupponi debet , quod, quemadmodam dantur multae cryptae & cavitates fubterraneae , quae aperto ore ad fuperficiem terrae fe manifeftant, (qua- lesiegi polfunt apud Varenium & Kir- cherum ) ita pariter admitti debeant aiiae cavitates fubterraneae fat profundae, & fat amplae, quae raro hiante ore ad fu¬ perficiem terrae nobis notae funt; quarum aliquae magis fuperficiales, aiiae vero val- de profundae, & quae maximam partem per certos canales inter fe communicant; quia, nifi hoc admittatur, concipi non poteft, quomodo 1631. incendium Ve- fuvii communicatum fuerit Šemo yEthio- pum monti; uti habet inter alios Gaf- fendus in vita Peirefchii. XLIV. Sed nihil magis tales fubterraneas cavitates, earumque inter fe per diverfos canales communicationes evincit, quam illa / de TerrjEmotu. 39 lila phcenomena, quse in memorabili ter- rsemotu 1755. prima Novembris obfer- vabantur ; etenim, ut omnibus conftat, eodem tempore in diverfis Africae, A- mericse & Europse regionibus obfervaba- tur terrsemotus; in aliis vero, ut in lit- toribus maris praecipue Balthici; in Bo- hemia circa thermas Carolinas , Tepli- cenfes obfervabantur diverfi fuperius jam recenfiti ejus effe&us. Verum lisec nec intelligi, nec concipi poffunt abfque praedičlis meatibus fubterraneis in longum exteniis & inter fe communicantibus. Plura de cavitatibus fubterraneis legi pof¬ funt apud Erud. Kiinium. Quare exinde conftat, quod quan> vis a priori prsedičtas cavitates demon« ftrare non poflimus , eo quod profun- dius uno milliari penetrare non liceat; a pofteriori tamen, & ex effectibus evi- denter tales dari evincantur. C 4 XLV. 40 Tractatus IV. XLV. Secundo, quod praeTuppofitis talibus fubterraneis cavitatibus debeant admitti diverfa fubterranea receptacula, quorum alia Jiydrophylacia, alia aereophylacia , & alia pyrophylacia dici debeant; quod, ut clarius pateat, fingula feorfim expo- nere opor tet. Woodbardus quidem in fua geographia phyfica in vifceribus ter- rse admittit magnam quandam aquarum abyffum, per diverfos canales cum mari, fluminibus, lacubus , & fontibus commu- nicantem. Quamvis ex hoc fyflemate multa phoencimena naturae egregie expli- cari poffint, tamen particularis quidam alicujus regionis terraemotus vix exponi polTet, quia, cum caufa terrsemotus in illa abyffo latere dicatur, deberet Tem¬ per fe per totam extendere abyffum, adeoque Temper ad minimum medietatem globi terraquei tali convulTione afficere. SuperTunt multa alia argumenta , quibus Do- DE TERRiEMOTU. 41 Dočtiflim. Camerarius hoc fyftema Wood* bardi infirmare conatur, quibus locus hic noneft. XLVI. Si tamen plures tales fubterraneas plus minus profundas, & per diverfos canales inter fe communicantes cavitates magnam abyffum vocare lubet , non la- borabimus, ut aflentiamur. Undefpero, fore, ut quifque facile & libenter nobis concedat , quod ali- qu ut aliquam terrae molem minus cohasrentem, & refiftentem aloco fuo difmoveat, & ad fundum cavernae praecipitet; in quo cafu dum duae tales cauffae concurrunt, fortior & fenfibilior etiam terraemotus continget, qui aliquo* ties repetere, & fat diu perdurare po« teft, doneč aer fubterraneus fe ad aequi- librium componat. LXXXVIII. Si tališ caverna , in qua praedidluS excitatur ventus non multum a fuperfi- cie terrae diftet, tune fieri poteft, ut ab illo fragore & impetu fuperior pars , tanquam minus refiftens rumpatur > & terra laxata dehifcat, aut fubfidat; un- de obfervamus, quod per terraemotus fse* de Terr^motu. 8l faepe aperiatur abfque eo , quod fumus aut flamma exeat; quod certe fieri non poflet, fi omnis terraemotus ab accen- fione fuperius expofitae materias fulphu- reae dependeret. Quare vides Benevole Lečtor, quod ad aliquam ex jam addučtis cauflam qui- libet terraemotus reduci, & exinde tan- quam fonte omnia ejus phoenomena ex- plicari poiiint. Quare fit S E C T I O III. De pracipnis terramotm phano- meniš , item de fontium , con:byiiorum , ajluum , ventorum & aliorum , qua ex noftra Jeqmmtur jententia , origine , canfis effečiibus. LXXXIX. S ic phoenomenon , quod in diverfis aliis, fed praecipue in terraemotu Tom . IF . F * * 82 Tractatus IV. i. Novembris 1755, obfervabatur,vix aliunde, quam ex noftra fententia de- duci poterit, erat autem tale : nimi- rum , uti jam ex §. XXXIX. patet, quod vis illa ex Portugallia fe extende* rit, in Africam & Američani, & ma- gnam Europse partem eadem die & eo- dem fere tempore pervagaverit; hxc fe- re momentanee ad 40.00. milliarium in diflans fe extendens & expandens ačtio fane non aliter concipi nec exponi po- teft, quam quod praedičla §. LXIV. materia fulphurea volatilis inflammata, & accenfa adinftar fulguris, & materiae elečtricse ad talem diftantiam fuam exe- ruerit vim. Etenim repetitis experimen- tis jam evičlum eft, materiam fulguris effe materiam elečlricam , & materiam elečtricam ad indefinitam fere diftantiam quafi momentanee, & inftantanee fuam exercere vim. Unde fapientiffime Eru- ditiffimus D. Kriiger ad • hanc materiam ele- DE TerR-^EMOTU. 83 elečtricam ad explicanda phoenomena ter- raemotus refpexit, Alterum phoenome- non multo majore admiratione dignum, quod §. XXXIV. jam expofitum habe- tur, confiftit in eo: Nimirum 1. No- vembris 1755. item 18. & 19. ejus- demmenfis, utietiam 9. Decembris ejus- dem anni obfervabantur diverfa maria, flumina, diverfi fontes & lacus repetitis & alternis vicibus nune intumefcere, mox iterum detumefcere, ita, ut mare in di- verfis locis fexies intra horam inereve- rit & decreverit ; fic fons medicatus Teplicenfis in Bohemia fexies pariter in¬ tra horam inereverat & decreverat. XC. Hoc mirabile in natura phoenomenon non aliam, quam ex noftra iententia de- dučlam explanationem admittit; nam fi meminerimus eorum , qnae XXXI. dičla funt, & quse in ačtuali terr^emotu concurrunt, palam erit, quod in cavi* F % tati« 84 Trač tatu s IV. tatibus fubterraneis debeat fieri tam aeris, quam partium fulphurearum praecipue vo* latilium immanis rarefačtio, a qua rare- fačlione aqua in his cavitatibus contenta ita premitur, ut neceffario per meatus , & canales fubterraneos tam ad mare, quamad fontes, fiumina & lacus, cum quibus, ut diximus, §. XLV. commu- nicat , propelli, & extrudi debeat; et- enim jam oftendimus, in locis fubterra- neis, etiam profundiffimis, dari magna hydrophylacia, quse per diverfos cana¬ les, uti ipfe Clariffimus Woodbardusfta- tuit, cummari, fontibus, & lacubus communicant; fi itaque aqua in prtedičtis cavitatibus ita premitur , facile ftt, ut ad loca, cum quibus communicat, ex- primatur. Si igitur in illis cavitatibus fiat alternativa preffio aquarum, uti jam oilendimus, fieri pofle, fi nimirum fiat ibidem alternativa accenfio , & fulgura- ti o, tune debet pariter fequi alternativa in- de Terr^smotu. 85 intumefcentia & detumefcentia; nam fi- cut dum aqu*e in fuis hydrophylaciis a praedi&a rarefačtione premuntur, expri- rni debent, v. g. ad mare, quod exinde intumefcit, ita dum praedičla rarefačtio, & preffio remittit, aquas ad abylfum, ex qua prodierunt, revertuntur , unde fit detumefcentia. Exquopariter conftat, ut dein di- cemus, quam facile omnes difficultatesde diluvio univerfali exinde falvari poffint XCI. Hoc quidem verum eft, quod illa intumefcentia , quae ad littora maris ob- fervatur, diu in tali ftatu perfeverare non poffit, eo, quod aquae paulo polt fe ad 3equilibrium cum aliis contiguis re- ducere debeant. Dum vero tališ aqua magna mole & magno impetu ex fuo gurgite truditur ad mare, facile fit, ut in vicinia hujus gurgitis aqua marina tu- meat, quin adhuc increfcat alia aqua F 3 ma- 86 Tractatus IV. marina magis remota. Tališ cafus legi- tur : Hiftoire de 1 ’ Academie Royale, anno 1725. Scilicet in Normania ad portum villae flaminias 13. Julii mare ad 10. pedes increverat, quin hoc in vicinis locis, ut Cherburgi, Cartereti, aut Ro- zeliis obfervatum fuerit. XCII. Item facile concipi poteft , quare aliqui fontes ex terraemotu obliterentur , & alii novi proiiliant, quiaillaipfavis tan- tam terras molem in certos fontium canales intrudere poteft, ut exinde obftruantur; & illa ipfa vis poterit alios per terram minus cohaerentem , & refiftentem cana- les novos fibi praeparare, ficque aquam illuc derivare , atque novos fontes ex- citare. xciir. Verumne mirum, aut forte impoili- bile alicui appareat, tantam molem a- quarum apraedičfa rarefačlione exprimi, & DE TeRR^EMOTU. 87 & ad circumferentiam terrte propelli pof- le, attendat illa, quas fuperius diximus de vi tam aeris, quam partium fulphu- rearum rarefačlarum , fed pr teci pu e ad illa, quae de Vefuvio ardente & furente allata funt; fic enim fpero, fore, ut fa- cile vičlas prasbeas manus. Nam ex his patet, rarefačiione aeris, & partium ful- phurearum, quae in cavitatibus Vefuvii lit, magnam copiam faxorum, metallo* rum, aliarumque rerum ita longe rejici, ut cineres ad portumMelitaeV enetias,quinimo Conftantinopolim ufque pervenerint. Igi- tur adhuc facilius videtur fieri poffe, ut aqua ex fuis hydrophylaciis a prsedi- čla rarefačlione ad fuperficiem terrae pel- latur ; nam fi omnes terribilis terraemo- tus 1755. efFečlus confideramus, fačla comparatione cum illis, qui ex Vefuvio ardente, & furente fiunt, videbimus , quod vis rarefačtionis in noftro cafu fta- tui debeat elfe multo major, quam illa, F 4 quae 88 Tractatus IV. quse eft, dum Vefuvius ardet, & furit; ifta enim fe tantum ad vicina loca ex- tendi.t, cum aiia tertiam orbis terraquei partem occuparit. XCIV. Hinc patet quoque ratio, quare illo tempore, quo prtedičfca aquarum intu- mdcentia obfervabatur, in diverfis locis, tam in mari, quam in lacubus , aqua quafi bulliret, & in varios moveretur vortices, apparebat , quod phoenome- non fine dubio ab aqua ex profundis hydrophylaciis magno impetu proruen- te, derivari debet; hoc ipfum videre eft in mirabiii iila Norvvegiae charybdi , quae per 6. horas aquas marinas quam avidilftme haurit, & abforbet, per alias vero 6. horas fummo impetu evomit • in quo cafu aquas quafi in montem affur- gere , & bullire videntur. Ex qua ob- fervatione evidentiilime patet, quod tam intumefcentia, quam ebullitio aquarum , ' quae DE TERR^MOTU. 89 quae in ternemotu obfervantur , ab aquis ex abyflo , feu cavitatibus fubterraneis impetuofe irruentibus dependeant. xcv. Patet exinde pariter ratio , quare diverfa flumina, ut Rhodanus, Viadrus, aliaque exundarint, & tumuerint tempo- re alias pacatifiimo & fereno, ut proh dolor! vidna loca tantum exinde detri* menti ceperint. Hoc quoque ex dupli- ci cauffa evenifle videtur , partim, quia mare vidnum, in quod alias talia flumi¬ na fe exonerare confueverunt, it a tumue- rat & increverat, ut haec in illud fe ex- onerare non poflent, & partim, quia a tergo feu ex fcaturigine ipfis major aqua- rum moles accedebat, unde dein necefla- rio exundare & omnes adjacentes terras labefačfore debebant. XCVI. Ex hac alternativa intumefcentia, & de* tumefcentia multa alias in natura ignota in' F 5 ferri 9° Tractatus IV. ferri polfunt, ut primo, quod ha°c confiderari polit tanquam seftus maris infolitus, & irregularis, eo, quod caulfa hujus fuerit extraordinaria, quse aquas ex vifceribus terrae exprelferat, uti jam probatum eft. Jam 1 fupponamus, quod teftus ma¬ ris irregularis fiat abfque lunae ačtione, five illa dicatur preffio , five attračlio, five materiae gravificae interceptio ; tune poffumus , quinimo debemus omni cum fundamento etiam admittere, quod aeftus foliti,& regulares fiant pariter fine aliqua ačlione lunae ; adeoque quod luna, quae ab omnibus vix non philofophis pro cauf¬ fa aeftus marini accufatur , plane indiffe- renter fe hac in re habere videatur. Hoc fyftema tanquam novum A. R, P. Kell, Vir Dočlilimus adoptavit, & ad ejus- dem confirmationem fingulari induftria quam plurimas collegit obfervationes , quae infuis celeberrimis operibus philofo- phicis videri polfunt, XCVII 1 . . 1 ' ' ■■ ii mn iiii DE TeRREIMOTU. 91 XCVII. Aft vix meo judicio melior & effi- cacioradferri poteft obfervatio, quae hoc fyhema magis iirmet, quam illa, qua; hoc tempore terraunotus obfervata funt, tum in mari, cum in lacubus; nam fi mare ad littora, item lacus alfurgere, elevari, feu intumefcere & detumefcere polfunt, quod idem eft , ac aeftuare , eo, quod aquae ex hydrophylaciis fubterraneis per cer- tos canales feu voragines cum mari & la¬ cubus communicantes irruant, tune ifta intumefcentia fiet , quoties caulfa aderit, propter quam aqua ex praedičlis hydro- phylaciis communicetur mari. Quae ve¬ ro poffit elfe caulfa, propter quam aqua ex prseaičhis hydrophylaciis bis, aut fe- mel de die influat in mare, unde illud intumefcat , iterumque refluat , unde mare detumefcat; omnino difficile eft de- terminatu ; & revera tota difficultas hu- jus 92 Tractatus IV. jus fyftematis in determinanda & aflignan- da tali caulfa verfatur. XCVIII. Intedm fi confideremus prsecipua duo naturae phoenomena, hoc facilius concipi poterit: & quidem primum, quod terra quotidie circa fuum axem giretur; item, quod atmofphsera non ubique x- quaiiter globum terraqueum premat, fed, uti celeberrimorum autorum obfervata do¬ cent , hsec prefiio verfus polos femper magis augeatur; verfus 3equatorem ve¬ ro , & fub eodem, minuatur ; quod patet a ponderatione gravium , & ofcil- latione pendulorum ; & fane hxc unica ali ratio, quare fub aequatore , & in ejus vicinia seftus majores , & magis re- gUlares obferventur; circa polos vero , & fub Ulis nullus fit diurnus aeftus , aut faitem minor. Si igitur hsec conlideren- tur , facile concipi poteft, quod fub diverfa, & regulari, quae ouotidie fit, cir- de Ter rimotu. 93 circumgiratione globi terraquei, & di ver- fa ac inaequaii preffione aquas marin« nune accrefcant, nune decrefcant; prout necefle eft, ut inter aquas fubterraneas, & marinas tequilibrium fervetur. Quam- diu enim aqu« marin« cum illis, qu« funt in illa magna abyffo, «quilibrium fervant, nullus erit seftus , fi vero in una alterave parte tale «quilibrium de- matur , ibi, ubi tale deeft, debet fieri aeftus, aft tale aequilibrium facile & fere regulariter quotidie tollitur; quia jam diximus, quod prelilo aquas marin« fit major verfus polos, minor circa aequato- rem, unde fi confideremus ex fačta hvpo- thefi, quod terra moveatur, facile concipie- mus, tale «quilibrium tolli debere. Doieo, quod prsefatus Clariffimus Autor cauffam iftam nec attigerit, multo minus explanarit; doieo pariter, mini iatis temporis dero- gari, ad hujus fufficientem inveftigatio- nem, qua* cura maneat alios. XCIX. 94 Tractatus IV. XCIX. Interim ex his , quse compendiofe attuli, patet, cauffam faltem materia- lem hujus recurfus sedmim, five fint re- gulares, five irregulares , intra vifcera terrse, & non extra illam, ut in luna , latere ; neque enim obeft illud argumen- tum , in quo adverfarii totam vim po- nunt, quod nimirum aeftus regulares vi- deantur motum lunse fequi, & quotidie bis intra 24. horas & 48. minuta uti dies lunaris , abfolvi. Item cum luna quotidie 4g. tardius oriatur, idem con- tingat etiam in seftu maris. Verum jam fuperius dičtum eft sefi us regulares eo- dem modo contingere , ut irregulares ; fed quis dicet, quod seftus maris & la- cuum, qui 1. Novembris Anni 1755. fexies intra unam alteramve horam con- tigit a luna dependere pofiit. Igitur fi- cut hoc in cafu diximus aquas marinas, & lacuum incrementum adfciviffe ab a- quis DE T E R R /E M OTU. 95 quis fubterraneis irruentibus, decremen- tum vero ab iisdem recedentibus , ita etiam omnes aeftus regulares eadem ratio- ne contingere debere. <0 Tales aeftus maris infoliti faepe ob- fervantur, fed notatu dignus eft ille, quem refert Dom. Newhoufe fupplem. ačt. Lipf. Tom. i. anno nimirum 1669. mare intra tres horas circa Weymutum fepties affluxit & refluxit; idem pariter contigit in Tamefi anno 1656. 3. Od. item anno 1749. 13. Julii hora n. matutina mare alias pacatiffimum in Co- mitatu Pembrockshire intra 1. horam fe¬ pties aeftum pailum erat. Gl. Item naturse fcrutatoribus noti funt diverii Euripi, qui aeftum patiuntur abs- que aliqiia ačtione lunae; fic nota eft illa mirabilis Charybdis in Norwegia, Mel- ftroom dieta, cujusambitus ad 13.fere mil- 96 Tractatus IV. milliaria fe extendit. Dam enim Ocea- nus refluxum patitur tanta copia perfex horas ha urit aquas marinas, aut quid- quid five na ves, five Baianas praedičtum voraginis ambitum attigerit una hauria- tur, & praeceps in barathrum detruda- tur; per alias vero fex horas, dum Oceanus affluxum patitur, eadem vi , qua prius abforbferat, aquas una cum diverfis rebus hauftis evomit, ita , ut aquae ibidem quafi ebullire & in montes aflurgere videantur, & hoc fit absque illa ačrione lunae. Ex his fane clare patet, quod ma- re intumefcat, quia aquae ex cavitatibus fubterraneis in idem impetuofe ruunt, & detumefcat, quia ab iifdem cavitati¬ bus abforbentur. CII. Admajoremhujusafferti confirmatio- nem plura alia argumenta atferri poflent de fluminibus & iacubus aeftuantibus, de mor- bis, DE TerRJIMOTU. 97 ut febribus, infultibus epilepticis periodi- ce & regulariter abfque omni ačlione lu* nse affligentibus ; cum a noftro fcopo aliena funt , libentiffime praeterimus & aliunde quam plurima eorum in elegan- tiffimo opere A. R. P. Khell ; item in operibus Eruditiiiimi Kiihnii videri pof- funt. Interim hic unicum praeterire non poffum, quin meminerim, quod ad aeftum maris, terrae elevationes, ejufque fiifuras tempore terraemotus obfervatas , multum contribuere poffit atmofphaera illo tempo¬ re , & in illo loco, ubi fuit terraemotus plerumque levior. Nam mercurius in barometro profundiffimum folet obtinere locum. Unde dein fit, ut aqua & ter* ra tune ab atmofphaera minus premantur, ficque facile elevari poflint; uti hoc & ex eadem cauffa videmus in Tjphone, aquas marinas in columnas elevari. Item ex fententia de terraemotu 9 quam fuperius adduximus, clarius,quam Tom. IV. G m ' 98 Tractatus IV. unquam patet origo fontium & flumi- num , de qua tam hoc , quam fuperiore faeculo Clariilimi Viri tam multa tamque contraria nobis communicarunt. CIV. Duše principes a Clariffimis Philolo- pbis hac de re foventur fententise, qua- rum una omnes fontes, fluvios & lacus a pluviis & folutis nivibus derivat; altera vero fontes & prsecipue perennes a mari deducit. Verum fi ea , quae in noftra fuperius ailata & expofita fententia occur- runt, examinentur & in memoriam redu- cantur, palam erit, omnes fontes peren¬ nes ex fubterraneis profundiffimis, aqua- rum abyffis originem ducere ; nam fuperius jam oftendimus iftas aquas fub- terraneas per diverfos canales, meatus, quin etiam per terram porofam cum ma¬ ri, fontibus & lacubus communicare; quia fi tales aquae in fuis cavitatibus fubterra¬ neis ab aliqua cauifa premantur , uti con- de Terr.«motu. 99 contigit in terrsemotu i. Novembris arn ni 1755. tune ad fuperficiem terrse ex* truduntur , & tam mare > quam fontes & iacus exinde augentur & intumefeunt, Igitur duplici modo prsedičtse aquse fub- terranese ad fontes derivari poffunt ; . vel enim in propria fubftantia per communi- cantes canales , uti jam diximus, vel evaporando verfus terrse fuperficiem , qui vapores, dum in aliquo cavo fub- terraneo conveniunt, qualia cava pršeči* pue circa montes obfervantur , primo guttas , dein rivulos , tandem diverfa in prsedičlis cavis hydrophylacia conftitu- unt, ex quibus dein fontes originem ha* bent, talia igitur hydrophylacia fuper- ficiei terrse vicina cum aliis profundiori- bus & majoribus hydrophylaciis , feu aquarum abyffis communicant , & » uti jam expolitum eft, conjunguntur du- plici modo, nimirum per meatus & ca- nales, quod jam fufficienter probatum G 2 eft ; loo Tractatus IV. eft ; igitur dubitare aliquis potefl de va- poribus ex profundo, & quafi centro globi terraquei ad fuperficiem terrae af- cendentibus , quorum magna pars in au- ras rapitur, & materiem pro pluviis aut nivibus fubminiftrat , alia vero horum vaporum pars in diverfis cavis in guttas condenfatur , & ibidem praedičla hydro- phylacia conftituit ; verum , fi aliquis fequentes, certas & fere unicuique notas obfervationes rite examinarit, facile in noftram abibit fententiam. Nam i. in profundis fodinis , anteqiiam in noftra atmofpllsera pluat 5 experiuntur foffores fuffocantem calorem, copiolifllmos vapo- res, qui lateribus talium cavitatum ad- hserentes magnas guttas, & quafi plu- viam conllituunt ; quinimo rivuli qub dam ex talibus fodinarum parietibus lio- rizontaliter in cavitatem faepe tam copiofe depluunt, ut operarios a labore arceant. Siepe etiam contingit, ut cum prasdičtis va- DE TERRjfiMOTU. IOI vaporibus exhalationes fulphurese con* jungantur , quae ab accenfis candelis, au£ facibus fummo cum fragore operario- rum ftrage inflammantur & defiagrant. CV. Dum praedidti vapores in fodinis ob- fervantur, periti & experti foffores prav¬ di cere ppiiunt non tantum pluvias, fed etiam quam diu tales dnraturas fmt, de¬ terminant. Qui vero iios vapores tan- quam pluvire pramuncios nollet admitte- re, experiri poterit magno cum fui nafi incommodo in latrinis j quin imo obfer- vationes docent, quod in profundis Sue^ cise fodinis fsepe pluat, ccelo exiftent:e fere- no. Vide Voiageau Nord par Mr. Outhier. C,VI. Ex hac tangu am principe obfervatio- ne feq.uuntur plures alise pariter certae & aliunde notae, quas prioris effeblus me- rito dici poffunt : nam dum praedičrae evaporation.es ex vifceribus terne ad fu- G 3 per- 102 Tractatus IV. perficiem ejusdem fiunt, turbantur di- verfi lacus & fontes, quorum aquae non ita fapiunt ; mare ipfum fine aliquo ven- torum impulfu movetur, & quaii bullire videtur, quinimo calidius redditur , & magis evaporat, hinc contingia, ut tali terapore pifces ad ejusdem fuperficiem profiliant , quaii auram pro refrigerio capturi. Item quandoque in mari no¬ kturno tempore flamraa & fcintiliae con- fpiciuntur, montes nebulis operiuntur, Vulcanii vero copiofos & denfos vapo- res & fumos exhalant; prasterea alia , quas vix non in omnibus corporibus foli- dis, ut lapidibus praecipue marmoribus & ferro obfervantur, quae omnia, dum imminet pluvia, huipida apparent. CVII. Cum itaque omnia haec obferventur } uti diclum eft, antequam pluat, eviden- tiliime inferri poteft, quod maximam partem tam pluvia, quam multorum fon- DE TERR^EMOTU. 103 fontium origo a praedičta evaporatione dependeat; nam pars talium vaporum penetrat fuperficiem & cruftam globi ter- raquei, atque in auras elevatur, unde pluviae dependent; pars vero in diverfis cavitatibus non procul a fuperficie terrae in guttas condenfatur, ibique accumula- tur, & praedičla fuperficialia hydrophyla- cia conftituit, ex quibus plerique fontes originem ducunt. CVIII. Neque verifimile videtur , pluvias a ventis vapores afferentibus femper de- pendere, quia juxta Verulamium venti non longe extenduntur, & quia fine ven¬ tis ingruunt: Item ipfe ventus ex vifce- ribus teme originem ducit. Vide A&. philof. foc. Ang. p. 387. Item Veru¬ lamium de ventis. CIX. Hoc quidem facile admittere poffu- mus , quod tam ex pluviis , quam ex G 4 folu- io 4 . Tractatus IV. folutis nivibus aliqua portio aquarum per terram porofam, per rimaš, aut fiifuras. fe aliquibus magis faperficialibus hydro- phylaciis infinuare poffit , unde talia magis turgeant. Verum hoc non in- fringit noftram fententiam, quia exinde concludi non poteft , quod tališ aqua det fontibus & fluminibus originem, fed quod ipforum moiam & volumen augeat; unde etiam fit, ut ifta aquarum exube- rantia breviffime duret, & una quafi cum pluviis effe definat, & dein flumi- na fe mox ad prillinam & confuetam ex- tenfionem reducant. CX. Dixi, quod aqua pluviarum ad ali« qua tantum, & magis fuperficialia hy- drophylacia penetret ; nam fi conditio terne nimis lapidese aut argillacese hoc im- pediat, aut li talia hydrophylacia nimis profunde delitefcant , tune aqua pluvia & folutarum nivium' ad talia penetrare non DE TeRR-^EMOTU. log non poteft , quia de la Hire & multi alii Clariffimi Viri repetitis experimen- tis obfervarunt, quod aquse pluviae ul¬ tra duos pedes penetrare non poffint. Neque enim effugium adverfariorum ali- quam habet vim, dum refpondent, quod aliter fe res habeat circa montes eorum- que radices, fed noftra opinione crede- rem , contrarium obtinere debere , nam fi aqua pluvia in piano horizontali , in quo diutios quiefcit, ultra duos pedes penetrare non poteft, neque etiam tam avide a terra hauriatur, ut videmus in cloacis diu perfeverantibus; multo mi¬ nus penetrabit in montibus, aut circa eorum radices, &juga, quae funt tan- quam plana inclinata, ubi aqua pluvia partim fua gravitate, partim ab alia aqua ex monte decidua magna violentia & celeritate ultro abripitur. G 5 CXI. io6 Tractatus IV. CXI. Quare ex hoc fundamento, per fe corruit illud argumentum , in quo Cla- riffim. Vallifnerius, aliique tantum fidu- ciae ponunt, dum dicunt, obvia expe- rientia conftare, quod deficientibus plu- viis deficiant fontes & flumina; fuper- venientibus autem pluviis haec quafi re- nafcantur. Unde concludi poteft, fon¬ tes & flumina originem habere ab aqua pluvia. CXII. Aft ex illis , quas fuperius diximus aliud clariflime eruitur ; nam fi tam plu- vise, quam prsedičla illa hydrophy- Jacia fuperficialia originem habent a va- poribus fubterraneis, nemo mirabitur, fi imminutis , aut fuppreflis illis vapori- bus, & alio raptis tam pluvise, quam illa hydrophylacia , adeoque fontes & flumina jačluram patiantur ; tune enim verum quidem erit, quod deficientibus plu- DE TERR^MOTU. I07 pluviis deficiant multi fontes; fed verum non erit, quod ideo deficiant, quia de- ficiunt pluviae, interim bene dicere pot fumus, quod ideo deficiant fontes, quia deficiunt evaporationes , & ideo defici¬ ant evaporationes , quia a diverfis cauf- fis intra vifcera terrse agentibus & nobis ignotis alio vergunt, & rapiuntur. CXIII. Interim dixi, quod in magnis ficci- tatibus multi fontes, fed non omnes de¬ ficiant. Sic lila mirabilis fcaturigo Mu. tinenfis, de qua Ramazzini eruditiilime fcripfit, five pluat, five non pluat, fi- ve folvantur in Alpibus ni ves, five non, femper manet eadem, hoc efc ipfius in puteis aquse ad eandem femper altitudi- nem afcendunt. Item Derham. Tteolog. phys. at ferit, fontem prope Upminfler irnmufa- bilem manere , five pluat, five non. Idem videmus in rnultis aliis, fed prag- Qb iog Tractatus IV. cipue fontibus medicatis. Quod ex no- ftris fundamentis facile falvari poteft , quia jam fuperius dicftum eft, aquas fubterraneas duplici modo fontibus & fluminibus prtebere originem , nimirum primo per evaporationem , talium- que vaporum in fuperficialibus hydro- phylaciis colleclionem , & dein per communicationem mediante canaiium cum fontibus & fluminibus. Sic dantur fontes &fluvii, qui utroque modo & originem & augmentum capiunt; dantur vero alii, qui uno tantum ex prsedičlis modo fuas aquas accipiunt; poteft itaque aliquis fons, quamvis pluviae & omnes fubter- raneae evaporationes defmt, immutatus manere, fi tališ per canalem cum abyf- fo communicet. Et tales fane funt con- ftantiffimi. CXIV. Sed forte quaeres, unde & quomo- do fieri poteft, ut aqua ex profundiffi- mis DE TeRRIMOTU. I09 mis hydrophylaciis ad fuperficiem terrse afcendat? quaerenti fiet fatis, fi ad prio ra refle&amus ; diximus enim , aquas fubterraneas per diverfos canales & mea- tus plus minus amplos communicare cum mari, fontibus, fluminibus &c. adeoque ifti canales inter fe cornmunicantes con- ilituunt quendam fyphonem recurvum, in quo ex hydroftatices legibus aqua debet fe reftituere ad arjuilibrium, adeo- que aqua fontium, fluminum debet sequi- librare cum mari. Unde facile col- ligitur, quare afcendere debeat, ut dein magis patebit. cxv. Sed quseres ultro, quare & quomo- do aqua ex vifceribus teme per modum vaporum faepe ita afcendat & elevetur ? Huic quaeftioni pariter ex prioribus fa- tisfieri poterit, ubi oftendimus, calorem fubterraneum elfe aliquando majorem , aliquando minorem ? item in aliquo loco elfe no Tr.actatus IV. elfe majorem, in alio minorem, prout materia ilia fuiphureo-martialis, aut py- ritica predornina tur. Itaque a caiore fubterraneo predicti vapores in vifceri- bus terrse elevari poterunt tam bene quemadmodum omnibus notum eft, a caiore folis aquam in fuperfide globi terraquei in vapores refolvi & ele¬ vari. Unde illa que fuperius attuli- mus , adhuc magis confirmantur ; nam oftendimus, conftare ex conflanti ob- fervatione & relatione foilbrum , quod imminentibus copiofis & diuturnis imbri- bus in fodinis fubterraneis tum copiofi vapores, cum calor quali fuffocativus operariis magno incommodo fit. CXVL Verum terremotus anni 1755.no« bis evidentilTimum fubminiftrat fundamen- tum aflerendi, quod fontes perennes com« municationem & originem ex profundiffi- mis hydrophylaciis & abyffis habeant ; etenim DE TeRR^EMOTIT. III etenim fuperius jam dičtum fuit, quod cauffa hujus terraemotus profundiffime latuiffe debuerit, eo, quod fubter Oceanum in Africam & Američani evagata fuerit. Cum vero eadem cauffa diverfos & diffitos fontes, lacus attigerit, ut §. XXXVIII. diximus , fignum evidentiffimum eft, quod tales fontes & lacus ex iisdem abyffis feu hydrophylaciis habeant ori- ginem. CXVII. Ex quibus inferimus primo: quod fontes, qui ex profundiffimis hydrophy- laciis originem habent, conflantiores & vere perennes dici poffint, reliqui vero, qui a fuperficialibus & circa montium radices litis hydrophylaciis dependent. in magnis & diuturnis ficcitatibus defice- re poffint; quia fuperius oftendimus, talia hydrophylacia a vaporibus fubter- raneis maximam partem dependere. Si igitur tales vapores deficiant, uti hoc in diu* X I 2 Tractatus IV. diuturnis iiccitatibus contingere folet , debent pariter tales fontes delicere. CXVIII. Item inferimus iecundo , quod 'fon- tes, lacus & maria, quae cum magna abyifo, feu cum hydrophylaciis fubter« raneis communicant , etiam communi- cent inter fe per tubos, feu canales diverfi perimetri; adeoque debeant neceflario juxta ieges hydroftaticas inter fe 3equilibrium fervare; fi itaque talia liquida elfent ho- mogenea, feu ejusdem gravitatis , debe-. rent fe ad eandem altitudinem compo- nere ; verum cuilibet notum efb, aquas marinas elfe graviores aquis fontanis ; adeoque ex hoc principio fit, ut fontes in altiilimis faepe montibus fcaturire vi- dearnus, quod certe non aliunde nifi ex- legibus hydraulicis & hydroftaticis dedu- ci poteft. CXIX. de Terk motu. 113 CXIX. Quapropter mirari debemus , quod Celeberrimi & Illuftres Viri, ut eo fari* lius contrariam tueri poffint fententiam, judicent, praedirios vapores fubterraneos, guttas aqueas, item rivulos, qui in locis fubterraneis obfervantur, ab aqua pluvia fe per terram porofam, diverfasque ri¬ maš infinuante, dependere; cum tamen prsedičli vapores, uti jam diximus, an« tequam pluat , & dum pluit in locis fub¬ terraneis obferventur. Quinimo obfer* Vationes nos docent, quod in profundif* fimis fuecicis fodinis faepe pluat coelo exi* ftente fereno. Plura fimilia legi poffunt apud Ve* rulamium in elegantiffimo tračlatu de ventis, ubi oftenditur, cauflam materia- lem pluviarum ut plurimum ex vifceribus terrse originem ducere, qUamvis negare tion poffimus , exhalationes, feu evapo- Tkm. IV ^ ii4 Tractatus IV. rationes lacuum, fluminum, aqute ma¬ rina ad pluvias multum contribuere. cxx. Unde non videtur magnam habere difficultatem ille calculus, quem Clariffi- mus Mariotte de fluvii fequan3e aquis , qualem etiara Clariffimus Sedileus in aliis fluminibus inftituit. Ejusdem genii eft alter calculus, quem ingeniofiffimus Hal- leyus de quantitate evaporationis maris mediterranei cum quantitate aquae ex fLu- minibus in idem fe exonerantibus compu- tavit, exinde conatur enim oftendere , quod vapores, qui ex mediterraneo ele- vantur, longo intervalio excedant omnem molem aquarum , quam omnia flumina in illud invehunt. Igitur infert , quod omnes alii fuperllites mediterranei vapo¬ res fucceffive ad terram, vel per mo- dum pluviarum aut nivis recidere debeant; & cum fic vix quarta pars ad mare ite- rum deferatur, neceffe erit, ut alia mo- les DE TeRR^MOTU. 11 5 les aquarum pluviarum fe in profundum terrae infinuet, & partim pro nutritione vegetantium, partim pro conftituendis hydrophylaciis, tanquam vaftiifimis a- quarum & fontium promptuariis inferviat. cxxi/ Verum n o dri fori non eft, haec mi- nutim trutinare aut refutare, cum haec profundiffime examinata & foluta videri poffint in Ciariffimi D. Kuhnii meditatio- nibus de origine fontium &c. Item in Ačlis Lipf. anno 1 685- Eruaitiflimi Plot Societat. Lond. Secretarii , aliisque Cla- riiiimis autoribus , qui data opera hac de re tračtarunt, ficque ne a61 mn agere videamur, Lečtorem B. ad illos -remit- timus. CXXII. Item ex noftra de terraemotu fenten- tia facile folvitur, illa de aquis diluvia- nis ingens difficultas. Nam ex facris , litteris conftat, quod aqua diiuvii quinde- H 2 cim ii 6 Trač ta tu s IV. cimcubitis altiorfuerit quam altiffimi mon- tes, quos operuerat; cum enim omnes aquse, quse hoc tempore fuperficiem globi terra- quei operiunt, fufficere non potuerint, ut prsedičtam altitudinem adipifcerentur, un- de neceflarium erat, ut Deus vel alias novas aquas crearet, quod infiniite ejus providentise obeffet, vel quod tales a- quas aliunde, ut ex aliis fyderibus in auxilium vocaret. Ex quo fačtum eft, ut aliqui, uti acutiffimus Wifton, pu- tarent, quod terra fuo motu in cujus- dam cometse caudam impegerit, & vir* tute attračliva copiofiffimas aquas, tan- quam largiflimos imbres in fe rapuerit, atque fic aquarum molem, quse in dilu- vio prsedičlae altitudini effidendae par ef- fet, conftituerit. Aft haec & fimilia ad libitum inventa & afferta videntur; et* enim oftendi non poteft , quo illae aquae poft diluvium devenerint,. an annihila* tae , aut alio derivata fuerint* cxxm. DE T E R R JE M O T U. II 7 CXXIII. Ex noftra vero fententia facile o- ftendere poffumus, aquas illas fubterra- neas, quse magnam illam abyflum im- plent, & conftituufit, ad praedičtum di* luvium fufficere potuiffe. Nam dum aer in prasdičla abyffo rarefačtus omnes aquas ibidem contentas exprefferat ad fuperficiem terrae, fačtum erat, ut aqua- rum locum prsedičlus aer rarefačtus oc* cupalfet, ne ibidem vacuum aclmitti de* beat. CXXIV. Hoc autem non tantum rečte ratio- ni fed & facris litteris refpondere vide- tur, fic Genef. c. VIL Rupli funt omnes fontes dbyjji magma. Item: E?o adducam aquas diluvii fliper terram. Si enim ab aliis Vicinis fyderibus aquse in auxilium vocatae fuiffent, non dixiffe£ fuper terram fed potius iji terram. H 3 cxxv. n8 Tractatus IV. cxxv. Item dum dicit: Omnesfontes dyffi tnapia r upi funt. lignificat, quod aquse ex profun- diffimis hydrophylaciis fuma violentia per canaies,quibuscum fcntibus, lacubus, & a- quis marinis communicant, ad fupernciem terrae propuliie fuerint, adeoque, quodexin- de fummus ibidem aeftus excitatus fuerit. Unde iterato conftat imo communi- catio fontium , fiuminum, lacuum , & marium cum aquis fubterraneis. CXXVI. Item exinde deduci poffunt plura liydro- phylacia, feu piures abyffi: nimirum aqua- rum abyffus magna & piures minores inter fe communicantes, autfaltem plura fimiliahy- drophylacia fubterranea inter fe per diver- fos canales communicantia, abyffus aqua- rum magna vocari poteft. CXXVIL Tandem exinde deri vari poffunt mon- tes, & diverfa peregrina atque exotica con- de Terr^motu. I 19 conchylia , quae ibidem reperiuntur, & quorum ortus ad haec ufque temporama- gna Phyficorum adeo jjyercuit ingenia. Nam dum aqua ex profunda abyffo ma- gno impetu per canaleš communicantes ad fuperficiem terrse exprimebatur, tune debuit neceflario contingere, ut multum terras minus cohaerentis ex his canalibus abraderetur, & ad fuperficiem teme ab- riperetur, quae ibidem congefta , fi non. omnes , faltem multos , quos videmus » montes conftituerat. cxxviii. Quia vero exinde canales per quos aqua impetuofe ferebatur , neceffario di- latabantur, fabhim eft; ut una cum aqua & terra ex profundiifimis hydrophylaci- is quam plurima conchylia adferrentur , quae dein partim praedičfoe terrse ex cana¬ libus abrafae , & ad fuperficiem terras propulfie immixta, partim a motu & im¬ petu aquarum ultro evečla & cum alia H 4 ter- 120 TRACTATUS IV. terra mixta, hinc inde fat copiole de- prehenduntur. Dum vero aquse diluvii fubiidiffent, & fe in priftinas cavitates re- cepiifent, muitae portiones terreftres le- viores & iimolae, quas cum aquis hinc inde agitabantur, partim lege gravitatis operiebant fuperiiuem terrac, partim ve¬ ro ipfis canaiibus, per quos aquae dilu¬ vii fe receperant , adhaerendo angufta- bant eorum diametrum , uti mox di- ximus, nimis dilatatum, quae tamen fuf- ficeret pro confervanda communicatione fontium cum aquis fubterraneis. CXXIX Ex quo ratio patet, quare fcaturi- gines circa montes potiflimum habeant fuam fedem; item cur ibidem multa fu- perficialia hydrophylacia efformata fue- rint, quia tales cavitates, quae praedi- čla hydrophylacia efformant, nihil aliud effe videntur, quam aliqua pars adhuc fuperfles ex illis canaiibus nimium tem- pore diluvii dilatatis. Su- de Terrimotu. 131 Super funt aliqua, fed minons mo¬ menti explananda tememotus phoenome- na, quse facile ex datis principiis folvi & explicari poffunt. cxxx. Primo, quare terrasmotus nune ma- gis horizontalis, nune magis perpendi- cularis obfervetur, quinimo idem terrae- motus in uno loco magis horizontalis & ab una plaga ad alteram direčtus, in al- tero vero magis perpendiculariseffe depre- henditur? CXXXI. Secundo, quare unus locus magis, alter minus tremat, quinimo contingit fepe, ut multa loca intermedia leviter, aut plane non commoveantur, ubi tamen alia circumambientia magnopere convel- luntur , uti hoc in terrasmotu 1755. multis in locis obfervatum fuit. CXXXII. Tertio, quare & quando fiat fibillus, mugitus & ftrepitus fubterraneus , qui H 5 ab —-__ _ __ 122 Tractatus IV. J —bwb—— a————a——wra——www— ab uno loco in alium moveri obierva- tur; item unde bombi & fragores, qua- fi tormenta bellica exploderentur? CXXXIII. Quarto, quomodo ex teraemotu ali- quando oriantur montes ignivomi, & novae inlulse; aliae vero obliterentur ; item, quomodo novae propullulent fca- turigines, aliae vero per multa faecula nobiles , comprimantur.; & multa alia , quae aut jam explanata funt, aut levi la- bore ex his, quae jam dičla funt, deduci po- terunt. CXXXIV. Itaque de duabus primis quseftionibus dlcendum aliquid breviffime, & quidem quoad primam dicimus , quod terrae- motus perpendicularis fiat , dum ma- teria intra cavitatem fubterraneam rare- fačla fornicem feu feptum fuperius, tan- quam partem minus refiftentem perrum- pit, in quo cafu tota vis materise rare. faclae in cavitatem fuperiorem fuperemi- nen- DE TlRRiEMOTU. 12 $ ■et'r.'»*-»rs«’ ; '*ar«r «■■■■‘W :**v»«»MwnRim«wn,in«n^