NA SŁOWIAŃSKICH BAŁKANACH LEKSYKON XVIII–XXI WIEK IDEI WĘDROWNYCH TOM 9 SERIA IDEE WĘDROWNE NA SŁOWIAŃSKICH BAŁKANACH 9 Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk Fundacja Slawistyczna AGRARYZM ANARCHIZM SOCJALIZM LEKSYKON IDEI WĘDROWNYCH NA SŁOWIAŃSKICH BAŁKANACH XVIII–XXI WIEK SERIA IDEE WĘDROWNE NA SŁOWIAŃSKICH BAŁKANACH 9 REDAKTOR NACZELNA Grażyna Szwat-Gyłybowa (Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa) RADA NAUKOWA Nikołaj Aretow (Институт за литература БАН, София) Natka Badurina (Università degli Studi di Udine) Renata Jambrešić Kirin (Institut za etnologiju i folkloristiku, Zagreb) Magdalena Koch (Instytut Filologii Słowiańskiej UAM, Poznań) AUTORZY TOMU 9 Ewelina Drzewiecka Agata Jawoszek-Goździk Celina Juda Damian Kubik Lech Miodyński Katarzyna Sudnik Jasmina Šuler-Galos Grażyna Szwat-Gyłybowa Ewa Wróblewska-Trochimiuk oraz Agnieszka Ayşen Kaim Catherine Brégianni Nina Dimitrowa Leonidas Kaliwretakis Ksenia Marinu TOM 9 LEKSYKON IDEI WĘDROWNYCH NA SŁOWIAŃSKICH BAŁKANACH XVIII–XXI WIEK AGRARYZM  ANARCHIZM  SOCJALIZM Warszawa 2020 Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk Fundacja Slawistyczna Pod redakcją Grażyny Szwat-Gyłybowej we współpracy z Dorotą Gil i Lechem Miodyńskim Recenzje wydawnicze dr hab. Jarosław Rubacha, prof. UWM, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski, Olsztyn & dr Maciej Falski, Uniwersytet Warszawski Monografia powstała w ramach projektu badawczego pt. „Idee wędrowne na słowiańskich Bałkanach (XVIII–XX w.)”, sfinansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki (nr projektu 2014/13/B/HS2/01057). Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach, t. 9 (publikacja monografii naukowej) – zadanie finansowane w ramach umowy 703/P-DUN/2019 ze środków Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego przeznaczonych na działalność upowszechniającą naukę. Redakcja merytoryczna Grażyna Szwat-Gyłybowa (Bułgaria, Macedonia oraz całość), Dorota Gil (BiH, Czarnogóra, Serbia), Lech Miodyński (Chorwacja, Słowenia) Tłumaczenia Ewelina Drzewiecka (z bułgarskiego), Krzysztof Usakiewicz (z angielskiego, bułgarskiego i greckiego) Okładka i layout serii Barbara Grunwald-Hajdasz Redakcja Joanna Pomorska Korekta Dorota Muszyńska-Wolny Skład i łamanie Barbara Adamczyk Copyright © by Grażyna Szwat-Gyłybowa, Dorota Gil, Lech Miodyński & the respective authors This is an Open Access book distributed under the terms of the Creative Commons Attribution 3.0 PL License (creativecommons.org/licenses/by/3.0/pl/), which permits redistribution, commercial and noncommercial, provided that the book is properly cited. ISBN 978-83-66369-16-0 ISSN 2545-1774 (Idee Wędrowne na Słowiańskich Bałkanach) Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk ul. Bartoszewicza 1b/17, 00-337 Warszawa tel. 22 826 76 88 wydawnictwo@ispan.waw.pl; www.ispan.waw.pl SPIS TREŚCI Agraryzm 6 Bośnia i Hercegowina 7 – Bułgaria 15 – Chorwacja 23 – Macedonia 30 – Serbia i Czarnogóra 33 – Słowenia 50 Anarchizm 60 Bośnia i Hercegowina 61 – Bułgaria 67 – Chorwacja 75 – Macedonia 84 – Serbia i Czarnogóra 92 – Słowenia 104 Socjalizm 113 Bośnia i Hercegowina 114 – Bułgaria 120 – Chorwacja 132 – Czarnogóra 143 – Macedonia 157 – Serbia 165 – Słowenia 175 Aneks. Anamneza 188 Agraryzm 189 Anarchizm 197 Socjalizm 206 Abstract Lexicon of Migrating Ideas in the Slavic Balkans (18th–21st c.). Vol. 9: Agrarianism, Anarchism, and Socialism 217 AGRARYZM AGRARYZM (Bośnia i Hercegowina) Kwestia agrarna na terenie Bośni i Hercegowiny (dalej: BiH) w najwyraźniej- szej postaci dochodzi do głosu w drugiej połowie XIX wieku, kiedy po obję- ciu przez Austro-Węgry protektoratu nad tym terenem stała się przedmiotem konfliktu między konstytuującymi się tożsamościami narodowymi. Bośniac- ko-hercegowiński pisarz Ivan Lovrenović (ur. 1943) sugeruje jednak, że wła- ściwie cała historia Bośni i Hercegowiny utkana jest z kwestii agrarnej, po- nieważ pasja i miłość do ziemi często przeważała tu nad wszelkimi relacjami społecznymi, a kwestia ta była nierozwiązanym problemem i otwartą raną we wszystkich epokach bośniackiej historii – taka też pozostaje również współ- cześnie (Kulturni identitet(i) Bosne i Hercegovine, 2015). Po zajęciu terenów dzisiejszej Bośni i Hercegowiny przez wojska imperium osmańskiego wprowadzono tu organizację agrarną zwaną systemem timarów. Zgodnie z nim ziemia (arazi miri ‘grunty państwowe’) uważana była w całości za własność państwową, a zatem pozostawała pod jurysdykcją sułtana, który przydzielał ją feudałom służącym w oddziałach nieregularnej jazdy (w zależ- ności od funkcji nazywanych spahisami albo zaimami) jako wynagrodzenie za służbę. Posiadłości ziemskie, zwane w bośniackim wariancie językowym timari i zijameti, dzieliły się następnie na mniejsze części (tzw. čifluk) zarzą- dzane przez muzułmanów oraz baštine (w znaczeniu dziedzictwa material- nego, dziedziny chłopskiej) administrowane przez chrześcijan, którzy – jako członkowie odrębnego milletu – oddawali na rzecz spahisów i zaimów rentę feudalną. W przeciwieństwie do timarów čifluk mógł być dziedziczony lub od- sprzedany, a chłop nie był z nim związany tak jak w systemie feudalnym na zachodzie Europy. Po pokoju w Karłowicach w 1699 roku Bośnia stała się najbardziej nara- żoną na ataki ze strony Habsburgów i Wenecjan prowincją osmańską. Ciężar przygotowania obrony (np. budowy fortyfikacji) spadł na chłopów, którzy do- datkowo zostali obciążeni wyższymi podatkami. Przyczyniło się to do rosną- cego niezadowolenia wśród społeczności muzułmańskiej, czego wyrazem był dziesięcioletni bunt (1747–1757). Od końca wieku XVII w wyniku kryzysu po- litycznego i ekonomicznego w imperium osmańskim zachodził także proces Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek8 obrotu handlowego ziemią należącą do čifluku (čiflučenje), będący rodzajem wywłaszczenia chłopów i sposobem na nie zawsze uczciwe tworzenie wiel- kich posiadłości ziemskich. Choć handel owymi zbywalnymi majątkami był na tym terenie legalny, wątpliwości budził fakt, że brali w nim udział spahisi, jan- czarzy, kupcy czy nawet ulemowie (M. Imamović, Osnove upravno-političkog razvitka i državnopravnog položaja Bosne i Hercegovine, 2006). W skompli- kowanym systemie agrarnym pojawił się tym samym kolejny szczebel zależ- ności, pośredniczący między spahisami i chłopami – čifluk-sahibija, którym najczęściej był sam spahis. Chłopi pańszczyźniani (čifčije/kmetovi) byli w ten sposób pozbawiani możliwości posiadania ziemi. Dodatkowo sprzęgło się to w czasie ze zmianą struktury etnicznej mieszkańców bośniackiego paszałyku. Muzułmanie, którzy dotychczas stanowili większość, stopniowo tracili liczeb- ną przewagę, do czego przyczyniły się przede wszystkim straty poniesione w wojnach z Austrią i Wenecją, epidemie dżumy (ostatnia 1813–1817), a tak- że ruchy migracyjne związane ze sprowadzaniem przez spahisów do čifluku ludności niemuzułmańskiej, głównie z Czarnogóry i Hercegowiny. Punktem zapalnym była także instytucja begluków, czyli posiadłości ziemskich zarzą- dzanych przez bejów (→ bejowie), które nie były objęte regułą feudalną, na- tomiast mogły być dzierżawione zgodnie z intencją beja. Możnowładcami byli muzułmanie, natomiast na ich ziemi przeważnie (choć nie tylko) pracowali chłopi prawosławni lub katolicy. W złożonej strukturze społecznej Bośni i Hercegowiny kwestia agrarna wy- daje się ściśle związana ze sprawami wyznaniowymi i zagadnieniem narodo- wym, choć Muhamed Filipović w pracy Suvremena misao u Bosni i Hercegovi- ni (2004) konstatuje, że mariaż ten jest wynikiem walki politycznej różnych grup narodowych i wyznaniowych o rozwiązanie kwestii agrarnej. Sugeruje, że do takiej interpretacji doszło w wyniku stałego przypisywania temu pro- blemowi wymiaru narodowego i konfesyjnego przez środowiska chorwackie i serbskie. Realia etnokonfesyjne wpływały jednak też na skomplikowany ob- raz kwestii agrarnych. Wśród największych posiadaczy ziemskich dominowali muzułmanie (ok. 90%, prawosławni ok. 6%, katolicy ok. 3%), a wśród ludno- ści poddanej większość stanowili prawosławni (ok. 74%) i katolicy (ok. 21%). Nasilający się proces handlu čiflukami przyczynił się do narastającego wśród chłopów buntu, którego kulminacja przypadła na rok 1875 i stała się jedną z ekonomicznych przyczyn tzw. kryzysu wschodniego (istočno pitanje), jego rozwiązaniem miało być przejęcie kontroli nad tym terenem przez monarchię austro-węgierską w 1878 roku. Kwestia agrarna była jednym z argumentów Austro-Węgier na kongresie berlińskim dla uzasadnienia zajęcia tych terenów. Podkreślano bowiem, że osmańska administracja nie jest w stanie poradzić sobie z przeprowadzeniem koniecznej reformy agrarnej. Austro-węgierska polityka agrarna zakładała natomiast pomoc w wykupie ziem przez chłopów, miała też zapewnić środki na udzielenie kredytów, ale w rzeczywistości no- wym władzom nie udało się tego problemu rozwiązać. Podejmowano nato- miast działania mające na celu kształcenie chłopów w zakresie racjonalnego Agraryzm (Bośnia i Hercegowina) 9 zarządzania ziemią. Stanowiło to część polityki Benjamina Kállaya, zwolenni- ka idei „bośniackości”, budowanej m.in. na związku z ziemią w opozycji do toż- samości narodowej ufundowanej na komponencie wyznaniowym (T. Kraljačić, Kalajev režim u Bosni i Hercegovini (1882–1903), 1987). Idea ta zaszczepiła się po części w środowiskach muzułmanów, którzy w obliczu coraz częstszego przejmowania ziem głównie przez prawosławnych Serbów jako swój politycz- ny priorytet ustanowili nie tylko kwestię zachowania wiary, ale także posiada- nia ziemi. Utrzymanie prawa do ziemi miało nie tylko dowodzić ich odwiecz- nej obecności na terenie Bośni, ale także być czynnikiem odróżniającym od zamieszkujących ten teren Serbów i przesiedlonych Chorwatów (Dž. Juzbašič, Nacionalno-politički odnosi u bosanskohercegovačkom saboru i jezično pita- nje (1910–1914), 1999). W związku z tym kwestia agrarna zajmowała istot- ne miejsce w programach politycznych partii muzułmańskich, służąc jednak w pierwszej kolejności forsowaniu muzułmańskiego punktu widzenia w in- stytucjach monarchii austro-węgierskiej, nie zaś rozwiązywaniu problemów gospodarczych. Pierwsze jasno sformułowane żądania muzułmańskich posiadaczy ziem- skich pojawiły się pod koniec 1895 roku, kiedy bejowie pod wodzą Muharem- -bega Teskeredžicia-Dervišpašicia z Travnika złożyli skargę na złe stosunki z poddanymi. Została jednak odrzucona za sugestią Kállaya, który uważał, że mogłoby to zaszkodzić bejom, gdyby chłopów poparły środowiska serbskie zaangażowane w walkę o autonomię religijno-oświatową (Borba Muslimana za vjersku i vakufsko-mearifsku autonomiju, ur. F. Hauptmann, 1967). Dopie- ro w 1906 roku postulaty agrarne zostają wyrażone expressis verbis w pro- gramie partii Muzułmańskiej Organizacji Narodowej (Muslimanska narodna organizacija – MNO). Mimo że w głównej mierze dotyczyły bejów, formułowa- no je jako kwestie ogólnomuzułmańskie, od których zależy funkcjonowanie społeczności in genere. Bejowie sprzeciwiali się przekształcaniu begluków we własność państwową, uzasadniając, że pozostaje to w otwartej sprzecz- ności z wiarą i jest łamaniem podstawowych zasady szariatu (M. Imamović, K. Hrelja, A. Purivatra, Ekonomski genocid nad Bosanskim Muslimanima, 1992). Współczesne opracowania interpretują działania bejów jako krok ku konser- wacji dotychczasowych relacji feudalnych i reakcję na docierającą tu ideę ka- pitalizmu (→ kapitalizm). Mimo deklarowanej troski o przetrwanie społecz- ności muzułmańskiej w Bośni głębia klasowego rozwarstwienia i napiętych relacji bejów z warstwą chłopską była ewidentna, co dobrze ilustrują głosy w artykułach opublikowanych w czasopiśmie „Musavat” w czasie zamieszek w prowincjach Bosanska krajina i Posavina w 1910 roku, gdzie chłopów nazy- wa się „wiejską masą, w której widać zwykłych rozbójników, bez względu na to, czy są prawosławnymi, katolikami, czy muzułmanami” (tamże). Podobnie jak MNO Muzułmańska Postępowa (Samodzielna) Partia (Muslimanska na- predna (samostalna) stranka) stawiała kwestię agrarną jako problem ogól- nonarodowy. Dla „postępowych” muzułmanów relacje agrarne były „żywymi kwestiami komponentu muzułmańskiego w Bośni i Hercegowinie”. Uważali, Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek10 że przyszłość i przetrwanie muzułmanów w Bośni zależy od tego, czy uda im się zachować prawo własności do ziemi, które stale próbuje im się odbierać („Muslimanska svijest” 1908, cyt. za: tamże). Tak formułowanym postulatom politycznym towarzyszyło konstruowanie tzw. mitu o właścicielach bośniackiej ziemi (mit o vlasnicima bosanske zemlje) (H. Kamberović, „Turci” i „kmetovi” – mit o vlasnicima bosanske zemlje, w: Histo- rijski mitovi na Balkanu, ur. H. Kamberović, 2003). Mit ten jest jedną z bośniac- kich narracji o odwieczności narodu bośniackiego i mówi o kontinuum muzuł- mańskiej elity posiadaczy ziemskich, której korzenie sięgają średniowiecznej arystokracji bośniackiej, a której przedłużeniem miało być społeczeństwo bośniackie w ramach imperium osmańskiego, w tym szeroka warstwa, która wyrosła w wyniku procesu obrotu ziemią čifluków. Jak podkreśla Kamberović, jest on ściśle związany z żywotnym od wieku XIX mitem wykreowanym przez bośniackiego franciszkanina Ivana Franjo Jukicia, który twierdził, że genealo- gicznie bośniaccy właściciele ziemscy wywodzą się z czasów przedosmań- skich, a w czasie podboju Bośni przez imperium osmańskie mieli przejść na islam. Odwołania do tej narracji służyć miały podkreśleniu państwotwórczej roli bośniackich bejów i akcentowaniu ich roli jako strażników tradycji. Teo- rię tę potwierdzać miały naukowe badania m.in. Ćiro Truhelki (1865–1942), który wywodził bośniackie określenie beg od reprezentanta dawnej władzy książęcej (knez) (Historika podloga agrarnog pitanja u Bosni, 1915; O porije- klu bosanskih muslimana, 1934) czy publikowane w czasopismach „Ogledalo” i „Bošnjak” artykuły Mirzy Safvet-bega Bašagicia, w których autor występo- wał w obronie historycznego prawa bejów do ziemi (O bosanskom plemstvu, „Bošnjak” 1894; Kratka uputa u prošlost Bosne, 1900). Bašagić wskazywał, że średniowieczna katolicka szlachta opuściła teren dzisiejszej Bośni, odrzucając przyjęcie islamu, a bośniaccy bogomiłowie (→ Kościół bośniacki), którzy przy- jęli islam, zostali na straży ziemi. Sprzężenie dwóch mitów – o bośniackich bo- gomiłach i historycznym kontinuum prawa do ziemi – wpływało na formuło- wane postulaty polityczne wynikające z przekonania, że naród bośniacki stoi na straży własnej ziemi już od wieków średnich. Po stronie serbskiej wysuwano zaś tezę, że begovat nie ma długiej tradycji, a bejowie weszli w posiadanie ziemi często nielegalnie lub przemocą, co miało służyć przekonaniu serbskich chłopów, że ta ziemia im się należy (M. Ekmečić, Stvaranje Jugoslavije 1790–1918, 1989). Kwestionowano także istnienie w kul- turze bośniackiej jakiegokolwiek głębszego związku z ziemią rozumianą jako metonimia ojczyzny, co podkreślał serbski pisarz Petar Kočić, twierdząc, że relacja ta ma charakter feudalny (wspomina wręcz o feudalnej duszy bośniac- kiej) i nie przekracza granic „posiadania”, czego wyrazem jest gotowość do służenia każdemu, kto zagwarantuje bośniackim feudałom stabilizację, czy jest to Dubrownik, królowie węgierscy, czy Turcy (seria artykułów opubliko- wanych w 1907 i 1911 roku w czasopiśmie „Otadžbina”). Idea agraryzmu zaznaczyła się również w polityce środowisk serbskich w BiH po 1875 roku, jednak – jak pisze historyk Edin Radušić – została zin- Agraryzm (Bośnia i Hercegowina) 11 strumentalizowana i odsunięta na drugi plan przez ideę narodową (→ naród), co w przekonaniu autora świadczy o podporządkowaniu tutejszej polityki wytycznym z Belgradu (Nacionalne ideje i nacionalni razvoj u Bosni i Herce- govini 19. stoljeća – od vjerskog prema nacionalnom identitetu, 2010). Wyraź- niej zwerbalizowana została dopiero po 1905 roku. Wkraczająca do polityki nowa generacja serbskiej inteligencji ostro krytykowała dotychczasowych przywódców walki o serbską autonomię za zaniedbanie kwestii agrarnej. Sami zaś dzięki działalności stowarzyszenia „Prosvjeta” otoczyli serbskich chłopów opieką, widząc w nich potencjał polityczny. Szczególnie aktywny Lazar Dimitrijević, zwolennik radykalnego programu agrarnego, krytykował przywódców autonomicznego ruchu serbskiego za bierność w tym zakresie i nazywał ich „agami”. Kwestię agrarną uważał za istotny element w polityce Austro-Węgier, które – gdyby znalazły środki na wykup chłopów pańszczyź- nianych, a wśród nich większość stanowili Serbowie – miałyby kartę prze- targową, by przekonać warstwę chłopską i tym samym legitymizować wła- dzę (L. Dimitrijević, Agama o agama, „Dan” 1905). Ostrze tak sformułowanej polityki skierowane było zatem głównie w bośniackich muzułmanów. Dużo bardziej umiarkowane były grupy polityczne publikujące na łamach czaso- pism „Srpska riječ”, „Narod” i „Otadžbina”. Ich wspólnym mianownikiem było przekonanie, że – zważywszy na fakt, że 90% społeczeństwa związane jest z rolnictwem – ogólny postęp i dobrobyt zależy od sytuacji wsi. Mimo dekla- racji głoszących, że wszystkie te grupy dążyć będą do rozwiązania konfliktu między bejami i chłopami, pamiętając, by nie działać na szkodę ziemi, której wszyscy są synami (teksty w periodykach „Srpska rije” 1905; „Narod” 1907; „Otadžbina” 1907), w praktyce nie udało się żadnej z nich doprowadzić do rozwiązania sytuacji. W opublikowanym w czasopiśmie „Narod” artykule bę- dącym rodzajem sprawozdania ze spotkania wszystkich trzech grup, podczas którego założono Serbską Organizację Narodową (Srpska narodna organizaci- ja, 1907), skonstatowano w sposób otwarty, że kwestia agrarna nie jest tylko sprawą ekonomiczną, ale również społeczną i polityczną i należy ją rozwiązać z uwzględnieniem interesów narodowych. W chorwackiej polityce kwestia agrarna w Bośni także była podporząd- kowana idei narodowej. Liberalna partia Chorwacka Wspólnota Narodowa (Hrvatska narodna zajednica – HNZ) różniła się jednak wyraźnie od klerykal- nej partii Chorwackie Stowarzyszenie Katolickie (Hrvatska katolika udruga) Josipa Štadlera. Jej przywódcy byli świadomi konieczności zawiązywania so- juszy ponadwyznaniowych ze względu na niewielką liczebność Chorwatów na tym terenie. Unikanie konfliktu w tej materii i ustępstwa w kwestiach agrar- nych były strategią polityczną grupy, wręcz kartą przetargową. Ojciec Didak Buntić z HNZ pisał do Alibega Firdusa, że jeśli muzułmanie określą się jako Chorwaci, katoliccy chłopi dobrowolnie zrezygnują z obowiązkowego wyku- pu, ponieważ nie jest w ich interesie, by ziemia przeszła z rąk chorwackich agów i bejów w ręce serbskich chłopów (I. Kecmanović, Iza kulisa jedne politi- ke, „Pregled” 1957). Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek12 Hamid Svrzo uważa, że kwestia agrarna przyczyniła się wprost do ugrun- towania postaw konserwatywnych w środowiskach muzułmańskich oraz przekonania, że ziemia jest gwarantem przetrwania muzułmanów w Bośni, w związku z czym jakiekolwiek próby zniesienia zależnościowych relacji ag- rarnych i funkcji bejów postrzegano jako zamach na ich tożsamość (Agrarno pitanje, „Samouprava” 1910). Kiedy z rzadka wśród muzułmanów będących posiadaczami ziemskimi pojawiały się głosy, że byliby skłonni ziemię odsprze- dać, natychmiast odgórnie je uciszano i uznawano za działanie szkodliwe. Odpowiedzialność za intensyfikację ruchu chłopskiego w 1910 roku, wy- rażoną protestami w prowincjach Bosanska Krajina i Posavina, przypisa- no środowisku serbskiemu związanemu z czasopismem „Otadžbina”, a sam ruch uznano za „początek terroru, za pomocą którego prawosławni Serbowie chcą usunąć muzułmańskich spahisów z ich ziemi” („Musavat” 1910, cyt. za: M. Imamović, K. Hrelja, A. Purivatra, Ekonomski genocid nad Bosanskim Musli- manima, 1992). Wpłynęło to na zbliżenie muzułmanów i Chorwatów, którzy wspólnie rozpoczęli prace nad ustawą o dobrowolnym wykupie (podpisaną w 1913 roku), w zamian za co Chorwaci oczekiwali poparcia w sprawie języ- ka narodowego w Bośni (1911). Kwestia agrarna stała się więc znowu kartą przetargową w rozgrywkach między trzema walczącymi o dominację poli- tyczną i ekonomiczną grupami, a także jednym ze sposobów kontroli Bośni przez Austro-Węgry, które dążyły do ograniczenia roli Serbów w Bośni. Wiodącą rolę w Królestwie Serbów, Chorwatów i Słoweńców (Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca) w kwestiach muzułmańskich odegrała partia Jugo- słowiańska Organizacja Muzułmańska (Jugoslavenska muslimanska organiza- cija) (skupiona wokół czasopisma „Vrijeme”). Po zakończeniu pierwszej woj- ny światowej i rozpadzie Austro-Węgier kwestia agrarna ponownie staje się tematem organizującym życie polityczne, a w rezultacie przynosi zniesienie systemu feudalnego i rozwiązanie tego problemu (na gruncie bośniacko-her- cegowińskim w 1921 roku), Idea agrarna kanalizuje się w działalności ruchu Organizacja Chłopska (Težačka organizacija – TO), która powstała jako ruch społeczny, niepartyjny, a następnie w 1920 roku przerodziła się w partię Zwią- zek Chłopski w Bośni i Hercegowinie (Savez težaka u Bosni i Hercegovini), potem Związek Rolników BiH (Savez zemljoradnika BiH). Choć organizacja teoretycznie była otwarta na przedstawicieli wszystkich wyznań, skupiała najwięcej Serbów. W wydawanym przez ruch czasopiśmie „Težački pokret” pisano, że muzułmanie dzielą się na dwie grupy: pracowitych, szanowanych rolników, kupców i rzemieślników i na leniwych bejów (R. Đokić Odobravanje kod poslanika zemljoradničke stranke. Žagor na desnici, „Težački pokret” 1921). Ruchowi towarzyszyło przekonanie, że w nowym państwie chłopi będą mieli głos decydujący, ponieważ „wywalczyli to państwo, stanowią 90% społe- czeństwa i od ich postawy zależy, jakie ono będzie” (Rezolucija Glavnog odbora TO u BiH od 7. juna 1920. godine). Interesy chłopa są również zagwarantowane przez fakt, że wszyscy główni politycy wywodzą się z warstwy chłopskiej i dla chłopstwa pracują (Naša država i seljaci, „Težački pokret” 1920). Organizacja Agraryzm (Bośnia i Hercegowina) 13 deklarowała także działanie ponad podziałami religijnymi i etnicznymi, które uznawała za „odgórne spekulacje” (Proglas narodu nakon Rezolucije Glavnog odbora, „Težački pokret” 1920), odrzucając tym samym radykalniejsze propo- zycje Nikoli Pašicia i Stjepana Radicia. Okolicznością niepozwalającą jednak muzułmanom na masowe przyłączenie się do ruchu była bezwzględna walka z bejami, których postrzegano jako spadkobierców systemu feudalnego. Przedstawiciele ruchu wyrażali przekonanie, że skoro warstwa chłopska zapłaciła za zjednoczenie największą cenę, będzie jego najlepszym strażni- kiem. Organizacja państwa miała opierać się na systemie zadrug, co stano- wiłoby rozwiązanie problemów narodowych, a także uniemożliwiłoby jaką- kolwiek „hegemonię, dominację etnosu i wiary” (Težački pokret 1922). Tak ustawiona perspektywa rozwoju ruchu chłopskiego spotkała się z zarzutami o szerzenie komunizmu. Partia Radykalna (Radikalna stranka) oskarżała tak- że ruch o zdradę, ponieważ nie reprezentował interesów narodowych. W cza- sopiśmie „Srpska rije” sugerowano nawet antyserbski charakter ruchu. Taka sytuacja trwała aż do 1937 roku, kiedy coraz wyraźniejsze stały się serbskie tendencje nacjonalistyczne i potrzeba rozwiązania „kwestii chorwackiej”. Mó- wiono nawet wtedy, że należy oddać głos zwolennikom koncepcji narodu jako dobra najwyższego, by środowiska chłopskie na własnej skórze przekonały się, że w koncepcjach nacjonalistycznych nie ma miejsca na szczególną troskę o dobro chłopów. W wyniku takiego rozczarowania miałby nastąpić zwrot ku sprawom wsi i kwestiom rolnym, a także zawiązanie ponadnarodowego po- łudniowosłowiańskiego ruchu agrarnego (M. Gaković, Nekoliko programskih dokumenata Saveza zemljoradnika (Zemljoradničke stranke) iz 1932. godine, 1987). Spodziewany zwrot nigdy w rzeczywistości nie nastąpił. W narracji bośniackich muzułmanów przeprowadzona na początku lat 20. reforma agrarna stała się symbolem przemocy wobec narodu i grupy wyzna- niowej, co sygnalizował już polityk Mehmed Spaho (1883–1939), przywód- ca Jugosłowiańskiej Organizacji Muzułmańskiej. Podobnych głosów nie bra- kowało również po stronie serbskiej, jak choćby dziennikarza Krsto Maricia, który w tekście Muslimani i agrar („Samouprava” 1921) wskazywał na prze- mocowy charakter reformy wynikający z religijnych animozji („begluk Muja Mujagicia zostaje przejęty, bo jest muzułmański, a na begluk Petra Petrovicia nikt nie zwraca uwagi, bo jest prawosławny”). Proces odbierania ziem mu- zułmanom i przekazywania ich ofiarom pierwszej wojny światowej, głównie Serbom, uważany jest natomiast za element procesu kolonizacji BiH (N. Šehić, Bosna i Hercegovina 1918–1925, 1991; A. Purivatra, Političke partije prema ag- rarnoj reformi u Bosni i Hercegovini neposredno poslije 1918. godine, 1967). We wspomnianej publikacji Ekonomski genocid… bezpośrednio wyraża się prze- konanie, że reforma agrarna w stosunku do muzułmanów była przejawem łamania prawa człowieka do równego traktowania przez prawo, do postępo- wania sądowego i prawa do życia. Autorzy twierdzą, że w jej wyniku zamordo- wano dwa tysiące wyznawców islamu i że była przyczyną masowych migracji rodzin muzułmańskich. Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek14 W 1941 roku próbowano doprowadzić do rewizji reformy agrarnej. Ibrahim- -beg Džinić w dokumencie na temat sytuacji reformy agrarnej w BiH prze- konywał, że nie jest prawdziwe twierdzenie, jakoby imperium osmańskie po przejęciu kontroli nad Bośnią odbierało ziemię chrześcijanom i nadawało ją muzułmanom, o czym świadczą proporcje liczbowe muzułmańskich chłopów i chrześcijańskich posiadaczy ziemskich. Widział kwestię agrarną jako sposób na zniszczenie muzułmanów i uzależnienie kraju od polityki Belgradu (Pro- blem agrarne reforme u Bosni i Hercegovini. Korektura nepravde učinjene mu- slimanima, 1941). Zdaniem historyka Husnii Kamberovicia obietnica rozwią- zania problemów bośniackich chłopów mogła być także przyczyną poparcia przez część muzułmańskich bejów utworzenia Niezależnego Państwa Chor- wackiego (Nezavisna država Hrvatska) w 1941 roku (Hod po trnju: Iz bosan- skohercegovačke historije 20. stoljeća, 2011). W komunistycznej Jugosławii, której polityka ekonomiczna skoncentrowa- na była na procesie urbanizacji i industrializacji, kwestie agrarne powracały głównie przy okazji kryzysów ekonomicznych i – jak pisał Vlado Puljiz, praw- nik i specjalista z zakresu polityki społecznej – wtedy wpływały na wzmoc- nienie „agraryzacji społecznej świadomości” (Seljaštvo u Jugoslaviji, 1989). Mimo realnych problemów (np. głód i skrajne ubóstwo) polityka agrarna nie przyczyniła się do rozwiązania realnych problemów lokalnej warstwy chłop- skiej, a wieś stała się swoistą „spiżarnią” miasta, z której korzystano chętnie, jednocześnie niechętnie inwestując w jej rozwój. Kolektywizacja wsi przepro- wadzona w latach 1945–1953, wywłaszczenie i ograniczenia dotyczące wiel- kości posiadanych gruntów miały na celu wyeliminowanie wielkich posiada- czy ziemskich i tzw. równy podział dóbr. Podporządkowanie spraw wsi logice socjalistycznej skutkowało porzuceniem pogłębionej refleksji nad kwestią agrarną na rzecz technokratycznych i niemających pokrycia w rzeczywistości idei wyrażanych hasłami „walki o intensywniejszą produkcję” (J. Broz Tito, Iz izjave predstavnicima štampe na međunarodnom sajmu poljoprivrede u Novom Sadu, 1959) czy „szybkiego podniesienia produkcji rolniczej i jej socjalistycz- nej rekonstrukcji” (tenże, Iz govora na Univerzitetu u Bandungu, 1958). Re- forma agrarna w Jugosławii Tity przyczyniła się także do migracji posiadaczy ziemskich z Bośni do Turcji (między muzułmanami popularne było wówczas powiedzenie „albo do zadrugi, albo do Turcji”). Kwestie agrarne powróciły pod koniec wieku XX w zupełnie odmiennej for- mie. Jedną z cech nowych elit boszniackich w latach 90. była wyraźna chęć ze- rwania z tradycją socjalistycznej Jugosławii i jej afirmacją pochodzenia robot- niczego i chłopskiego, w związku z czym akcentowano zakorzenienie nowych elit w wielkich rodach bejów i agów (Lj. Smajlović, Ex-jugoslawische Kaiser, post-jugoslawische Kleider: Von der Selbstverwaltung zum Nationalismus?, w: Eliten im Wandel. Politische Führung, wirtschaftliche Macht und Meinungs- bildung im neuen Osteuropa, 1998). Ponadto w czasie wojny w Bośni i Herce- gowinie w latach 1992–1995 bośniaccy politycy zatrudniali naukowców (np. Ibrahim Bušatlija, Izet Kubat, Izet Bijedić, Salko Čampara), by stworzyli mapy Agraryzm (Bułgaria) 15 ziem bośniackich, na których zaznaczać mieli te obszary należące do Muzuł- manów oraz „obce” tak, by pokazać, że większość z nich należy do Bosznia- ków. Mapy te stały się zresztą tematem dyskusji podczas zwołanej w czasie wojny Rady Kongresu Boszniackich Intelektualistów (Vijeće Kongresa bošn- jačkih intelektualaca) w 1994 roku (H. Kamberović, „Turci” i „kmetovi” – mit o vlasnicima bosanske zemlje, w: Historijski mitovi na Balkanu, 2003). Muhamed Filipović zauważa, że w kulturze bośniackiej trudno znaleźć – oprócz zjawisk marginalnych – znaczące wpływy filozofii europejskiej. Wy- różnia jednak cztery tendencje, które można odnaleźć na lokalnym gruncie, odnoszące się do myśli narodowo-historycznej, religijnej, socjalistycznej i marksistowskiej, a także myśli agrarno-rewolucyjnej. Jego zdaniem ze wzglę- du na wagę kwestii agrarnej w życiu społeczeństwa bośniackiego oraz udział warstwy chłopskiej we wcześniejszych antyfeudalnych powstaniach agra- ryzm był jedną z najbardziej wpływowych linii kreowania nowych ideologii społecznych i politycznych oraz programów politycznych (Suvremena misao u Bosni i Hercegovini, 2004). Idea agraryzmu, której wyrazem stała się walka o przeprowadzenie reformy rolnej, została w kulturze serbskiej, boszniackiej i chorwackiej w BiH zinstru- mentalizowana i posłużyła do realizacji interesów narodowych. W najmniej- szym stopniu w sporze tym uczestniczyli Chorwaci. Serbowie i Boszniacy na- tomiast posługiwali się nią w celu dowiedzenia lub podważenia odwiecznej obecności na tych ziemiach. Mutapčić E., Bošnjačke (muslimanske) političke stranke prema agrarnoj reformi u Bo- sni i Hercegovini 1918–1923, „Bošnjacka pismohrana” 2007/2008, br. 7; Truhelka Ć., Historička podloga agrarnog pitanja u Bosni, Sarajevo 1915; Truhelka Ć., O porijeklu bosanskog agaluka, „Sarajevski list” II, V, 1912. Ewa Wróblewska-Trochimiuk AGRARYZM (Bułgaria) W języku bułgarskim pojęcie agraryzmu występuje w dwóch wariantach leksykalnych: аграризъм i аграрианизъм, przy czym pierwotne jest to dru- gie, zapożyczone z języka francuskiego lub niemieckiego, i pojawia się już w Българска енциклопедия (red. N. i I. Danczow) z 1936 roku. Wprowadzona tam ogólna definicja – oparta na idei, że ziemia powinna być podzielona mię- dzy ludzi, którzy na niej pracują – powtarza się następnie w kolejnych uję- ciach leksykograficznych, co wymowne, wydanych głównie po 1989 roku. Ze względu na związki z ruchem chłopskim pojęcie to pomijane jest w okresie Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek16 komunizmu, chociaż sam „problem agrarny” należy do najważniejszych kwe- stii polityki partii komunistycznej. Wariant leksykalny аграризъм wydaje się dominować w późniejszym dyskursie (popularno)naukowym, chociaż wystę- puje też w okresie międzywojennym. Podstawy ideowe formułowały się w latach 80.–90. XIX wieku pod wpły- wem narodnictwa rosyjskiego, zwłaszcza w wariancie legalistycznym (Nikołaj Michajłowski i Piotr Ławrow). Chodziło o apel, by zainteresować się losem chłopów i przewartościować kwestię relacji między ludem i inteligencją, która miała pełnić funkcję służącą rozwojowi i → oświeceniu chłopów. Nakładały się na to wpływy zachodnioeuropejskie docierające często za pośrednictwem nie- mieckim, jako że to właśnie tam wielu Bułgarów pobierało nauki w zakresie rolnictwa, a więc agraryzmu i reformizmu społecznego (sięgającego tradycji fizjokratów), które akcentowały rolę rolnictwa, kreując ideał życia wiejskiego jako w pełni moralnego narzędzia walki z nadprodukcją w przemyśle. Celem była ochrona rolnictwa przez odpowiednią politykę handlową, podatkową i kredytową państwa. Głosicielem koncepcji kojarzonych z ideą agraryzmu na gruncie bułgarskim był Bułgarski Ludowy Związek Chłopski (Български земеделcки народен съюз – BZNS). Pierwotnie organizacja ta nosiła nazwę Bułgarski Związek Chłopski i powstała w celu obrony interesów chłopów w obliczu wyzysku wynikającego z nieadekwatnej polityki państwa. Był to protest przeciw- ko podatkom, lichwiarstwu i eksploatacji zacofanej wsi przez miasto. Ruch chłopski ogniskował się wokół pierwszych „branżowych” gazet i czasopism, a także związków nauczycielskich. Jedną z wiodących postaci był Dimityr Dragijew (1869–1943), Bułgar nawrócony na protestantyzm ewangelikal- ny, wyznawca idei tołstoizmu (→ anarchizm – Bułgaria), twórca czasopisma „Справедливост”, które miało charakter oświecicielski i prezentowało arty- kuły na temat rolnictwa, ale i na temat moralnych i religijnych obowiązków chłopów. Jego motto to: „Musisz narodzić się na nowo”. W odróżnieniu od wariantu zachodniego w ruchu bułgarskim podstawową kwestię stanowiło pytanie o los chłopów, a więc o ich status jako rolników w wa- runkach modernizacji kraju, nie zaś sprawa ich uwłaszczenia, jako że wskutek wyzwolenia kraju w 1878 roku grunty rolne znalazły się w ich właśnie rękach. BZNS zostało utworzone w 1899 roku jako organizacja oddolna skupiona wokół wiejskich nauczycieli i agronomów. Wedle statutu z 1900 roku jej celem jest „wyniesienie rolnictwa i jego odrośli, podniesienie moralne i polepszenie materialne sytuacji chłopów i ogólna obrona ich interesów”. W 1901 roku sta- ła się organizacją polityczną, na co wskazywać miało dodanie do nazwy okre- ślenia народен. W procesie tym dały o sobie znać także wpływy socjalistyczne Canko Cerkowskiego (1869–1926). W efekcie zwolennicy linii spod znaku na- rodnictwa – np. Todor Włajkow (1865–1943) – wycofali się z prac organizacji. Kryterium przynależności było pochodzenie lub zamieszkanie na wsi. Ideologia ruchu chłopskiego rozwijała się wraz formowaniem się BZNS jako partii politycznej. Fundamentalne dzieło to Политически партии или Agraryzm (Bułgaria) 17 съсловни организации (1909) głównego ideologa Aleksandra Stambolijskie- go (1879–1923), ale zrąb jej można dostrzec już w tekstach publikowanych w prasie, zwłaszcza na łamach oficjalnego organu „Земеделска защита” w latach 1904–1909. Stambolijski twierdzi, że „to nie teorie stwarzają to, co dzieje się w życiu, a jest dokładnie odwrotnie”, że ideologia jest „samostano- wiąca” (саморасла) i nie ma śladów obcych wpływów, odpowiada potrzebom i warunkom bułgarskim. Ta argumentacja miała charakter perswazyjny, gdyż w istocie można mówić o wpływach i krytycznych adaptacjach socjaldarwini- zmu i neokantyzmu. Agraryzm otrzymał lokalne uzasadnienie już w 1899 roku w manifeście Възвание към българските земеделци, gdzie mowa o fundamentalnym zna- czeniu bułgarskiego rolnictwa dla kraju: „75% ludności zajmuje się rolnic- twem. Chłopi utrzymują kraj i pełnią bezdenne kasy państwowe, eksportują każdego roku do innych krajów produkty rolnicze za miliony. Rolnictwo jest fi- larem, który podtrzymuje Bułgarię. Rolnictwo to główne źródło, z niego płynie bogactwo Bułgarii. Rolnictwo to dźwignia postępu naszej ojczyzny. Rolnictwo to jedyna główna siła, która napędza maszynę naszego państwa. Rolnictwo to dusza Bułgarii i od niego zależy nie tylko nasza niezależność gospodarcza, ale i nasze istnienie jako niezawisłego narodu” („Земеделска защита” 1899). Uwidacznia się postawa preferencyjna wobec drobnych chłopów jako bar- dziej produkcyjnych, bezpośrednio związanych z ziemią, wystawianych na ciosy kryzysów ekonomicznych, ale uzyskujących większe plony, gdyż racjo- nalnie zarządzających swą ziemią. U podstaw tego myślenia znajduje się kult życia wiejskiego i pracy na roli. Apologii podlega drobna własność rodzinna. Preferencja drobnego rolnictwa kosztem wielkich własności charakteryzu- je poglądy niemieckich socjaldemokratów (E. David, Eduard Bernstein, Karl Kautzky – na tego ostatniego powołuje się Stambolijski). Za sprawą Rajko Da- skałowa (1886–1923) mowa jest o własności pracy (трудова собственост). Podkreślenie roli pracy odsyła do poglądów rosyjskich socjalistów-rewolucjo- nistów (tzw. eserowców). W artykule Нашите надежди (1903) Aleksandyr Stambolijski, wskazując na czysto rolniczy charakter kraju, doprowadza do utożsamienia ludu/narodu z klasą drobnych właścicieli i „stanu” chłopskiego jako motoru i reformato- ra rozwoju społecznego. W Принципите на земеделието rozwój rolnictwa przedstawia się jako gwarancję bezpieczeństwa państwa i pielęgnowania naj- wyższych wartości moralnych opierających się na związkach z naturą, ziemią, ojczyzną. Ujawnia się przy tym negatywny stosunek do przemysłu jako źródła wyzysku, ale też do miasta; wskazuje się na potrzebę pomocy ze strony pań- stwa, konieczność wykorzystania osiągnieć technologicznych, ale też zrefor- mowania kapitalizmu (→ kapitalizm – Bułgaria). Dla Stambolijskiego przesłanką są interesy państwa bułgarskiego, jego wa- runki klimatyczne i demograficzne, lecz twierdzi, że generalnie rozwój wszyst- kich narodów zależy od rolnictwa i także w tym kluczu widzi rozwój państw rozwiniętych. Opowiada się przeciw „epidemii industrialnej”, wskazując na Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek18 przewagę potrzeb biologicznych nad luksusem. Imperatyw powrotu do ży- cia wiejskiego pojawia się u niego w nawiązaniu do myśli takich ideologów zachodnich, jak Jules Méline, Emil van de Velde, Eduard David. Teoretyczną bazą jest tu hasło powrotu do ziemi, harmonii, czystości fizycznej i moralnej (J. Méline, Le retour la terre et la surproduction industrielle, 1905). Dlatego drobni rolnicy to „najważniejszy, najbardziej produktywny, najbardziej poży- teczny, najbardziej konieczny, największy i najbardziej radosny i ożywiający element ludzkiej społeczności”. W odróżnieniu od zachodniego wariantu, któ- ry łączy chłopstwo i zwolenników z innych warstw społecznych, wróg jest jasno określony: prawnicy, pośrednicy handlowi, urzędnicy. Dominuje etos społeczny, a nie czysto ekonomiczny. Stambolijski głosi w tym kontekście alternatywne kryterium organizacji społecznej, według sposobu zarobku (съсловно организиране). W efekcie podmiotem BZNS jest jedna grupa społeczna („stan” – съсловие): chłopi, nie- zależnie od ich statusu majątkowego i partykularnych interesów. Różnica mię- dzy klasą i „grupą stanową” wyraża się w sposobie utrzymania, a nie statusie majątkowym. Koncepcja ta podlega największej krytyce tak ze strony kapitali- stów, jak i socjalistów, ale to ona ma być podstawą nowych organizacji gospo- darczych jako reprezentantów politycznych w walce z grupami eksploatujący- mi. W efekcie dochodzi do zmiany rozumienia polityki (→ polityka – Bułgaria) i relacji polityka – ekonomia. Stambolijski odrzuca partie polityczne, uznając je za przypadkowe koterie i gwarantów reżimu. Jeszcze w 1907 roku Dymityr Dragijew w książce Где е спасението за българските земеделци? stwierdza, że wraz z ogłoszeniem wolności i Kon- stytucji tyrnowskiej (1879) cele polityczne zostały osiągnięte, tak więc czas jest na nowe organizacje „stanowe”, jednak partie obróciły się przeciwko na- rodowi i uciekają się do pomocy monarchii. Mimo to istnieje podział na dwa światy: świat pracujących i świat żerujących na tej pracy. Celem bułgarskich agrarystów jest odnowienie całej wspólnoty. W praktyce chłopi powinni się zrzeszać w kooperacje/spółdzielnie. Sto- warzyszenie kooperatywne/spółdzielcze stanowi nie tylko element koopera- tywizmu gospodarczego, ale i ekonomicznego demokratyzmu w społeczeń- stwie. Samopomoc ma wartość moralną, gdyż umożliwia ćwiczenie samego siebie, wysiłek woli, poznanie i samodoskonalenie. Ujawnia się tak wpływ ideału kształcenia (→ kształcenie – Bułgaria) i literatury samokształceniowej: „Samopomoc z moralnego punktu widzenia jest bez wątpienia preferowana: osoba zyskuje większe znaczenie, kiedy problemy rozwiązywane są własnymi siłami, przez wysiłek woli, przez rozwijanie wiedzy w zakresie opanowywania i uprawiania ziemi. Celem jest samodoskonalenie osiągane dzięki własnej sile” („Земеделство знаме” 1903). Myślą przewodnią kooperatywizmu bułgarskiego jest słynna maksyma „Po- móż sobie sam, to i Bóg ci pomoże” (Помогни си сам, за да ти помогне господ). Kooperacje mają być kredytowe, konsumenckie i produkcyjne. Chłopska wza- jemna pomoc możliwa jest dzięki reprezentacji politycznej, prawodawstwu, Agraryzm (Bułgaria) 19 dlatego też pojawia się konieczność posiadania większości w parlamencie, jako że → polityka to narzędzie działania. Z jednej strony chodzi o poparcie i zachowanie inicjatywy chłopów dzięki stowarzyszeniom, z drugiej oczekuje się w tym kooperatywizmie pomocy państwa. Widać tu wpływ Charles’a Gi- de’a i zachodnioeuropejskiego kooperatywizmu/spółdzielczości, ale wobec braku wspólnoty społecznej, wobec fundamentalnego podziału społecznego bułgarscy agraryści dążą ku paralelnym kooperacjom także w innych sferach życia, podchodzą bardziej radykalnie do podziału klasowego. Nedjałko Atanasow (1881–1960) w artykule Значението на кооперациите за гражданското свестяване на гражданите („Земеделско знаме” 1912) stwierdza, że chodzi nie tylko o poprawę stanu majątkowego, ale przede wszystkim o kwestie moralne i polityczne. Kooperacje dają wiedzę i adekwat- ny światopogląd w nowych warunkach/czasach, pomagają w walce o własne interesy, tworzą warunki do rozwoju społecznej aktywności i inicjatywy, uczą walki o prawa polityczne, kolektywizmu, solidarności i szacunku do wspólne- go dzieła, dają możliwość uświadomienia sobie własnej siły: „Kooperacja to szkoła dla najdoskonalszej demokracji, wzorcowa republika, gdzie nie istnieją i nie mogą być tolerowane żadne resztki monarchizmu”. Ruch chłopski aktualizuje hasła walki o postęp społeczny i nie unika teleolo- gizmu. Zasadą jest darwinizm społeczny (znaczenie instynktów biologicznych i życie jako walka i samoutwierdzenie). Uwidacznia się tu wpływ teorii in- stynktów jako siły napędowej ewolucji społecznej. Poglądy Aleksandra Stam- bolijskiego w tym względzie są syntezą poglądów Lorenza von Steina, Ottona Georga Ammona i Ludwiga Woltmanna. Trzy główne instynkty to: żywienie się, przetrwanie i reprodukcja (pogląd darwinistów społecznych). Stambolij- ski wyjaśnia z tego punktu widzenia powstanie podziałów klasowych w spo- łeczeństwie, ale i rozwój polityczny, czyli przemianę demokracji w despotyzm. Dlatego też, chociaż apeluje o podjęcie walki, mówi o pokojowych środkach. Przeciwny jest zarówno pomijaniu w kwestiach rozwoju społecznego aspektu wolicjonalnego na rzecz nieuchronności praw ekonomii (jak u marksistów), jak i koncepcji odwrotnej (neokantystów). To właśnie instynkty stanowią podstawę „życia społecznego, postępu, cywilizacji, kultury ludzkości”. Antropologia Stambolijskiego jest dualistyczna: w człowieku element zwierzęcy jest mimo ciągłego uszlachetniania wieczny: „człowiek/człowiek wiecznie będzie się uszlachetniał, a człowiek/zwierzę wiecznie będzie nie- zadowolony i wiecznie będzie prowadził walkę pod ciągłym naciskiem tych instynktów” (Политически партии или съсловни организации, 1920). Nie ma tu możliwości osiągnięcia wiecznej równości i królestwa ludzkiego, które byłoby różne od zwierzęcego. W tym sensie opowiada się przeciwko socjali- zmowi jako nosicielowi fantazmatycznej idei, obiektywnie nie do zrealizowa- nia, a przy tym wrogiej własności prywatnej. Agraryzm bułgarski staje się więc swego rodzaju „trzecią drogą”, swoistą syntezą najlepszych elementów ideologii skrajnych: kapitalizmu (→ kapi- talizm – Bułgaria) i socjalizmu (→ socjalizm – Bułgaria). Ideologia ta broni Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek20 własności prywatnej, przynajmniej w takim wymiarze, w jakim jest potrzeb- na do pracy i przeżycia (трудовата собственост), a zarazem dopuszcza jej ograniczanie przez państwowo sterowany kooperatywizm; opowiada się za wolną inicjatywą gospodarczą, ale i za interwencjonizmem państwowym. Pra- gnie doprowadzić do połączenia interesu indywidualnego i społecznego. Ideałem politycznym jest народовластие, a więc władza demokratyczna. Ujawnia się tu jednak problem reprezentacyjności – aby parlament był „praw- dziwym pełnomocnikiem i wcieleniem samego narodu”. Agraryzm opowia- da się przeciwko biurokratyzmowi i fałszywej reprezentacji. Demokracja to pierwotna forma rządów, do której należy wrócić. W tym celu należy odrzucić demokrację burżuazyjną i wprowadzić rządy największej grupy społecznej. Chodzi o rządy większości, ale mowa jest również o rządach bezpośrednich – przez inicjatywy obywatelskie i referenda. Radykalność ruchu chłopskiego ujawnia się w sytuacji samodzielnych rzą- dów BZNS (1920–1923). Do wygranych wyborów dochodzi po tzw. katastro- fie narodowej w pierwszej wojnie światowej, w sytuacji chaosu i dominacji tendencji lewicowych. Przeprowadza się reformy we wszystkich sferach (tak- że w szkolnictwie, co skutkuje wprowadzeniem obowiązkowej edukacji pod- stawowej; → oświata – Bułgaria). Uwidacznia się radykalna frazeologia. Rząd Stambolijskiego sprzeciwia się bolszewizmowi, ale ma też aspiracje korygo- wania kapitalizmu. Wzbudza jednak ostatecznie niezadowolenie wszystkich stron, co w efekcie przynosi radykalizację samego ruchu chłopskiego w po- staci idei dyktatury chłopskiej. W 1923 roku dochodzi do przewrotu wojsko- wego, a potem krwawo stłumionego powstania (tzw. wrześniowego). Nowe rządy przynoszą prześladowania szeroko rozumianej lewicy. W BZNS zaś mają miejsce gruntowne podziały: na frakcje centrowe, prawicowe, ale i lewicowe. Okres międzywojenny to rozwój ideologii agrarnej w kierunku ideologii klas średnich, co wskazuje na proces przysposabiania do polityki establish- mentu. Zwolennicy agraryzmu prezentują swoje ugrupowanie jako ulokowa- ne pomiędzy proletariatem i burżuazją, pracą i kapitałem, jako pośrednika społecznego i w efekcie – gwaranta harmonii. Coraz mniej mówi się o antago- nizmie chłop – miasto/inteligent, a coraz więcej o problemach modernizacji, nie tylko wsi. W tym okresie tworzą się też związki z komunistami, ujawniają się lewicowe tendencje. W latach 30. nasila się fala propagandy powtarzająca wszystkie agrary- styczne tezy z początku wieku. Ciekawym świadectwem są artykuły publiko- wane na łamach czasopisma „Философски преглед” (1929–1943), mające na celu nie tyle popularyzację ideologii, ile jej objaśnienie w szerokim kontekście dziejowym. Akcent pada niezmiennie na naturalną genezę ruchu, na charak- ter „żywiołowy”, nie „gabinetowy”. Agraryzm ma być owocem obiektywnych warunków społecznych i ekonomicznych. Uwaga ta stanowi odpowiedź na po- wtarzające się zarzuty, że nigdy nie miał on w Bułgarii podłoża i w tym sensie jest jedynie efektem demagogii. W książce Земеделско движение в България (1923) Kosty Spisarewskiego mowa jest nawet o tym, że agraryści to „nowi Agraryzm (Bułgaria) 21 bogomiłowie ze wszystkimi negatywnymi cechami swych poprzedników” (→ bogomilstwo). Drugim wątkiem w tych publikacjach jest wielkie rozcza- rowanie chłopów partiami politycznymi, które dążą ich zdaniem do zdobycia władzy dla własnych korzyści. W tym kontekście Georgi Wartolomeew (Върху идеологията на земле- делското движение в България, „Философски преглед” 1932) powojenny kryzys uznaje za etap przejściowy między starą i nową (zgodną z ideologią agraryzmu) formą rządzenia. Co ciekawe, punktem odniesienia jest tu ideał umowy społecznej Jeana-Jacques’a Rousseau. Tylko odejście od demokracji politycznej na rzecz gospodarczej i zagwarantowanie parlamentaryzmu opar- tego na interesach grup społecznych uczyni prawo wyrazem wspólnej woli ludu/narodu. Jeszcze dalej w apologii idzie Nikoła Agynski (Аграризмът и идеологията на земледелското движение, „Философски преглед” 1933), który wskazu- jąc na decydujące znaczenie uprawy roli dla rozwoju kultury i nauki, ogłasza chłopa ojcem cywilizacji. Pozytywny obraz agraryzmu budowany jest na pod- stawie dwóch tez: po pierwsze ideologia ruchu chłopskiego walczy zarówno z „imperialistycznym kapitalizmem”, jak i „rewolucyjnym socjalizmem”; po drugie – oferuje prawidłowy fundament związków narodowych. Chłop to wszakże nie tylko wyraziciel i nosiciel bułgarskości, prawdziwy patriota, zdol- ny do poświęcenia się dla dobra państwa, ale też potencjalny zbawiciel ludz- kości. Głosząc bowiem „zdrowe uczucie narodowe”, może wydobyć ludzkość z sytuacji pomieszania języków i pojęć i tak odnowić powojenny świat. Swoistą syntezą podejmowanej tematyki i argumentacji na rzecz agraryzmu na gruncie bułgarskim jest książka Michaiła Niczkowa Историческа роля на земеделското движение в България (1933). Autor buduje pochwałę ruchu chłopskiego, wskazując na historyczne konteksty wrogości ze strony innych grup społecznych. Podstawowe pytanie odnosi się do ideału „ruchu narodo- wego”, przy założeniu, że tylko takie przyniesie zbawienie Bułgarii. Autor ana- lizuje poszczególne aktualne ideologie i ruchy, zaprzeczając, że mają charak- ter „narodowy”. Argumentuje, że nie wynikają z warunków lokalnych, ale są zaadaptowane, importowane z zagranicy, i w tym kontekście odrzuca faszyzm (→ bułgarski faszyzm) jako nieodpowiadający Bułgarom. Zarzuca wyobcowu- jącej się inteligencji, że przyjmuje marksizm, przez co nie tyle chce wyjaśnić rzeczywistość, ile ją zmieniać, jako że idee socjalistyczne nie odpowiada- ją warunkom bułgarskim. Jak wskazuje, tylko ruch chłopski jest prawdziwe „narodowy”. Agraryzm musi się rozwijać teoretycznie i zwiększyć wpływy, bo to chłopi są nośnikiem prawdy i postępu, gdyż bronią interesów większości i służą wszystkim, choć sami sytuują się między pracą i kapitałem: chłop to właściciel, ale ciężko pracujący. Autor apeluje o poszerzenie bazy społecznej i przyjęcie w szeregi ruchu także inteligencji, gdyż koniec końców bułgarski agraryzm to „strażnik narodu, ziemi i państwa”. Kulminacją procesu rzutowania zjawiska agraryzmu w przeszłość wyda- je się tekst Kiriła Nedewa Ролята на земеделската маса при създаване Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek22 на демокрацията („Философски преглед” 1933), według którego ruch chłopski to przyczyna powstania demokracji ateńskiej. Niemniej na szczegól- ną uwagę zasługują próby ulokowania korzeni zjawiska we własnej historii. Za przykład mogą służyć książki Borysa Paszewa, będące skądinąd jednym z ostatnich akordów ruchu chłopskiego – zanim został wchłonięty przez partię komunistyczną. W Ролята на селячеството в обществените борби (1946) powtarza się tradycyjne argumenty, że wieś to królestwo pracy, strażnik war- tości narodowych i twórca żywotnej energii narodowej, a chłop to kręgosłup każdego kraju, chociaż jednocześnie obiekt eksploatacji i przemocy. Dzieje rozwoju chłopstwa – uwikłanego w ciągłą walkę o „chleb i wolność” – stają się w ujęciu Paszewa drogą ku epoce demokracji gospodarczej. Tylko ideolo- gia agrarystyczna odpowiadać ma interesowi narodu, bo jest obrońcą słabych, niesie patriotyzm i wolność od faszyzmu. Kulminacją zaś jest stwierdzenie, że to tradycja postępowa i wolnościowa (→ postęp). I właśnie w tym kontekście pojawia się odniesienie do historii bułgarskiej: „Idee Rousseau, Monteskiusza, Woltera, hasła rewolucji francuskiej, a potem i idee dzisiejszego agraryzmu mają korzenie w głębokim systemie społeczno-politycznym doktryny bogo- milskiej, która była w pełnym sensie ruchem chłopskim”. Wątek → bogomil- stwa znajduje rozwinięcie w książce Богомилското учение и съвременния аграризъм (1947). Paralela między średniowieczną herezją i agraryzmem opiera się zarówno na okolicznościach powstania (eksploatacja ze strony pań- stwa i Kościoła), jak i osobie przywódcy (pochodzenie, charyzma, głoszone ideały, męczeńska (sic!) śmierć). Język opisu cechuje anachroniczność i kon- taminacja dyskursów: lewicowego (antyfaszystowskiego) i narodocentrycz- nego. Akcent pada na rolę Bułgarii w dziejowym postępie (→ postęp – Buł- garia) i wyraża się w misjonistycznej sekwencji: → bułgarskie dziedzictwo cyrylometodejskie → bogomilstwo – agraryzm. Książka kończy się wymowną wizją przyszłego triumfu „wiecznych idei” ruchu chłopskiego: „Pop Bogomił i Aleksandyr Stambolijski to dwoje ukochanych dzieci bułgarskiego geniusza narodowego. Nasz naród się nimi szczyci. Dzięki nim okazał się równy, a może i przewyższył wiele innych większych i starszych narodów. Naród bułgarski ma swoją przeszłość: bogomilstwo to jego duma. Ale ma i swoją przyszłość: agraryzm wyprowadzi go na drogę postępu, ku dobrobytowi”. W literaturze przedmiotu agraryzm prezentowany jest jako „trzecia dro- ga” i tak poddawany krytyce zarówno przez zwolenników kapitalizmu, jak i socjalizmu. Po 1944 roku w związku ze zdławieniem ruchu chłopskiego po tzw. rewolucji 9 września (→ rewolucja – Bułgaria) w historiografii mark- sistowskiej pojawiła się ocena negatywna, stopniowo zmiękczana w związku z włączeniem tej tradycji do frontu robotniczo-chłopskiego w nurcie lenini- zmu. Po 1989 roku doszło do częściowej rehabilitacji i rewitalizacji ruchu, naznaczonej wszakże wciąż ambiwalentną oceną postaci Stambolijskiego, jednak ze względu na zmianę stratyfikacji społecznej ludności i charakteru własności wiejskiej agraryzm nie jest obecnie w Bułgarii istotnym elemen- tem polityki. Agraryzm (Chorwacja) 23 Даскалов Р., Аграристки идеологии и селски движения на Балканите, w: Пре- плетените истории на Балканите, т. 2: Пренос на политически идеологии и ин- ституции, състав. и науч. ред. Р. Даскалов, Д. Мишкова, София 2014; Огнянов Л., Българският земеделски народен съюз 1899–1912, София 1990; Седев В., Въведе- ние към аграризма. Опит за изясняване идейно-теоретическа основа на Земе- делското движение, София 2004; Bell J. D., The Genesis of Agrarianism in Bulgaria, „Balkan Studies” 16, 2 (1975), p. 73–92. Ewelina Drzewiecka AGRARYZM (Chorwacja) Narodna enciklopedija srpsko-hrvatsko-slovenačka opublikowana w 1925 roku (ur. J. Šentija) ani Opća enciklopedija wydana przez Jugoslavenski leksikograf- ski zavod w 1977 roku (ur. S. Stanojević) nie zawierają hasła „agraryzm”, po- dają jednak hasło „agrarna reforma”, opisując proces następujący po pierw- szej wojnie światowej, którego celem była zmiana proporcji między małymi i wielkimi posiadaczami ziemskimi przy pomocy parcelacji dóbr. Efektem tej reformy miało być także definitywne zniesienie pozostałości feudalizmu: poddaństwa (kmetstvo) w Bośni i Hercegowinie oraz południowej Serbii (tzw. čifčije), a także kolonatu w Dalmacji. Autorzy hasła wskazują na fakt, że refor- mę agrarną przeprowadzała będąca przedstawicielem interesów chłopstwa burżuazja. Hrvatska enciklopedija z roku 1999 (ur. D. Brozović) wprowadza hasło „agraryzm”, rozumiany jako społeczno-polityczna teoria i ruch powstały w połowie XIX wieku w Niemczech (autorstwo pojęcia przypisuje się Alberto- wi Schäfflemu). Pojawienie się agraryzmu jako ruchu politycznego poprzedza w Chorwacji refleksja naukowa nad zagadnieniami związanymi ze wsią i jej mieszkańcami. Prekursorem tego typu badań był Ognjeslav Utješenović Ostrožinski (1817– 1890), autor wydanej w 1859 roku w Wiedniu pracy Južnoslavenske zadruge (Die Hauskommunionen der Südslaven). Związany z ruchem chorwackiego iliry- zmu Utješenović opisywał modele zadrug, które widział jako podstawę orga- nizacji społecznej ówczesnej Chorwacji. Miały zapobiec kryzysowi wsi wyra- żającemu się w ubożeniu jej mieszkańców i intensywnej migracji do ośrodków miejskich. W ślad za Utješenoviciem poszedł również pochodzący z Dalmacji Baltazar Bogišić (1834–1908), historyk i etnolog, który, zdobywszy wykształ- cenie prawnicze i filozoficzne w największych ośrodkach europejskich (naj- pierw w Wenecji, potem Wiedniu, Berlinie, Paryżu, Monachium, Giessen i He- idelbergu), skoncentrował się w badaniach na prawie zwyczajowym wśród Słowian południowych. Jako pracownik słowiańskiego oddziału biblioteki Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek24 dworskiej w Wiedniu (obecnie Austriackiej Biblioteki Narodowej słynącej z największego zbioru slawików poza krajami słowiańskimi, w tym ogrom- nej kolekcji prac chorwackich) nawiązał kontakt z chorwackimi naukowcami i działaczami politycznymi, od których zapewne zaraził się ideą słowianofil- stwa. W wieku XX socjologia wsi rozwija się dzięki badaniom Dinka Tomaši- cia (1902–1974), prawnika, demografa i socjologa, który w latach 1943–1973 wykładał na Indiana University w USA. W swoich analizach szczególną uwa- gę poświęca tezie o dialektycznym rozwoju kultury chorwackiej (Društveni razvitak Hrvata, 1937; Politički razvitak Hrvata, 1938), kształtującej się jako wypadkowa kultury zadrugi (homogenicznej, o niskim stopniu dyferencjacji, kolektywistycznej) i kultury plemiennej (indywidualistycznej, patriarchalnej, hierarchicznej i autokratycznej). Mniej więcej w połowie XX wieku socjolodzy wsi podejmują metarefleksję na temat uprawianej dziedziny, zakreślając jej granice jako empirycznej nauki o wsi w ujęciu historycznym, ekonomicznym i psychologicznym (S. Dubić, Sociologija sela, 1941). Nowoczesna socjologia wsi podążała w dwóch kierunkach. Po pierwsze, składały się na nią badania diachroniczne obejmujące historyczne, ekonomiczne i polityczne warunki roz- woju chłopstwa (np. kapitalizm jako czynnik transformacyjny, zbieranie i sys- tematyzowanie danych źródłowych – B. Stojsavljević, Povijest sela – Hrvatska, Slavonija, Dalmacija 1848–1918, 1973), nierzadko z wyrażanym explicite ża- lem z powodu przemian wsi, które miały doprowadzić do utraty jej tożsamości (M. Mirković, Agrarna politika, 1940; Seljaci u kapitalizmu, 1952; Ekonomska historija Jugoslavije, 1958). Drugi kierunek wyznaczały nowe nurty antropo- logiczne i socjologiczne, które znalazły odzwierciedlenie w badaniach prowa- dzonych przez absolwentkę Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley Verę Stein Erlich, poświęconych relacjom rodzinnym i sytuacji kobiet (Porodica u transformaciji, 1964) oraz w pracach na temat sytuacji młodzieży w struktu- rach wiejskich (E. Dilić, Društveni položaj i orijentacija seoske omladine, 1971). Wzmożone zainteresowanie naukowe wsią skutkuje założeniem w Zagrzebiu w latach 1962–1963 Instytutu Agrarnego (Agrarni Institut) i uformowaniem tzw. zagrzebskiej szkoły ruralno-socjologicznej (zagrebačka ruralnosociološka škola), z którą związani byli Stipe Šuvar, Svetozar Livada, Vlado Puljiz, Vlado Cvjetičanin i in., a która największe sukcesy naukowe odnotowywała w latach 60.–80. (jednym z najważniejszych osiągnięć środowiska było założenie czaso- pisma „Sociologija sela”). Zdaniem ekonomisty i publicysty Alfonsa Hribara (1881–1972) do pełnej realizacji idei agraryzmu na gruncie chorwackim doszło dopiero na począt- ku XX wieku. Hribar podkreśla, że nowa sytuacja ekonomiczna, w jakiej zna- lazło się społeczeństwo zamieszkujące ten obszar, będąca efektem procesu industrializacji i rozprzestrzeniania się idei → kapitalizmu, doprowadziła do znacznego pogorszenia sytuacji chłopstwa (Nova politika: Agrarizam i ekonom- ski problemi Društva naroda, 1930). Chociaż już ideolog Partii Prawa (Stran- ka prava) Ante Starčević (1923–1896) alarmował, że „mieszkańcy miast (…) mają i solidną wiedzę, i własność, i całą władzę w rękach (…), a chłopi są bez Agraryzm (Chorwacja) 25 własności i bez wiedzy, zatem i bez prawa, a przy tym najwięcej pracują i cier- pią dla dobra ogółu” (Ustav Francezke, 1889), to za jego słowami nie szły żadne konkretne propozycje włączające wieś w aktualną politykę. Dopiero w 1904 roku Antun Radić i inni założyciele Chorwackiej Partii Chłopskiej (Hrvatska se- ljačka stranka) zaznaczają, że w ich program wpisane będzie działanie na rzecz zjednoczenia i organizacji państwa na podstawie zasad, prawa i wiary, wspól- nych i chorwackiemu ludowi (chłopstwu), i inteligencji, która z nim współod- czuwa i podobnie myśli (A. Radić, Sabrana djela, knj. 7, 1936). Radić łączy dzia- łalność polityczną z badaniami społeczności wiejskich. Od 1897 roku redaguje „Zbornik za narodni život i običaje Južnih Slavena”, prowadząc równolegle ba- dania etnograficzne zwieńczone pracą Osnova za sabiranje i proučavanje građe o narodnom životu (1897), która jest podwaliną chorwackiej etnologii i dzięki której zyskał miano ojca chorwackich badań etnograficznych. Ideowym funda- mentem jego badań było przekonanie, że kultura wsi jest kulturą autentyczną, a tradycje podtrzymywane przez chłopstwo to podstawa wszelkich wartości. W wyniku podziału kultury na dwa typy – serca (lud, wieś) i rozumu (panowie, miasto) oraz przypisania kulturze chłopskiej „źródłowości” (izvornost) będącej synonimem prawdziwości, czystości i szlachetności, pierwszy oficjalnie optuje za powierzeniem ludowi całkowitego prawa do sprawowania rządów, projek- tuje też chorwacką tożsamość narodową ufundowaną na kulturze wsi. Podło- żem takiego myślenia jest przekonanie o realizującej się w warstwie chłopskiej idei godności istoty ludzkiej, sprawiedliwości, wolności i egalitaryzmu. Przedłużeniem takich poglądów była polityka uprawiana przez jego bra- ta Stjepana Radicia (1871–1928). Głoszona przez nich obu idea agraryzmu skutkowała upodmiotowieniem warstwy chłopskiej, przyznaniem jej znacze- nia w życiu politycznym kraju. Pojęcie „agraryzm” Radić mógł przejąć z pra- cy pochodzącego z Polski, a piszącego głównie po niemiecku i wykładającego w Grazu socjologia i prawnika Ludwika Gumplowicza Sociologie et politique (1898). W tym ujęciu agraryzm był postrzegany jako konieczność historycz- na, jeden z etapów → ewolucji. Choć sam Radić nie podejmuje bezpośrednio na ten temat dyskusji, tego rodzaju ewolucjonistyczną koncepcję rozwijano w Chorwackiej Partii Chłopskiej, głównie w pracach Rudolfa Hercega (1887– 1951), który uważał ruch wiejski za jeden z etapów rozwoju narodu. W ruchu tym widział zaczerpnięte od innych grup społecznych elementy: od arystokra- cji – ideę państwa, od mieszczan – ideę praw demokratycznych, a od robotni- ków – organizację. W optyce chorwackiej centrum słowiańskiego ruchu agrarnego była czeska Praga, w której w latach 1921–1938 siedzibę miało Międzynarodowe Biuro Agrarne zrzeszające wszystkie partie o takiej orientacji ideologicznej w Euro- pie. Czeski ruch agrarny widziano jako wyraz oporu wobec polityki niemiec- kiej, a także sposób na asymilację ludności słowackiej, upatrując w nim wzoru dla lokalnej sytuacji. W nowej koncepcji chłopstwo nazywano zatem „klasą przyszłości” (stalež budućnosti) czy „klasą, która tworzy sedno chorwackiego narodu” (stalež koji Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek26 čini bit hrvatske nacije). Radić zdawał sobie sprawę, że dłuższe ignorowanie chłopów jest niemożliwe, zwłaszcza że w tym czasie stanowili 80–90% społe- czeństwa, czyli największy odsetek w całej monarchii austro-węgierskiej. Ten nowy sposób widzenia warstwy chłopskiej zbiegł się także w czasie z refor- mą wyborczą, która przyznawała części chłopów prawo głosu (1910). Oprócz argumentu liczebności podkreślano kluczową rolę ekonomiczną wsi – w sto- sunku do niej pozostałe grupy społeczne pozostawały w relacji zależności. Przekonanie, że kultura wiejska jako model harmonijny ma być fundamentem chorwackiej wspólnoty narodowej, wynikać miało również z przypisywania tej grupie społecznej odwieczności i historycznego kontinuum. Uprzywilejo- wane miejsce gwarantowała też przypisywana chłopom przez Radicia umie- jętność rozumienia potrzeb wszystkich warstw społeczeństwa: właścicieli ziemskich, robotników, kupców. Interesy wsi miały być syntezą i reprezentacją potrzeb innych środowisk. Zasady, które wytyczały modus vivendi tych grup, kontaminowała właśnie warstwa chłopska. Idea agraryzmu miała więc być sposobem na osiągnięcie jedności narodowej, a zatem pełniła funkcję inną niż na przykład bułgarski ruch agrarny (→ agraryzm – Bułgaria), który w wyso- kim stopniu zantagonizował społeczeństwo. Współcześni badacze zauważają, że tak sformułowana koncepcja narodu (→ naród), opierająca się na dominacji jednej warstwy społecznej – chociaż miała być zaprzeczeniem marksistow- skiej tezy, że nowoczesne społeczeństwa fundowane są na konflikcie klaso- wym – była zaprzeczeniem nowoczesnych idei państwowych (T. Cipek, Ideja hrvatske države u političkoj misli Stjepana Radića, 2001). Należy podkreślić, że koncepcja agraryzmu miała podłoże w szczególnym stosunku Radicia do ziemi (będącym jednocześnie elementem doktryny spo- łecznej i wyrazem światopoglądu działacza), łączącym wymiar ekonomiczny i moralny. Uważał bowiem, że posiadanie choćby małego kawałka ziemi daje jednostce poczucie godności. Przed państwem stawiano zatem zadanie za- gwarantowania takiego posiadania, które miało zarazem uniezależnić społe- czeństwo od gwałtownych zmian rynkowych. Ruch agrarny reagował także na ówcześnie najbardziej palące kwestie: pojawienie się socjalizmu, kapitalizmu i proces industrializacji. Zdania w tej kwestii były jednak podzielone. Stjepan Radić uważał szybkie tempo rozwoju za niepożądane, osłabiające relacje mię- dzyludzkie, budujące zależność człowieka od maszyn, wprowadzające relacje zależnościowe („jerbo u gospodarskoj proizvodnji čovjek je svoj gospodar a u tvorničkoj industriji čovjek je stroju rob” (Državna i narodnostna ideja s gledišta socijalne znanosti, „Mjesečnik pravničkoga društva”, XXV, 1909). Inne koncepcje głosiły jednak, że konieczne jest szybkie uprzemysłowienie, które zapewnić może połączenie sił agrarnych i robotniczych (M. Marjano- vić, Obnova. Zbornik za inicijativu i diskusiju poratnih problema, 1918). Głosy te pojawiać się będą odtąd regularnie w rozmaitych wcieleniach, jak choćby zwerbalizowana przez Božidara Murgicia, redaktora publikacji Sabrana djela Antuna Radića (1936–1939), propozycja, by chorwaccy chłopi przejmowali z Zachodu technologię, naukę, system polityczny i oświatowy, ale napełniali Agraryzm (Chorwacja) 27 tak zarysowaną infrastrukturę i szkielet funkcjonalny swoim duchem i wła- snymi wartościami. Miało to zapobiec skazaniu ich na cywilizacyjne zapóźnie- nie i pielęgnowanie prymitywizmu. Partia chłopska nie wyobrażała sobie jednak takiego mariażu z kilku przy- czyn. Po pierwsze chłopi uosabiają wszystkie potrzebne cechy robotnika, jak również wyrażają jego interesy. Po drugie zaś dlatego, że agraryzm miał być tak zwaną trzecią drogą, alternatywą wobec kapitalizmu i socjalizmu. Klasie robotniczej zarzucano bowiem zbytnie dążenie do socjalizmu i oddalanie się od wartości podstawowej, jaką jest ziemia. Radić krytykował socjalizm jako doktrynę materialistyczną, uznając politykę ludową za realistyczną. Zasad- niczą różnicą między robotnikiem i chłopem była ich motywacja – pierwszy z nich kieruje się chęcią wzbogacenia, drugi zaspokojenia podstawowych po- trzeb życiowych. Ruch agrarny – mający charakter personalistyczny – stanowić miał także rodzaj oporu wobec kolektywistycznego bolszewizmu. W alterna- tywnych wersjach agraryzmu pojawiała się natomiast próba skonstruowania bytu politycznego łączącego warstwę chłopską i robotniczą, najchętniej pod egidą jugosłowiańską (Marjanović), co dla chorwackiej partii chłopskiej było scenariuszem nie do przyjęcia, jako że agraryzm był inkarnacją idei integra- cyjnej i niepodległościowej. Jednym z wyrazów poszukiwania nowej drogi w obliczu patowej sytuacji narodu chorwackiego w ramach monarchii austro-węgierskiej była alterna- tywna wobec niemieckiej idei Europy Środkowej koncepcja tzw. Naddunaj- skiego Związku Państw i Narodów (Podunavski savez država i naroda), w któ- rym prym wieść miała zjednoczona warstwa chłopska. W innych chorwackich wizjach ta konfederacja miała być wspólnotą bałtycko-dunajsko-bałkańską. Jednak z perspektywy Radicia nie do zaakceptowania był komponent bałkań- ski. W tej kwestii z zainteresowaniem śledzono przede wszystkim działalność Słowaka Milana Hodžy, autora projektu powiązania Czech, Austrii, Węgier, Ru- munii i Jugosławii unią celną, mającą być pierwszym krokiem do integracji gospodarczej i politycznej Europy Środkowej. Dążenie do zmniejszania różnic społecznych, burzenie wierzchołka spo- łecznej piramidy, a także podnoszenie poziomu życia warstwy chłopskiej, które za cel stawiał sobie ruch agrarny, musiało odbywać się na drodze dzia- łalności oświatowej. Szczególną rolę w roz powszechnianiu idei agrarystycz- nych odegrała założona w 1920 roku przez Chorwacką Partię Chłopską orga- nizacja „Seljačka sloga”, której głównym celem było aktywizowanie ludności wiejskiej przez działalność kulturalno-oświatową (promowanie czytelnictwa, walka z analfabetyzmem, pielęgnowanie folkloru, pomoc przy organizacji pracy stowarzyszeń i grup wiejskich, zakładanie zadrug, pomoc przy roz- wiązywaniu konfliktów między chłopami). Agraryzm stawał się synonimem szerzenia edukacji na wsi. Jego zwolennicy zakładali ludowe uniwersytety i organizowali kursy dokształcające. Takie podejście było jednocześnie wyra- zem pacyfistycznego i legalistycznego podejścia Chorwackiej Partii Chłopskiej i jej głównego motoru – braci Radiciów do kwestii polityki, wyrażającego się Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek28 w negacji wszelkich form rewolucji (→ rewolucja). Jak twierdzi Suzana Leček, zasadniczym długofalowym celem organizacji było wprowadzenie wsi w no- woczesność, wyrównanie dotychczasowego zapóźnienia chłopstwa (S. Leček, Ustrojavanje Seljačke sloge u Slavoniji, Srijemu i Baranji (1925.–1941.), 2002). Działanie organizacji zostało jednak zabronione w 1929 roku. Publicyści i działacze polityczni nie ograniczali się zatem jedynie do diagnozy sytuacji, ale również aktywnie angażowali się w poprawę sytaucji wsi. W tym celu kolportowano w środowiskach chłopskich materiały dydaktyczne i broszury (np. O narodnom gospodarstvu Josipa Predaveca, 1909), które były swoistymi przewodnikami ekonomicznymi. Wyjaśniano w nich kwestie absolutnie pod- stawowe: czym jest pieniądz, rynek, cło, pisano o konieczności organizacji do- wozu towarów, ale przede wszystkim uświadamiano konieczność dystrybucji dóbr (zarówno ich zbywania, jak i nabywania). Równolegle do koncepcji braci Radiciów rozwijały się także inne wersje ruchu agrarnego. Największe natężenie dyskusji widoczne jest zaraz po za- kończeniu pierwszej wojny światowej. Problemem szczególnym w Austro- -Węgrzech było współistnienie w ramach jednego organizmu politycznego różnych typów gospodarki: zachodniej – industrialnej i południowo-wschod- niej – agrarnej. Ponadto – zwłaszcza w części węgierskiej – długo zachowy- wały się resztki struktur feudalnych. Atrakcyjnym rynkiem zbytu były przede wszystkim południowe ziemie monarchii. Reforma rolna została na obszarze południowej Słowiańszczyzny rozwiązana tzw. odgórną rewolucją (inaczej niż w Rosji). Zamarkowany w połowie XIX wieku proces zniesienia feudali- zmu został ponownie podjęty na początku XX wieku. Rada Narodowa (Na- rodno vijeće) w Zagrzebiu 26 listopada 1918 roku wydała decyzję o zniesie- niu feudalizmu, przeprowadzeniu parcelacji i ekspropriacji. Pierwszeństwo w przydziale ziemi miały sieroty wojenne, inwalidzi i wdowy po żołnierzach, którzy walczyli o wyzwolenie i zjednoczenie Serbów, Chorwatów i Słoweń- ców. Przydział ziemi miał również na celu zwiększenie zobowiązań wobec no- wego państwa, a także przywiązanie do niego w poszczególnych królestwach i „umnožavanje nacionalnih elemenata” za pomocą wewnętrznej kolonizacji. Wydarzenia te wpłynęły na całkowite pozbawienie agraryzmu charakteru rewolucyjnego. Pierwsza wojna światowa zakończyła definitywnie system feudalny w Europie, w następstwie tego faktu powstała koncepcja stworzenia na bazie ruchu agrarnego nowego porządku społeczno-politycznego, który miał być alternatywą dla kapitalizmu i radykalnego socjalizmu. Alfons Hribar pisze, że w tej wersji słowiańskiego agraryzmu Europa Zachodnia widziała elementy słowiańskiego mistycyzmu i anarchizmu. Twierdził, że jest to zro- zumiałe, bo słowiańska dobra natura, hojność i dobroczynność (filantropia) są przeciwieństwem surowego egoizmu zachodniej Europy, która uważa Sło- wian za niezdolnych do jakiegokolwiek konstruktywnego życia społecznego. Okres po pierwszej wojnie światowej (1918–1921) upłynął zatem na poszu- kiwaniu możliwych dróg rozwoju idei państwowych i ekonomicznych. Ście- rały się tu i dyskutowały ze sobą dwa dominujące światopoglądy: tradycyjny Agraryzm (Chorwacja) 29 i nowoczesny (innowacyjny). Agraryzm – dzięki decentralizacyjnemu, refor- matorskiemu i antykapitalistycznemu charakterowi – utożsamiano z proce- sem modernizacji. Ten sposób myślenia odzwierciedlają dyskusje na łamach wychodzącego w Zagrzebiu czasopisma „Nova Evropa”, z których jasno wyni- ka, że stosunku do wsi nie dyktuje sentymentalizm, romantyzm czy nawet ka- pitalistyczne pobudki, ale chęć stworzenia postępowego organizmu politycz- nego, na czele którego stanie warstwa chłopska, a w jej interesie leżeć będzie produkcja dóbr, opieka zdrowotna, uczciwa administracja, nowoczesna orga- nizacja instytucji publicznych i oświaty, czyli wszystko to, co utożsamia się ze zmodernizowanym państwem (T. Ostojić, Seljačka demokratija, „Nova Evropa” 1920, br. 1). Ponadto, jak zauważał Alfons Hribar, po powstaniu Królestwa Ser- bów Chorwatów i Słoweńców (Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca) niepodję- cie żadnych działań mających na celu zniwelowanie dysproporcji społecznych mogło doprowadzić do nierówności na tle klasowym, rasowym i religijnym, a w konsekwencji podważone zostałyby fundamenty wspólnoty. Zabezpiecze- nie warstwy chłopskiej miało zatem nie tylko wymiar gospodarczy, oczeki- wano również, że wpłynie stabilizująco na koherencję zamieszkującej nowe państwo społeczności. Agraryzm był więc w przekonaniu Hribara sposobem na pogodzenie wrażliwości społecznej (narodno osjećanje) i ekonomicznych interesów poszczególnych warstw. Włączenie – w głównej mierze dzięki braciom Radiciom – wsi w obręb zain- teresowań chorwackiej inteligencji dawało o sobie znać również w kolejnych dziesięcioleciach, czego przykładem była działalność Rudolfa Bićanicia (1905– 1968), ekonomisty, socjologa i działacza politycznego. Kontynuując tradycję Baltazara Bogišicia i Antuna Radića, Bićanić podjął się w czasie wielkiego kryzysu agrarnego wyprawy po tzw. regionach pasywnych (pasivni krajevi), czyli chorwackich prowincjach o trudniejszych warunkach geograficznych i klimatycznych, słabiej rozwiniętych pod względem ekonomicznym, z ogra- niczonym przemysłem – jak Gorski Kotar, Lika, Dalmacja, Dalmatinska Zagora i część wysp. Badacz postawił sobie za cel nie tylko deskrypcję warunków eko- nomicznych, ale również obserwację stylu życia mieszkańców tych regionów i przeprowadzenie z nimi wywiadów. Książka, którą opublikował po zakoń- czeniu badań (Kako živi narod. Život u pasivnim krajevima, 1936), przedstawia socjologiczne aspekty jakości życia warstwy chłopskiej i statystyki, a całość wzbogacono opisem faktów społeczno-ekonomicznych i relacji międzyludz- kich. Bićanić reprezentował podejście personalistyczne, skrzętnie notował logikę myślenia mieszkańców badanych regionów, oddając w ten sposób głos im samym. Był przekonany, że idea agraryzmu może się urzeczywistnić tylko wtedy, gdy ten głos stanie się słyszalny. Wieś w jego opinii sama potrafi zna- leźć remedium na doskwierające jej problemy dzięki naturalnej umiejętności samoorganizacji i mądrości ekonomicznej. Z przekąsem pisał: „Nasi panowie wiedzą więcej o aktualnych prądach Wiednia i Paryża niż o aktualnych prą- dach we wsiach Čučerje i Posavski Bregi dziesięć kilometrów od Zagrzebia”. Badania socjologa miały bezpośredni wpływ na założenie instytucji o nazwie Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek30 Gospodarska sloga, a następnie w jej ramach instytutu badawczego zajmują- cego się gospodarką wiejską (Institut za proučavanje seljačkog i narodnog go- spodarstva, później przemianowany na Ekonomski Institut). W czasie istnienia Niezależnego Państwa Chorwackiego (Nezavisna država Hrvatska – NDH) (1941–1945) działalność stowarzyszenia „Gospodarska slo- ga” została zakazana. Nowe państwo deklarowało, że jego suwerenem jest na- ród oparty na warstwie chłopskiej, lecz w większym stopniu chodziło tu o pro- blem legitymizacji nowej władzy. Na wezwanie Vladka Mačka do współpracy z nowymi władzami odpowiedziała część Chorwackiej Partii Chłopskiej. Wła- dze NDH projektowały swoje państwo jako chorwackie, chłopskie i ustaszow- skie. Głoszone hasła znalazły również oddźwięk w państwowej propagandzie, jak na przykład na popularnym plakacie: „Niezależne Państwo Chorwackie nie jest już niczyje, ale chorwackie. Jest dobrem chorwackiego chłopskiego naro- du”. W rzeczywistości jednak nie istniał żaden konkretny program polityczny, który choć w najmniejszym stopniu przypominałby projekt braci Radiciów. W socjalistycznej Jugosławii, której polityka skoncentrowana była na sfe- rze miejskiej i przemysłowej, kwestie agrarne powracały głównie przy okazji kryzysów ekonomicznych i – jak pisał Vlado Puljiz – wtedy tylko wpływały na wzmocnienie „agraryzacji społecznej świadomości” (Seljaštvo u Jugosla- viji, 1989). Lud, wieś, chłopstwo nie były najważniejszym elementem tożsa- mości socjalistycznej Jugosławii, choć przeczyło to socjologicznej strukturze państwa. Kwestie agrarne zostały w dużej mierze przesunięte do sfery na- uki. Zmiany w tym zakresie nie przyniosły także lata 90. Mimo że pierwszym zamysłem prezydenta Franjo Tuđmana była odnowa partii chłopskiej, osta- tecznie założono nową partię Chorwacką Wspólnotę Demokratyczną (Hrvat- ska demokratska zajednica – HDZ), która pozwoliła połączyć różne, czasem sprzeczne tradycje polityczne i narodowe, co było podyktowane politycznym pragmatyzmem. Boban B., Demokratski nacionalizam Stjepana Radića, Zagreb 1998; Cifrić I., Revoluci- ja i seljaštvo u Jugoslaviji, Zagreb 1981; Karaman I., Hrvatska na pragu modernizacije 1750.–1918., Zagreb 2000. Ewa Wróblewska-Trochimiuk AGRARYZM (Macedonia) W macedońskiej przestrzeni kulturowej końca XIX i całego XX wieku zauważal- na jest nieobecność idei agraryzmu, co wydaje się zaskakujące w kraju o prze- wadze ludności rolniczej. Tylko częściowo wyjaśnić by to mogła macedońska Agraryzm (Macedonia) 31 praktyka językowa, oparta na binarnym znaczeniu słowa народ (lud/naród), gdzie każda idea polityczna, której rzecznicy funkcjonalizują ten leksem zgod- nie z potrzebami perswazji narodocentrycznej, jednocześnie może być trak- towana jako odnosząca się do interesów ludu, rozumianego jako chłopstwo (→ naród – Macedonia). Jednakże doświadczenie takich kultur, jak na przy- kład bułgarska czy serbska, pokazuje, że pomimo podobieństwa praktyk języ- kowych ranga idei agraryzmu na ich obszarze była i jest o wiele bardziej zna- cząca (→ agraryzm Serbia; → agraryzm Bułgaria). Innym uwarunkowaniem tej absencji może być stratyfikacja macedońskiej wsi, o czym pisała m.in. Barbara Jelavich w historii Bałkanów (History of Balkans. Twentieth Century, 1983). Duże majątki ziemskie (tur. çiftlik) z racji dłuższego niż w przypadku krajów ościennych pozostawania Macedonii w obrębie imperium osmańskiego jesz- cze pod koniec XIX i na początku XX wieku należały do Turków. Ludność wiej- ska gospodarowała z reguły na niewielkich połaciach ziemi, nieprzekraczają- cych dwóch hektarów, co wystarczało na skromne utrzymanie rodzin. Źródła dodatkowego zarobku mężczyźni masowo szukali za granicą (→ pečalbarstvo Macedonia), co osłabiało potencjał tej grupy społecznej, nie wyrażającej wła- snych interesów politycznych w inny sposób jak tylko (w ślad za młodą inte- ligencją macedońską) w kategoriach narodowych. Z kolei włączenie prawie całej Macedonii Wardarskiej po wojnach bałkańskich w 1913 roku w obręb Królestwa Serbii, a następnie w 1918 do Królestwa Serbów, Chorwatów i Sło- weńców (Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca – SHS) w praktyce oznaczało serbizację tego obszaru (zwanego Serbią Południową). Przeprowadzane w la- tach 1919–1931 w Macedonii Wardarskiej reformy agrarne otwierały Serbom możliwość kolonizacji tych ziem, co szybko zostało przyobleczone w fakty. Jak pokazują czescy historycy i slawiści Jan Rychlík i Miroslav Kouba w książce Dĕjiny Makedonie (2003), do 1929 roku przesiedliło się na tereny macedoń- skie blisko sześć i pół tysiąca rodzin serbskich. Wprowadzana przez Królestwo SHS reforma agrarna stawała się tym samym dla Macedończyków synonimem kolonizacji, a ich własny partykularny interes rozumiany był jako zachowanie stanu posiadania. W tym kontekście reforma agrarna z 1945 roku (przeprowadzona już w wa- runkach socjalistycznej titowskiej Jugosławii), która oznaczała likwidację posiadłości ziemskich powyżej 35 hektarów i towarzyszyła jej antykapitali- styczna retoryka, interpretowana była jako antykolonizacyjna. W pierwszym tomie wydanego w 2009 roku kompendium Македонска енциклопедиja, gdzie hasło „agraryzm” nie występuje jako samodzielne, a słowo „agrarny” pojawia się jako składnik czterech haseł szczegółowych (аграрен максимум, аграрна политика, аграрна реформа, аграрна структура), reforma ta figuruje pod nazwą „Законот за аграрна реформа и колонизациjа”. W 1953 roku regulacje dotyczące gospodarki gruntami rolnymi (Законот за землjоделскиот земjиштен фонд) zaostrzono, ograniczając prawo rol- ników do posiadania maksimum 10 hektarów. Przepisy te zostały uchylo- ne w 1988 roku. I właściwie dopiero w warunkach suwerennej Macedonii Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek32 doszło do utworzenia w 2006 roku komunizującej partii robotniczo-chłop- skiej Работничко земјоделска партија на Република Македонија, która nie odgrywa istotnej roli politycznej i stanowi pewną osobliwość na tle tamtej- szych partii organizowanych przede wszystkim wokół haseł narodowościo- wych i mniejszościowych. Wydaje się, że w okresie międzywojennym pewnego rodzaju polityczną „tradycją zastępczą” Macedończyków mógł się stać ruch chłopski w Bułga- rii, który budził zainteresowanie macedońskich działaczy i konspiratorów w tym kraju. Wszakże postać Aleksandra Stambolijskiego (1879–1923) – po- lityka i ideologa Bułgarskiego Ludowego Związku Chłopskiego (Български земеделски народен съюз) – w historii macedońskiej zaznaczyła się mocno przede wszystkim ze względu na charakter jego polityki międzynarodowej, dążącej do ogólnej poprawy stosunków z Królestwem SHS i stworzenia federa- cji republik południowosłowiańskich, w tym macedońskiej. Wrogi działalno- ści Wewnętrznej Macedońskiej Organizacji Rewolucyjnej (bułg. Вътрешната македонска революционна организация; mac. Внатрешна македонска револуционерна организација – VMRO) na terenie Bułgarii, miał na- wet przyczynić się do powstania formacji Македонската федеративна организација, co przez przeciwników uważane było za zdradę sprawy naro- dowej, przez zwolenników – za wyraz odrzucenia „demonów nacjonalizmu”. Ostatecznie to z rąk członków VMRO, na fali wydarzeń przewrotu 9 czerwca 1923 roku, Stambolijski poniósł okrutną śmierć. Spektakularnie rozumiany przez zamachowców interes narodowy (→ anarchizm – Macedonia; → rewo- lucja – Macedonia) nie doczekał się w owym czasie takiej korekty politycznej, której towarzyszyłyby inspiracje ideami agraryzmu. Jednocześnie, już w la- tach po drugiej wojnie światowej, w Macedonii zaznaczyło się duże i trwałe zainteresowanie ekonomistów (marksistów) i specjalistów w zakresie rol- nictwa problematyką statusu macedońskich gospodarstw wiejskich, zmian warunków życia ludności wiejskiej w socjalistycznej ojczyźnie, rozwojem upraw, tradycyjnymi kompetencjami miejscowych rolników (tytoń, uprawa winorośli itd.). Ilustruje to m.in. książka Nikoli Uzunova Стопанството на Република Македониjа 1945–1990 (2001). Tendencja ta utrzymała się także po ogłoszeniu przez Macedonię suwerenności, co wyrażało się w zachowaniu w centrum uwagi problemów zarządzania produkcją rolną i kultywowania tradycji rolniczej, jak również jej modernizacji, przedstawianych jako jeden z ważnych aspektów interesu narodowego (m.in. Национална стратегиjа за стопанскиот развоj на Република Македониjа, 1997). Castellan G., Histoire des Balkans, Paris 1999; Jelavich B., History of Balkans. Twentieth Century, Cambridge 1983; Rychlík J., Kouba M., Dĕjiny Makedonie, Praha 2003. Grażyna Szwat-Gyłybowa Agraryzm (Serbia i Czarnogóra) 33 AGRARYZM (Serbia i Czarnogóra) Idealizacja tradycyjnych wiejskich wspólnot w Serbii XIX i XX wieku mia- ła pod wieloma względami charakter odmienny od zachodnioeuropejskiej doktryny agrarystycznej – w szczególności klasycznej niemieckiej z drugiej połowy XIX stulecia, a samo jej określenie nie przybiera raczej takiej posta- ci nazewniczej w literaturze przedmiotu dotyczącej miejscowego jej warian- tu, rozbijając się na kilka szczegółowych i specyficznych pojęć (jak zadruga, zadrugarstvo, zemljoradnička komuna, narodna demokratija, agrarni socijali- zam, staleška država, seljačko društvo i wielu podobnych). Powodem tego była głównie inna niż na Zachodzie po rewolucji przemysłowej struktura stanowa społeczeństwa i będące jej pierwotną przyczyną dziedziczenie zakonserwo- wanego w warunkach rządów osmańskich archaicznego modelu gospodarki wiejskiej – w związku z czym postulowany w zachodniej Europie „powrót” do wypieranych tam już tradycyjnych kulturowych schematów pracy na roli i całej jej otoczki tu oznacza bardziej próbę politycznej, ekonomicznej i etnicz- nej afirmacji wzorca realnie (i powszechnie) istniejącego. Wcześniejsze od niemieckich poglądy XVIII-wiecznych francuskich fizjokratów (Anne- Roberta Turgota czy François Quesnaya) rozwijały się na przykład w atmosferze racjo- nalnej dyskusji o wartości własności ziemskiej jako środka produkcji (z czym wiązało się przekonanie o monopolu uprawy ziemi w wymiarze produkowa- nia wszelkich dóbr, później interpretowanego jako konieczność podporządko- wania przemysłu rolnictwu), podczas gdy w realiach serbskich zorganizowane przetwórstwo wówczas niemal nie istniało, a warstwę posiadaczy ziemskich stanowił feudalny element etnicznie obcy i niezainteresowany planowym wzrostem produktywności pracy. W pierwszej połowie wieku XIX odrodzo- na Serbia budowała zaś dopiero podstawowe struktury, w których system własności i produkcji rolnej był raczej reformowany pozornie i pozbawiony wsparcia. Jego fundamentem, nad wyraz chętnie gloryfikowanym publicznie po an- tytureckiej i antyfeudalnej „serbskiej rewolucji” 1804 roku (→ rewolucja) aż do drugiej wojny światowej, była patriarchalna zadruga, której fazowy rozwój historyczny obejmował wiele wieków od czasu wczesnego osadnictwa ple- miennego, by w końcu XIX stulecia odnowić się w postaci form ruchu spół- dzielczego – lecz z bardzo mocnym pierwiastkiem moralnym i narodowym. Rodzinno-rodowe ognisko domowe – jedyne schronienie przed samowolą rodzimych i obcych feudałów – ukształtowało w przeszłości całą strukturę so- lidarnych zachowań zbiorowych w pracy i walce, odczytywanych na przykład przez XIX-wiecznych podróżników po Serbii jako żywy (lecz udoskonalony) relikt dawnej „słowiańskiej demokracji”. Majątek wspólny i kolektywna tro- ska o niego stanowiły w tej formacji od średniowiecza wyjątkowe zjawisko na Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek34 tle obowiązującej na zewnątrz hierarchii własności. Przekonanie połączonych w rodowe zadrugi chłopów, iż są one niezniszczalne, powodowało projekto- wanie ich stanu posiadania na potomków i było powodem do dumy oraz roz- wijania cnót wzajemnego szacunku, wytrzymałości i ofiarności – tak często uwidacznianych choćby w ustnej pieśni ludowej (→ tradycja). Ewolucja ku mocniejszej rodzinie złożonej („żywiąca się z jednego kotła” zadružna kuća – w Banacie także komunija), obejmującej często ponad 20 osób, i jej późniejsze podziały przebiegały zgodnie z zasadami prawa zwyczajowego. Połączenie hierarchii w samych rodzinach z demokratycznymi stosunkami między nimi i etosem chłopskiego trudu stanie się przez ostatnie półtora wieku czynni- kiem inspirującym do projektów urządzenia całego społeczeństwa i państwa (z zaznaczeniem, że zadruga jest starsza od niego samego, jak też od insty- tucji Kościoła). Również głowa rodziny (w nomenklaturze ludowej „święty żywiciel” czy wręcz „pasterz”) stanowiła wzorzec idealnego władcy i obroń- cy – jedyny prócz Boga autorytet – w sytuacji, gdy chłop przez wieki musiał w upokorzeniu obrabiać także cudzą ziemię (np. nadawaną przez suwerenów różnym wasalom i faworytom, ale i klasztorom) i znosić podrzędny status chrześcijańskiego milletu. Zamknięcie wspólnot rodowych we własnym krę- gu, ich wspólne migracje na nieznane tereny czy pierwotne gospodarowanie pasterskie w izolowanych rejonach ugruntowywały postawy konserwatywne (→ konserwatyzm) i wzmacniały heroiczne w zmaganiach z naturą i najeźdź- cą. Wewnątrz „wielkiej rodziny” (velika družina) łatwiej było z kolei zadbać wspólnymi siłami o dom i rolę, odkryć w swym gronie samorodne talenty, zdobyć elementarną edukację przez obserwację starszych. Ponadto niezależ- nie od politycznego czy kulturowego (w tym religijnego) zwierzchnictwa taka samoograniczająca się forma egzystencji zapobiegała gromadzeniu dóbr ma- terialnych w jednych rękach, a jej najbardziej doświadczeni uczestnicy według zdroworozsądkowej oceny ulepszali – wciąż jednak ekstensywną – pracę in- nych. Z drugiej strony wyuczona pokora skazywała tak uformowane jednostki na niepowodzenia w kontaktach z nowocześniejszym światem niezależnych indywiduów, w którym sama praca była wymiernie wynagradzana, a wystę- pek w sposób czytelny piętnowany. Wraz z rozwojem gospodarki towarowo- -pieniężnej w XIX wieku owa archaiczna formuła życia zbiorowego, gdzie na przykład żywność produkowano na własne potrzeby, a inne dobra uzyskiwa- no drogą wymiany, skazana była na marginalizację. Inokosna zadruga (małżeństwo z dziećmi) jako podstawowa wspólnota produkcji i konsumpcji, a następnie takie zadrugi, jak kompletna (w jednym większym ognisku rodowym, z lepszym położeniem kobiety), niekompletna (podzielona na przykład na siedzibę wiejską i przysiółek pasterski) i hetero- geniczna (luźny związek w ramach wspólnoty interesów z udziałem osób nie- spokrewnionych) konstytuuje cały społeczny układ wzajemnych zobowiązań, którego materialnym ośrodkiem jest ziemia. Powszechność istnienia takich egalitarnych społeczności w Serbii XIX-wiecznej powodowała, że wywodzące się z nich elity naukowe i polityczne bez kompleksów wyższości i niższości Agraryzm (Serbia i Czarnogóra) 35 opisywały panujące w nich stosunki, a awans do uniwersum miejskiego nie uruchamiał bardzo długo postaw pogardy wobec wszystkiego, co pochodzi ze wsi. Różne odcienie agrarystycznych poglądów przyjmowały się jako na- turalne, będąc w przeważającej mierze rodzimego pochodzenia i w oczywisty sposób dominując na kolejnych etapach dojrzewania organizmu państwowe- go (→ polityka). Najwybitniejszy świadek potęgi społeczeństwa chłopskiego i jego apologeta, Vuk Karadžić (1787–1864), w presocjologiczny sposób od 1818 roku dokumentował i kodyfikował cały świat jego użytkowych pojęć (zadruga, selo, kmet, hajduk, kućni starešina, čitluk-sahibija, dahija, zgon, šegrt itp. – z włączeniem w obręb chłopstwa także wiejskich kupców i rzemieślni- ków), których nosicieli (seljaci, prosta klasa) pozytywnie wyróżnił pod wzglę- dem wartości umysłowych na tle sąsiednich narodów, przeciwstawiając przy okazji zepsutej moralnie i wynarodowionej „klasie wyższej”. Taki obraz wyni- kał po części z jej odsunięcia od pracy fizycznej, podczas gdy „wieśniakowi- -encyklopedyście” dawała ona szanse w wyniku ciągłego empirycznego samo- kształcenia nieustannej weryfikacji praktycznej wiedzy meteorologicznej, bo- tanicznej, zoologicznej czy nawet ekonomicznej – bez opuszczania rodzinnej wspólnoty pracy (samą zadrugę Karadžić definiował jako „kilka rodzin w tym samym domu” – Srpski rječnik, 1818). Ciężar semantyczny i symboliczny tej nazwy spowodował, że była bezdyskusyjnie przejęta w drugiej połowie XIX wieku przez organizatorów nowocześniejszych spółdzielni rolno-kredyto- wych w warunkach kapitalistycznych (niem. Genossenschaft), jak też koope- ratyw rolnych w czasach titowskich, a nawet później. W czasach, gdy rodził się Srpski rječnik, jedyną „literaturą przedmiotu” dla przyszłych agrarystów były jednak tylko podręczniki w rodzaju skompilowanego z obcych źródeł Domovodstvo ili nastavljenije o zemljedjeliji (1814) Mateji Damjanovicia (?–?) czy Rukovodstvo k poljskomu i domaćemu strojeniju (1822) Avrama Mrazovicia (1756–1826). W wiek XIX, gdy wynaturzenia osmańskiego systemu rolnego stawały się nie do zniesienia, znajdująca się niezmiennie na dole drabiny społecznej wieś serbska wchodzi z tradycją biernego oporu patriarchalnych zadrug wobec eko- nomicznej presji w kilku feudalnych epokach – przy czym na przykład średnio- wieczna serbska była bardziej dotkliwa od bizantyjskiej, ale już turecka długo nie była w stanie do końca złamać rodowo-plemiennych reguł. Jest także prze- sycona pozostałościami politeizmu wynikającymi m.in. ze źródłowej nieufno- ści wobec chrześcijaństwa przed XIV wiekiem ze względu na jego sprzężenie z aparatem administracyjno-ekonomicznym. Wszystkie te czynniki utrwaliły negatywny stosunek chłopa do świata zewnętrznego (ograbiającego go i oszu- kującego), a z drugiej strony honorowanie reguł pomocy wzajemnej i umów głównie we własnych wspólnotach. Zdawali sobie z tego doskonale sprawę organizatorzy partii agrarnych w ostatnich dekadach XIX wieku, odwołując się przede wszystkim do zasad solidarności stanowej. Jednym z decydujących po- wodów wybuchu pierwszego powstania serbskiego przeciw Turkom (1804) było wytępienie przez zagarniających ziemię dahijów 140 członków lokalnych Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek36 elit (seča knezova), wśród których znaczną część stanowiła właśnie starszy- zna rodzinno-rodowych zadrug. W pomszczeniu ich śmierci wzięło udział w przeważającej mierze chłopstwo – pod przywództwem bogatszych gospo- darzy, kupców i popów – co nadało temu zrywowi charakter jednocześnie narodowy i antyfeudalny, dając poczucie odzyskania prawa do ziemi. Bardzo trudno również w późniejszych powstaniach (także przeciw Austrii) nakre- ślić granicę między zakładaną „rewolucją” narodową i agrarną, gdyż rozumie- nie przez człowieka plemiennego życia jako ciągłej walki z przyrodą i ludźmi oraz specyficzne widzenie sprawiedliwości przeniosły się na heroiczne poję- cie państwa. Konieczność jego bezustannego „wywalczania” i obrony była tu zresztą zbieżna jeszcze z tradycją monarchii Nemanjiciów, jak i z istotą etyki kosowskiej (→ idea kosowska). Szybko po pierwszym powstaniu wywodzący się z chłopstwa dowódcy wojskowi przenieśli do życia cywilnego swój sposób myślenia, narzucając jako nowi „święci żywiciele” autorytarne zasady podpo- rządkowania tym razem społecznej „wielkiej rodziny” – nadając sobie ziemię wraz z chłopami zamiast państwowej pensji i monopolizując handel artyku- łami żywnościowymi. Jedynie Karađorđe (Ðorđe Petrović) (1762–1817) jako głównodowodzący próbował powstrzymać te procesy, jednocześnie przeciw- stawiając się prawnie podziałowi zadrug (1808; do 1811 roku nie wystąpił wszak przeciw bezpłatnej pańszczyźnie – próbowano ją bezskutecznie zlikwi- dować konstytucjami z 1835 i 1838 roku – trwało to do 1885, a realnie nawet do 1903 roku). Po drugim powstaniu (1815) rządy Miloša Obrenovicia (1780– 1860) całkowicie przestały się jednak z chłopskimi interesami liczyć, głównie pod wpływem interesów nowych właścicieli potureckiej ziemi i wprowadze- nia obiegu pieniężnego – co wywoływało zbrojne bunty. Sam zaś władca, wie- lokrotnie deklarując przywiązanie do tradycji rolnych zadrug (zwłaszcza ich wewnętrznego porządku i wychowania w dyscyplinie), zmuszony był w końcu pod wpływem opuszczania tych w miarę jeszcze dużych wspólnot przez bar- dziej przedsiębiorcze jednostki (po podziale w linii męskiej z przekazaniem konia i uzbrojenia) wydać przepisy gwarantujące posiadanie minimum zie- mi i ograniczające roczną stopę procentową kredytu rolnego na 12% (1836 i 1859), zniósł też karę chłosty, a w 1859 roku wprowadził zadośćuczynienie pieniężne dla potomstwa żeńskiego, jednak winnych podziału ziemi uznając za przestępców. Jednocześnie – wbrew apologiom pracy na roli głoszonym już wkrótce przez pierwszych twórców realistycznej prozy i podobnym głosom konserwatystów (frakcji przeciwnej prozachodnim liberałom) – od połowy stulecia „niedola chłopa” jest postrzegana empatycznie jedynie w retoryce wywodzących się również z ludu niektórych wrażliwszych nowych feudałów i urzędników, w praktyce łącząc się z nowymi formami podatków, wyzyskiem przez pożyczkodawców, dyktatem pieniądza nieosiągalnego przez archaiczne wielorodzinne wspólnoty i stosunkami pańszczyźnianymi w relacjach z klasz- torami. Państwo przejmuje przy tym nadzór nad lasami, bezlitośnie je trze- biąc, wieś jest kontrolowana pod kątem ilości pędzonej rakiji, a wzbogacone elity zagarniają wielkie połacie kraju, grodząc całe doliny i pasma górskie – co Agraryzm (Serbia i Czarnogóra) 37 Karadžić wytykał panującemu księciu Milošowi. Już w połowie wieku pra- sa serbska rozpoczyna wszak dyskusję o ekonomicznym sensie sztucznego utrzymywania wielopokoleniowych zamkniętych zbiorowości rolnych. Ist- niały przy tym różnice regionalne, na przykład w pasie pogranicznym z Au- strią funkcjonował powodowany koniecznością szybkiej mobilizacji zakaz podziału zadrug, co owocowało niechęcią do wspólnego życia i ignorowaniem pracy, natomiast na ziemiach południowowęgierskich (obecnej Wojwodi- ny) w pierwszych dziesięcioleciach XIX wieku podatki chłopskie były nawet 20-krotnie wyższe od dawnych osmańskich. Pierwsi misjonarze nowoczesnej sztuki agrarnej przybywali też zresztą z diaspory północnej – jak Atanasije Nikolić (1803–1882) (Iskusni zemljodelac, 1853) – wykształceni w Wiedniu, później we Francji. W sposób przełomowy rozwinął główny wątek serbskiej idei agrary- stycznej Svetozar Marković (1846–1875), na gruncie szczegółowej krytyki zastanych form stosunków społecznych w kraju budując ideologiczną ramę projektu „socjalizmu agrarnego”, w którym przyjętych częściowo z Rosji ele- mentów koncepcji narodnickiej pragnął użyć m.in. w celu ochrony dominują- cej w Serbii tradycyjnej więzi etnopolitycznej przed wpływami idącej z Zacho- du kapitalistycznej modernizacji. Mieszanina wpływów poglądów Nikołaja Czernyszewskiego z pierwiastkami naturalizmu, pozytywizmu, kultu nauki i przedmarksowskiej jeszcze afirmacji fizycznej pracy uczyniły zaplecze in- telektualne jego wizji eklektycznym instrumentem dowodzenia konieczności udziału chłopstwa w procesie jego przeradzania się w świadomą i dominującą klasę wytwórczą (podczas gdy Karadžić widział je jeszcze jako podmiot wy- zwolenia narodowego i odrodzenia kulturalnego). W studium Srbija na istoku (1872) – wzmocniony już kontaktami w Rosji z Hercenem czy Dobrolubo- wem i lekturami autorów zachodnich (Darwina, Proudhona, Lasalle’a, Owe- na, Rankego i in. – zgadzając się tylko z tymi, których poglądy pokrywały się z przekonaniami Czernyszewskiego) – dowodzi, że serbskie niemal wyłącznie zemljodelsko društvo uda się wyprowadzić z fazy stosunków późnofeudalnych wprost do socjalizmu (rozumianego w wariancie utopijnym) z pominięciem obcego serbskiej mentalności okresu dominacji indywidualistycznego kapita- lizmu. Wychowany na patriarchalnej wsi i z upodobaniem używający dotyczą- cego jej słownika pojęciowego (porodična komuna, seoska zadruga, zemljodel- ska demokratija, narodna opština, kolektivna svojina itp.), w Rosji zetknął się ze znanym mu z ojczyzny procesem rozbijania stosunków feudalnych przez wczesnokapitalistyczne, nie dostrzegając na przykład różnic w materii życia wiejskiego obu krajów (pasterstwo i hodowla – wobec przewagi działalności typowo rolniczej na Wschodzie) i nie biorąc pod uwagę, że także zachodni ka- pitalista przemysłowy mógłby w odrodzeniu się etosu i gospodarki agrarnej znaleźć dla siebie czynnik wspomagający, natomiast jego nieukształtowany odpowiednik serbski – wyłącznie swego ekonomicznego zabójcę w i tak zaco- fanym kraju. Każdy zapobiegliwy seljak – pisze Marković – dąży obecnie do jak najszybszego przejścia do warstw urzędniczej lub kupieckiej, czemu w obliczu Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek38 przewagi kapitału spekulacyjnego mogłoby zapobiec tylko jego rzeczywiste upodmiotowienie, gdyż „chłopstwo pozostało jedynym stanem produkującym materialne wytwory” (S. Marković, Srbija na istoku, 1872). W takiej optyce warstwy nieprodukcyjne nieodwracalnie przywłaszczają malejące wraz ze wzrostem populacji zasoby finansowe, które często pochodzą na przykład także z handlu międzynarodowego, a jego rodzimi dysponenci stają się be- neficjentami nowego podziału na kapitalistów i robotników-chłopów (jest to przy tym opozycja całkowicie nieobecna w demokratycznym społeczeństwie patriarchalnym – Društvena i politička borba u Evropi, 1870). Choć sam autor tych poglądów na możliwości przywódcze chłopstwa spoglądał sceptycznie, inicjatywną rolę wobec niego powierzając inteligencji, mocno trzymał się wizji świata „mas ludowych”, a klasowe podejście Marksa zastępował ideali- stycznym Czernyszewskiego właśnie ze względu na jego dowartościowanie jednostki, wychowania i nauki jako fundamentów przyszłego socjalistycznego ładu (→ socjalizm). Chodziło też o przekonanie najbardziej przedsiębiorczych jednostek, by swe zdolności oddały zadaniu wspólnej produkcji w ramach kolektywnej własności (gdzie dochód warunkowany był potrzebami, a nie zyskiem). W ramach „moralnego rozwoju ludu” Marković widział również dobrowolne scalenie zadrug, które uległy rozpadowi. Dostrzegał nawet w ich jednoosobowym męskim kierownictwie matrycę kultury islamskiej i dlatego też tym chętniej oglądał się na narodnickie wzory rosyjskie (skomunizowane gminy wiejskie), w których widział ideał absolutnej równości. Wśród kryty- ków takiego punktu widzenia dominuje nadal pogląd, że bez nakładu gigan- tycznych środków finansowo-technicznych oznaczałoby to regres do czasów wspólnot plemiennych – choć, słowami Markovicia, byłby to jednak „oryginal- ny słowiański gmach społeczny utworzony na podstawie braterskiej wzajem- ności” (Srbija na istoku, 1872). Taka właśnie idea wzajemności była w drugiej połowie XIX wieku przyswa- jana przez ideologów ruchu spółdzielczego w postaci koncepcji samopomo- cowych grup interesu na wsi, ale przede wszystkim na poziomie życia poli- tycznego konstytuowała na podstawie kategorii kolektywizmu ideał ludowej demokracji (narodna demokratija; także jako narodnjački socijalizam). Była jako bezcenna „wartość rdzenna”, z widocznym pierwiastkiem religijnym, przeciwstawiana demokracji liberalnej w nowej rzeczywistości – konfronta- cji racji Serbii patriarchalnej ze standardami cywilizacji zachodnioeuropej- skiej. Jako typowa doktryna egalitarna (w pewnych przejawach populistycz- na) miała swoich głosicieli na przykład w postaci Adama Bogosavljevicia (1844–1880) – współtwórcy Narodowej Partii Radykalnej (Narodna radikalna stranka), przekładającego teorie Markovicia na język zrozumiały dla odbiorcy gminnego i niezwykle popularnego trybuna ludowego. Jego radykalnie anty- urzędnicza, a nawet antypaństwowa postawa – charakterystyczna dla ówcze- snego chłopstwa zastępującego figurę Turka figurą znienawidzonego rodzi- mego urzędnika – wynikała z absolutnego utożsamienia narodu z populacją wsi (co niemal dokładnie potwierdziły zresztą dane statystyczne – ludność Agraryzm (Serbia i Czarnogóra) 39 miejska dopiero w 1910 roku osiągnęła 10%) (→ naród). Podobnie sądził jesz- cze bardziej bezkompromisowy Dimitrije Cenić (1851–1888), autor m.in. pra- cy Socijalizam u Srbiji (1882), gdzie pojawia się już na przykład pod wpływem lektur Louisa Blanquiego kategoria „chłopa-proletariusza”. Wykoncypowane przez niego i wymienionego wcześniej ludowe państwo (narodna država) miałoby służyć m.in. całkowitej ekonomicznej likwidacji warstw uprzywile- jowanych. W duchu własności kolektywnej postrzegał też rolne i pozostałe zasoby kraju Vasa Pelagić (1833–1899) – jego Politički trebnik srpskih socija- lista zawierał 54 punkty regulujące wszystkie obszary działalności państwa: od sądownictwa i armii do leśnictwa i studni publicznych. Egalitarną doktry- nę „państwa ludu” przeciwstawiającą się niezrozumiałej instytucjonalizacji struktur publicznych pojmowano w szczególności jako jego pożądane skro- jenie „na miarę chłopa” – czyli zniszczenie systemu biurokratycznego, degra- dację kasty urzędniczej, wprowadzenie „ludowego samorządu” itp. Zarówno Bogosavljević, jak i wcześniej Marković, powoływali się przy tym na „kwestię chleba”, chcąc przez likwidację aparatu urzędniczego zagwarantować przynaj- mniej realizację zasady równości w biedzie. Przeciwstawiający się im zapad- njaci – jak Milan Piroćanac (1837–1897) – traktowali zaś poglądy powyższej „ludowej inteligencji” z ironią jako quasi-naukowe. Całe zagadnienie relacji „chłopstwo – monarchia” sprowadzało się do sytu- acji, w której to właśnie ono w Serbii niemal wyłącznie musiało się przeciw niej organizować (co programowo czyniła m.in. Partia Radykalna), podczas gdy na Zachodzie idea parlamentaryzmu popierana była przez mieszczań- stwo. Prowadziło to do rozpaczliwych kontrpropozycji ze strony inteligencji utworzenia parlamentu dwuizbowego, w którym przedstawiciele zapatrzonej w lokalne interesy ludowej masy (selo i palanka) byliby oddzieleni od senato- rów niewywodzących się z kręgu kultu pracy fizycznej. Po kongresie berliń- skim pojawi się dodatkowy problem nowych posiadłości potureckich, które za bezcen ze wsparciem rządu skupywali od Turków miejscowi bogacze, nie dopuszczając do własności ziemi rolników. Po 1880 roku głos lewicowego ruchu chłopskiego słabnie w publicznej przestrzeni, ustępując miejsca poglądom drobnomieszczaństwa (a i „ludowcy” powoli oswajają się z ideą państwową), lecz po powstaniu timockim (1883) – wznieconym przez włościan odmawiających złożenia państwu prywatnej bro- ni – na nowo odżyje klasyczne w serbskich współrzędnych zagadnienie „od- dzielenia” miast od wsi. Jeszcze w 1844 roku kodeks prawny Građanski zakonik zapoczątkował przejście zadrug w kwestiach własności i dziedziczenia z norm obyczajowych na standardy prawa rzymskiego, co zmusiło je do reorientacji na potrzeby jednostki i zbędny dotychczas w wiejskiej ekonomii element pie- niężny. Pierwsze pługi stalowe pojawiły się dopiero po 1864 roku. Zadłuża- nie się – z oprocentowaniem do 120% – u sklepikarzy, karczmarzy, oficerów i urzędników (później wyrosła z nich kasta lichwiarzy – zelenaši) przybrało dramatyczne rozmiary, które jeszcze w 1836 roku próbowano ograniczać wy- jęciem spod zastawu gospodarstwa domowego. Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek40 Stan głębokiego ekonomicznego upadku spowodował w końcu XIX wieku – nie bez oddziaływania myśli niemieckiej czy praktycznych rozwiązań czeskich i słowackich – nawrót do idei wspólnotowej samopomocy, która w „klasycz- nych” zadrugach przejawiała się w takich tradycyjnych postaciach jak moba (zadaniowe współdziałanie w pracy) czy pozajmica (zwrotna pożyczka siły roboczej). Pierwszą spółdzielnię rolną powstałą na nowych zasadach zorga- nizowano w miejscowości Bački Petrovac (1846) – jako trzecią w Europie, po podobnej angielskiej (1844) i słowackiej (1845) – z naczelną motywacją unik- nięcia pośredników w zbywaniu wytworów i pozyskiwaniu środków finanso- wych i narzędzi pracy. Wspólnotę w Petrovcu – wraz ze szkółką niedzielną i to- warzystwem trzeźwości – założył słowacki pastor ewangelicki pod wpływem idei oświaty ludu płynącej w tym czasie ze środowisk protestanckich. Ziemie habsburskie/austro-węgierskie były matecznikiem podobnych działań, z cza- sem poparła je też Metropolia Karłowicka i także jej oponent Jaša Tomić, idee zrzeszania się propagowały czasopisma „Pančevac” i belgradzki „Težak”, w Ba- nacie poeta Ðura Jakšić zachęcał do wykupu ziemi z rąk niemieckich. Kolejne spółdzielnie (Titel 1868, Ruma 1883), również w Serbii właściwej – Vrano- vo k. Smedereva, założona z inicjatywy Mihaila Avramovicia (1865–1945) – z czasem przechodziły na niemiecki system samopomocowy zgodny z mode- lem Raiffeisena, choć mimo dominacji w nich celów kredytowych istniały też zadrugi o profilu typowo rolniczym czy konsumpcyjnym – oswajając chłopa ze światem pieniądza. Uważany za ojca serbskiej spółdzielczości rolnej Avramović (apostol zadru- garstva) jako urzędnik podpatrzył zasady jej organizacji w Niemczech oraz we Włoszech i opublikował na ten temat kilkadziesiąt książek i broszur (np. So- cijalne funkcije zadrugarstva, 1933), redagował też periodyk „Zemljoradnička zadruga”. Każda wspólnota miała święto patronalne (krsna slava), istniał też hymn całego ruchu – Ratarka (1902) Stevana Beševicia. W Serbii już od lat 70. znane były różne pokrewne – głównie utopijne – teorie Blanquiego, Lasal- le’a, Fouriera czy Proudhona, jednak to właśnie ich konkretyzacja we Vrano- vie rozpoczęła tzw. okres smederevski w ewolucji omawianej idei (do 1929 roku). Środki finansowe podobnych gromad rolniczych pochodziły z wkładów własnych członków zadrugi (księgowanych jako oszczędnościowe i później niepodzielnych) i niskooprocentowanych pożyczek zewnętrznych. Na ana- logicznych podstawach zakładano – na szerszą skalę od lat 70. – rzemieślni- cze i spożywcze spółdzielnie produkcyjno-usługowe (począwszy od młynów i browarów, zrzeszeń stolarskich i krawieckich). Pod niemającym wiele wspól- nego z pierwowzorem szyldem zadrugi zaczęły też powstawać „kapitalistycz- ne” banki nastawione na pomnażanie kapitału obrotowego. W Wojwodinie pojawiają się z kolei nawet wspólnoty stawiające sobie za cel „uniezależnienie od miasta” (jednak bez współwłasności ziemi), a Jaša Tomić na łamach pe- riodyku „Zemljoradnički prijatelj” apeluje o nawiązywanie do wartości, które reprezentowały dawne porodične komunije i nadania gruntów klasztornych bezrolnym – potencjalnym emigrantom. Po 1890 roku w ramach niszczenia Agraryzm (Serbia i Czarnogóra) 41 zasiewów próbowano wymóc ustępstwa ekonomiczne (redukcję „nożyc ce- nowych”) i szeregi zadrug zaczęli penetrować socjaliści, co spowodowało w 1905 roku uznanie przez władze polityczne wszystkich pokrewnych form ruchu agrarnego za zagrażające stabilności państwa „siedliska kryminalizmu”. Wielu twórców literackich – Jovan Jovanović Zmaj (1833–1904) (Kamatnik, Dižite braćo zadruge težačke) i później Aleksa Šantić (1868–1924) – wyraża- ło jednak poparcie dla wszelkich form wyzwolenia rolników. Opublikowano pierwsze naukowe prace o serbskiej wsi Stojana Novakovicia (1842–1915). Równolegle – od 1890 roku – również administracja państwowa próbowała tworzyć konkurencyjną sieć spółdzielczą, z której eliminowano czynnik sa- mopomocy i samorządności, zastępując go zależnością finansową od miej- skich spółek akcyjnych. U progu XIX wieku ruch spółdzielczy próbował z ko- lei zaadaptować południoworosyjskie wzorce arteli (serb. ortakluk), które tu przyjmowano głównie w postaci niezależnej od państwa wspólnoty maszyn rolniczych. Serbskie rozwiązania przenikały do Bośni, Macedonii i Bułgarii, zwłaszcza z uwagi na ich kulturowe i etyczne podłoże, zakładające wysokie wymagania stawiane członkom zadrugi – zwłaszcza takie, jak krytycyzm wo- bec wszelkich propozycji zewnętrznych, apolityczność, odpowiedzialność, solidarność, pracowitość, niechęć do spekulacji i umiarkowanie (członek rol- niczego zgromadzenia ma na przykład „budzić i szerzyć świadomość koniecz- ności oszczędzania” – M. Avramović, Socijalne funkcije zadrugarstva, 1933; wielokrotnie przestrzegano aby „nie skrywać pieniędzy po szufladach”, lecz inwestować we wspólne dobro, „praca ponad kapitałem”). Żeby oszczędzić na kosztach sądowych, do rozstrzygania drobnych wewnętrznych sporów powo- łano we wspólnotach – jak w czasach organizacji plemiennej – „sądy dobrych ludzi” (od 1904 roku). W Slawonii w tych samych zadrugach Serbowie praco- wali z Chorwatami. W Jugosławii międzywojennej nie istniała silna partia chłopska (jak w Buł- garii czy Rumunii), nie licząc Związku Rolniczego (Savez zemljoradnika) czy Rolniczej Lewicy (Zemljoradnička levica) z jej programem „chłopskiego socja- lizmu” (w więzi z ZSRR) Dragoljuba Jovanovicia (1895–1977). Reforma rol- na z 1919 roku powodowana była chęcią uspokojenia nastrojów społecznych (chłopi znosili główny ciężar pierwszej wojny światowej) i zgodnie z anty- feudalną wolą regenta Aleksandra Karađorđevicia („W naszym wolnym kraju istnieć mogą tylko wolni właściciele ziemi” – manifest z 28 I 1919) przystąpio- no do rozwiązywania najbardziej chyba w Europie skomplikowanych stosun- ków własnościowych w ramach kilku odziedziczonych systemów prawnych. Zmienność warunków wywłaszczenia obszarników (od początkowych 57 do 288 ha), opór instytucji religijnych i środowisk wielkiego kapitału sprawił, że nie było ono konsekwentne, a ponadto dodatkowo rozdrobniło niewielkie przeludnione gospodarstwa, których właściciele ponownie znaleźli się w przy- musowej izolacji od rynku. Latyfundia w Wojwodinie (węgierskie, żydowskie i niemieckie) likwidowano z powodów etnicznych – niektórzy właściciele lata- mi bronili majątków nawet w sądzie arbitrażowym w Hadze. Tak zwany okres Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek42 požarevacki – od 1929 roku – rozwoju zadrugarstva (w 1939 roku zyskują- cego liczbę ponad tysiąca wspólnot) koncentrował się na wydawaniu kredy- tów na oddłużenie, charakteryzował się też w nieco zmienionych strukturach większym profesjonalizmem ekonomicznym (np. pomocą w kontraktacji pło- dów rolnych). Przez niemal pół wieku istnienia ruch spółdzielczy zyskał też oficjalną obudowę teoretyczną, złożoną głównie – oprócz prac Avramovicia – z broszur przybliżających rozwiązania zagraniczne i przeglądów podobnych koncepcji ideowych wywodzących się jeszcze z nurtów socjalizmu utopijnego (V. Popović, Zadruga: istorijska rasprava, 1922; W. Totomianc, Kratak priruč- nik zadrugarstva, 1938 – dzieło rosyjsko-ormiańskiego emigranta z podkre- śleniem autorytetów Williama Kinga, Charles’a Fouriera, Hermanna Schulze- -Delitzscha i in.; powoływano się na argumenty nowotestamentowe, szukano inspiracji w doktrynach solidaryzmu Durkheima i kooperatywizmu, także u Karla Kautsky’ego i austromarksisty Maxa Adlera oraz przedrewolucyjne- go rosyjskiego socjologa-ewolucjonisty Maksima Kowalewskiego i anarchisty Lwa Miecznikowa). Tuż przed wybuchem drugiej wojny światowej książkę La Solidarité Charles’a Gide’a przetłumaczył Velibor Jonić, a o identycznym tytule Léona Bourgeois przełożono jeszcze w 1903 roku (niezależnie od tego – pra- ce Piotra Kropotkina); pracę Načelo solidarnosti ogłosił w 1904 roku Jovan Skerlić, a w serii „Novi svet” Miki Todorovicia wydawano w latach 30. broszu- ry diagnozujące grozę stosunków kapitalistycznych na wsi. Wszystkie te źró- dła budowały przeciwwagę dla dominującego modelu ustrojowego państwa, które od lat 20. coraz mocniej ingerowało odgórnie w warunki działania za- drug, pragnąc związać je instrumentami finansowymi – co nie przeszkodziło w powstaniu takich nawet stowarzyszeń, jak rolnicze spółdzielnie zdrowot- ne, spółdzielcze pośrednictwa pracy dla chłopów czy walczące z głodem na przednówku (nie mówiąc o tak oryginalnych, jak rozprowadzająca opanki czy wytwarzająca tanie łuczywo); socjaliści w Wojwodinie organizowali żeńskie zadrugi dobroczynne. Od końca lat 20. w tle tych pragmatycznych przedsięwzięć zaczęła rozwijać się bardziej radykalna ideologia wywodząca się z biologizmu i organicyzmu politycznego, zmierzająca do skonstruowania teoretycznego zaplecza zhie- rarchizowanego „państwa etycznego” i nowego porządku stanowego (sta- leška država). Wielu jej autorów doprowadziła do poglądów faszystowskich i współpracy z kolaboracyjnym rządem Milana Nedicia (1941–1944) (→ serb- ski faszyzm). Zgodnie z tą koncepcją „upraszczanie postaci funkcji życiowych” jest powszechną zasadą w naturze (neodarwinista D. Smiljanić, Kolektivizam u biologiji, „Život i rad” 1938, br. 4), a ratunkiem przed wyobcowaniem ludzkie- go rozumu i techniki jest powrót do idei kolektywizmu, który uosabia zwłasz- cza bliski przyrodzie powszechny trud na roli – podobnie sądzili przedsta- wiciele niemieckiego volkizmu („powrót do ziemi”), z którego wyewoluował narodowy socjalizm. Ten „instynktowny tradycjonalizm” (w rozumieniu Kar- la Mannheima) połączył tęsknotę do izolacji moralnie niezdegenerowanego świata wiejskiego ze sprzeciwem wobec tendencji laicyzacyjnych i – właśnie Agraryzm (Serbia i Czarnogóra) 43 na przykład w Serbii – niechęcią do ziemiaństwa i biurokratów uosabiających polityczną potencję. Organiczne „państwo stanowe” ma zapobiegać atomizacji i demoralizacji społecznej (wyobrażanej często w wielu krajach przez meta- fory Sodomy, Gomory i Babilonu – tu m.in. w tekstach tłumaczonych w latach 30. z języka rosyjskiego). Punktem przecięcia z ideą zadrugarstva były próby zbudowania na poziomie ogólnopaństwowym jugosłowiańskiej monarchii ta- kich „stanowych” instytucji, jak Związek Stanowych Organizacji Oświatowych (Savez prosvetnih staleških organizacija) czy Rady Gospodarczej (Privredni savet). Takie i inne miałyby służyć zorganizowaniu społeczeństwa w nadzo- rowane środowiskowe korporacje i zapewnić warstwom robotniczej i chłop- skiej warunki do rozwiązywania konfliktów społecznych bez uciekania się do pomocy związków zawodowych. Tego rodzaju „komory” umożliwiłyby na przykład wiejskim wytwórcom zorganizowanie się dla dobra państwa i więk- szościowe ich wprzęgnięcie w system parlamentarny (V. Stakić, Za stvaranje jednog programa, „Politički pregled” 1928, br. 1). Dla serbskich teoretyków okresu okupacji faszystowskiej odrodzenie chłopskiej energii w ramach zadrug nie mogło już być wystarczające, zwłasz- cza że chodziło o wielkie problemy aprowizacyjne narodu i jego nazistowskie- go nadzorcy. Koncepcja „rodzinno-chłopskiego”, nie tylko stanowego państwa narodowego gen. Nedicia (zadružna država) – opracowana przez Iliję Pržicia i Cekę Ðorđevicia – zakładała więc wzmocnienie pierwiastkiem rasowym, re- ligijnym i moralnym (ideałem „nieskażonej czystości”), który miał skierować nowe zadrugi ku dobroczynnej i skoordynowanej pracy. Zdobycie sympatii wsi oznaczało przy tym jej odciągnięcie od innej utopii – partyzancko-komu- nistycznej. Argumenty były nader liczne: wspólnota rolna ma „po raz pierwszy w historii sama poprowadzić swój los” (S. Kulić, Seljačka zajednica, „Zemlja i rad” 1943, br. 4), odnowę Serbii będzie cechował dwugłos porządku i pracy (red i rad) (prorokowano to już wcześniej: S. Stefanović, Novi nacionalizam i korporativni sistem, „Ideje” 1934, br. 9), wspólnym interesom posłuży jedna organizacja – Srpska zajednica rada (kult pracy miał zniechęcać do zbrojnego oporu). Ten ostatni twór winien zadbać jednocześnie o wychowanie patrio- tyczne i edukację zawodową z akcentem na egalitaryzm, gdyż „kwestie pracy w najdoskonalszej postaci rozwiązała serbska zadruga rodzinna i plemienna, w której przez wieki wykuto formułę równego podziału dochodu” (Z. Popović, Šta predstavlja Srpska zajednica rada, „Srpski narod” 1942, br. 8). W owym tekście programowym przypomina się również, iż dla takiego zrzeszenia „państwo nie jest już biernym obserwatorem”, a inni wyznawcy tej wiary dodają, że zadruga to także „komórka w sensie biologiczno-rasowym, orga- nizacyjno-politycznym i duchowo-wychowawczym, ponieważ patriarchalny duch rodzinny (…) przeniknął do polityki, zarządzając narodem i państwem” (A. Lazarević, Temelji nove Srbije, „Srpski narod” 1943, br. 5), zaś w zadrugar- stvo „wcieliła się serbska dusza – wielka, gościnna, szlachetna, sprawiedliwa i honorowa” (T. Mitrović, Zadaci srpskog zadrugarstva, „Srpski narod” 1943, br. 21). Pojawiają się przy okazji w podobnych tekstach przewrotne motywy Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek44 „czczącej gęśle jaworowe” serbskiej wsi, która na oburzające komunistyczne zbrodnie wobec Cerkwi, wiary i moralności potrafi zareagować „zniszczeniem czerwonych szmat w rękach Cyganów i Żydów” (V. Sekulić, Srpsko selo, „Naša borba” 1942, br. 46). Wizję państwa-zadrugi intensywnie popularyzował Stevan Ivanić (Zadrugarstvo i zadružna država, „Obnova” 1944, br. 486 i in.), widząc w nim urzeczywistnienie więzi „klasycznego światopoglądu człowieka dynarskiego” z nową ideologią rasowo-etniczną („gospodarski [domaćinski] ogląd wszechświata, narodu i rodziny”). Ta ostatnia konstrukcja koresponduje z kolei u Ivanicia z hitlerowską formułą o „jednym narodzie, rzeszy i wodzu”, a jednocześnie przeciwstawia się dewizie walki titowskiej partyzantki z „Bo- giem i królem”. Praktycznie natomiast gen. Nedić jako vrhovni zadružni do- maćin miałby dokonywać w centralnym „Domu Serbskich Chłopów” ciągłych odpraw tysięcy innych „gospodarzy” według zasad „od pradziejów” funkcjo- nującej instytucji zbor i dogovor. Jakkolwiek w uzasadnienie takich pomysłów włożono ogromny trud („Zdrowa wieś i rolnik – zdrowa Ojczyzna” – V. Skulić, Organi i staleži, „Naša borba” 1942, br. 49), to ostatecznie władze niemieckie odmówiły zatwierdzenia serbskiego „planu państwowego” w obawie przed jego zbyt ambitną realizacją, podejrzeniami o związki z nim konkurencyjnych Włoch i coraz trudniejszą sytuacją militarną. Wkrótce po zwycięstwie w wojnie sił lewicowych nowa elita komunistyczna szybko znalazła się z klasą chłopską w konflikcie, choć w dużej mierze dzię- ki niej zdobyła władzę. Po szybko przeprowadzonej reformie rolnej (1945) – przenoszącej część dużej własności na państwo (graniczną powierzchnię wy- znaczono na 45 ha), ale też zarazem jeszcze bardziej rozdrabniającej niewielkie gospodarstwa w imię socjalistycznej sprawiedliwości – próbowano (do 1953 roku, gdy maksimum dla gospodarstwa wyznaczono na 15 ha) przymuso- wej kolektywizacji na wzór radziecki, prowadząc wśród chłopstwa akcję propagandową w stylu stalinowskim. Po upadku tych projektów agraryzm był już i tak pojęciem historycznym wiązanym z inną rzeczywistością, toteż gdy w 1957 roku rozpoczęła się kolejna era w rozwoju ruchu spółdzielczego (którego głównym ideologiem stał się teraz Edvard Kardelj), korzystano już z języka „rewolucji technicznej”, w którym kluczowym terminem stawała się kooperacja. Nadal aktywnie działał najwybitniejszy międzywojenny socjolog wsi Sreten Vukosavljević (1881–1960). Własność spółdzielczą zachowano co prawda jako odrębną od państwowej i prywatnej, lecz całkowicie zatracił się jej pierwotny sens – obecnie wbudowany w obszar „gałęzi przemysłu” pod- legającej na przykład planom statystycznym. Upada zasada samopomocy, za- drugi mimo ich formalnego istnienia są wchłaniane wraz z ziemią i majątkiem w system organizacji produkcyjnej pracy zrzeszonej (udruženi rad) nastawio- nej głównie na eksport, wprowadza się system brygad i osobogodzin, włącza do zrzeszeń nieletnich i starców (zarządy natomiast stają się przechowal- niami wysłużonych kadr partyjnych), łączy niezależne dotąd fundusze spół- dzielców, zmienia przeznaczenie działek, „domy spółdzielcze” przekształca się w magazyny, a rolników niechętnych takiej „kooperacji” etykietuje się jako Agraryzm (Serbia i Czarnogóra) 45 sabotażystów i wrogów ludu. Tego typu procesy w ogóle nie dotknęły jednak na przykład Słowenii. Niechęć i podejrzliwość były wzajemne – z jednej strony Związek Komunistów Jugosławii (ZKJ) (Savez komunista Jugoslavije) obawiał się nadmiernego bogacenia się ludności wiejskiej na niekorzyść robotników, z drugiej chłopi masowo opuszczali szeregi monopartii (w 1969 roku było ich w serbskim ZKJ niecałe 4%), choć władze zasłaniały się w swej polityce rolnej wymaganiami stawianymi przez dofinansowujący ją Bank Światowy. W latach 80. na krótko próbuje się zastosować w rolnictwie strategie czysto rynkowe, co już całkowicie pozbawia te działania uzasadnień ideowych innych niż pra- wo zysku. Po 1991 roku zniesiono górną granicę powierzchni indywidualnej ziemi rolnej, co doprowadziło do przejęcia jej części z rąk kolektywnych w posia- danie funkcjonariuszy partyjno-państwowych i menedżerów spółdzielczych – ok. 2005 roku na północy Serbii powstały ponownie potężne (ponad 1000 ha) prywatne majątki zatrudniające „wiejski proletariat”, na przykład robotników z bankrutujących zakładów przemysłowych i chłopów małorolnych. „Prywat- ne zadrugi” w liczbie obecnie ponad tysiąca, przejmując stare nazewnictwo (zgodnie z prawem spółdzielczym z 1996 i 2006 roku), praktycznie działają w sposób rynkowy, korzystając z idealistycznych jeszcze zapisów dotyczą- cych rzeczywistości agrarnej z czasów dominacji idei samopomocy. Kluczowy problem własności (zadružna svojina) sprowadzono do jej uznania za quasi- -wspólną, de facto już prywatną. Po wojnach lat 90. (wyjąwszy początkową fazę integracji społecznej) egoistyczna moralność dodatkowo usunęła z pola widzenia cel działania wspólnotowego – w tym potrzebę dysponowania ze- spolonymi środkami czy solidarność zamożniejszych z biedniejszymi – poja- wiły się machinacje finansowe na dużą skalę oraz realizacja interesów nowych stronnictw politycznych, upadł autorytet starszego pokolenia, a odhierarchi- zowana wiejska rodzina stała się „wspólnotą konsumpcji” (S. Šljukić, D. Janko- vić, Selo u sociološkom ogledalu, 2015). Dopóki zatem główna idea serbskiego agraryzmu funkcjonowała (do 1929 roku) w konwencji idealizmu społeczne- go, mogła inspirować do działań zmieniających układ sił ekonomiczno-poli- tycznych. Na bardziej pragmatycznym etapie, do wybuchu drugiej wojny świa- towej, przyczyniła się do częściowego oddłużenia gospodarstw (stanowiąc zamiennik słabego ruchu związków zawodowych), jednak jednocześnie za- częła być wykorzystywana przez teoretyków chłopskiego państwa stanowego zmierzających do urzeczywistnienia wizji narodowosocjalistycznych. Osta- tecznie po wojnie skarlała w modelu quasi-ideowej socjalistycznej produkcji, a następnie okazała się już nieprzystająca do warunków stechnologizowanego procesu urynkowienia rolnictwa. Z epoki, kiedy nie była jeszcze utopią, lecz mocnym antyfeudalnym akcentem w egzystencji skupionego w zadrugach na- rodu serbskiego, wyniosła fundament „zdrowej moralności”, wciąż przywoły- wany w kolejnej odsłonie dyskusji o wartościach egalitaryzmu i tradycji. W Czarnogórze ze względu na jej izolację, niewielki obszar i populację kraju oraz warunki naturalne i odrębności ustroju społecznego (mocna struktura Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek46 plemienna, budowa państwowego systemu prawnego dopiero od 1878 roku, a przede wszystkim brak w przeszłości przejawów zależności feudalnych) tendencje ideowe wspólne z występującymi w Serbii istniały w zasadzie wy- łącznie w okresie 1918–1991, a analogiczne do nich jeszcze przez kolejną de- kadę. Stosunki feudalne występowały przed XIX wieku jedynie marginalnie na równinie Zety (i majątkach klasztornych), toteż większość podobnych do serbskich dawnych wspólnot rodowych traktowała rację swojego istnienia raczej w kategoriach podstawowej potrzeby egzystencjalnej, a nie instrumen- tu oporu wobec właścicieli ziemi. Skąpe plony ze skalistej i płytkiej gleby nie zaspokajały życiowego minimum, „głodnych lat” bywało również w nowszych dziejach nawet dziesięć pod rząd, zmuszając ludność do zaboru żywności siłą od sąsiadów, a jednym z najskuteczniejszych działań opresyjnych wobec Czarnogórców było okresowe zamykanie im dostępu do rynku kotorskiego. Rolnictwo nie miało długo prestiżu społecznego, rodowe zadrugi (tutaj znane jako domaće zajednice, komunice czy zadružne kuće) istniały zawsze oprócz niewielkich skrawków ziemi wyłącznie prywatnej (zawsze w tutejszych re- aliach ogrodzonej). W bardzo archaicznym plemieniu Kuči na albańskim po- graniczu jeszcze w XX wieku wspólnoty rolne liczyły do pięciu rodzin, a sto- sowane tam wobec kobiet i dzieci określenie roblje zachowało się z czasów przymusowego zamążpójścia drogą porwania (→ tradycja plemienna). Głód niektóre plemiona zmuszał do częstych powrotów do form gospodarki wojen- nej – co tradycyjnie związane tu było z permanentnym konfliktem zbrojnym z Turkami (→ historia), inne zaś popychał w zależność od paszy szkoderskie- go, rozdzielającego nie bez własnego interesu racje zbożowe na przetrwanie. Kwestii rolnej baczną uwagę poświęcił Valtazar Bogišić (1834–1908), sporzą- dzając przez 15 lat kodeks Opšti imovinski zakonik (1888), stanowiący w euro- pejskiej nauce prawnej bezprecedensowy przykład kompromisowego włącze- nia form prawa zwyczajowego do nowoczesnego systemu procedur sądowych (→ polityka). Chorwacki znawca tej dziedziny stworzył czarnogórskiemu pań- stwu wyjątkowe dzieło, wychodząc od wieloletniego zbierania w całym kraju ankiet z ponad dwoma tysiącami pytań dotyczących m.in. spraw dziedziczenia ziemi, stosunku do wspólnej pracy na roli, hierarchii autorytetu w zadrugach itp. i porównując następnie odpowiedzi z sytuacją wśród plemion hercego- wińskich i północnoalbańskich. Tę dopiero wiedzę zestawił ze standardami zachodnioeuropejskimi, wychodząc z założenia, że lud i tak nie zaakceptuje rozwiązań niezgodnych z jego praktyką życiową. Zakonik poza suchą struktu- rą paragrafów zawiera obszerne poglądowe egzegezy przepisów, opis znacze- nia dobrych czarnogórskich obyczajów skonfrontowanych z normami prawa rzymskiego i kilkadziesiąt ludowych sentencji uzasadniających zastosowanie konkretnych sankcji („Czyje są z czegoś korzyści, dla tego i ciężary”; „Drugiemu możesz dać tylko to, co sam posiadasz”; „Rozmowa to rozmowa, a umowa dla stron prawem” itp.). Jego autor musiał przezwyciężyć siłę plemiennych trady- cji, które ziemię postrzegały w kategoriach przedmiotu wymuszenia, a potem „świętego prawa” – tak kwalifikował ją m.in. kodeks plemienia Vasojeviciów Agraryzm (Serbia i Czarnogóra) 47 (1830), w którym średniowieczne opisy czarownic i diabłów mieszają się z zalecanymi normami wielodniowego wystawnego goszczenia kmetów (ludo- wych sędziów) mogących polubownie powstrzymać rytuał krwawej zemsty – w szczególności wynikającej z pretensji o ziemię. Pierwsza znacząca wewnętrznie skoligacona oligarchia, która otrzymała nadania ziemskie od władcy, ukształtowała się dopiero za panowania księcia Danila I Petrovicia Njegoša (1826–1860) i wtedy dopiero dobra gruntowe za- częto traktować jak rodzinne inwestycje. Po 1878 roku terytorium państwa po raz pierwszy objęło obszary, które można było uznać za gospodarczo-rolnicze (kilka nizin, kompleksy leśne, gaje oliwne, pastwiska – z czasem bydło ekspor- towano do Włoch i na Maltę). Stanowisko władz w kwestii agrarnej zderzy- ło się wówczas ze zjawiskiem kolektywnej własności pastwisk, wód i lasów, jednak czarnogórski chłop – zwłaszcza z zasługami wojskowymi – zawsze miał duży margines osobistych praw do gruntu i praktycznie nie utrzymywał kontaktów z miastem, co miało świadczyć – jak sądzi Žarko Bulajić – o jego wysokim poczuciu honoru. Ponadto, jak w górskich wspólnotach niemieckich z dominacją pasterstwa, utrzymywał więź z kolektywem bardziej na poziomie świadomości wspólnej przeszłości niż znojnej pracy (Agrarni odnosi u Crnoj Gori (1878–1912), 1959). Młode państwo konserwowało jednak także sto- sunki plemienne, dokonując podziału zdobycznej ziemi według niezmiennych od wieków zasad. Nikola I Petrović Njegoš (1841–1921) z towarzyszeniem wzniosłych uzasadnień podjął pionierską próbę ożywienia rolnictwa właśnie po poszerzeniu granic państwa, gdy zyskało także dostęp do morza – musząc przezwyciężyć nieumiejętność życia Czarnogórców bez wojaczki („Wojowanie powstrzymywało ich od jakiejkolwiek pracy. Pracować, a nie walczyć – tego nie potrafią” – Nikola I Petrović Njegoš, Memoari, wyd. pośm. 1969). Wtedy też wynikł problem z pozostawioną przez tureckich agów i bejów ziemią, z której wywłaszczenia kongres berliński nakazał Czarnogórcom wynagrodzić mu- zułmanom pieniężnie. Władza książęca skonfiskowała i rozdzieliła ją błyska- wicznie, unikając za wszelką cenę udzielenia rekompensaty, a na wymuszony przez mediatorów ponowny przydział tych gruntów nieobecnym już emigran- tom nie było chętnych. Książę usiłował stworzyć stan rolny przez szczodre da- rowizny – zwłaszcza tzw. nadania wojskowe (na przykład przydziały zdobytej na Turkach ziemi w rejonie Nikšicia czy Kolašina całym batalionom plemien- nym w formie rozdrobnionych działek). Powierzchnia przydziału zależała od woli samego panującego i miejsca potencjalnego właściciela w hierarchii wojskowej i rodzinnej, później urzędniczej. Te mogące podlegać sprzedaży dopiero po 30 latach grunty obrabiali chętni chłopi, co praktycznie oznacza- ło feudalizację Czarnogóry w końcu XIX wieku. Wojewodowie otrzymywa- li wraz z domem obszary nawet stukrotnie większe od działki przeciętnego wieśniaka. Jako monarcha absolutny Nikola I pragnął nadaniami związać ze sobą elitę kraju, co ze względu na jego warunki agrarne nie miało istotnego znaczenia ekonomicznego – także wśród biedoty przydziały były powszech- ne, dopóki starczało zasobów. Taka więc woluntarystyczna „idea agrarna” Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek48 ukształtowała na wiele lat strukturę własności, w wielu dokumentach książę personalnie podkreślał, jak wspaniałym i godnym ludziom przydziela włości. Z kolei podział ziemi jako łupu wojennego wpisywał się w politykę koloni- zacyjną, będąc wszak również reliktem patriarchalno-wojowniczej kultury, gdzie otrzymywali ją jej bezpośredni zdobywcy (tzw. dioba na puške). Dopiero gdy rozpoczęto spekulację tymi zasobami, można mówić o przeniknięciu na wieś stosunków kapitalistycznych i próbach obrony chłopskich praw w pań- stwie absolutystycznym. Czarnogórskie komunice (z kluczową rolą najstarszego brata, nie ojca – i z kobietą na czele w przypadku braku dorosłych mężczyzn) wyrastały – jak w Serbii – z tradycji w dużej mierze pasterskiej na fundamencie umów prawa zwyczajowego, jednak tutaj ich powstawanie okupione było licznymi ofiarami poległych w wielowiekowej walce o dostęp do nielicznych wód i łąk. Szczegól- nie wysokogórskie pastwiska podlegały restrykcyjnym regulacjom służącym unikaniu sporów międzyplemiennych (granice między tymi terenami stawały się często rubieżami rozgraniczeń między plemionami urzędowo dokonywa- nymi przez państwo). Przywódcy bractw (klanów) tak wyznaczali daty wyj- ścia i zejścia komunic na pastwiska, by żadna z nich nie była poszkodowana (na przykład istniała kara dla wyruszających na wypas wcześniej – nezer). Rozpowszechnione były formy samopomocy (moba i pozajmica – w tej dru- giej na przykład łączono stada różnych wspólnot wedle wieku i wynajmowano pasterza). Tak jak serbskie zadrugi „komuny” te zaczęły się rozpadać na sku- tek rozdrobnień rodzinnych, przechodzenia na podziały administracyjne we- dług wsi, rozwoju handlu i lichwiarstwa czy niedotrzymywania zobowiązań. Wśród autorów czarnogórskich panowała różnica zdań co do znaczenia tych formacji – marksiści uważali je za ostoję konserwatyzmu, „idealiści” (np. Milo- van Vuković) – za siedliska pokoju, zgody i miłości. Już na początku XX wieku uformowała się nieliczna warstwa mieszczaństwa (kupców, restauratorów, akcjonariuszy, urzędników i inteligentów) wciągająca zadłużające się chłop- stwo w swe spory przez partie polityczne – przy stagnacji produkcji rolnej. W 1903 roku powstała pierwsza rolna zadruga według modelu serbskiego za- pożyczonego z Dalmacji (Momišići), z czasem zaistniały też winiarskie i oliw- karskie, jednak wysłannik związku spółdzielczego z Belgradu Petar Filipović meldował w 1910 roku, że sposób produkcji rolnej w Czarnogórze pozostaje na technicznym poziomie z XVII wieku. Choć założone w 1902 roku Minister- stwo Gospodarki Narodowej (Ministarstvo narodne privrede) dysponowało środkami i materiałem pozwalającym zmienić ten stan rzeczy (stacja rolna w Nikšiciu i inne placówki, kursy dla rolników, wcześniej fachowe konsultacje prowadzone przez serbskiego dyplomowanego agronoma Ðorđe Radicia), po- stęp był niewidoczny. Jugosłowiańskie królestwo koniecznie chciało przez reformę rolną pro- wadzoną według zasady „ziemia należy do uprawiających ją” (co oznaczało zniesienie resztek poddaństwa) pokazać Czarnogórcom, że ich kraj nie zo- stał poddany aneksji. Choć jego nadmorska część – ze stacją doświadczalną Agraryzm (Serbia i Czarnogóra) 49 w Barze – dawała na przykład 3/4 zbiorów pomarańczy całej „trójnarodowej” monarchii, reszta rolnictwa była w większości deficytowa. Centralnie pró- bowano rozładować przeludnienie agrarne, przesiedlając sześć i pół tysiąca rodzin na ziemie południowego Kosowa, gdzie jednak z powodu konfliktu własnościowego dochodziło do krwawych zemst ze strony Albańczyków, a wy- zwoleni w kraju ze swych wspólnot młodzi najemnicy na próżno szukali pra- cy, by zdobyć środki na wykupienie części swej dawnej ziemi. Najbiedniejsze rodziny typowych „zjadaczy kukurydzy” (najpopularniejszej kultury) przodo- wały wszak w całej Jugosławii w wysyłaniu swych dzieci na naukę (→ oświa- ta), zdając sobie sprawę z braku perspektyw rolniczego fachu. Partia Rolników (Zemljoradnička stranka z organem „Slobodna misao” i Ljubomirem Lazare- viciem – Građanska demokratija, socijalizam i selo, 1938) wykorzystywała te nastroje, grając równocześnie kartą proserbską i hasłem „potrzeb ludu”, fede- raliści walczyli o przydzielanie czarnogórskim kolonistom ziemi jak najbliżej kraju (a nie na przykład w Wojwodinie czy Macedonii), a Radykalna Partia Lu- dowa (Narodna radikalna stranka) zarzucała reformatorom rolnictwa z 1919 roku ponowne rzucenie Czarnogórców w objęcia głodu. Pierwsza z tych for- macji popularyzowała znaną z Serbii ideę chłopskiego państwa, zajmującego pod względem ustrojowym pozycję między biegunami kapitalizmu i komuni- zmu – również i tu jej podstawami miałyby być zadrugi, lecz w dyskusjach na ten temat odrzucano znany w miejscowych realiach lepiej model włoski z sil- ną ingerencją centralnej władzy (w końcu przejął tę myśl ruch czetnicki – jako državno zadrugarstvo). Największe poparcie ludność wiejska okazywała dzia- łającym półlegalnie komunistom, pod ich wodzą podejmowała na przykład strajki podczas obowiązkowych robót publicznych, a młode pokolenie niemal wyłącznie przyjmowało ich ideologię (→ socjalizm), która orientowała się – jako mieszanina treści bolszewickich i socjaldemokratycznych – na proklamo- wanie republiki z władzą robotniczo-chłopską, nadanie uprawnień do ziemi chłopom narodowości nieserbskiej, a w szczegółach m.in. demonopolizację handlu tytoniem. W tekście z lat 20. Ekonomsko i političko porobljavanje Crne Gore Gojko Samardžicia życie tutejszego rolnika porównuje się do egzystencji w pustelni, proponuje się też założenie wielkich magazynów służących jedy- nie wymianie dóbr między mieszkańcami wsi i miasta. Stopniowo (od 1923 roku) dochodzi do wycofywania się z postulatu nacjonalizacji ziemi. Pewne elementy tej utopii (wraz z jednostronnym zniesieniem podatków) zdążyła zrealizować istniejąca przez ponad rok (1920–1921) Crvena komuna w nad- morskim Petrovcu. Pod patronatem komunistycznym powstała też masowa organizacja Seljačko bratstvo (1937, później Seljačka samopomoć), w której statucie powoływano się na humanitarną kategorię čojstvo z moralnego ko- deksu patriarchalnego (→ čojstvo i junaštvo). Jej pojawienie się wywołało nie- pokój władz, niemogących zwalczyć obecności komunistów w legalnym sto- warzyszeniu chłopskim. Kolejna reforma rolna (z częściową rekompensatą) w latach 1945–1947 dokonała ze szczególnym impetem zamachu na dobra klasztorne, jej istotną Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek50 lokalną cechą był stosunkowo duży odsetek ziem przekazanych do dyspozy- cji państwa, przez co chciano uchronić kraj – w przeciwieństwie do Serbii – przed rozdrobnieniem własności (wyjątek stanowiły nadania partyzantom). Następne dziesiątki tysięcy chłopów przesiedlono do Wojwodiny. Partyjny przywódca Blažo Jovanović ogłaszał „likwidację przeżytków feudalizmu”, for- my spółdzielczości spotkał los podobny jak w Serbii, a efektem niedoszłej ko- lektywizacji (do 1952 roku) i prób stworzenia „fabryk zboża” było zniszczenie zasobów bydła i zapuszczenie gruntów ornych. Jeszcze w latach 80. ideolodzy socjalistycznego agraryzmu utrzymywali na użytek wewnętrzny, że jednym z kluczowych celów polityki rolnej jest niedopuszczenie do nadmiernego bo- gacenia się gospodarstw indywidualnych. Po fazie transformacji ustrojowej w latach 90. dowartościowano ich wielofunkcyjność (np. rolę w turystyce), zaczęto spoglądać na słoweński model urządzenia gospodarki wiejskiej i pró- bować sił w rolnictwie ekologicznym, jednak tendencje te zostały przesłonię- te przez brak wykwalifikowanych kadr i dobrej organizacji, niedoinwestowa- nie, warunki wodne, dewastację środowiska, odejście od komasacji czy chaos w systemie skupu, w którym rolnik „żyje niczym wolny strzelec na wilczym rynku”, a dawne zadrugi – „jak woda święcona – ani nie pomagają, ani nie szkodzą” (Č. Marović, Strukturne promjene u poljoprivredi i ruralnoj privredi Crne Gore, 2016). Tym samym finał ewolucji tradycyjnych rodowych wspólnot pracy i uzdrawiającej stosunki ekonomiczne i etyczne idei demokratycznego agraryzmu okazał się zbliżony do sytuacji serbskiej. Blagojević O., Problemi seljaštva, Beograd 1996; Bulajić Ž., Agrarni odnosi u Crnoj Gori (1878–1912), Titograd 1959; Ilijić N., Istorija zadruge kod Srba, Beograd 1999; Ruč- nov D., Agrarno zadrugarstvo Srbije. Stanje i perspektiva sa stanovišta održivog razvoja, „Politička revija” 2004, br. 2, s. 31–72; Šljukić S., Janković D., Selo u sociološkom ogleda- lu, Novi Sad 2015. Lech Miodyński, Katarzyna Sudnik AGRARYZM (Słowenia) Pojęcie „agraryzm”, oznaczające ideologię i doktrynę polityczną popularną w Europie w latach 30. XX wieku, w Słowenii jest zazwyczaj kojarzone tylko z działalnością organizacji Związek Wiejskich Chłopców i Dziewcząt (Zveza kmetskih fantov in deklet) zrzeszającej w latach 1924–1941 młodzież wiejską wszystkich opcji politycznych. Nawet w tym okresie przymiotnik „agrarny” najczęściej zastępowano wyrazem „chłopski” (kmetski), a sam agraryzm okre- ślano mianem ruchu chłopskiego (kmetsko gibanje). Trudno też wskazać cechy Agraryzm (Słowenia) 51 charakterystyczne dla działalności lub ideologii słoweńskiego odłamu ruchu. Sami działacze ruchu chłopskiego traktowali go jako zjawisko specyficznie słowiańskie, nieustannie zwracali uwagę na ścisłe związki słoweńskiego nur- tu z agraryzmem w innych krajach słowiańskich i mogli sobie nie zdawać spra- wy z niemieckich źródeł idei. Z drugiej strony idee agraryzmu opierały się na kapitale kulturowym wypracowanym przez dwa historyczne ruchy podkre- ślające znaczenie rolnictwa dla gospodarki i prawidłowego funkcjonowania społeczeństwa. Idee związane z życiem w idealizowanych pierwotnych społe- czeństwach wiejskich tuż przed pojawieniem się agraryzmu spopularyzowali zwolennicy ruchu spółdzielczego, którzy z kolei oparli działanie na żmudnej i długotrwałej pracy zwolenników fizjokratyzmu. Fizjokratyczne przekonanie, że „źródłem bogactwa narodów są ziemia i rol- nictwo, dlatego należy im się pierwszeństwo” (A. Ušeničnik, Filozofski slovar, 1941) i związane z nim dążenie do wolności osobowej ludzi uprawiających rolę zaczęło się rozpowszechniać w księstwach słoweńskich jeszcze przed wydaniem w roku 1781 przez Józefa II dekretu o zniesieniu poddaństwa. W stolicach poszczególnych krain w latach 60. XVIII wieku zostały założone stowarzyszenia rolnicze ideowo i organizacyjnie oparte na podobnych orga- nizacjach istniejących od lat 30. XVIII wieku na zachodzie Europy (pierwsze w Szkocji w 1735 roku). Cele towarzystw powstałych w Klagenfurcie, Gra- zu, Gorycji i Lublanie nie odbiegały zasadniczo od wzorców zachodnich; ich działalność skupiała się na nieustannej pracy dydaktycznej i szukaniu dróg do zwiększenia produkcji rolnej z wykorzystaniem najnowszych odkryć na- ukowych i innowacji technicznych. Plany towarzystw rolniczych, zawarte na przykład w biuletynie kraińskiego stowarzyszenia rolniczego „Zbiór Nauk Pożytecznych” („Sammlung nützlicher Unterricht” 1770), przewidywały ulep- szenia właściwie we wszystkich dziedzinach gospodarki rolnej, od produkcji wina, przez pszczelarstwo i wprowadzanie nowych gatunków roślin i zwie- rząt, po nawożenie pól. Towarzystwa informowały o innowacjach w dziedzi- nie rolnictwa i przemysłu, a także starały się wspierać rolników przy wpro- wadzaniu ich w życie. Największym eksperymentem tego typu była podjęta w latach 1772–1782 próba wybudowania kanału w celu wysuszenia bagien otaczających Lublanę, by w ich miejsce stworzyć rolnicze zaplecze dla Krainy. Działalność towarzystw opierała się na zarządzeniach zawartych we wspo- mnianym dekrecie Józefa II i pokrewnych aktach prawnych ograniczających prawa właścicieli ziemskich nad chłopami (chłop mógł na przykład zaskar- żyć decyzję właściciela ziemskiego). Powszechnie stosowaną praktyką było motywowanie rolników i rzemieślników za pomocą dopłat bezpośrednich (na przykład opłaty za zasadzenie konkretnego rodzaju roślin) i prowadze- nie szeroko zakrojonych akcji dydaktycznych, również w postaci konkursów z nagrodami pieniężnymi. Działania te były ukierunkowane na odgórnie przez władze wyznaczone cele, dlatego w roku 1772 zakazano stawiania w konkursach ogólnych i niepraktycznych pytań. Głównej przeszkody w roz- woju myśli fizjokratycznej jej nosiciele upatrywali w panujących wśród ludu Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek52 uprzedzeniach i przywiązaniu do starych zwyczajów. W tej warstwie społecz- nej rzeczywiście krążyły satyryczne wiersze i anegdoty, jakim był na przykład wiersz Pesem od tega rezsvetleniga sveta (1791), w którym anonimowy autor wyśmiewa nadzieję ludzi oświeconych, „że jedno ziarno wyda ziaren pięć”. Odgórnie narzucone regulacje cesarskie przyspieszyły więc wdrażanie zmian, ale ich realne skutki zależały od przepływu informacji i jakości komunikacji między członkami stowarzyszeń rolniczych – do których należeli przeważ- nie przeorzy klasztorów zajmujących się rolnictwem, właściciele majątków i urzędnicy państwowi – a ludem, który te zarządzenia miał realizować. Nowy system wbrew usilnym staraniom władzy rozpowszechniał się powoli. Po- wtarzające się okresy dotkliwego głodu skończyły się dopiero w pierwszych dziesięcioleciach XIX wieku, kiedy nieurodzaj w trzech kolejnych latach 1815– 1817 spowodował, że rolnicy zaczęli używać ziemniaków nie tylko jako kar- my dla zwierząt. W krainach słoweńskich dodatkową przeszkodę stanowiła bariera językowa, dlatego działacze oświeceniowi kładli tak duży nacisk na tłumaczenie dzieł z zakresu rolnictwa, rzemiosła i prowadzenia domu. Krąg działaczy oświeceniowych, chociaż w przeliczeniu na liczbę mieszkańców sto- sunkowo liczny, był jednak zbyt wąski, by udźwignąć ogrom zadań. Akademie, towarzystwa rolne i redakcje pierwszych czasopism zrzeszały z reguły tych samych działaczy. Szkoła rolnicza, założona przez jezuitów w roku 1771, już w następnym roku przestała działać z powodu braku uczniów. Z podobnych przyczyn nie utrzymał się na rynku pierwszy tygodnik „Wöchentliches Kund- schaftsblatt des Herzogthums Krain” (1775–1776) publikujący dydaktyczne i praktyczne teksty z zakresu rolnictwa, ale poruszający również kwestie poli- tyczne i ekonomiczne. Z trudem wprowadzone zasady fizjokratyczne stały się częścią życia codziennego na słoweńskiej wsi na początku XIX wieku. Określenie „agraryzm” pojawiło się dopiero w ostatnich dziesięcioleciach XIX wieku, ale jego znaczenie nie było jednoznacznie określone. Anonimowy autor artykułu w czasopiśmie „Kmetijske in rokodelske novice” (Agrarno gi- banje na Nemškem, 1898) ruchem agrarnym nazywał walkę właścicieli ziem- skich o zachowanie przywilejów i utrzymanie się na kapitalistycznym rynku, dlatego nie widział potrzeby organizowania takich ruchów w prowincjach sło- weńskich borykających się z ubóstwem i rozdrobnieniem gruntów. Ludność wiejska mieszkająca na tych obszarach pod względem majątkowym nie mogła się przecież porównywać z chłopem śląskim, który według relacji wymienio- nego anonimowego autora „jeździ prawdziwą dorożką, a jego córka gra na pianinie”. Tak rozumianego agraryzmu w żaden sposób nie łączono z ruchem spółdzielczym, rozwijanym przez działaczy katolickich po 1873 roku, kie- dy weszła w życie ustawa regulująca działalność spółdzielni gospodarczych i handlowych. Możemy natomiast wskazać liczne elementy, które ruch ten łączą z działalnością Związku Wiejskich Chłopców i Dziewcząt: przekonanie, że ziemia powinna należeć do uprawiających ją ludzi, łączenie istoty narodu z pierwiastkiem chłopskim, idealizacja pierwotnych form organizacji życia społecznego, kult pracy (na roli), pochwała prostoty obyczajów. Agraryzm (Słowenia) 53 W maju 1923 roku przedstawiciele słoweńscy brali udział w kongresie Sło- wiańskiego Związku Młodzieży Wiejskiej w Pradze, co zaowocowało założe- niem w Brezovicy koło Lublany w listopadzie tegoż roku Związku Wiejskich Chłopców i Dziewcząt (Zveza kmetskih fantov in deklet). W ciągu następnych dziesięciu lat powstały pod jego egidą 124 stowarzyszenia, które dwanaście lat po założeniu Związku zrzeszały 11 347 członków. W nazwie nie użyto sty- listycznie neutralnego przymiotnika kmečki, ale rzadko używanego synoni- mu kmetski, który w odczuciu młodzieży wiejskiej zawierał więcej godności, co korespondowało z podstawowym celem ruchu, jakim było przywrócenie stanowi chłopskiemu należnego szacunku i uwagi. Przeprowadzona zmiana stylistyczna miała również oddzielić ruch agrarny od ruchu spółdzielczego, który używał przymiotnika kmečki. Wbrew tragicznym wydarzeniom, do któ- rych doszło w Sofii (→ agraryzm Bułgaria) i Belgradzie (→ agraryzm Serbia), Związek długo zachował ideały i cele słowiańskiego agraryzmu. Redakcja miesięcznika „Gruda” (1924–1941) postanowiła w roku 1934 upamiętnić naj- wybitniejszych działaczy ruchu agrarnego, „apostołów słowiańskiego agrary- zmu”, dlatego w numerach 1–6 opublikowała obszerny materiał prezentujący sylwetkę czechosłowackiego polityka i działacza ruchu agrarnego Antonína Švehli (1873–1933) oraz przywódców ruchów agrarnych w Bułgarii i Chor- wacji, Aleksandra Stambolijskiego (1879–1923) i Stjepana Radicia (1871– 1928). Autor artykułów France Gerželj starał się przedstawić gwałtowną śmierć bułgarskiego i chorwackiego polityka jako moralne zwycięstwo ruchu agrarnego. Brutalne morderstwo Aleksandra Stambolijskiego 14 czerwca 1923 roku, zdaniem Gerželja, przyczyniło się do powstania legendy o wiel- kim przywódcy, który przywraca ludowi nadzieję na przyszłość. Podobnego języka autor użył dla opisu wydarzeń związanych z zamachem na przewod- niczącego Chorwackiej Partii Chłopskiej Stjepana Radicia, śmiertelnie (jak się z czasem okazało) postrzelonego podczas obrad parlamentu Królestwa Jugosławii w czerwcu 1928 roku. Również transparenty niesione na marszu zorganizowanym z okazji dziesiątych urodzin Związku Wiejskich Chłopców i Dziewcząt według sprawozdania opublikowanego w roku 1934 w biulety- nie Związku „Gruda” zawierały cytaty z Antonína Švehli („Wieś to podstawa, walczmy o stare prawa”), Aleksandra Stambolijskiego („Walka to nasz honor, nasze zbawienie i sens życia”) oraz Stjepana Radicia („Wiara w Boga i chłop- ska zgoda”). Związek Wiejskich Chłopców i Dziewcząt prowadził bardzo szeroko zakro- joną działalność ideologiczną, kulturalną i edukacyjną. Organizował wykłady, kursy, wystawy, przedstawienia teatralne, wycieczki krajoznawcze, zakładał biblioteki i czytelnie. Wielką popularnością cieszyły się również zawody żni- wiarzy i konkursy sportowe. Kobiety – po raz pierwszy obecne również w na- zwie ruchu – stanowiły w latach 30. ponad jedną trzecią wszystkich członków, a artykuły dla nich przeznaczone zajmowały coraz więcej miejsca w czasopi- śmie „Gruda”. Większość z tych tekstów ograniczała się co prawda do wska- zówek dotyczących prowadzenia domu i troski o rodzinę, ale wszystkie były Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek54 pisane w duchu równouprawnienia i zachęcały kobiety do uczestniczenia w życiu społecznym. Ideowe podstawy ruchu były przynajmniej na początku pod wieloma wzglę- dami mocno konserwatywne, odwoływały się do oświeceniowego fizjokraty- zmu państwowego z jego wiarą w pierwotną nadprzyrodzoną naturę ludzką, dążącą do celów wpisanych w nią z zewnątrz, która jest w czystej postaci obec- na na wsi. Pierwiastek nadprzyrodzony nadawał stanowi chłopskiemu rolę nosiciela pierwotnych wartości moralnych, dlatego chłop stanowił opokę, na której zbudowano nowoczesne społeczeństwa. Dość abstrakcyjnie sformuło- wane postulaty umożliwiały identyfikację z nimi zarówno zwolenników agra- ryzmu, jak i ruchu spółdzielczego. Lewicujący działacz ruchu agrarnego Jenže Novak myśl, że jedynie tysiącletnia kultura wiejska jest w stanie dostarczyć zdrowych sił do odnowienia ludzkości, powiązał z marksizmem, a katolicki publicysta Ludvik Puš (1896–1989) podkreślał „pierwotny i pradawny potrój- ny prazwiązek” między Bogiem, ziemią i człowiekiem: „To, co nam się wydaje prymitywne, jest po prostu pierwotne. Właśnie dlatego kultura chłopska jest w każdym narodzie podstawą kultury narodowej” (O kmečki duši, donos o psi- hologiji kmečkega človeka, 1941). W pierwszym okresie, czyli od założenia Związku Wiejskich Chłopców i Dziewcząt do początku lat 30. XX wieku, cele słoweńskiego odłamu ruchu agrarnego nie różniły się znacząco od celów podobnych stowarzyszeń w in- nych krajach słowiańskich. Do najważniejszych z nich należały: niezależność intelektualna, gospodarcza i polityczna, budowanie poczucia własnej wartości i przywrócenie chłopu należnego (to znaczy najważniejszego) miejsca w hie- rarchii społecznej. 1. O niezależności intelektualnej młodzieży wiejskiej jest mowa już w pierw- szym punkcie rezolucji Związku, uchwalonej w 1927 roku. Młodzi rolnicy po- winni ufać przede wszystkim własnemu krytycznemu osądowi i zdrowemu rozsądkowi. Kontakt z inteligencją jest możliwy i pożądany, ale tyko pod wa- runkiem, że inteligencja zrezygnuje z protekcjonalnego tonu i powstrzyma się od pouczania innych. Ta uwaga prawdopodobnie odnosiła się do deklaracji światopoglądowych. W słabo rozwarstwionym społeczeństwie słoweńskim na początku XX wieku podlegającym tak zwanej „schizmie austriackiej”, dzie- lącej społeczeństwo na dwa wrogie sobie obozy, inteligencja, z wyjątkiem du- chowieństwa, wyznawała w większości poglądy socjalistyczne i antyklerykal- ne, a młodzież związana z ruchem agrarnym starała się utrzymywać dystans do obu obozów politycznych. 2. Wolność osobista i niezależność intelektualna mogą istnieć tylko na so- lidnych fundamentach gospodarczych, których gwarantem jest niezależność materialna ludności wiejskiej. Polityk lewicowy, od roku 1928 członek Komu- nistycznej Partii Jugosławii (Komunistična partija Jugoslavije – KPJ), Edvard Kardelj (1910–1979) za pomocą kryterium ekonomicznego podzielił ludność wiejską na pięć kategorii, z których trzy najuboższe mogły jego zdaniem po- tencjalnie zasilić szeregi KPJ. Związek Wiejskich Chłopców i Dziewcząt jednak Agraryzm (Słowenia) 55 nie brał pod uwagę rozwarstwienia ekonomicznego, co z czasem spowodowa- ło podział wewnątrz organizacji. W przemówieniu z okazji 10. rocznicy po- wołania Związku jego wiceprzewodniczący Jenže Novak przyznał, że w ruchu ukształtowały się dwa odłamy, które nazwał radykalnym i czystym agrarnym socjalizmem („Gruda”, wyd. jubileuszowe 1934). 3. Kluczowe znaczenie dla zwolenników agraryzmu miała na początku neu- tralność polityczna. W praktyce deklaracja niezależności politycznej oznacza- ła po prostu odcięcie się od ostrego sporu między stronnictwem mieszczań- sko-liberalnym a obozem katolicko-konserwatywnym (ukuto nawet termin kleroliberalizm). W rzeczywistości członkowie ruchu agrarnego jednak brali udział w walce politycznej, choć postulaty polityczne umieścili w szero- ko rozumianym pojęciu kultury, co częściowo tłumaczy duże znaczenie, jakie działacze Związku przypisywali kulturze. Literatura niższych lotów, bardzo bogato prezentowana w czasopiśmie „Gruda”, stanowiła charakterystyczny dla społeczeństw prowincjonalnych środek artykulacji problemów ideologicz- nych i intelektualnych, które były gdzie indziej dyskutowane na poziomie aka- demickim. Charakterystyczne również dla powojennej metaforyki łączenie narzędzi rolniczych z bronią lub używanie ich jako broni jest często spotykane w przedwojennych tekstach publikowanych w „Grudzie”, np. Pripravljamo kose in srpe v teh dneh (Jože Danev) lub Naše kose ponesimo (Tone Kresnik). Hym- nem Związku był wiersz Nabrusimo kose, który do dnia dzisiejszego jest śpie- wany na uroczystościach państwowych, a którego ostatnia (co prawda rzadko śpiewana) zwrotka brzmi: „Nasz czas nadszedł./ Zorza wstaje na wschodzie./ Już dojrzał kłos, weź do ręki broń”. 4. Teksty literackie i paraliterackie wspomagały również działania na rzecz ugruntowania tradycji wynalezionej (→ tradycja). W licznych tekstach za- mieszczonych w czasopiśmie „Gruda” działacze ruchu podkreślali koniecz- ność przywrócenia „kiedyś istniejącej” godności „z natury rzeczy” należnej stanowi chłopskiemu. Wydarzenie historyczne potrzebne do przeprowa- dzenia takiej operacji ideologicznej odnaleziono w powstaniach chłopskich, powtarzających się sporadycznie od połowy XV aż do początku XVIII wieku. W roku 1933 uroczyście obchodzono 360. rocznicę chorwacko-słoweńskiego powstania chłopskiego pod wodzą Matii Gubca (1572–1573). W społeczeń- stwie średniowiecznym ludność wiejska mogła pozostawić ślad po sobie wła- ściwie tylko jako uczestnik gry karnawałowej, polegającej na tymczasowym odwróceniu ról, które miało utwierdzić istniejący porządek. Taki charakter mógł mieć okrutny ceremoniał, który odbył się w Zagrzebiu w 1573 roku. Przywódcę powstania chłopskiego Matiję (Ambrož) Gubca – przynajmniej w wersji zachowanej przez tradycję ludową – okrzyknięto chłopskim królem, posadzono na rozżarzonym tronie i koronowano rozżarzoną koroną. Działa- nie będące w śred niowieczu częścią rytuału przywracającego uniwersalny porządek świata działacze ruchu potraktowali dosłownie i interpretowali jako przywrócenie „naturalnej” sprawiedliwości społecznej: w świecie spra- wiedliwym Gubec byłby królem, a chłopi ubieraliby się w jedwab i aksamit, Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek56 jak w wierszu Tlaka poety i publicysty Antona Aškerca (1856–1912). Odwoła- nie się do Chrystusowej korony cierniowej i koniecznego zwycięstwa („Kiedy zmartwychwstaną stare prawa?”) jest z kolei obecne w wierszu tego samego poety Kronanje v Zagrebu. Bunty chłopskie były przez tradycję agrarną trak- towane jako wydarzenie źródłowe, tym bardziej że legitymizowały użycie siły, które „przywróci” sprawiedliwość społeczną. 5. O ile świadomość stanowa była jasno określona i zdołała wywrzeć wpływ na kształt dominującej narracji po drugiej wojnie światowej, to te punkty programu Związku, które dotyczyły kwestii narodowej, nie były jasno zdefiniowane i pozostawały pod dużym wpływem agraryzmu chorwackiego. Świadomość stanowa łączyła się w całość z patriotyzmem i poczuciem oby- watelskości na zasadzie wynikania; przywiązanie do ziemi stopniowo zro- dziło poczucie patriotyzmu, ponieważ ojczyzna była traktowana jako tylko suma ojcowizn, a wartości wpisane w ruch agrarny jako wartość uniwersalna. Celem działań podejmowanych przez działaczy ruchu agrarnego nie był wy- łącznie dobrobyt osiągnięty ciężką pracą i edukacją, ale także odrodzony czło- wiek, który miałby dostęp do źródłowej, jedynie prawdziwej istoty narodu, a młodzież wiejska, sól narodu, która czerpie siłę fizyczną i duchową z bez- pośredniego kontaktu z naturą, jest powołana do tego, by stworzyć nowego człowieka. Pod tym względem wzorem do naśladowania były idee chorwac- kiego polityka Stjepana Radicia (1871–1928), człowieka, „który za pomocą idei agraryzmu (kmetska ideja) i ruchu agrarnego (kmetsko gibanje) stworzył najczystsze naczynie dla życiowej manifestacji chorwackiego, słoweńskie- go, serbskiego i bułgarskiego narodowego chłopskiego geniuszu” (F. Gerželj, Štefan Radi, „Gruda” 1935). Działanie Radicia nie ograniczało się więc do Chorwacji – autor artykułu używa pojęć: węższa (tzn. narodowa) i szersza (tj. federacyjna) ojczyzna, które w okresie socjalistycznej Jugosławii weszły do oficjalnego słownika. Marzenia o idealnej wspólnocie ludzi uczciwej pracy coraz częściej zderzały się z bardzo konkretnymi pytaniami politycznymi, a ich unikanie było coraz trudniejsze, szczególnie w 1919 roku, kiedy za wschodnią granicą powstała Węgierska Republika Rad i zaczęły docierać słuchy o reformie rolnej. Socjali- ści, tak jak agraryści, przypisywali największe znaczenie produkcji rolnej, ale ostrzegali przed zbyt entuzjastycznym poparciem dla rewolucji i utrzymywali, że podział ziemi powinien być przeprowadzony planowo i zgodny z prawem. Biuletyn słoweńskich socjalistów „Naši zapiski” (1902–1922) opublikował ar- tykuł Frana Erjavca Agrarno vprašanje in komunizem (1920), w którym autor takie przekonanie oparł na dwóch silnych argumentach: zdrowym rozsądku i opinii Karola Marksa. Zdrowy rozsądek mu podpowiadał, że ludność wiejska zawsze była ostoją konserwatyzmu i rewolucjonizowała się tylko wtedy, kiedy warunki życia stały się dla niej nieznośne – tak jak to było w Rosji i na Wę- grzech. Dla pragnącego ziemi ludu odebranie jej feudałom stanowiło jedyny cel rewolucji. Drugi argument przemawiający za rozważnym rozwiązywaniem kwestii rolnej podsunęła mu marksistowska teza, że rewolucja komunistyczna Agraryzm (Słowenia) 57 powinna narodzić się w wyniku wewnętrznych sprzeczności społeczeństw burżuazyjnych, w których kapitalizm jest konieczną fazą przejściową między feudalizmem a komunizmem. Szczególnie od 1927 roku, kiedy na przewodniczącego Związku Wiejskich Chłopców i Dziewcząt został wybrany lewicujący polityk Jenže Novak, rów- nież miesięcznik „Gruda” podejmował tematy ściśle polityczne. Nowy prze- wodniczący co prawda powoływał się na polityczną neutralność ruchu agrar- nego tak jak jego poprzednicy, ale sam był zwolennikiem lewicy. Poza tym mówiąc o neutralności politycznej, miał na myśli możliwość współpracy mię- dzy ruchem agrarnym, młodymi socjaldemokratami skupionymi wokół cza- sopisma „Svoboda” (1925−1927) i młodzieżą należącą do ruchu chrześcijań- sko-społecznego. Wymienione organizacje wiele dzieliło, ale łączyła je walka z kapitalizmem i ideologią drobnomieszczańską. Z okazji 50. rocznicy śmierci Karola Marksa „Gruda” (1933) opublikowała artykuł Karl Marx, marksizem in kmetsko gibanje, w którym Jenže Novak stwierdził, że ruch chłopski, tak jak robotniczy, powinien odpowiedzieć na kluczowe pytania dotyczące porząd- ku gospodarczego i społecznego. Kapitaliści wykorzystują w jednakowym stopniu zarówno chłopa, jak i robotnika, dlatego ruch chłopski jest w gruncie rzeczy ruchem marksistowskim. Publikację poprzedzało zastrzeżenie redak- cji, że artykuł dotyczy kwestii, które dopiero należy przedyskutować. W na- stępnym roku przywódcy partii komunistycznej liczącej wówczas nie więcej niż 500 członków zdecydowali o „odnowie ideowej” partii i otwarciu na lud pracujący wsi. Sojusz zawarty między robotnikiem i chłopem był dużym kro- kiem na drodze do upolitycznienia Związku i wzmocnienia szeregów mark- sistowskich. Organizator ruchu komunistycznego na terenie Słowenii Edvard Kardelj od początku zdawał sobie sprawę, że bez szerokiego poparcia na wsi działacze komunistyczni nie będą w stanie zrealizować wytyczonych celów. W swo- jej najważniejszej przedwojennej publikacji Razvoj slovenskega narodnega vprašanja (1938) zwracał uwagę na słabości ruchu robotniczego, który nie zdołał przyciągnąć ludności wiejskiej. Według Kardelja wynikało to ze spo- sobu działania partii socjaldemokratycznej, koncentrowała się ona na jed- norazowych akcjach i zadowalała osiąganiem partykularnych celów, nie za- proponowała natomiast szerszej platformy ideologicznej (→ anarchizm). „Sekciarstwo i polityczny oportunizm” przedwojennego ruchu robotniczego zdaniem Kardelja uniemożliwiły zainteresowanie nim również ludności wiej- skiej. Ten sam błąd następnie popełniła Komunistyczna Partia Jugosławii. Należy więc zdać sobie sprawę, że wszystkie społeczne, ekonomiczne i poli- tyczne interesy chłopa są zgodne z interesami narodowymi i że w warunkach słoweńskich ludność wiejska tworzy najliczniejszą armię. Władza polityczna i zdolność kreowania narracji dominującej należała w owym czasie do dwóch najbogatszych warstw społecznych, zwanych przez Kardelja ziemianami (veleposestniki) i obszarnikami (gruntarji), natomiast pozostałe segmenty majątkowo silnie rozwarstwionej wsi słoweńskiej miały w zamyśle Kardelja Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek58 stać się fundamentem partii komunistycznej, oczywiście pod warunkiem, że uda się je wyrwać spod duchowej władzy, jaką sprawują nad nimi „bazy woj- skowe obozu klerykalnego”. Strategicznie dobrze opracowana akcja komuni- stów wpłynęła również na strukturę Związku, doprowadzono na przykład do tego, że do pracy w organach i wydawnictwach Związku przystąpili przedsta- wiciele inteligencji lewicowej. Już w roku 1931 w jego ramach powstała orga- nizacja Oświata Rolnicza (Kmetska prosveta) zrzeszająca postępowych – to znaczy zintegrowanych z klasą robotniczą i chłopską – inteligentów, którzy „powinni służyć narodowi od wewnątrz, co oznacza, że inteligencja nie po- winna tworzyć oddzielnej klasy i stawiać osobistych i klasowych interesów ponad interesami ludu, czyli chłopów i robotników” (J. Novak, Kmetska mladi- na in inteligenca, 1933). Tak zwana inteligencja postępowa, w odróżnieniu od mieszczańskiej, miała stanowić integralną część ludu, dlatego w opinii przed- stawicieli Związku działała na jego rzecz. Dla autorów marksistowskich było oczywiste, że interesy narodowe stały się interesami klasy robotniczej i chłop- skiej oraz „postępowej” części inteligencji, co z kolei oznaczało, że klasowe interesy burżuazji są sprzeczne z interesami ruchu narodowowyzwoleńczego. Nikt nie widział potrzeby, by taką tezę teoretycznie uzasadniać. „Postępową” nazywano inteligencję, która „z pobudek kulturowych i patriotycznych służy narodowi zgodnie z zasadami ruchu agrarnego, chociaż może być z tego po- wodu prześladowana przez mocodawców obowiązującego porządku społecz- nego” (tamże). Przeprowadzając opisane operacje ideologiczne w szeregach ruchu agrar- nego, inteligenci lewicowi oparli się na symbolach i obrazach wypracowanych lub rozwiniętych przez działaczy tego ruchu, z tą różnicą, że świadomość sta- nową zastąpiono świadomością klasową. Proces ten jest doskonale widoczny w literaturze okresu; znamienne są dla niej epopeje chłopskie pisane w kon- wencji realizmu socjalnego – czyli realizmu, dla którego charakterystyczna jest „lewicowa wrażliwość” o różnym stopniu zaangażowania ideologicznego. Silna tendencja (silniejsza niż w powieściach powojennych!) jest obecna w po- wieści Antona Ingoliča (1907–1992) Lukarji z 1936 roku opisującej proces przejścia jednostki od małorolnego chłopa, skrępowanego uzależnieniami wy- nikającymi z półfeudalnych warunków panujących na wsi, do samoświadome- go i dumnego przedstawiciela klasy robotniczo-chłopskiej. Los Jerneja, jedne- go z bohaterów powieści, który jako żołnierz cesarski na własne oczy widział skutki rewolucji w Rosji, wskazuje na to, że droga do nowego człowieka prowa- dzi przez ogień rewolucji, ale nie rewolucji radzieckiej. Zmianom społecznym musi bowiem towarzyszyć przemiana wewnętrzna. Formułując to przesłanie, Ingolič oparł się na wzorcu społecznie zaangażowanego pisarstwa Ivana Can- kara (→ rewolucja). Pojęcia wypracowane przez ruch agrarny weszły więc do ideologii socjali- stycznej i wciąż tworzą znaczną jej część, dlatego nie dziwi, że pierwszymi sta- nowymi organizacjami, które już późną wiosną roku 1991 powstały w nieza- leżnej Słowenii, były Słoweński Związek Chłopski (Slovenska kmečka zveza), Agraryzm (Słowenia) 59 działający w ramach socjalistycznych związków zawodowych, i Związek Sło- weńskiej Młodzieży Wiejskiej (Zveza slovenske podeželjske mladine), który stanowił część młodzieżowej organizacji socjalistycznej (Zveza socialistične mladine Slovenije – ZSMS). Košmrlja D., Liški J. (ur.), Pot kmečkega ljudstva v OF, Ljubljana 1986; Prepeluh A., Kmet- ski pokret med Slovenci po prvi svetovni vojni, Ljubljana 1928; Veber F., Idejni temelji slovanskega agrarizma, Ljubljana, 1927. Jasmina Šuler-Galos ANARCHIZM ANARCHIZM (Bośnia i Hercegowina) Idea anarchizmu jest jedną z tych idei w Bośni i Hercegowinie (dalej: BiH), której obecność i funkcjonowanie nie jest oczywiste. We współczesnym dys- kursie społeczno-historycznym ideę anarchizmu w BiH wiąże się przede wszystkim z organizacją Młoda Bośnia (Mlada Bosna), której członkowie, m.in. Gavrilo Princip (1984–1918), przeprowadzili w czerwcu 1914 roku skuteczny zamach na następcę austro-węgierskiego tronu arcyksięcia Fran- ciszka Ferdynanda. Do organizacji tej, często mylnie i na wyrost, włącza się wszystkie serbskie, muzułmańskie i chorwackie tzw. napredne (postępowe) (→ postęp), đačkie (uczniowskie) lub omladinske (młodzieżowe) stowarzy- szenia, tajne siatki, ugrupowania działające na całym obszarze południowej Słowiańszczyzny pod panowaniem austro-węgierskim. Wspólnym mianow- nikiem wszystkich tych organizacji, silnie zróżnicowanych pod względem programów ideologicznych, sympatii i celów, była młodzieńcza, romantycz- na wiara w potrzebę budowy „nowego lepszego świata”, co w praktyce miało oznaczać zrzucenie habsburskiej niewoli i zjednoczenie Serbów, Chorwatów, Słoweńców i m/Muzułmanów (nieuważanych wówczas jeszcze za naród) (→ naród) w jednym jugosłowiańskim państwie. Gavrilo Princip, jako głów- ny aktor sarajewskiego zamachu z 1914 roku, funkcjonuje dziś w literaturze, publicystyce i różnych (często sprzecznych) dyskursach politycznych z jednej strony jako archetyp ofiary i bohatera, z drugiej zaś jako niebezpieczny ter- rorysta. Bywa też czczony jako „pierwszy bałkański anarchista”, który wystą- pił przeciwko systemowi ograniczającemu swobodny rozwój jednostki. Kult Gavrilo Principa i włączenie go do wielkoserbskiej, nacjonalistycznej narra- cji każe upatrywać w nim kosowskiego bohatera – „Miloša Obilicia naszych czasów”, który wybiera śmierć zamiast „królestwa tego świata”, kult ten do- minuje w mediach, prasie i portalach internetowych o orientacji prawicowej (proserbskiej). W narracji tej znika świadomość, że Młoda Bośnia to nie ugru- powanie anarchistyczne, lecz organizacja, która składała się z przedstawicieli wszystkich trzech bośniackich narodów, a jej celem, mimo braku jednolitego programu, wyraźnej struktury i przywództwa, było przede wszystkim kultu- rowe i polityczne zjednoczenie Słowian południowych i stworzenie jednego państwa jugosłowiańskiego. Sam Gavrilo Princip podczas przesłuchania po Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek62 zamachu oświadczył: „Jestem jugosłowiańskim nacjonalistą i dążę do zjed- noczenia wszystkich Jugosłowian w jakimkolwiek państwie, byle niezależ- nym od Austrii” (V. Bogićević, Sarajevski atentat. Stenogram glavne rasprave protiv Gavrila Principa i drugova, 1954.) W tym sensie, choć młodobośniakom chętnie przypisuje się anarchistyczne inklinacje i inspiracje, należałoby ra- czej wziąć pod uwagę rewolucyjno-narodowowyzwoleńczy fundament czynu Gavrilo Principa (→ rewolucja). Młoda Bośnia, której członkami w zdecydo- wanej większości byli rozbudzeni narodowo, lewicujący młodzi gimnazjaliści, licealiści i studenci, stanowiła przestrzeń przenikania się kilku nośnych za- chodnio- i wschodnioeuropejskich idei postępowych, podejmujących walkę z konserwatyzmem (→ konserwatyzm), klerykalizmem (→ klerykalizacja), prymitywizmem, przede wszystkim zaś z niesprawiedliwością społeczną, za co odpowiedzialnością obarczali austriacki wyzysk i kapitalizm (→ kapita- lizm). Wśród idei, z którymi utożsamiali się członkowie Młodej Bośni, anar- chizm nie był ideą dominującą; jak wynika z korespondencji młodobośniaków, fascynowała ich idea rewolucji socjalistycznej (V. Bogićević, Mlada Bosna. Pi- sma i prilozi, 1954), natomiast wzmianki o anarchistycznym podłożu spisko- wej działalności młodobośniaków pojawiają się właściwie niemal wyłącznie u Nedeljko Čabrinovicia (1896–1916) i Borivoje Jevticia (1894–1959), o czym piszą m.in. Pero Slijepčević w opracowaniu Mlada Bosna (1929) i Vladimir Bo- gičević w książce Sećanja na vidovdanski atentat 1914 (1935), powołując się na stenogramy z rozpraw obu zamachowców. Idee rewolucyjne, które zapaliły i zapłodniły umysły młodobośniaków, zaczęły przenikać do Bośni i Hercegowiny po rewolucji 1848 roku. Wraz z ideami przedostającymi się z Francji przez Austrię, Węgry i Chorwację po- zostającą w stopniu większym niż Bośnia w kręgu wpływów zachodnioeu- ropejskich, do Bośni zaczęły docierać także – zapośredniczone przez leżące w sferze interesów rosyjskich Serbię i Czarnogórę – socjalistyczne idee, które przyjmowały kształt rosyjskiego narodnictwa w duchu Nikołaja Czernyszew- skiego (1828–1889) i Michaiła Bakunina (1814–1876). Zwłaszcza Bakunin stał się wielką inspiracją dla wielu młodobośniaków, ale także dla socjalistów z Serbii i regionu. O anarchistyczno-rewolucyjnych intelektualnych podwali- nach Młodej Bośni i inspiracjach do przeprowadzenia zamachu na arcyksię- cia Ferdynanda świadczy wypowiedź Čabrinovicia, jednego z zamachowców z 28 czerwca 1914 roku: „Jestem zwolennikiem radykalnie anarchistycznej idei, która zakłada, że dzisiejszy system należy zwalczyć działaniami terrory- stycznymi i zamiast niego należy zaprowadzić liberalizm. (…) Wyniosłem to z lektury socjalistycznych i anarchistycznych tekstów i mogę powiedzieć, że przeczytałem niemal całą dostępną w serbsko-chorwackim języku literaturę tego typu” (V. Bogićević, Sarajevski atentat. Stenogram glavne rasprave protiv Gavrila Principa i drugova, 1954). Wydaje się, że młodobośniacy czerpiący idee z bałkańskich (Zagrzeb, Lub- lana) i zachodnioeuropejskich ośrodków akademickich (Graz, Wiedeń) rozu- mieli anarchizm w specyficzny sposób, wyznając antypaństwowe idee jedynie Anarchizm (Bośnia i Hercegowina) 63 w odniesieniu do monarchii austro-węgierskiej, w której upatrywali przyczyn wszelkiego zła i ucisku społeczeństwa. Inspiracje ideowe czerpali przy tym również z Piotra Kropotkina (1842–1921), którego, jeśli wierzyć relacji Ve- selina Maslešy na podstawie listów spiskowców i stenogramów z rozprawy, Gavrilo Princip uważnie studiował w noc przed dokonaniem zamachu. Vladimir Gaćinović (1890–1917), jeden z głównych inicjatorów ruchu mło- dobośniackiego, przeszedł w swoim aktywistycznym rozwoju drogę od serb- skiego szowinisty i nacjonalisty, przez fascynację Giuseppe Garibaldim (1807– 1872) i jego myślą, do lewicowego socjalisty i rewolucjonisty. Przywiązanie do idei rewolucji socjalistycznej (→ rewolucja; → socjalizm) potwierdził podczas kilkuletnich studiów w Szwajcarii, gdzie nawiązał w kontakt z rosyjskimi re- wolucjonistami i anarchistami na wychodźstwie. Gaćinović zaprzyjaźnił się m.in. z młodymi przywódcami rosyjskich socjaldemokratów, a później z sa- mym Lwem Trockim (1879–1840), który nazywał go „młodym przyjacielem”. W tym samym czasie Gaćinović intensywnie interesował się literaturą anar- chistyczną. Przetłumaczył na serbsko-chorwacki odezwę Michaiła Bakunina do Rosjan Appel aux frères Russes (1862) i przedmowę Kropotkina do książki Записки революционера (1899). O samym Bakuninie pisał zaś, że jest naj- większą postacią ruchu anarchistycznego i socjalistycznego oraz żywym po- mnikiem energii i siły. Mimo że wpływ Gaćinovicia na młodobośniaków koń- czy się w 1912 roku, bezsporna jest jego rola przekładowa w przenoszeniu idei anarchistyczno-rewolucyjnych na grunt bośniacki. Sam zamach na arcyksięcia Ferdynanda był zaledwie jednym z całego ciągu mniej lub bardziej skutecznych zamachów przeprowadzonych przez młodych bośniackich, serbskich i macedońskich anarchosocjalistów na przestrzeni kil- ku dekad poprzedzających rok 1914. Propaganda akcji zbrojnej i „czynu rewo- lucyjnego” była szczególnie aktywna w drugiej połowie XIX wieku. Wychodząc z anarchistycznego przekonania, że odpowiedzialność za niesprawiedliwość społeczną ponosi głowa scentralizowanego państwa, zamachowcy rozwinęli myśl, że tylko jego zabójstwo osłabi lub nawet zniszczy system – wrogi, nie- ludzki, uosabiający wszelkie zło, nieprzychylny wolności zarówno jednostki, jak i narodu. Princip i jemu podobni dosłownie potraktowali słowa Kropo- tkina o permanentnej rewolucji za pomocą pióra i pistoletu, słowa i dy- namitu. W korespondencji młodobośniaków, zebranej i opracowanej przez Veselina Maslešę, zwolennicy i sympatycy ugrupowania Młoda Bośnia piszą o sobie, że są „zainfekowani wirusem czynu zbrojnego” (V. Masleša, Mlada Bo- sna, 1945). Rozstrzygnięcie, czy Młoda Bośnia była ruchem anarchistyczno- -socjalistycznym, czy też – w najbardziej radykalnych interpretacjach – terro rystyczno-nacjonalistycznym (nawet jeśli mowa tu o nacjonalizmie nie wielko serbskim, a jugosłowiańskim) zmierzającym do wyzwolenia kraju spod rządów obcej monarchii i zaprowadzenia nowego, lepszego polityczne- go ustrojstva, jest dziś jednym z najbardziej zapalnych punktów społeczno- -historycznej debaty w Bośni i w Serbii, które najmocniej zaangażowane były w działalność ruchu młodobośniaków. Anarchizm jako idea będąca wyrazem Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek64 niechęci do dominacji i hierarchiczności obecnej w dotychczasowych syste- mach politycznych (łącznie z demokracją) ograniczających wolność życiową i społeczną jednostki cechuje się dużym stopniem niezorganizowania i skłon- ności do spontanicznych zrywów, przy jednoczesnym wyrażaniu sprzeciwu wobec przemocy zarówno fizycznej, jak i symbolicznej. W drugiej połowie XIX wieku anarchizm dodatkowo zasilany był pewnym rodzajem romantycz- nego porywu, który niejednokrotnie przypisuje się zamachowcom z Młodej Bośni. W obowiązującej do dzisiaj narracji Gavrilo Princip jawi się jako zma- nipulowany, niesiony ogniem ideałów, pełen młodzieńczego zapału szaleniec, który wierzy w doniosłość swojego czynu na drodze budowania nowego, lep- szego świata (silny wpływ myśli Michaiła Bakunina). Zabójstwo arcyksięcia Ferdynanda i jego małżonki Zofii przypominają ten rodzaj anarchizmu, który zasadza się na indywidualnym, rozpaczliwym buncie jednostki niemogącej pogodzić się z (nie)porządkiem społeczno-politycznym kraju, gdzie żyje, ozna- czający także radykalny bunt przeciw tyranii i uciskowi oraz specyficznie ro- zumianą „szlachetność”, w myśl której zamachowcy ofiarowują życie dla idei. Pewne odmiany anarchizmu i terroryzmu w wydaniu młodobośniackim łączy jedno – wiara w użycie siły, z punktu widzenia sprawców – w jedynie słusz- nym celu. Mimo że Gavrilo Princip określał się jako Serbo-Chorwat, a przy tym „jugosłowiański nacjonalista”, zarówno w Jugosławii, jak i w Serbii od drugiej połowy lat 80., a więc w latach wzmożonego rozwoju serbskiego nacjonali- zmu i szowinizmu, określa się go mianem Serba wierzącego w ideę Wielkiej Serbii, nazywanej wówczas – jedynie z politycznej konieczności – Jugosła- wią. W serbskim, a wcześniej w projugosłowiańskim dyskursie zamach na arcyksięcia Ferdynanda był wyrazem buntu i walki narodowowyzwoleńczej, a Gavrilo Princip figurą osamotnionego wojownika o wolność (aspekt anar- chistycznych inspiracji zupełnie w tej interpretacji zanika). W środowiskach chorwacko-bośniackich i boszniackich dominuje natomiast narracja, w której nie ukrywa się sympatii z pozbawionym życia monarchą i reprezentowanym przez niego systemem (mit złotych czasów pod panowaniem austro-węgier- skim, rozpowszechniony głównie wśród muzułmańskich elit, których pozycja wyraźnie wzrosła w okresie obecności Austriaków nad Miljacką). Przyczyna takiej sympatii wydaje się oczywista: z punktu widzenia bośniackich socja- listów austro-węgierska administracja była systemem opartym na wyzysku ekonomicznym i nierówności klasowej, lecz beneficjentem nowego porządku, klasą stosunkowo najlepiej funkcjonującą w nowych warunkach ustrojowych i kulturowo-cywilizacyjnych była tzw. muzułmańska čaršija, czyli środo wisko średniozamożnych, mieszkających w dużych (jak na bośniackie warunki) miastach (Sarajewo, Mostar, Banja Luka, Tuzla, Bihać) handlarzy, urzędników i przedstawicieli rodzącej się dopiero muzułmańskiej elity intelektualnej o be- jowskich korzeniach (→ bejowie). Wiele powodów do buntu i niezadowolenia mieli natomiast przedstawiciele najniższych warstw społecznych, tzw. kme- tovi, czyli głównie prawosławne (serbskie) chłopstwo; ich sytuacja zaczęła się poprawiać dopiero po reformach agrarnych przeprowadzonych w okresie Anarchizm (Bośnia i Hercegowina) 65 Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców (Kraljevina Srba, Hrvata i Slove- naca – SHS) (→ agraryzm). Z takich właśnie rodzin wywodzili się w zdecydo- wanej większości członkowie Młodej Bośni. Warto wspomnieć, że przedsta- wiciele muzułmańskiego chłopstwa zmęczonego dekadami ucisku feudalnego i nieskutecznymi, najczęściej krwawo tłumionymi powstaniami i buntami, w dużej mierze wyemigrowali do imperium osmańskiego i jego ostatnich bałkańskich rubieży (Sandżak Nowopazarski, Kosowo, Macedonia) jako tzw. muhadžiri (wypędzeni, wygnańcy) w pierwszych latach po austro-węgierskiej okupacji. Stopniowy rozwój systemu ekonomicznego opartego na kapitalizmie coraz mocniej pogłębiał społeczną nierówność i dysproporcje w prawach i dostępie do dóbr. Po okresie protektoratu aneksja Bośni i Hercegowiny przez Austro- -Węgry w 1908 roku dodatkowo zaostrzyła konflikt pomiędzy monarchią i Serbią, wskutek czego radykalne nastroje zarówno w Serbii, jak i wśród bo- śniackich Serbów uległy gwałtownej eskalacji. Od 1913 roku w Serbii zaczęła regulanie ukazywać się redagowana w Sarajewie przez anonimowych autorów broszura „Narodna odbrana” w całości poświęcona organizowaniu się narodu serbskiego w celu walki z „dwugłową monarchią”. Z czasem jako „mózg” przed- sięwzęcia ujawnił się Vasilj Grđić, sekretarz Serbskiego Towarzystwa Kultural- no-Oświatowego (Srpsko kulturno-prosvjetno društvo) „Prosvjeta” (→ oświa- ta). Leo Pfefer (1910–1993), prawnik, który na rozkaz Wiednia kierował śledztwem po czerwcowym zamachu na arcyksięcia Ferdynanda, we wspo- mnieniach Istrage o sarajevskom atentatu (1938) wymienia kilkadziesiąt (!) tytułów serbskich broszur i czasopism, z których „jasno wynikało, że sarajew- scy Serbowie nie tylko sympatyzują z Serbią, ale wręcz ją uwielbiają” (tamże). Zdaniem Pfefera te same czasopisma były żywą manifestacją nienawiści i po- gardy dla wszystkiego, co pochodzi z Wiednia. Pfefer we wspomnieniach ujaw- nił także liczne nieoczywiste powiązania pomiędzy Serbami a czeskimi anar- chistami pod przykrywką działalności Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”: dystrybucja literatury rewolucyjno-anarchistycznej, przemyt bomb i amunicji w mydle, wymiana donosów szpiegowskich na temat ruchów i przemieszczeń wojsk austriackich, ale także wsparcie logistyczne podczas zamachu Vladi- mira Žerajicia (1886–1910) na generała Marijana Varešanina, ówczesnego zwierzchnika monarchii w Bośni i Hercegowinie. Po tym wydarzeniu Žerajić stał się symbolicznym patronem i inspiracją dla kolejnych młodocianych za- machowców: Luki Jukicia, Mustafy Golubovicia, Muhameda Mehmedbašicia, Nedeljko Čabrinovicia, a później także Gavrilo Principa. Niebagatelną rolę w tej konspiratorskiej siatce odegrało Towarzystwo „Prosvjeta”, zdelegalizo- wane przez administrację austro-węgierską w ciągu kilku pierwszych lat po aneksji. We wspomnieniach Pfefer, zgodnie z ówczesną interpretacją dra- matycznych zdarzeń z czerwca 1914 roku, mocniej akcentuje rewolucyjno- -polityczne zaplecze czynu Gavrilo Principa, chociaż wskazuje równocześnie na anarchistyczne podłoże ideowe drugiego z zamachowców: „Princip twier- dzi, że zamachu dokonał z pobudek nacjonalistyczno-politycznych, podczas Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek66 gdy Čabrinović mówi, że kierowały nim przekonania anarchistyczne” (tamże). Anarchistyczne sympatie Nedeljko Čabrinović zdradził także w zeznaniu zło- żonym w dniu zamachu: „Myśl o zamachu nosiłem w głowie przynajmniej od dwóch lat. Jestem mianowicie zwolennikiem radykalnej idei anarchistycznej, która opowiada się za tym, by terroryzmem zniszczyć dzisiejszy system i za- miast niego zaprowadzić inny, bardziej liberalny. (…) dlatego też nienawidzę wszystkich przedstawicieli tego, ponoć konstytucyjnego systemu, i to nie jako osób, ale jako nośników tej władzy, która jest źródłem ucisku” (tamże). O eklektyzmie ideologicznym zarówno młodobośniaków, jak też zwolen- ników i członków grupy Czarna Ręka (Crna ruka), znanej także jako Zjedno- czenie albo Śmierć (Ujedinjenje ili smrt), pisze również Muhamed Filipović w opracowaniu dotyczącym modernizacji BiH (Historija bosanske duhovnosti. Epoha modernizacije, 2004): „Dimitrije Mitrinović, Danilo Ilić, Vladimir Gaći- nović, Bogdan Žerajić i inni byli pod oczywistym wpływem przedziwnej mie- szanki narodowego romantyzmu, demokracji socjalistycznej i anarchizmu”. Filipović interpretuje również ich działalność, w ślad za Veselinem Maslešą, jako wypadkową aspiracji młodzieżowego ruchu nacjonalistycznego i ruchu robotniczego, wskazuje jednak na pewien interesujący paradoks. Niemal wszyscy młodobośniacy, chociaż wywodzili się z chłopstwa lub niższych warstw mieszczaństwa, włączali się w działalność rewolucyjną, doświadcza- jąc jednocześnie awansu społecznego – studia lub nauka w miejskiej szkole stanowić miały przepustkę do środowiska urzędniczego lub nawet inteligen- cji. Mowa jest więc tu o socjalistach, w skrajnych przypadkach marksistach i anarchosocjalistach, którzy ideologiczno-polityczne postulaty formułowali w obronie i w interesie klasy społecznej, choć jej już nie reprezentowali. Wybuch pierwszej wojny światowej, okres Królestwa SHS, a następnie druga wojna światowa i czasy Jugosławii komunistycznej wyciszyły na tyle nastroje anarchistyczne w Bośni i Hercegowinie, że jakakolwiek ideologia z lewego, antypaństwowego skrzydła przestała mieć w BiH jakiekolwiek zna- czenie. Pewne ślady odrodzenia anarchizmu, choć raczej, paradoksalnie, z dala od myśli politycznej, bliżej natomiast obyczajowości i kultury odradzają się w Bośni w latach 80. XX wieku za sprawą odwilży obyczajowej, obecnej na przykład w muzyce rockowej i punkowej tego okresu. Przedstawiciele sara- jewskiej alternatywnej sceny muzycznej czerpią wówczas raczej powierz- chownie z anarchizmu i punku antypaństwowe i antysystemowe postulaty. Panujący wówczas klimat polityczny nie pozwalał jednak na głoszenie bar- dziej radykalnych poglądów. W latach 90., zwłaszcza podczas wojny w BiH, pewne sygnały obecności anarchizmu można dostrzec w ruchu antywojennym (odmawianie służby wojskowej, anarchistyczno-punkowe koncerty w oblężonym mieście, wyda- wane domowym sumptem ziny – gazety funkcjonujące w drugim obiegu), jednak współczesny ruch anarchistyczny udało się przeszczepić do Bośni do- piero po wojnie i to – kolejny pradoks – dzięki ścisłej współpracy bośniackich i serbskich anarchistów. Dziś w Sarajewie funkcjonuje nieformalne centrum Anarchizm (Bułgaria) 67 anarchistyczne AVTONOM, początkowo skupione wokół squotu w zdemilita- ryzowanej bazie wojskowej. We współczesnej literaturze bośniackiej motywy anarchistyczne obecne są marginalnie, należy jednak zwrócić uwagę na dwa teksty sarajewskiej pisar- ki Almy Lazarevskiej (ur. 1957): powieść U znaku ruže (1996) i opowiadanie Odlazak z tomu Biljke su nešto drugo (2000). W powieści Lazarevska parale- nie rozwija biograficzną opowieść o hercegowińskim poecie Aleksie Šanticiu i o ikonie ruchu anarchistycznego, działaczce i pisarce żydowskiego pochodze- nia – Róży Luksemburg. Myśl anarchistyczna jest jedynie tłem historii życia Róży Luksemburg, choć Lazarevska sięga po tę postać w podobny sposób kilka lat później w opowiadaniu, którego jednym z bohaterów jest Michaił Bakunin. Napięta sytuacja społeczno-ekonomiczna w dzisiejszej BiH, strajki robot- nicze i rozruchy uliczne wiosną 2014 roku przybrały klimat antypaństwowe- go buntu społecznego noszącego znamiona anarchosyndykalizmu: płonące budynki kantonalne i rządowe w Tuzli i Sarajewie, obrzucanie kamieniami funkcjonariuszy policji, hasła wyrażające żądanie natychmiastowego ustąpie- nia rządu. Społeczeństwo bośniackie coraz silniej polaryzuje się na środowi- ska laickie i proeuropejskie, z drugiej zaś strony – radykalnie muzułmańskie. Anarchizm jako idea nie odgrywa tu znaczącej roli, stanowi raczej jeden z mar- ginalnych nurtów społecznych. Bogićević V., Mlada Bosna. Pisma i prilozi, Sarajevo 1954; Bogićević V., Sarajevski aten- tat. Stenogram glavne rasprave protiv Gavrila Principa i drugova, Sarajevo: Državni arhiv NR BiH, Sarajevo 1954; Dedijer V., Sarajevo 1914, Beograd 1966; Pfefer L., Istrage o sarajevskom atentatu, Zagreb 1938. Agata Jawoszek-Goździk ANARCHIZM (Bułgaria) Według definicji ze współczesnego słownika języka bułgarskiego Речник на думите в българския език (http://rechnik.info, acc. 8.01.2016) „anarchizm” (z gr. Αναρχία) to pojęcie określające filozofię polityczną i ruch społeczny, któ- re walczą o zniesienie wszelkich form hierarchii społecznej, w tym państwa. O wiele bardziej rozbudowana została definicja anarchizmu w słowniku wyra- zów obcych w języku bułgarskim Речник на чуждите дъми в български език А–Я (1978) z czasów żiwkowowskich, gdzie czytamy między innymi, iż jest to „drobnoburżuazyjny nurt społeczno-polityczny, który cechuje indywidualizm, subiektywizm i woluntaryzm, negatywny stosunek do władzy państwowej (w tym dyktatury proletariatu) i każdej organizacji politycznej, odrzucanie Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek68 wielkiego przemysłu na rzecz drobnej własności prywatnej; stosowanie awanturniczej taktyki »bezpośredniego działania« i dążenie do rychłej rewo- lucji społecznej, do zniszczenia każdego państwa”. Według autorów anarchiści uważają, że „przejście do społeczeństwa przyszłości może nastąpić bez zorga- nizowanej walki politycznej proletariatu przeciwko burżuazji i bez tworzenia partii proletariackiej”. Ten szczegółowy (jak na konwencję słownikową) opis stanowi kwintesencję toczących się w środowisku bułgarskiej lewicy od koń- ca XIX wieku sporów na temat anarchizmu, które w pewien sposób pozostają echem dawnego sporu Marksa z Bakuninem i reprodukują negatywny stosu- nek socjalistów i komunistów do anarchizmu. Аnarchizm jako projekt polityczny oparty na idei dekompozycji zastanego porządku świata w drodze zniszczenia fundamentalnych dla jego istnienia in- stytucji (z państwem włącznie) na gruncie bułgarskim pojawił się w drugiej połowie XIX wieku, co z pewną dozą przemilczeń wiązane bywa z postacią Christo Botewa (1848–1876). Sprawa fascynacji tego kultowego bohatera na- rodowego anarchizmem pozostaje dotąd nie do końca rozwikłana. Badacze wskazują na wpływ na Botewa tekstów Pierre’a-Josepha Proudhona (i jego idei anarchoindywidualizmu) oraz Michaiła Bakunina (i jego anarchizmu ko- lektywistycznego). Niektórzy z wczesnych biografów eksponują wagę oso- bistej znajomości Botewa z rosyjskim anarchistą Siergiejem Nieczajewem (1847–1882). Mówi o tym na przykład Rosjanin Jewgienij Wołkow, który w książce Христо Ботев (1929) składa interesujące świadectwo na temat zmowy milczenia poodrodzeniowych bułgarskich elit wokół osoby Botewa; niezależnie od afiliacji politycznej były one zgodne co do konieczności wy- modelowania takiego obrazu poety i rewolucjonisty, by stał się dla młodzie- ży wzorem godnym naśladowania. Tej reguły trzymał się Zachary Stojanow (1850–1889) w książce Христо Ботйов. Опит за биография (1888). Jednak pomimo tego typu prewencyjnych kroków proces puryfikacji danych na rzecz mitologizacji Botewa nie przekreślił społecznej pamięci o nim jako osobie mentalnie uwikłanej w anarchizm, co w biografii kogoś kreowanego na ikonę idei narodowej stanowiło po 1878 roku zgrzyt niepożądany z perspektywy interesów państwa organizującego się i krzepnącego dzięki nowo powsta- jącym instytucjom. W felietonach publikowanych pod pseudonimem na ła- mach czasopisma „Знаме” (1891, бр. 36–37) modernista Penczo Sławejkow (1866–1912) dawał wyraz niechęci do Botewa, określając go jako opętanego „tym szaleństwem ludzkiej myśli, której na imię anarchizm”. Opinię tę Sławej- kow podtrzymywał i w późniejszych tekstach, m.in. w artykule Жив е той, жив… („Мисъл”, XVI, кн. V). Na ile wpływ Nieczajewa czy też innego rewolu- cjonisty i awanturnika, znanego rosyjskiego lekarza Nikołaja Sudziłowskiego (1850–1930) (Николай Константинович Судзиловски vel Nikolas Russel vel Русел Судзиловски) okazał się kluczowy dla poglądów Botewa – trud- no wywnioskować z jego pism. W o wiele większym stopniu niż w twórczo- ści ów wpływ mógł się wyrażać w życiowych decyzjach poety i powstańca, który ponad wartości rodzinne postawił aktywizm na rzecz ojczyzny. Pytania, Anarchizm (Bułgaria) 69 czy za jego typowymi dla epoki i starannie wyreżyserowanymi gestami (jak np. wkroczenie z czetą na statek Radetzky) lub przełożonymi na język poezji i publicystyki wyborami kryje się internalizacja Катехизис революционера (1869) Nieczajewa, pozostaną zapewne bez odpowiedzi, choć takie próby podejmowali kolejni biografowie Botewa, także marksiści (m.in. Georgi Baka- łow w książce z 1921 roku Сергей Нечаев и Христо Ботев). Listy Botewa, jego artykuły programowe i publicystyczne, a także utwory poetyckie (Борба, 1871) pozostają egzemplifikacją tego rodzaju nieufności wobec wszystkich współczesnych poecie i historycznie udokumentowanych form sprawowa- nia władzy (z wyjątkiem aktualnej władzy powstańczej w Hercegowinie czy Komuny Paryskiej), iż oznacza to tylko jedno – odrazę do wszelkiej „tyranii” uprawianej przez Kościół, koronę i pieniądz (tamże) oraz nadzieje wiązane ze zmiennością form w historii, gdzie po epoce chrześcijaństwa ma nastąpić epoka rewоlucji, a następnie epoka → socjalizmu (Смешен плач, 1871). W tej walce o wolność, jaka toczy się między dobrem i złem, wyraża się, zdaniem Botewa, → postęp ludzkości (Решен ли е черковният въпрос, 1871). W swo- jej linii rozumowania Botew zatrzymuje się jednak na etapie walki; wolność i prawda, jako jej cel, nie przybierają u niego żadnego innego kształtu politycz- nego poza „oczyszczeniem” świata od tyranów. Żywiołem Botewa pozostaje bunt jako taki, a on sam jawi się w nim jako bułgarski protoplasta lewicowego antyokcydentalizmu i antysemityzmu (sic!). Koncentruje się Botew na wynaj- dywaniu/nazywaniu/zwalczaniu wroga (co w konkretach wyraża się w jego stosunku do Turków, rodzimych czorbadżych, żydowskiej finasjery). Zbliża się w tym do Bakunina, stąd bułgarscy anarchiści XXI wieku chcą widzieć w Bo- tewie jego ideowego sobowtóra (http://www.anarchy.bg/; Георги Чобанов – Анархистите четат Ботев – LiterNet.bg). Na ojca bułgarskiego anarchizmu obrany został jednak nie Botew, lecz Ma- cedończyk Spiro Gułabczew (1856–1918), założyciel ruchu tzw. umiłowania biedoty (сиромахомилство). Ruch ten zrodził się pod koniec XIX wieku pod wpływem rosyjskiego narodnictwa, którego założenia ideowe Gułabczew poznał podczas studiów w Moskwie i Kijowie, gdzie założył studenckie sto- warzyszenie Приятелска дружина за унапредване на българщината в Македония. I choć ostatecznie został z Rosji wydalony za działalność wy- wrotową, jego związki z rosyjskimi działaczami pozostały trwałe (m.in. ze wspomnianym wyżej Russel vel Sudziłowskim). Przywiązując ogromne zna- czenie do „pracy z ludem / dla ludu”, Gułabczew miał na uwadze głównie po- lityczne uświadamianie ludu, agitację. Z czasem zradykalizował poglądy tak dalece, że doszedł do idei anarchizmu, rozumianego jako jedyna gwarancja wolności. Gułabczew buntował się przeciwko wszelkim instytucjom i tradycji (→ tradycja). W szczególny sposób bolał nad sytuacją kobiet, a inwestowa- nie w studia i kulturę uznawał za zdradę interesów ludu. Od początku pracy nauczycielskiej tworzył struktury konspiracyjne, przygotowujące przyszłych terrorystów. Odwzorowując rosyjskie formy tajnych stowarzyszeń, zaplano- wał skomplikowane reguły funkcjonowania swej siatki konspiracyjnej, ale Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek70 mimo to została ona wykryta przez policję. Dużo skuteczniejszy okazał się na- tomiast jako wydawca. Założona przez Gułabczewa w Ruse drukarnia przez 13 lat swojego istnienia specjalizowała się w publikowaniu przekładów lite- ratury lewicowej (np. w 1891 w tłumaczeniu Iwana Kutewa Манифест на Комунистическата партия Marksa i Engelsa) i anarchistycznej, m.in. pisma Bakunina, Kropotkina, francuskich anarchistów Élisée Reclusa, Jeana Grave’a. Gułаbczew angażował się również w kwestię macedońską (→ anarchizm – Ma- cedonia), co m.in. oznaczało – w sposób nieco paradoksalny – sympatyzowa- nie z koncepcjami bałkańskiego federalizmu (wspólnie z ukraińskim federa- listą Mihajło P. Dragomanowem). Szeroko zakrojona aktywność Gułabczewa, jego prowokujący styl ubierania się, a nade wszystko podejrzliwość wobec wszelkich zinstytucjonalizowanych form sprawowania władzy przysparzały mu wśród inteligencji nieprzyjaciół w różnych środowiskach politycznych. Penczo Sławejkow (1866–1912), konsekwentnie wrogi anarchizmowi, uczy- nił Spiro Gułabczewa jednym z bohaterów swojej opartej na mistyfikacji anto- logii poetyckiej На Острова на блажените (1910). Przypisując Spiro Godnia (kryptonim Gułabczewa) autorstwo zbioru wierszy Аманети, osadzonych w tradycji osmańsko-arabskich „sekretów” (amaneti), Sławejkow opowiedział się przeciwko nieokiełznanemu woluntaryzmowi i gniewowi jako siłom napę- dzającym anarchizm: Носителя на своя правда носи и правдата на другите в сърце; не словото, а ясното лице е отговор на тъмните въпроси; понеже знай на себе си цената, не се гневи и други не гневи; на свойта воля най-напред надви, и с туй надви на другите душата (Аманети 29). Poeta ośmieszył swojego bohatera m.in. jako posiadacza wiedzy tajemnej o podejrzanej reputacji. W znacznie mniej wyrafinowany sposób atakował Gułаbczewa jego dawny towarzysz Dymityr Błagojew (1856–1924) w dziele Принос към историята на социялизма в България (1906). Odcinając nurt anarchistyczny od ruchu socjalistycznego (→ socjalizm – Bułgaria), w krytyce Gułаbczewa kładł nacisk na jego upodobanie do „jezuickiego” manipulowania ludźmi, na budzącą śmiech ekscentryczność a w ostatecznym rozrachunku – korumpowalność, której dał wyraz, przyjmując po upadku drukarni w Ruse stanowisko w urzędzie państwowym (1904), co ostatecznie miało położyć kres jego anarchizmowi. Linię rozumowania Błagojewa przejęli w swoich praktykach interpretacyjnych tzw. wąscy socjaliści, ale także kolejne poko- lenia lewicowej inteligencji. W rezultacie w Bułgarii (w odróżnieniu od Ma- cedonii; → anarchizm – Macedonia) wraz z deprecjacją samego Gułabczewa doszło do wyciszenia jego pionierskiego wkładu w upowszechnianie ideologii Anarchizm (Bułgaria) 71 marksistowskiej, mimo pewnego uznania dla jego dokonań ze strony lewego nurtu ruchu chłopskiego, którego działacz Wyrban Kilifarski (1879–1923), współpracownik Gułabczewa, miał za sobą nieudany zamach w Ewksinogra- dzie na cara Ferdynanda. Choć nie istnieją dowody na udział samego Gułab- czewa w zamachach terrorystycznych, współcześni anarchiści dowartościo- wują jego dokonania jako postaci charyzmatycznej dla środowiska radykalnej lewicującej młodzieży (1896–1897), dla realizacji swoich celów gotowej się- gnąć po przemoc. I rzeczywiście, w refleksji nad ideą anarchizmu w Bułgarii nie sposób od- dzielić słowa od czynu, a z czasem idei anarchizmu od terroryzmu. Przyczy- niło się do tego zwłaszcza środowisko działaczy macedońskich, wspieranych przez rewolucjonistów bułgarskich (→ anarchizm – Macedonia). Spośród tych ostatnich należy wymienić przede wszystkim Michaiła Gerdżikowa/Miha- ila Gerdžikova (1877–1947), który po wykluczeniu go z gimnazjum męskie- go w Płowdiwie, gdzie utworzył kółko anarchistów, skonsolidował pierwsze środowisko anarchoterrorystów bułgarsko-macedońskich w organizacji Centralny Macedoński Komitet Rewolucyjny (Централен революционен македонски комитет) (1895). Znów nie sposób tu pominąć merkuriańskiej roli, jaką dla rozbudzenia lewicowych poglądów Gerdżikowa odegrał rezydu- jący do 1887 roku w Rumunii przyjaciel rodziny Nikołaj Sudziłowski (Nicho- las Russel). Z czasem siatka rozrosła się, obejmując grupy w Kazanłyku, Ruse, Razgradzie, Plewenie, Gabrowie, Łomie, o czym pisał m.in. Lubomir Miletić w wydanych w Sofii materiałach: Движението отсамъ Вардара и борбата съ върховиститѣ по спомени на Яне Сандански, Черньо Пѣевъ, Сава Михайловъ, Хр. Куслевъ, Ив. Анастасовъ Гърчето, Петъръ Хр. Юруковъ и Никола Пушкаровъ, Материали за историята на македонското освободително движение, кн. VII, „Македонскиятъ Наученъ Институтъ” (1927, http://macedonia.kroraina.com/bmark/lm_voevodi/index.html, acc. 8.01.2015). Umocnione m.in. podczas studiów w Genewie (tzw. grupa genew- ska stanowiła ważne centrum bułgarsko-macedońskich anarchoterrorystów), a następnie podczas pracy nauczycielskiej w Bitoli powiązania Gerdżikowa ze środowiskiem macedońskim przekładały się na formy jego aktywności podczas przygotowywań i w trakcie powstania ilindeńsko-preobrażeńskiego w Macedonii (1903), na przykład wart odnotowania jest nieudany zamach na linię kolejową w miejscowości Sinekli w Macedonii Adrianopolskiej (→ anar- chizm – Macedonia). Do najgłośniejszych aktów terrorystycznych tamtej doby należała seria zamachów przeprowadzona w kwietniu 1903 roku przez gru- pę uczniów sołuńskiego gimnazjum, tzw. zamachowców sołuńskich (→ anar- chizm – Macedonia), których działalność stanowiła kontynuację idei grupy płowdiwskiej Gerdżikowa oraz tzw. grupy genewskiej i miała odgałęzienia w innych miastach Turcji (Stambule, Adrianopolu), jak również na terytorium bułgarskim (m.in. zamach na stację kolejową w Burgas, którym dowodził – jak się później okazało – agent rosyjskiej Ochrany Anton Prudkin). Szczegóły akcji w Sołuniu zostały afirmatywnie przedstawione m.in. w Солунскиятъ Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek72 атентатъ и заточеницитѣ въ Фезанъ. По спомени на Павелъ Шатевъ. Съобщава Л. Милетичъ (1927). Ich poglądy są specyficznym sprzężeniem terroryzmu i wynikającego z rozczarowań antyokcydentalizmu. Po przyjęciu w Bułgarii ustawy przeciw anarchizmowi (1907) wszelkie dzia- łania tych grup zeszły do podziemia, w sposób szczególny przybierając na sile w okresie od klęski pierwszej wojny światowej po przewrót wojskowy 9 lip- ca 1923 roku. Anarchoterroryzm Gerdżikowa w sensie światopoglądowym sprowadzał się w tym czasie do strategii walki o wyzwolenie Macedonii spod panowania osmańskiego, jego celem było zwrócenie uwagi Zachodu (oskar- żanego o zaniechanie i postrzeganego wrogo) na sytuację na Bałkanach (Въ Македония и Одринско: Спомени на Михаилъ Герджиковъ, т. 1, Материяли за историята на македонското освободително движение, 1927). Pomimo czasowych afiliacji politycznych w obrębie socjaldemokracji (okres poprze- dzający pierwszą wojnę światową) czy komunizmu (po drugiej wojnie świa- towej) Gerdżikow pozostawał rzecznikiem sprawy macedońskiej – także jako publicysta (redagował gazetę anarchistów „Пробуда”), twórca Federacji Anar- chokomunistów w Bułgarii (Федерация на анархо-комунистите) (1919) i emigrant polityczny (1924–1931). Do jego bliskich współpracowników w Fe- deracji od chwili jej powstania należał Wasił Ikonomow (1898–1925), w la- tach 1920–1922 związany z pismem „Анархист”, jeden z najaktywniejszych bułgarskich terrorystów, uczestnik serii głośnych zamachów, w tym nieuda- nego zamachu na cara Borysa w 1925 roku pod Arabakonak, zabity w trakcie przygotowań do jednej z akcji. Szesnastego kwietnia 1925 roku krwawy, ale nieudany zamach na cara Bo- rysa III w cerkwi św. Niedzieli, zorganizowany przez skrajne skrzydło Bułgar- skiej Partii Komunistycznej (Българска комунистическа партия), pociągnął za sobą policyjny terror, który przyniósł wygaszenie ruchu anarchoterrory- stycznego. Ze względu na spektakularne uwikłania anarchizmu w kwestię ma- cedońską zainteresowanie tym ruchem jednak nie gasło. W latach 1929–1930 Anton Straszimirow (1872–1937) napisał niedokończoną powieść Роби; jedna z jej części, zatytułowana Солунските атентатори (w tej wersji wznowio- na po 1989 roku), bułgarsko-macedońskich terrorystów przedstawia w ro- mantycznej aurze jako patriotów skazanych przez wrogi świat na desperac- kie czyny („Ние ще убиваме, защото ни убиват. Толкова!” – Ст. Симеонов, Солунското съзаклятие, 1921). Ten na gruncie bułgarskim pozytywny stosu- nek do probułgarsko zorientowanego terroryzmu macedońskiego, wynikający z poczucia utraty ziem macedońskich, przełożył się m.in. na milczącą aseku- rację Iwana Michajłowa – w okresie międzywojennym zwolennika zjednocze- nia Macedonii z Bułgarią, przywódcy Wewnętrznej Macedońskiej Organiza- cji Rewolucyjnej (Внатрешна македонска револуционерна организација (VMRO, bułg. Вътрешна македонска революционна организация), agen- ta kilku faszystowskich wywiadów, odpowiedzialnego za śmierć całej rzeszy przeciwników politycznych, który znalazł po wojnie schronienie we Włoszech, gdzie zmarł dopiero w 1990 roku. Anarchizm (Bułgaria) 73 Tak zwana rewolucja 9 września 1944 roku (→ rewolucja – Bułgaria) przy- niosła ujawnienie się Federacji Anarchokomunistów, ale już dwa lata później rozpoczęły się prześladowania ze strony nowej władzy na tyle konsekwentne, że ruch anarchistyczny został ponownie wygaszony aż do 1989 roku. Posta- cią, która symbolizować ma losy bułgarskich anarchistów – pacyfistów, stał się wówczas Iwan Badew (1900–1981), wybitny lekarz, absolwent Sorbony, działacz społeczny, który rozwiązania problemów społeczno-ekonomicz- nych szukał w ruchu spółdzielczym i działalności antywojennej, a który stał się więźniem politycznym zarówno monarchii, jak i komunistycznej Bułgarii. Anarchizm odrodził się w 1990 roku, tworząc Federację Anarchistów w Bułga- rii z periodykiem „Свободна мисъл”. Jej członkowie każdego roku spotykają się nad grobem Wasiła Ikonomowa, a wizerunek Christo Botewa zdobi logo organizacji. Na gruncie bułgarskim brakuje poważniejszych rozliczeń z nurtem anar- choterroryzmu. Namysł nad tą częścią wspólnego bułgarsko-macedońskiego dziedzictwa historycznego zaburzony jest (po obu stronach) przez presję ide- ologii narodowej. W tym kontekście rozrachunkowy dramat Georgi Danaiłowa Солунските съзаклятници. Пиеса (1983) stanowi znamienny głos w dysku- sji na temat moralnych aspektów terroryzmu bułgarsko-macedońskiego i oso- bistej odpowiedzialności działaczy za dokonane zło. Jedna z postaci dramatu – Starzec, który w ostatniej odsłonie ujawnia się jako jedyny żyjący uczestnik spisku – Paweł Szatew, przeklęty przez lud w pieśniach, swą długowieczność interpretuje jako karę za czyny popełnione w młodym wieku i prosi młodsze generacje o przebaczenie. Po 1989 roku do prób pełniejszego udokumentowania historii macedoń- sko-bułgarskiego anarchoterroryzmu należy m.in. książka Borysa Nikoło- wa Вътрешна македоно-одринска революционна организация. Войводи и ръководители (1893–1934). Биографично-библиографски справочник (2001). Wśród głosów w dyskusji trzeba też wymienić Iwana Gadżewa (Иван Михайлов – отвъд легендите, т. 1, 2007), który dokonuje demistyfikacji tej postaci i towarzyszących jej bułgarskich i macedońskich mitów politycznych. Skrajnie odmiennym pod względem aksjologicznym wariantem anarchizmu, który zyskał popularność w Bułgarii, był tołstoizm. Idea nieprzeciwstawiania się złu przemocą, będąca sednem nauczania Lwa Tołstoja, tylko pozornie no- siła ryt chrześcijański, choć zaczerpnięta została z pism św. Pawła. Ustanowie- nie autonomicznego porządku etycznego, opozycyjnego wobec standardów moralnych państwa, jego instytucji i stojących za nimi ludzi, przypominało zdroworozsądkową moralność (neo)manichejską, utwierdzającą wybrańców w przekonaniu o własnej nieomylności i zewnętrznym wobec nich złu, które- go narzędziami są inni – ludzie władzy. Do Bułgarii idee tołstoizmu przenikały wieloma drogami, nie tylko z samej Rosji, ale także w sposób zapośredniczo- ny z Ameryki – via Petyr Dynow (1864–1944) (→ dynowizm) czy ze Szwaj- carii – Christo Dosew (1887–1919). Gwałtowany rozwój ruchu nastąpił po 1900 roku, za sprawą takich działaczy, jak m.in. Sawa Niczew (1872–?), Stefan Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek74 Andrejczin (1869–1961) czy Jordan Kowaczew (1895 –1966). Poza sferą prak- tyk duchowych (w tym edukacyjnych, wydawniczych) ważnym aspektem było porzucanie przez wyznawców dotychczasowych form życia, praktykowanie wegetarianizmu jako jedynego etycznego sposobu odżywiania się i – wresz- cie – zakładanie wspólnot rolniczych, z których najdłużej przetrwała kolonia we wsi Meczkior (dziś dzielnica Płowdiwu), zlikwidowana dopiero w czasach żiwkowowskich (1958). Wartym odnotowania przejawem działalności drugiego pokolenia tołsto- istów (w latach 30. i 40. XX wieku) było podtrzymywanie współpracy poli- tycznej z partią chłopską Български земеделски народен съюз (БЗНС) i wspólne programy naprawcze, realizowane drogą legislacyjną. Kluczową po- stacią był tu mecеnas Jordan Kowaczew, tołstoista i adwokat tych wyznawców tołstoizmu, którzy kierując się wskazówkami Tołstoja dla małych krajów, by porzuciły one naśladowanie mocarstwowego militaryzmu dużych państw, od- mówili odbywania służby wojskowej. Te spektakularne w dobie wojen prak- tyki tołstoistów przez jednych postrzegane były jako antypaństwowe i trakto- wane jako przejaw anarchizmu, przez innych jako dopuszczalne stanowisko moralne. W relacji z instytucjami państwowymi tołstojowscy anarchiści pozosta- wali w pozycji niejednoznacznej i zmiennej historycznie. Z tołstoizmem sympatyzowało wielu twórców bułgarskich, jednak kwestia anarchizmu tołstojowskiego nie była przez nich podejmowana. Nie wychwycił istnieją- cego problemu również Penczo Sławejkow, pomimo swojego negatywnego stosunku do innych wariantów anarchizmu. Być może wynikało to z faktu, iż zwrócony przeciwko rosyjskim strukturom społecznym anarchizm tołsto- jowski na gruncie bułgarskim natrafiał na inny typ stratyfikacji społecznej i prowokował łagodny powrót do konserwatywnych form niezapomnia- nej jeszcze zadrugi wiejskiej. Echa tołstoizmu jako rustykalnego projektu wspólnotowego widoczne są w prozie niebędącego wyznawcą tego świato- poglądu, ale pozostającego z nim w dialogu Jordana Jowkowa (1880–1937) (Жетварият, 1920; Чифликът край границата, 1933–1934). Z kolei an- tymilitaryzm Tołstoja interpretowano jako formę protestu przeciw synergii Cerkwi i państwa oraz jeden z aspektów jego projektu postępu etycznego (Aleko Konstantinow, Stojan Michajłowski, Petko J. Todorow, a nawet Iwan Wazow) w duchu nieprzeciwstawiania się złu. Mistyczny etycyzm Tołstoja i jego antyinstytucjonalne zapędy budziły natomiast sprzeciw lewicy, zwłasz- cza Dymitra Błagojewa, który odrzucał irracjonalny (czyli religijny) aspekt nauczania Tołstoja i uważał, że jego droga do naprawy świata pozostaje ślepą uliczką. Po drugiej wojnie światowej, po liczącej dwie dekady swoistej pacyfikacji religijnych ruchów wspólnotowych, nastąpiło złagodzenie tej polityki. Obronę tołstoizmu i jego rodzimych przejawów przeprowadził Georgi Konstantinow w książce Л. Н. Толстой и влиянието му в България (1968), opublikowanej przez „państwowe” wydawnictwo Народна култура. Anarchizm (Chorwacja) 75 Герджиков M., Спомени, документи, материали, Сoфия 1984; Михаил Герджиков и подвигът на тракийци 1903 г., София 2003; Терзиева М., Иванова Н., Иванова T., Поглед върху толстоизма в България, Бургас 2006. Grażyna Szwat-Gyłybowa ANARCHIZM (Chorwacja) Wydany przez Jugoslavenski leksikografski zavod w 1974 roku w Zagrzebiu Leksikon podaje, że anarchizm to ruch, którego fundamentem jest przekona- nie, iż podstawą porządku społecznego jest absolutna wolność jednostki i ne- gacja każdego rodzaju władzy politycznej, a szczególnie państwa. Filozofijski rječnik opublikowany przez Macierz Chorwacką (Hrvatska matica) w Zagrze- biu w 1984 roku rozszerza nieco tę definicję i klasyfikuje anarchizm jako uto- pię społeczną stanowiącą porządek oparty na Hobbesowskiej dewizie bellum omnium contra omnes. Zdaniem autorów słownika anarchizm w odniesieniu do systemu państwowego wykazuje punkty styczne z marksizmem. Jedną z jego postaci jest anarchokomunizm będący syntezą najważniejszych idei ko- munizmu i anarchizmu – równości i wolności. Jako ojców takiej idei wskazuje się Pierre’a-Josepha Proudhona, Piotra Kropotkina, Maksa Stirnera i Michaiła Bakunina. Powyższe definicje uzupełnił Hrvoje Jurić, chorwacki pisarz, filo- zof i anarchista, wyjaśniając, że idea anarchizmu, choć indywidualistyczna, nie jest atomistyczna, lecz zakłada różne elastyczne modele organizacji re- lacji międzyludzkich. Anarchizm jest więc sprzeciwem wobec wertykalnych relacji opartych na hierarchii, proponuje w zamian horyzontalną koncepcję sieci. Prymarnymi zasadami anarchizmu są odpowiedzialność (od jednostki do ogółu) i solidarność (od ogółu do jednostki), wskutek czego zamiast ego- istycznego quasi-indywidualizmu czy quasi-altruistycznego kolektywizmu anarchizm proponuje odpowiedzialny indywidualizm czy solidarny kolekty- wizm (Anarhija u školi, 2009). Materiał źródłowy wskazuje, że pojęcia używane jako synonimiczne do anarchizmu to wywrotowość, akcje robotnicze, aktywizm społeczny, sponta- niczność, chaos, ale także – zwłaszcza w drugiej połowie XIX i w pierwszych dziesięcioleciach XX wieku – anarchizm stosuje się zamiennie do pojęć rewolu- cja (→ rewolucja) i socjalizm (→ socjalizm). To utożsamienie wynika z faktu, że anarchizm pojawia się wraz z rozwojem ruchów robotniczych, w których łonie rozwija się idea socjalizmu. Zrównanie socjalizmu z postawą antypaństwową skutkuje zaś uznaniem anarchizmu za postawę wywrotową (z perspektywy monarchii austro-węgierskiej), ale także antychorwacką (z perspektywy zwo- lenników koncepcji narodowych). Luka Pejić twierdzi, że to właśnie z powodu Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek76 odrzucenia wszelkich form nacjonalistycznego szowinizmu działającego na szkodę solidarności i wzajemnej pomocy narodów socjaliści zaliczani byli do kręgów anarchistycznych (L. Pejić, Historija klasičnog anarhizma u Hrvatskoj, 2017). Chorwacki anarchizm jest zjawiskiem heterogenicznym i na próżno szukać w jego obrębie jakiegokolwiek uporządkowanego systemu czy historycznego kontinuum. Badacze zjawiska podkreślają, że jako fenomen wymykający się systematyzacji domaga się spojrzenia oddolnego (historija odozdo – history from below) (tamże) zamiast wielkich syntez. Trudności nastręcza przede wszystkim wielokierunkowy rozwój samej idei, dodatkowo sprzężony z róż- norodnymi nurtami o charakterze postępowym: od koncepcji rewolucyjnej przemocy po tendencje pacyfistyczne; od anarchoindywidualizmu i anarcho- syndykalizmu po anarchokomunizm, z niemal zawsze obecnym, choć nieoczy- wistym elementem anarchoterroryzmu. Wspólnym mianownikiem wszyst- kich wymienionych jest teleologia: bezklasowe społeczeństwo pozbawione międzyludzkiej eksploatacji, dominacji i władzy. Dodatkowym czynnikiem utrudniającym na gruncie chorwackim syntetyczne ujęcie jest rozproszenie terytorialne grup, w których idea ta się rozwija. Badacze historii anarchizmu podają, że do pierwszego spotkania Chorwa- tów z Michaiłem Bakuninem doszło jeszcze w 1848 roku w Pradze podczas Zjazdu Słowiańskiego. Bakunin – choć sam jeszcze niezdefiniowany jako anarchista – szukać miał popleczników w walce z centralizmem i niemiec- kim nacjonalizmem, wskazując jako alternatywną drogę rozwoju wiejskie wspólnoty oparte na koncepcji wzajemnej pomocy. Wspomniany Luka Pejić uważa jednak, że Chorwaci byli w tym czasie zbyt pochłonięci problemami na- rodowymi, by poważnie zainteresować się utopijnymi wizjami Rosjanina. Jak podaje Mirjana Gross (Počeci radničkog pokreta u Zagrebu, „Historijski zbor- nik” 1955), anarchiści i anarchosyndykaliści wkraczają do chorwackiego kraj- obrazu politycznego w latach 70. XIX wieku. W łonie ruchów o charakterze socjalistycznym krystalizuje się grupa radykałów, dla których podstawowym celem – odróżniającym anarchizm od marksizmu – jest wolność jednostki bę- dąca warunkiem wolności ogółu. Dzięki założonej w 1872 roku słowiańskiej sekcji Międzynarodówki (dzia- łała do sierpnia 1873 roku), której członkowie mieli za zadanie współpraco- wać ze Słowianami przebywającymi w Zurychu i dzięki nim dotrzeć do Ser- bów, Chorwatów i Czechów, na ziemie chorwackie w ekspresowym tempie docierają pisma i broszury ideologiczne. Jeszcze w roku 1872 w formie ulo- tek rozprowadzano teksty Bakunina. Władze monarchii austro-węgierskiej energicznie reagują na szybko rozprzestrzeniającą się myśl socjalistyczną. Do największych represji doszło za czasów węgierskiego bana Károlya Khuena- -Héderváry’ego (1883–1903), kiedy zdelegalizowano wszelkie ruchy syndy- kalistyczne. Zmuszone zejść do podziemia związki zawodowe stały się za- lążkiem ruchów nielegalnych. Efektem tej sytuacji był także brak oficjalnych tekstów i manifestów zwolenników ruchu. Lata 80. XIX wieku obfitują w liczne Anarchizm (Chorwacja) 77 procesy podejrzanych o szerzenie anarchizmu, oficjalnie potępionego w mo- narchii w 1884 roku. Głównym zarzutem wobec oskarżonych – jak na przykład wobec pochodzącego z Moraw Wolfganga Hižy czy wywodzącego się z Dolnej Styrii Franjo Srneca – było najczęściej kolportowanie docierających z Zachodu broszur i czasopism zawierających treści anarchistyczne: „Sozialdemokrat” (organ Socjaldemokratycznej Partii Niemiec), „Radikal”, „Volkswille”, a także wydawanych przez niemieckiego anarchistę Johanna Mosta (przebywające- go w 1871 roku w Lublanie) czasopism „Freiheit” i „Der Rebell”. Część z tych tytułów faktycznie była medium idei anarchistycznych, jak choćby wiedeński „Zukunft”, choć stanowiły głównie środek przekazu idei socjalistycznych. Idea anarchizmu dociera do Chorwacji czterema różnymi pasami: do Osi- jeku, Zagrzebia, do Dalmacji i Dubrownika oraz na Istrię. Merkuriuszami anarchizmu byli przybywający tu w poszukiwaniu pracy węgierscy i czescy przedsiębiorcy oraz upominający się o prawa socjalne robotnicy. Literatura przedmiotu jako ciekawostkę wspomina także przybycie do Osijeku w 1846 roku parostatku Minerva z „polskimi emigrantami i komunistami, którzy wzniecili niebezpieczny bunt w Krakowie” (S. Sršan, Osječki ljetopisi 1686.– 1945., 1993). W związku z tym, że w popularyzacji idei mieli udział głównie przedstawiciele innych narodów, anarchizm postrzegano jako niebezpieczną siłę z zewnątrz, skierowaną przeciw chorwackim interesom narodowym. Lek- tura artykułów publikowanych od lat 80. w gazecie „Narodni list” wydawanej w Osijeku pokazuje, że negatywny stosunek do ruchów robotniczych wynikał nie tylko z faktu, że były organizatorami licznych strajków i protestów. Chor- waccy działacze narodowi zarzucali socjalistom i anarchistom, że zamiast sabotować monarchię, rozwijają ruch syndykalistyczny, ignorują kwestię na- rodową, prezentując postawę naiwnego kosmopolityzmu (M. Gross, Razvoj so- cijalističke ideje u Hrvatskoj 1890–1907, 1965). Tymczasem socjaliści wyrażali pogląd, że społeczna i narodowa rewolucja jest nierozłączna, co musiało być echem poglądów jednego z pierwszych anarchistycznych myślicieli, Włocha Carla Pisacane. Zachowana w Osijeku dokumentacja wskazuje na intensywną inwigilację tamtejszego środowiska robotniczego. Korespondencja między władzami wę- gierskimi i lokalną administracją dokumentuje szybki przepływ informacji na temat przybywających do Osijeku i okolic agitatorów, przedstawicieli ruchów socjalistycznych czy podejrzanych o udział w zamachach (np. na serbskiego króla Milana Obrenovicia czy austriacką cesarzową Elżbietę). Mieli wśród nich być anarchista Henrik Wienecke – „niesławny socjalistyczny agitator”, typograf Dragutin Spehn i Ivan Zepp, utrzymujący kontakty z anarchistami z innych części Europy, a w Osijeku uprawiający „socjalistyczną propagan- dę” (I. Mažuran, Građa o radničkom pokretu Osijeka i Slavonije: 1867–1894, 1967), czy wreszcie powracający z Węgier Ignjat Graff, o którym w policyj- nych dokumentach odnotowano „znany anarchista”, członek „socjalno-re- wolucyjnej partii robotniczej”. Władze miasta zdawały sobie sprawę, że nie powstrzymają strajków ani rozwoju myśli socjalistycznej, ale obawiały się, że Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek78 jeśli nie zostaną podjęte odpowiednie środki zapobiegawcze, anarchiści znaj- dą zwolenników tzw. propagandy czynem. Badacz anarchizmu Luka Pejić podkreśla, że trudno rozgraniczyć, która z odnotowanych przez policję osób faktycznie należała do ruchu anarchistycznego, ponieważ wszystkim bardziej wyrazistym postaciom ruchu robotniczego przypisywano takie sympatie. Jeśli zaś delikwenta złapano na kolportowaniu ulotek, użyciu siły podczas strajków albo styczności z bronią, natychmiast przypisywano mu intencje anarchoter- rorystyczne. Cechą wspólną wczesnych wystąpień robotników w Osijeku był brak wspar- cia partii politycznych i jednolitego manifestu, spontaniczność i szybka orga- nizacja, w związku z czym władzom z łatwością udało się im przykleić etykietę ruchów anarchistycznych i wywrotowych. Nie było to też dalekie od prawdy, gdyż – jak pisze kanadyjski historyk anarchizmu Georg Woodcock – rozwijają- cy się na terenie monarchii austro-węgierskiej ruch robotniczy wyróżniał się na tle ruchów robotniczych w całej Europie ze względu na popularność idei anarchistycznych. Uważany przez długie lata za zjawisko endemiczne Miloš Krpan, założyciel pierwszej komuny anarchistycznej (1910, Dubovik k. miasta Slavonski Brod), wydaje się potwierdzeniem tezy, że Slawonia była podatnym gruntem dla idei anarchizmu. Krpan przebywał w Szwajcarii (1898), gdzie działał w grupie tzw. niezależnych socjalistów, ale kontakty miał dużo szersze, bo podróżował do Palestyny, Egiptu, USA, Kanady, Niemiec, Francji, Belgii i Anglii. Doskonale znał teksty Bakunina, Kropotkina i Tołstoja. Działalność społeczną zaczął za cza- sów bana Khuena-Héderváry’ego, walcząc o poprawę sytuacji materialnej sie- rot i przeciwko niesprawiedliwości społecznej. Jeszcze w latach 80. XIX wieku zapoznał się z socjalistycznymi ideami Vasy Pelagicia. Następnie, w pierwszym dziesięcioleciu wieku XX, wrócił do Dubovika, by zorganizować wspomnianą kolonię, która – zamieszkiwana głównie przez Niemców i Szwajcarów – zosta- ła zlikwidowana dopiero w 1945 roku przez władze komunistyczne. W zało- żeniu kolonii pomogli wiedeńscy aktywiści anarchistyczni. Anarchizm Krpana charakteryzowała niezgoda na sytuację ekonomicznego ucisku i politycznej niemocy. Otwarcie występował przeciw autorytarnym rządom, wykazywał się wrażliwością na niesprawiedliwość i przemoc. W swoich zapiskach (wyda- nych pierwszy raz w 2010 roku, będących dowodem dużego zainteresowania ideą anarchizmu współcześnie) jednoznacznie deklaruje, że bezpośrednią in- spirację czerpał od Élisée Reclusa, francuskiego anarchisty, który opowiedział się za odrzuceniem anarchokolektywizmu i poparciem anarchokomunizmu. W artykule z 1895 roku Krpan ujawniał, że zdaje sobie sprawę z tego, iż jego działalność postrzegana jest jako anarchistyczna. Diagnozuje to jako bolączkę współczesnego mu społeczeństwa, które pozostaje nieczułe na krzywdę słab- szych, gdyż „utonęło w egoizmie i poświęciło się jedynie uciechom i modzie”. Działające w Zagrzebiu ruchy socjalistyczne znajdowały się w podobnej sytuacji co syndykaliści w Osijeku. Josip Cazi w tekście Poeci modernog rad- ničkog pokreta u Hrvatskoj (1958) pisał, że środowiska te wniosły świeży Anarchizm (Chorwacja) 79 powiew, gdyż wysunęły propozycję „zasadniczo różną także w kwestii ducho- wej od tamtejszego mieszczańskiego nacjonalizmu”. Największą akcję antyso- cjalistyczną i antyanarchistyczną prowadzono w latach 80. XIX wieku. W 1884 roku w czasopiśmie „Pozor” przeczytać można tekst, w którym pisano, że fak- tycznym celem zwolenników ruchów anarchistycznych, które chcą Chorwację „uszczęśliwić swoimi szalonymi ideami”, są morderstwa i rozbój. Anarchizm określany jest jako „zwyrodnienie socjalizmu” (izrod socijalizma). Na każdym kroku akcentuje się także, że żaden ze zwolenników anarchizmu, którzy sta- nęli przed sądem, nie jest „synem naszej ojczyzny”. Podkreślano także, że idea nie zadomowiła się wśród chorwackich robotników, a tym bardziej chłopów. Główna rozprawa przeciwko anarchistom w 1884 roku odbywała się nawet w języku niemieckim, gdyż – jak donosiła prasa – nawet nie umieją oni mówić po chorwacku. Opisując oskarżonego Wolfganga Hižę redaktor czasopisma „Pozor” pisze, że na pierwszy rzut oka przypomina jakiegoś staruszka, który żyje w kręgu rodziny, wnucząt, a tymczasem jego celem jest „uczynienie z lu- dzi tabula rasa i utopienie we krwi, a następnie zbudowanie nowego porządku na gruzach nowoczesnych państw”. „Narodne novine” opisują natomiast so- cjalistycznych aktywistów jako szaleńców – wydaje im się, że „poprawią ten smutny świat”, tymczasem sprawiają wrażenie dzieci, które nie wiedzą, co mó- wią i powtarzają bezwiednie frazy o uszczęśliwianiu robotników i walce z ka- pitalizmem. Wniosek jest jednoznaczny – są to ludzie niebezpieczni. Zarzuca im się przeciwdziałanie tworzeniu państwa prawa, występowanie przeciw warstwie mieszczańskiej, sabotowanie idei narodowej i kontestowanie wiary. Przypisanie łatki anarchisty było najlepszym sposobem walki z promotorami socjalizmu. Idea anarchizmu z powodzeniem zaszczepiła się także na obszarze Istrii i Dalmacji dzięki przemieszczającym się na tych terenach włoskim robotni- kom i socjalistom z Ankony i Triestu. Kiedy w 1897 roku w Trieście aresztowa- ny zostaje Giovanni Marchetti – anarchista i jeden z pierwszych propagatorów idei socjalistycznych w Dalmacji – policja znajduje przy nim czasopisma wyda- wane w Zadarze, zawierające informacje o planowanym zamachu na włoskie- go króla. Działalność istryjskich i dalmatyńskich anarchistów była związana z działalnością triesteńskiej grupy Germinal i La Plebe. Obie grupy publikowa- ły czasopisma, które – jak pokazują listy subskrybentów – cieszyły się popu- larnością także w Dalmacji i Istrii. Grupa La Plebe koncentrowała się przede wszystkim na teoretycznych rozważaniach nad anarchizmem, natomiast Ger- minal stawiała sobie za cel działanie w terenie: obronę najbiedniejszych grup zamieszkujących istryjskie miasteczka, protesty przeciwko drastycznie rosną- cym cenom żywności i mieszkań, prowadzenie kampanii uświadamiających (np. na rzecz ogólnego prawa głosu w 1907 roku). W jednym z artykułów pod- pisanych pseudonimem Attilio L. iz Zadra opublikowanym w „La Plebe” autor, pisząc o organizacji przyszłego anarchistycznego społeczeństwa, koncentruje się na opisie różnicy między indywidualistycznym anarchizmem – rozumia- nym jako rodzaj atomizmu w relacjach społeczno-ekonomicznych zgodnie Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek80 z koncepcjami Pierre’a-Josepha Proudhona i Maksa Stirnera – a komunistycz- nym anarchizmem, opartym na zasadzie wspólnego dobra, która to koncepcja stała się podstawą ruchu triesteńskich, a następnie dalmatyńskich i istryj- skich anarchistów. Wart odnotowania jest także fakt, że w 1912 roku w Spli- cie uczniowie szkoły zawodowej założyli klub sportowy „Anarh” (później przekształcony w Robotniczy Klub Piłkarski Split – Radnički nogometni klub Split). Jego założyciel Šimun Rosandić wyjaśniał, że nazwa miała odzwiercie- dlać protest przeciw każdej formie zła. „Anarh” był urzeczywistnieniem ma- rzeń i ideałów postępowej młodzieży, która szukała sposobu na walkę z wła- dzą i policją. W powszechnym wyobrażeniu anarchizm utożsamiany był z ruchem wy- wrotowym i kojarzono go z aktami terroru. Miało to związek z dokonanymi w ostatnim dziesięcioleciu XIX wieku i pierwszych dwóch dziesięcioleciach XX wieku zamachami na przedstawicieli władzy podejmowanymi przez przed- stawicieli radykalnego socjalizmu. Luka Pejić wyjaśniał to uproszczenie na- stępująco: „Anarchia. Synonim chaosu i zniszczenia, egzotyczne pojęcie w za- sadzie słabo znane większości tych, którzy mają je na ustach. To kurewskie czerwono-czarne słowo pozostawia gorzki smak, smak krwi i zapach koktajli Mołotowa. Wielu uważa, że żadne trupy ścielące się w imię walki o demokra- cję nie mogą równać się z przerażeniem, jakie wywołuje idea bezwładzy. Jak miałoby być inaczej, skoro tak im mówią od dziesięcioleci, stuleci. Jak miałoby być inaczej, skoro tak ich wychowują, edukują (…)” (L. Pejić, Historija klasič- nog anarhizma u Hrvatskoj, 2017). Skojarzenie anarchizmu z terroryzmem miało jednak pewne uzasadnie- nie, jak choćby próba zamachu w 1912 roku, którą przeprowadzili Luka Jukić i Stjepan Dojčić, na komisarza Slavka Cuvaja jako wyraz protestu przeciw ustanowieniu królewskiego komisarza nad narodem chorwackim. Mimo wy- jaśnień Jukicia, że jego motywacją była walka o wolność narodu chorwackie- go, wolność słowa i zgromadzeń, jego czynowi aparat państwowy przypisał pobudki anarchistyczne. Ivan Horvat uważał, że zamach ten był wynikiem niezadowolenia młodego pokolenia, które ogłosiło bezwzględną walkę wła- dzy na całym świecie (Pobuna omladine 1911.–1914., 2006). Negatywnie o za- machach wypowiedział się Stjepan Radić, w tekście Javna politička poruka probuđenoj seljačkoj braći naročito u Americi i ostaloj tuđini wydanym w Za- grzebiu w 1913 roku wskazywał, że wydarzenia te stawiają chorwacki naród przed koniecznością wyboru drogi: jedna opcja to walka zgodna z zasadami prawa, druga to zamachy, pułapki i rewolucje (→ rewolucja). Radić pisał, że żaden z zamachowców nie jest urodzonym rewolucjonistą, bo takich wśród Chorwatów nie ma, „jeśli w ogóle gdziekolwiek tacy istnieją, co mają rewolu- cję we krwi”. Zwracał uwagę, że terroryści pozostawali pod zewnętrzną presją (młodej generacji i kręgów amerykańskich). Jukić natychmiast stał się symbo- lem walki o wyzwolenie spod austro-węgierskiego jarzma, a jego czyn odbił się echem wśród ówcześnie piszących literatów (Antun Gustav Matoš, Tin Uje- vić, August Cesarec). W reakcji na zamach Ivo Andrić porównał zamachowców Anarchizm (Chorwacja) 81 do hajduków, wskazując tym samym, że we krwi ludzi z tego obszaru płynie zbójnicka, powstańcza krew. Utożsamianie zamachów z ruchem anarchistycznym, a w dalszej kolejności z socjalizmem było na rękę aparatowi państwowemu, jak i duchowieństwu, które potępiały porządek społeczny proponowany przez zwolenników socja- lizmu. Przeciętni obywatele odrzucali akty terroru, dlatego tego argumentu chętnie używano do dyskredytowania idei socjalizmu. Sam anarchizm zaś sprowadzono do obrazu szalonego zamachowca, który nie artykułuje swoich żądań, jest przeciwny jakiejkolwiek kolektywnej organizacji społeczeństwa i poważnemu formułowaniu kwestii społecznych. Dyskredytacji anarchizmu służyło także chętne przypisywanie go młodym ludziom. Miało to w tamtym czasie związek z coraz wyraźniej zarysowującym się konfliktem generacyj- nym na scenie politycznej. Młode pokolenie oskarżało starszych o pasywność i przejmowało inicjatywę polityczną, w odpowiedzi zaś było szufladkowane jako utopiści i terroryści. W okresie między dwiema wojnami ruch anarchistyczny stopniowo ule- ga wystudzeniu, gdyż jego republikańskie, federalistyczne i socjalistyczne idee stały w całkowitej sprzeczności z polityką króla Aleksandra I, monarchy i dyktatora. Ożywienie nastąpiło w momencie wybuchu wojny w Hiszpanii, kiedy zaczęto na terenie Dubrownika zbierać środki finansowe na wsparcie walk z gen. Franco, na co lokalna prasa zareagowała natychmiast serią artyku- łów oczerniających anarchistów jako terrorystów, komunistów i falangistów. Część dalmatyńskich anarchistów wzięła udział w wojnie domowej w Hisz- panii (np. Nikola Turčinović – Nicola Turcinovich, który dowodził hiszpańską jednostką). Narastające w latach 60. krytyka i niezadowolenie z formy, jaką przybrał jugosłowiański socjalizm – mimo że oficjalnie państwo wzięło rozbrat z ZSRR i miało realizować wersję „socjalizmu z ludzką twarzą” – a także brak akcep- tacji dla praktyk autorytarnych, przyczyniły się do ponownego zainteresowa- nia ideami libertariańskiego komunizmu i anarchosyndykalizmu. Hrvoje Jurić pisze, że w titowskiej Jugosławii – w przeciwieństwie do innych państw blo- ku socjalistycznego – ruch anarchistyczny był względnie tolerowany, o czym świadczyć mogą wydawane przekłady Proudhona, Bakunina, Kropotkina, Da- niela Guérina czy Murraya Bookchina, a także publikacje lokalnych autorów. Dochodziło wszakże do aktów represji wobec zwolenników idei anarchistycz- nych, jak choćby w 1974 roku, kiedy w Lublanie aresztowani zostali uczest- nicy zjazdu studentów, którzy przygotowali szkic krytyki pryncypiów socja- listycznej Jugosławii. Zakrojoną na większą skalę strategią było natomiast ośmieszanie i infantylizowanie ruchów anarchistycznych, charakteryzowanie przynależności do nich jako cechy młodzieńczego buntu, niedojrzałości czy fascynacji utopiami. Środowiskiem akademickim w Chorwacji, które stało się poniekąd inku- batorem idei anarchizmu, była grupa Praxis. Jej członkowie oskarżani byli o to, że w czasie protestów studenckich w 1968 roku zachęcali studentów do Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek82 uczestnictwa w ulicznych anarchistycznych demonstracjach. Między innymi z tego powodu – ponieważ „próbowali zniszczyć Związek Komunistów Jugo- sławii [Savez komunista Jugoslavije – SKJ] i inne samorządne instytucje”, a tak- że wyrażali „ekstremalne anarcholiberalne poglądy” – z SKJ wykluczeni zostali filozof Gajo Petrović i socjolog Mladen Čaldarović. W 1971 roku tematem Kor- czulańskiej Szkoły Letniej (Korčulanska ljetna škola) była „Utopija i realnost”, a jedną z sekcji zatytułowano „Spontaniczność, organizacja i anarchia”. W mo- wie inauguracyjnej socjolog Rudi Supek krytykował skostniałe, pozbawione spontaniczności i rewolucyjności formy socjalizmu, których efektem jest roz- padanie się kolektywnego My i pojawienie się partykularnych grup interesów, a tym samym nowych struktur mocy, transformacja rewolucyjnej awangardy w rządzącą oligarchię. Supek pytał o możliwość zachowania spontaniczności ruchu, wolności społecznej identyfikacji. Podkreślał, że utopijny element, któ- remu przypisywał cechy, takie jak spontaniczność czy demokratyczność, musi pozostać oporny na wszelkie próby opanowania go przez władzę. Analizując te słowa 40 lat później, chorwacki badacz anarchizmu Hrvoje Jurić odczytuje je jako wyrażoną niebezpośrednio afirmację tego nurtu, któ- ry z definicji jest antydogmatyczny i antybiurokratyczny, przeciwny każde- mu rodzajowi władzy, zwłaszcza takiej, która będąc uprzednio rewolucyjną awangardą, przyjmuje postać partyjnej nomenklatury. Anarchizm miał być zatem panaceum na opadające rewolucyjne emocje, kostnienie czynnika dy- namicznego (Anarhizam i marksizam u perspektivi „praxis-filozofije”, 2012). W filozofii członków ruchu Praxis nie można wskazać jednego uwspólnionego sposobu rozumienia anarchii. Postawy wobec tej idei obejmują cały wachlarz możliwości – od negatywnej, przez neutralną, do afirmatywnej. Postrzeganie omawianej kategorii ewoluowało także w myśleniu poszczególnych człon- ków szkoły, jak było w przypadku Predraga Vranickiego (1922–2002), który o anarchizmie wyrażał się początkowo z aprobatą, podkreślając postulowaną przez jego zwolenników konieczność całkowitej zmiany i stworzenia zupełnie nowego systemu relacji jednostek w ramach społeczeństwa (inaczej niż w sy- tuacji postulowanej przez marksistów częściowej transformacji tych związ- ków), a następnie przyjął krytyczny kurs na tendencje anarchistyczne, zarzu- cając wyznawcom ruchu przecenianie roli jednostki i niemożliwość wskazania konkretnych rezultatów ich koncepcji. Hrvoje Jurić uważa, że negatywny (choć nie wyrażony explicite) stosunek Vranickiego do anarchizmu najwyraźniej daje się odczytać w pierwszym tomie jego dzieła Historija marksizma, w któ- rej pisząc o I Międzynarodówce, wspomina anarchistów zaledwie w przypisie, oceniając ich jednocześnie jako drobnoburżuazyjnych socjalistów organizu- jących pucze w celu rozbicia państwa. Zdaniem Juricia Vranicki traktuje więc anarchizm jako interesującą, ale naiwną teorię. Wyraźnie afirmatywną postawę wobec anarchizmu przypisuje się nato- miast Gajowi Petroviciowi (1927–1993), któremu – jak pisał sam filozof – im- putowano właśnie związki z ideologią ruchu. Prowokacyjnie nigdy temu nie zaprzeczył, a wręcz brał to za dobra kartę i podkreślał, że od wczesnych lat Anarchizm (Chorwacja) 83 szkolnych miał skłonności anarchistyczne, gdyż jeszcze w gimnazjum czytał powieść Ilji Erenburga Необычайные похождения Хулио Хуренито и его учеников. Petrović uważał, że nastała moda na zrównywanie anarchizmu z terroryzmem, co uznawał za niesprawiedliwość, argumentując, że anar- chizm był przede wszystkim sprzeciwem wobec terroryzmu państwa. W jego przekonaniu prymarną regułą anarchizmu nie było dążenie do zniesienia ja- kiejkolwiek organizacji, ale takiej, która jest wobec jednostek opresyjna. To zaś skutkowało potrzebą wprowadzenia samoorganizacji społeczeństwa, któ- ra nie jest z góry narzucona, ale w sposób wolny stworzona oddolnie. Należy podkreślić, że wspomniani tu filozofowie nie byli anarchistami w praktyce, a jedynie rozważali anarchizm jako ideę. Była ona w środowisku Praxis anali- zowana nie tyle jako możliwy czy postulowany sposób działania, ile stanowiła istotny impuls prowokujący rozprawę o ideach i praktykach, które w socjali- stycznych systemach petryfikują się i dogmatyzują. Przez pryzmat idei anar- chizmu krytykowano zjawisko biurokratyzacji i etatyzacji socjalizmu, rozbu- dowę struktur państwowych, które – głównie przez istniejący kult wielkiego wodza – uchodziły za ustrojowe imponderabilia. Warto jednak odnotować fakt, że rozważania na temat idei anarchizmu odbywały się w okresie powojennym głównie na płaszczyźnie teoretycznej. W związku z wycofującą się na przełomie lat 70. i 80. strukturą państwa, de- klaratywną samorządnością i egalitaryzmem wytrącającym argumenty bun- townikom, w praktyce ruchy anarchistyczne wyrażały się jedynie marginalnie. Lata 80. i 90. przynoszą ponowne odrodzenie idei anarchizmu i jej nowe wcielenia w postaci aktywnych ruchów o charakterze antysystemowym. W pierwszej dekadzie po śmierci Josipa Broza Tity działają grupy Train Toilet Band, Svarun czy Autonomija, które zasłynęły tzw. pustymi demonstracjami, podczas których członkowie tych grup wyśmiewali istotę polityki, wygłasza- jąc „milczące przemówienia” (mówca nie wypowiadał ani jednego słowa) i rozpowszechniając ulotki pozbawione treści. W niepodległej Chorwacji na kartach ruchu anarchistycznego zapisuje się przede wszystkim grupa Z.A.P.O. (Zagrebačka anarho-pacifistička organizacija) inicjująca głównie manifestacje antywojenne (pierwsza odbyła się już wiosną 1991 roku). Po przejęciu wła- dzy w Chorwacji przez ugrupowania lewicowe w 2000 roku coraz bardziej widoczne stają się organizacje anarchistyczne, których działalność ukierunko- wana jest nie tyle na kontestowanie systemu państwowego, ile odpowiedzi na nowe wyzwania i kwestie polityczne. Były to organizacje takie, jak założona w 1999 roku Anfema (Anarhofeministička akcija), zajmująca się kwestiami kobiet w ruchu anarchistycznym (od 2000 roku wydaje czasopismo „WOMB”), czy kolektyw Hrana, a ne oružje (Food Not Bombs), stanowiący odpowiedź na efekty procesów globalizacyjnych. Czerpiąc inspirację z bostońskiego ruchu antynuklearnego założonego w latach 80., kolektyw Hrana, a ne oružje zajmu- je się zbieraniem wyrzuconej żywności i recyklingiem. Idea anarchizmu w tym ujęciu jest zatem rozumiana jako solidarność, samoorganizacja i sprawiedliwy podział dóbr. Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek84 Idea ta znalazła także oddźwięk w tekstach literackich Augusta Cesarca i Mi- roslava Krležy, który pozostając jednym z największych chorwackich znawców twórczości Piotra Kropotkina, sam siebie pozycjonował jako „typ anarchoin- dywidualistyczny”. Chorwaccy badacze przypisują również sympatie anar- chistyczne Antunovi Gustavowi Matošowi, który wpisywał się w utrwalony obraz anarchisty – będąc buntownikiem, outsiderem, zwolennikiem wolności jednostki i prawa do wyrazu tej wolności (Leksikon Antuna Gustava Matoša, ur. I. Hofman, T. Šakić, 2015). Podobnie rzecz się miała z Jankiem Policiem Kamovem, który w młodości był założycielem rewolucyjnego klubu stawiają- cego sobie za cel obalenie reżimu Khuena-Héderváry’ego, a jego artystyczna biografia, niespokojne życie i wymykająca się wszelkim klasyfikacjom twór- czość literacka kontestująca wszystkie dotychczasowe normy sprawiły, że anarchizm wprost przypisywał mu krytyk literacki Vladimir Čerina. W 1918 roku Antun Branko Šimić w tekście Anarhija u umjetnosti pisał, że anarchia jest wpisana w sztukę, ponieważ jej zadaniem jest wstrząsanie fundamentami konwencji. W jego przekonaniu tylko z anarchii może narodzić się pierwiastek kreatywny jako taki. Idea anarchizmu w kulturze chorwackiej jest ściśle związana z ideą socjali- zmu. Ponadnarodowy charakter koncepcji anarchistycznych przyczynił się do utożsamiania ich z działaniami mającymi na celu sabotowanie idei narodowej, a tym samym kategorii chorwackości. Należy zauważyć, że idea anarchizmu jako jedna z niewielu nowoczesnych idei politycznych na omawianym obsza- rze rozwija się niejako w poprzek przynależności narodowych, ignorując gra- nice krajów monarchii i afiliacje etniczne. Knežević R., Anarhizam: historija i suvremenost političke teorije anarhizma, Zagreb 2012; Krpan M., Izabrani spisi, ur. D. Dedić, Zagreb 2011; Rajković A., Širenje bludnih ideja u Slavoniji: Pojava anarhističkih ideja u radničkom pokretu Slavonije, Zagreb 2016. Ewa Wróblewska-Trochimiuk ANARCHIZM (Macedonia) Pierwsze oznaki popularności i obecności idei anarchistycznych w macedoń- skich realiach społeczno-politycznych łączy się ze środowiskiem młodzieży gimnazjalnej kształcącej się w stolicy Rumelii Wschodniej (→ anarchizm – Bułgaria). Pavel Šatev w wydanych w Sofii wspomnieniach В Македония под робство (1934) pisał: „Książki tematycznie związane z socjalizmem zdoby- waliśmy na różne sposoby. Krążyły wśród nas niektóre z bułgarskich przekła- dów G. Plechanowa, A. Hercena, A. Bebla, Kautskiego i były szeroko dyskuto- Anarchizm (Macedonia) 85 wane. Na nocnym stoliku trzymaliśmy lektury typu Bóg i nauka L. Büchnera, Kobieta i socjalizm A. Bebla, Sybir i zsyłka w Rosji, Rosja podziemna, Co robić? Czernyszewskiego, Quo vadis Sienkiewicza, Mowy i oświadczenia Hugo, które czytaliśmy z większą uwagą niż podręczniki fizyki, chemii, historii naturalnej czy literatury”. Zainteresowanie rosyjskim nihilizmem, narodnictwem, utopij- nymi poglądami szerzonymi przez teoretyków rosyjskiego radykalnego ruchu politycznego, jak Dmitrij Pisariew (1840–1868), Aleksandr Hercen (1812– 1870), okazywali uczniowie gimnazjum płowdiwskiego, Mihail Gerdžikov (1877–1947) i Petyr Mandžukov (1878–1966). Przekonani, że istniejący po- rządek i panująca władza są głęboko niesprawiedliwe, podjęli w 1896 roku próbę założenia tajnego koła szkolnego, którego członkowie deklarowali goto- wość walki zbrojnej o wyzwolenie pozostającej w administracyjnych grani- cach imperium osmańskiego Macedonii. Sądzili, że cel możliwy jest do osią- gnięcia wyłącznie drogą rewolucyjną (→ rewolucja – Macedonia). Niedostatek środków materialnych uniemożliwiał aktywną realizację statutowych zadań. Przemoc legitymizowana doktryną anarchistyczną oznaczała dla jej zwolenni- ków korzystanie ze skrajnie drastycznych metod pozwalających służyć „spra- wie macedońskiej”. Grabieże majątku bliskich i krewnych (przywłaszczenie przez Gerdžikova biżuterii należącej do matki) uważali za tak samo uzasad- nione i usprawiedliwione jak zabójstwo przeciwników politycznych. Szczegól- ną rolę w młodzieńczej edukacji anarchistów należałoby przypisać reprezen- tantom inteligencji macedońskiej kształcącej się w Rosji i studiującym w Sofii socjalizującym Macedończykom. Pokolenie, które nie zrealizowało ideałów wolnościowych, w poczuciu upokorzeń doznanych ze strony osmańskiego he- gemona lansowało patriotyzm silnie zabarwiony nienawiścią. W każdych oko- licznościach pobyt w rodzinnych stronach łączył się z obowiązkiem rozpo- wszechniania buntowniczej literatury, w tym także pism Piotra Kropotkina (1842–1921). Stanowisko rosyjskiego nihilisty musiało wydawać się atrakcyj- ne macedońskim rebeliantom, gdyż ideolog, wbrew głosom konserwatywnej części społeczeństwa (→ konserwatyzm – Macedonia), nie potępiał zaangażo- wania i aktywności młodej generacji rodaków. Drastyczne naruszanie porząd- ku publicznego było traktowane jako działanie samo w sobie pozytywne, bo z natury rzeczy „podcinające zło w samym korzeniu”. W myśli anarchistycznej nihilistyczne postawy interpretowano w kategoriach generacyjnych i uznawa- no za wyraz nieskrępowanego wybuchu szczerości zbuntowanych „synów” pozwalających zdemaskować obłudę „ojców”. Nihilistyczna wymowa progra- mowych wypowiedzi nie przekreślała respektowania praw osobistych czło- wieka, ale podkreślano znaczenie odrzucenia obłudy, aby po wypełnieniu za- dań przejściowej formy cywilizacyjnej przyszłe pokolenia, ludzie ceniący wolność indywidualną mogli żyć ideałami wielkiej sprawy, o czym pisał Stefan Simonovski w artykule Anarhistički pokret u Makedoniji. Kratki osvrt (2013). Relegowanie ze szkoły nie zniechęciło gimnazjalistów do aktywności politycz- nej. Rozpoczynając w 1897 roku studia w Genewie, Mandžukov i Gerdžikov ponownie łączyli konwencjonalną edukację z pracą nad poznawaniem zasad Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek86 ideowego kanonu anarchistycznego. Nawiązanie kontaktów z silnie upolitycz- nionym środowiskiem Rosjan nie miało systematycznego charakteru, jednak odgrywało rolę formacyjną i budowało podstawy światopoglądu buntowni- ków, czemu sprzyjała lektura syntetycznych ujęć przemyśleń teoretyka i przy- wódcy duchowego ruchu anarchistycznego Michaiła Bakunina (1814–1876), od lat 60. XIX wieku przebywającego na zachodzie Europy. Dla Gerdžikova i jego towarzyszy powinowactwo ideowe ze zwolennikami rosyjskiego myśliciela było gestem autoidentyfikacyjnym, oznaczającym determinację w burzeniu konwencjonalnego porządku. Równocześnie wskazywało kierunek prowa- dzący do skutecznej realizacji bazowego projektu, jakim miało stać się nie tyl- ko uwolnienie Macedonii z podległości osmańskiej, ale ostateczne wywalcze- nie jej niepodległości. Kardynalną ideę anarchizmu – wiarę w potencjał niczym nieskrępowanej wolności, wolności nieuznającej żadnych ograniczeń – mogła ewentualnie modyfikować indywidualna natura jednostki. Usilna praca nad pokonywaniem własnych słabości mogła zapobiegać słabościom ludzkim. Wolności dla zwolenników anarchii nie można ograniczać prawem, krępować instytucjonalnie. Wszelkie czynniki zewnętrzne zaprzeczały wolności i od wolności oddalały. Anarchizm obnażał, jak twierdzili jego zwolennicy, od- wieczne kłamstwo dotyczące wolności rozumianej jako przywilej tych, którzy stanowią prawo i trzymają w swoich rękach władzę, o czym pisał Pavel Šatev (В Македония под pобство; Солунското cъзаклятие (1903). Подготовка и изпълнение, 1934). Konkluzją musiała być niezgoda na akceptację wszelkich form demokracji, która w ujęciu anarchizmu kolektywistycznego prowadziła do powstania elity polityków krępujących i „zniewalających” większość. Myśl Bakunina była pożywką i inspiracją nie tylko dla młodych Rosjan, głównie wy- wodzących się ze środowiska studenckiego, ludzi wątpiących, że wynegocjują z carem i zachowawczymi urzędami imperium jakiekolwiek zmiany popra- wiające relacje państwo – władza. Młodzież z Bałkanów kontestująca po- rządek hieratyczny uzasadniała identyfikowanie się z propagatorami idei o radykalnym, rewolucyjnym charakterze, gdyż ich programy zdawały się gwarantować skuteczne rozprawienie się z despotyzmem rządzących. Publi- kowane pod koniec lat 60. XIX wieku na łamach redagowanego w Genewie pisma „Народное дело” (1868–1870) teksty Bakunina, głoszące potrzebę zmian w sprawach ustrojowych i ekonomicznych, docierały do Rosji i z Rosji, by inspirować zwolenników anarchistycznych idei w całej Europie. Synteza naczelnych tez programowych mieściła się w hasłach nawołujących do nisz- czenia, burzenia i unicestwienia „niestarzejącego się” porządku. Skuteczność i szybkie tempo zmiany istniejącego stanu rzeczy gwarantowała wyłącznie rewolucja. Zwolennicy idei anarchistycznych, poszukując motywacji uzasad- niającej sens ich lokalnej aktywności rewolucyjnej, jednocześnie zaczęli inte- resować się propozycją Siergieja Nieczajewa (1847–1882) na swój sposób modyfikującego rozumienie idei destrukcji. O kilkadziesiąt lat młodszy od Ba- kunina Nieczajew, zanim wyjechał do Szwajcarii, by spotkać się ze swoim mentorem, agitował w Petersburgu i zachęcał studentów do demonstrowania, Anarchizm (Macedonia) 87 organizowania antycarskich rozruchów. Spotkanie w Genewie dla wytrawne- go ideologa sprawy rewolucyjnej było brzemienne w skutki. Nieczajew prze- konał Bakunina, że przemoc i terrorystyczne metody działania są jedynym sposobem obalenia tyranii (za granicą bez uzasadnienia rozpowszechniał nie- prawdziwe informacje o popularności radykalnych nastrojów panujących w spo- łeczeństwie rosyjskim). Bezkrytyczny stosunek Bakunina do konfabulacji na temat nienawiści i powszechnego sprzeciwu społeczeństwa wobec władzy caratu został post factum opisany przez badaczy idei zastanawiających się nad powodem akceptacji przemocy, terrorystycznych metod działania, a nawet pospolitego wandalizmu. Odmiennie analizował i interpretował anarchizm ideologiczny sukcesor Bakunina, Piotr Kropotkin. Do jego propozycji rozumie- nia prądu ideowego programowo zostaje wprowadzony czynnik etyczny. W pro- pozycji filozofa zwraca uwagę myśl, że człowiek jest istotą z natury dobrą. Wszelkie zło jest wynikiem postępowania wbrew naturze lub niezdolności ustalenia, czego oczekuje się od siebie samego. W pismach znaczące miejsce znajduje idea wzajemnej pomocy. Specyfikę i cele działania macedońskich anarchistów określały treści tzw. Катехизис революционера Siergieja Nie- czajewa. Od momentu założenia przez Nieczajewa organizacji Zemsta Ludu (Народная расправа) (1869) wszystkich, bez wyjątku, obowiązywała zasada bezwzględnego poświęcenia się sprawie rewolucji. Decyzja o akcesie do Ze- msty Ludu oznaczała też bezdyskusyjne podporządkowanie despotycznemu przywódcy i wyznawanie tzw. egoizmu rewolucyjnego. Mandžukov, Gerdžikov i ich towarzysze, gotowi po powrocie ze Szwajca- rii organizować akcje wywrotowe na rzecz rozwiązania kwestii macedoń- skiej, utworzyli koło anarchistyczne, którego członkowie opracowywali ramy programu rewolucyjnego. Organem i forum wymiany myśli grupy określa- nej mianem Macedoński Tajny Komitet Rewolucyjny (Македонски Таен Револуционерен Комитет – МТRK) lub Женевска група czy też Македонски револуционери-терористи (1897) miało być czasopismo „Отмъш‘тение” (1898); wydano tylko jeden jego numer, a w podtytule poinformowano, że jest organem macedońskich rewolucjonistów-terrorystów. Wcześniej uka- zał się także pierwszy i jedyny numer gazety „Гласъ на македонский таенъ раволюционенъ комитетъ” (1898). Na obydwu stronach umieszczono dwa motta: myśl Hercena „Jedno z dwóch – albo się karze i idzie naprzód, albo kocha i zatrzymuje w pół drogi” oraz sentencję „oko za oko, ząb za ząb”. De- klarowano, że zamiarem członków grupy jest walka o wyzwolenie Macedonii i powstanie federacji bałkańskiej. W 1897 roku opublikowano Апел, którego treści rozpropagowano nie tylko w środowisku Macedończyków żyjących w Bułgarii, ale próbowano z informacją dotrzeć także do placówek dyploma- tycznych. Integralną częścią Apelu był Program zawierający stwierdzenie, że „Macedoński Tajny Komitet Rewolucyjny [MTRK] jest oczywistą konsekwen- cją sytuacji, w jakiej znajduje się naród macedoński”. Zasadniczym zadaniem działaczy jest „(…) bezwzględne zerwanie więzi politycznych i administracyj- nych Macedonii i wilajetu odryńskiego z imperium osmańskim. (…) Uzyskanie Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek88 pełnej niezależności i najszerszej wolności narodu macedońskiego w kwestii samodzielnego stanowienia (…) bez żadnego (jakiegokolwiek) nacisku ze- wnętrznego”. Punkt pierwszy dokumentu stanowił, że podstawowym obo- wiązkiem MTRK jest przygotowanie i dokończenie rewolucji w Macedonii z wykorzystaniem wszelkich środków koniecznych do oswobodzenia naro- du/ludu macedońskiego; w tym samym miejscu pojawił się zakaz niweczenia wysiłku budzicieli uświadamiających ludowi, że jest ekonomicznie i klasowo uciskany i wyzyskiwany. Treści dokumentu Програма на Македонският Таен Революционен Комитет wskazują, że w gronie założycielskim nie bra- kowało zwolenników łączenia idei anarchistycznych z myślą socjalistyczną („Политическа свобода”, София 1898, бр. 11, http://www.strumski.com/ books/Geneve_Group_Ustav.pdf). Nieskuteczność większości akcji politycz- nych wynikała z niezdolności macedońskich środowisk buntowniczych do integracji, bez której nie sposób było osiągnąć tych samych celów. Anarchi- ści in spe odrzucali kontestatorów, zależało im na współpracy z ludźmi bez- względnie oddanymi sprawie wyzwolenia, niedbającymi o własne korzyści i gotowymi wszystko, co posiadają (umysł, siły, życie i majątek), oddać Komi- tetowi i „świętej sprawie rewolucji”. Członkowie MTRK nie widzieli potrzeby weryfikacji praktykowanej w przeszłości zasady o sposobie zdobywania środ- ków materialnych – chwalebne dla dobra ogółu czyny miały rangę zdarzeń nieregulowanych obowiązującym (złym) prawem. W każdych okolicznościach przywoływano dewizę, że cel uświęca środki. W korespondencji między Pe- tarem Mandžukovem i Konstantinem Kirkovem (1882–1903), upamiętnionej w wydanych w Skopju memuarach Mandžukova (Предвесници на бурата. Мемоари, 1997), czytamy: „Nasz biedny naród macedoński cierpi niedolę i po- niżenie ze strony Turków. (…) Daleko bardziej martwi postawa Europy, która w imię własnych interesów zapomniała o długu, a winna go spłacić małemu narodowi leżącemu w sercu świata. Jestem przekonany, że teraz (w tej chwi- li) walka z Turkami nie ma sensu. Naszą powinnością jest walka z tą Europą, która nie dba o los naszego narodu. Myślę, że solidarnie powinniśmy boleśnie uderzyć po kieszeni Europę, aby zorientowano się, że także inni zniewoleni ludzie mają prawo do życia i wolności, (…) naród macedoński (…) nie da rady wyzwolić się jednym powstaniem. (…) Chcemy poświęcić życie własne, nie na- rodu. (…) Chcemy wywołać konflikt, (…) złożoną ofiarą krwi zwrócimy uwagę i sympatię tej części Europy, która kocha ludzkość, (…) sprawę macedońską można (…) rozwiązać jedynie, jeśli my, stojący na czele Macedończycy (…), nie- ustannie wywołujemy rebelie”. Petar Mandžukov nie tylko nie odrzucał propagowanej przez Nieczajewa idei zemsty, ale jak większość anarchistów przyznał jej eksponowane miej- sce w hierarchii programowych zadań. Dochowanie wiary ideałom, w myśl których w żadnych okolicznościach nie wolno było ustąpić lub ulec tyranii władzy, skutkowało niejednokrotnie doktrynerstwem, nierzadko nosiło zna- miona szantażu moralnego. Zemsta skuteczna, jak zakładała doktryna, tylko wówczas się mogła powieść, gdy organizm anarchistyczny stanowił jedność. Anarchizm (Macedonia) 89 W najwcześniejszej fazie istnienia ruchu duch solidaryzmu ujawniał się w sy- tuacjach opresji, gdy na przykład któryś z anarchistów został aresztowany i skazany na karę więzienia. Metody uwalniania represjonowanych dobiera- no bez rozterek i dylematów, czy udzielający pomocy przekraczają granice i normy moralne. Okoliczności wydarzeń – konflikt z reprezentantami wła- dzy – aspekt etyczny działania eliminowały. Mandžukov, do czego ostatecz- nie nie doszło, nie wykluczał na przykład wzięcia pasażerów Orient Expressu jako zakładników w trakcie akcji odbijania uwięzionego Slave Merdžanova (1876–1901), uznając wybór działania za humanitarne rozwiązanie. Gdy or- ganizacji zabrakło funduszy na „celowe działanie”, uknuł intrygę i zaplanował morderstwo znajomego mieszkańca Carogrodu. Ostatecznie brak precyzji w przygotowaniu spisku (ubezpieczenie przyszłej ofiary na ogromną sumę i upoważnienie osoby trzeciej do odebrania pieniędzy) zmusił anarchistów do rezygnacji z naiwnie planowanej akcji, tym bardziej że ówczesna policja i śled- czy skutecznie inwigilowali i pacyfikowali środowiska rebeliantów. Członko- wie MTRK w maju 1899 roku na spotkaniu w Bukareszcie podjęli rozmowy z Albańczykami w sprawie ewentualnego zorganizowania wspólnego powsta- nia. Pretekstem wybuchu rewolucji miało być zabójstwo sułtana, a śmierć władcy byłaby zarzewiem wzniecenia walk w całym kraju, w regionach są- siadujących z Macedonią, ostatecznie również w pozostałych częściach Ma- cedonii. Ideolodzy zakładali, że okoliczności zmuszą siły europejskie do na- tychmiastowej interwencji i tym samym rozwiązania kwestii macedońskiej. Wezwanie do powstania kolidowało z planami Petara Mandžukova, który po rezygnacji ze studiów prawniczych na uniwersytecie genewskim w 1898 roku przyjechał do Skopja, aby „swoje skromne usługi złożyć na ołtarzu macedoń- skiego wyzwolenia”. W podobnym czasie zdecydowali się powrócić do ojczy- zny inni działacze tzw. Koła Genewskiego (Женевскиот кружок), gotowi za- jąć się edukowaniem ludu i prowadzeniem agitacji rewolucyjnej. Mandžukov opublikował wówczas Азбука на анархистичкото учење. Aresztowany i naj- pierw skazany wyrokiem sądu za antypaństwową działalność na karę śmier- ci, ostatecznie znalazł się w zakładzie karnym, by odbywać karę dożywocia. W więzieniu podjął próbę samobójczą; dzięki protekcji krewnego, hierarchy cerkiewnego (metropolity Natanaila Zografskiego), został zwolniony z więzie- nia. Los Mandžukova nie zniechęcał pozostałych działaczy do udziału w za- machach, akcjach wysadzania budynków ważnych instytucji państwowych, banku w stolicy imperium. Dogmatyzm liderów nie udzielał się całemu śro- dowisku anarchistów. Zdolność do czynów przestępczych/terrorystycznych w praktyce okazywała się teoretyczną umiejętnością. Dla Grigora Dočeva fi- nałem nieudanej próby rabunku pieniędzy w Bułgarii było samobójstwo po- pełnione w obecności Gerdžikova i Merdžanova, którzy czekali na towarzysza, aby sfinalizować zadanie. Ostatecznie dwaj anarchiści do Macedonii wrócili z kwotą około pięciu tysięcy lewa, którą zdobyli, zmuszając urzędnika pocz- ty do sfałszowania czeków. W Macedonii na przełomie wieków działały gru- py anarchistów, których przywódcy i członkowie mieli bardzo zróżnicowane Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek90 poglądy na temat ruchu wyzwoleńczego. Mihail Gerdžikov był zwolennikiem współpracy z rewolucjonistami, zgadzając się z nimi, że pomyślne rozwią- zanie kwestii macedońskiej wymaga sojuszy i wspólnego działania. W ten sposób czołowy anarchista nawiązał kontakt z Goce Delčevem (1872–1903), skłonnym zaakceptować metody działania anarchistów i mediować w spra- wie ich udziału w atakach na władze (→ rewolucja – Macedonia). Gerdžikov, poproszony o przygotowanie broszury na temat sposobu organizowania kon- frontacyjnych akcji przeciw tureckiej administracji, zaproponował, że z bra- ku czasu nie napisze tekstu sam, lecz skorzysta z formuły zaproponowanej przez Émile’a Henriego (1872–1894) francuskiego anarchisty (В Македония и Одринско. Спомени на Михаил Герджиков, 1929). Równocześnie nie ma- lała liczba zwolenników niechętnych współpracy z krytykami anarchii. Gru- pa określana mianem Гемиџии, m.in. Jordan (Orceto) Gošev Popjordanov (1881–1903), Milan Arsov (1885–1908), Vladimir Pingov (1863–1903), zor- ganizowała w kwietniu 1903 roku, wzorując się na anarchistach rosyjskich i ormiańskich, spektakularne akcje terrorystyczne, destabilizujące sytuację polityczno-społeczną w imperium osmańskim, a mające wymusić na rządach europejskich mocarstw podjęcie racjonalnego stanowiska w kwestii mace- dońskiej. Ataki objęły teren portu w Salonikach, gdzie wysadzono w powie- trze francuski parowiec Guadalquivir. W kilku miejskich kawiarniach podłożo- no bomby. Zniszczona została sieć gazowego oświetlenia miasta. Nie powiódł się zamach na dostojnika tureckiej administracji. Wprowadzony stan wojenny skutkował represjami na ludności chrześcijańskiej (sto ofiar cywilnych). Sytu- ację uspokoiło pojawienie się w porcie cudzoziemskich okrętów wojennych. W akcji zginęła większość uczestników, a kilku z nich popełniło samobójstwo. W procesie sądowym czterej anarchiści otrzymali wyroki śmierci, które zamie- niono na dożywotnią zsyłkę w afrykańskiej części imperium. Dwaj więźniowie zmarli na wygnaniu, dwaj skorzystali z łaski amnestii podczas tzw. rewolucji młodotureckiej. Anarchiści uczestniczyli aktywnie w powstaniu ilindeńskim (1903). Po zdławieniu rebelii większość z nich przeniosła się do Bułgarii. Gdy władze bułgarskie rozpoczęły intensywnie śledzenie środowisk określanych mianem antypaństwowych, zwolennicy ruchów anarchistycznych zrezygno- wali z bezpośrednich działań; nadal jednak propagowali idee nieposłuszeń- stwa wobec autorytarnej władzy, łącząc walkę o sprawiedliwość najbardziej zdeklasowanej warstwy społecznej – proletariatu – z kwestią macedońską. Podział terytorium Macedonii po wojnach bałkańskich i pierwszej wojnie światowej ograniczył lub całkowicie wykluczył możliwość kontynuowania anarchistycznych operacji, chociaż łączy się nazwiska osób zaangażowanych w sprawy narodowowyzwoleńcze Macedonii z powstałą w Bułgarii Federacją Anarchokomunistów (Федерация на анархо-комунистите) (1919). W po- wstałej po drugiej wojnie światowej federacyjnej Republice Macedonii narzu- cony system jednopartyjny całkowicie wykluczał możliwość propagowania idei anarchistycznych, bezwzględnie (prawnie) zakazywał zakładania stowa- rzyszeń antysystemowych. Idee anarchistyczne w zmodyfikowanej postaci Anarchizm (Macedonia) 91 znalazły w Macedonii zwolenników, gdy pod koniec lat 90. XX wieku relacje między Albańczykami i Macedończykami przybrały formę jawnego konfliktu. Podpisanie porozumienia w Ochrydzie miało znowelizować kwestie integracji i znaczącego uczestnictwa reprezentantów mniejszości w życiu publicznym, ale realizacja zawartej umowy nie miała charakteru systematycznego działa- nia. Aktywność przeciwników militaryzacji i prowadzenia działań wojennych czy propagowania nacjonalizmu miała charakter efemeryczny (np. w latach 90. XX wieku formacje АМАН, ГАМА, Мировна Акциjа). Ostatnia z wymie- nionych grup przybrała bardziej formalną postać, co pozwalało na wydawa- nie broszur, ulotek, biuletynów i organizowanie marszów antywojennych. W duchu idei pacyfistycznych działała grupa Kolektyw Idei Wolnościowej (Колектив за Слободарска Идеjа). Jej członkowie doprowadzili do opu- blikowania i rozpropagowania sporej liczby pamfletów okolicznościowych, wydawali też biuletyn w postaci elektronicznej „Со глава низ зид” (dwa nu- mery w roku), który z czasem przekształcił się w czasopismo (8 numerów; ostatni ukazał się w 2003 roku). Treści pisma dotyczyły spraw aktualnych, ale na jego łamach zamieszczano również tłumaczenia klasyków myśli anar- chistycznej – Bakunina, włoskiego anarchisty, teoretyka ruchu pisarza Errico Malatesty (1853–1932) oraz informacje o nowszych tendencjach zjawiska. W 2000 roku odbył się eksjugosłowiański zjazd anarchistyczny w miejsco- wości Zelenkovac (Bośnia i Hercegowina). Zamiarem organizatorów było uzgodnienie planu działania w regionie. Macedonię reprezentowały grupy ze Skopja i Prilepu. Chociaż trudno sprecyzować i konkretnie wskazać kierunek ideowego rozwoju ruchu, wydaje się, że dyskusje, projekcje filmów, doraźnie organizowane akcje (przede wszystkim w okresie wyborów samorządowych i państwowych) mają wyeksponować hasła sprzeciwu wobec idei propago- wania wielonarodowościowego państwa – multinacjonalizmu. W 2003 roku macedońscy aktywiści wzięli udział w zorganizowanym w Salonikach zjeź- dzie bałkańskich anarchistów. Głównym powodem spotkania było wyrażenie sprzeciwu wobec programu ogłoszonego przez oficjalną agendę odbywające- go się w Grecji szczytu Unii Europejskiej. W tym samym roku w Skopju spo- tkali się anarchiści protestujący przeciwko wojnie w Iraku (z udziałem grup bułgarskich i greckich); spodziewano się, że uda się zacieśnić wzajemne wię- zi i rozszerzyć współpracę regionalną. W 2003 roku powstało wydawnictwo Плоштад Слобода, którego założyciele dążyli do zaprezentowania na grun- cie macedońskim współczesnej nieortodoksyjnej myśli anarchistycznej (USA: Bob Black, Fredy Perlman – zwolennik tzw. zielonego anarchizmu, Hakim Bey, John Zerzan – zielony anarchizm; Włochy – Alfredo M. Bonanno). Зографски Д., Македонскиот таен револуционерен комитет и „Отм‘штение”, Скопjе 1954; Интервю на М. Герджиков пред кореспондент на руския в. „Русские ведомости” Публ. във в. „Русские ведомости”, № 232, 1903 г. и в М. Герджиков, Спо- мени, документи, материали. С., 1984, с. 337–339. Интервю на М. Герджиков пред кореспондент на в. „Новое время” Интервю на М. Герджиков пред кореспондент Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek92 на в. „Новое время”, Изложение от Михаил Герджиков до Временното ръково- дно тяло на III революционна област за срещата си с ЦК на ВМРО (об) и Георги Димитров – www.sitebulgarizaedno.com/index.php?; Пандоевски М., Македониjа на Балканот, Скопjе 1990, с. 184–193; Манджуков П. Г., Предвестници на буря- та. Спомени, София 2013, http://www.strumski.com/books/Petar_Mandzhukov_ Predvestnici_Na_Buryata_Spomeni.pdf; Програма на Македонският Таен Революци- онен Комитет, публикувано, „Политическа свобода”, бр. 11, София, 1898, http:// strumski.com/biblioteka/?id=1457; Татарчев Х., Първият централен комитет на ВМРО, София 1928, http://www.strumski.com/books/Spomeni%20na%20Tatarchev. pdf; Шатев П., В Македония под Робство; Солунското Съзаклятие (1903 г.). Подго- товка и Изпълнение, София 1934, http://strumski.com/biblioteka/?id=653. Celina Juda ANARCHIZM (Serbia i Czarnogóra) W Serbii, podobnie jak w przypadku zachodnioeuropejskich i rosyjskich wa- riantów idei, niemożliwe jest wskazanie jednego promieniującego jej ośrodka, fundamentalnej pracy teoretycznej czy postaci, które uchodziłyby za klasycz- ny wzorzec spójnej reprezentacji myśli anarchistycznej. Uznane w najwcze- śniejszym wydaniu za jej kluczowe wyznaczniki przekonania o niedopuszczal- ności ograniczania wolności jednostki przez autorytety państwa, religii czy obyczaju społecznego oraz o konieczności absolutnej równości ekonomicznej około połowy XIX wieku zrównały się częściowo na Zachodzie i w Rosji z po- stulatami marksistów – na przykład już podczas wspólnych działań przedsta- wicieli obu nurtów w I Międzynarodówce. Sprawiło to, że początkowo hasła wolnościowo-równościowe stanowiły ideał dla bardzo dużego odłamu szero- ko pojętych socjalistów (→ socjalizm), lecz poróżnił ich m.in. wyeksponowany wkrótce stosunek do potrzeby istnienia państwa. Miało to też skutki w po- staci rozejścia się dróg reprezentantów tych narodów (jak właśnie Serbów), które dopiero entuzjastycznie to państwo budowały oraz – z drugiej strony – posiadających je już w stanie dojrzałości, widzących jego opresyjny charak- ter i mających długą tradycję niepodległego bytu kulturowego, politycznego i ekonomicznego. Poza tym w ślad za Pierre’em Proudhonem (1809–1865), a przeciw marksistom, ci drudzy zwykle kwestionowali potrzebę istnienia proletariackiej partii rewolucyjnej i przejmowania państwa (na rzecz jego obalenia), dostrzegając potencjał raczej w egalitarnej masie ludu i jego sa- moorganizacji w wolnych gminach. Trwające aż do początku XX wieku tra- cenie przez anarchistów wpływu na bieg wydarzeń na korzyść marksistów/ bolszewików (z ostatnią próbą jego utrzymania podczas buntu marynarzy Anarchizm (Serbia i Czarnogóra) 93 w Kronsztadzie – „trzeciej rewolucji”, 1921) w Serbii nastąpiło praktycznie już u źródeł ewolucji ruchu socjalistycznego, gdy przyjął on w latach 70. XIX wie- ku syntetyczne oblicze narodnicko-marksistowskie. Jeszcze długo po powołaniu do życia organizacji Zjednoczona Młodzież Serbska (Ujedinjena omladina srpska) (1866) wśród większości zwolenników idei lewicowej dominował nieco odrębny od wymienionych pogląd Svetozara Markovicia (1846–1875) – zapożyczony z myśli rosyjskiej lat 60., zwłaszcza Nikołaja Czernyszewskiego (1828–1889) – iż niezindustrializowane społe- czeństwa rolnicze mogą w swym rozwoju w ogóle pominąć fazę istnienia pań- stwa kapitalistycznego bez konieczności jego zniesienia. Po śmierci Markovicia podział ruchu na formację Partii Radykalnej (Radikalna stranka – jej ideolodzy Nikola Pašić (1845–1926) i Pera Todorović (1857–1907) w młodości zetknęli się bezpośrednio z Michaiłem Bakuninem (1814–1876) w 1872 roku w Zu- rychu) i organizację Powszechne Stowarzyszenie Robotnicze (Opšte radničko društvo) Mity (Dimitrije) Cenicia (1851–1888) w dużej mierze odzwierciedlał dwugłos w rosyjskim ruchu rewolucyjnym: z akcentem na możliwość zaist- nienia powszechnej chłopskiej rewolty – m.in. za Bakuninem – bądź na uzy- skanie rezultatów drogą indywidualnego terroru – za Siergiejem Nieczajewem (1847–1882) (→ rewolucja). U schyłku XIX stulecia, w okresie II Międzynaro- dówki, ideowa spuścizna Cenicia przeszła pod kuratelę wpływów socjalistów niemieckich. Korzenie wszystkich tych odgałęzień sięgają jeszcze postaci pre- kursora myśli socjalistycznej Jovana Žujovicia (1838–1870), w którego poglą- dach część interpretatorów odczytuje ślady idei proudhonowskiej, zaszczepio- nej mu podczas studiów prawniczych w Monachium i Zurychu, co – świadomie lub nie – miał od poprzednika przejąć eklektyczny w swych tezach Marković. W latach 70. poniekąd zbieżna z celami ugrupowań anarchistycznych na Za- chodzie stała się krytyka antychłopskiej „fałszywej modernizacji”, postulaty li- kwidacji podatków (a nawet pieniądza), redukcji armii czy ograniczenia praw urzędników. Pojawiający się jako pozytywny i negatywny synonim anarchizmu termin bezvlašće (bezvlađe) również świadczył o pokrewieństwach światopo- glądowych, a poparcie anarchistów dla ruchów narodowych także zjednywało mu sympatię kręgów nieuważających się za internacjonalistów. Sam Marković jako antycentralista nie do końca może być identyfikowany z poglądami marksistowskimi (które niejednokrotnie usiłowano mu przy- pisywać), a jego widzenie kwestii równości materialnej i wolności wkrótce dodatkowo poróżni go z liberałami (→ polityka). Bezsporne związki z całą wschodnioeuropejską emigracją lewicową na Zachodzie wraz z inspiracjami narodnickimi (→ agraryzm) uczyniły z niego nosiciela ideowej „mieszaniny racjonalizmu, anarchizmu, naturalizmu, pozytywizmu i nieugruntowanego optymizmu antropologicznego” (Lj. Despotović, Srpska politička moderna, 2013). O bliskości przekonań tego myśliciela z Bakuninowską koncepcją fede- racji wolnych ludzi i autonomicznych gmin (choć nie w tak radykalnie antyreli- gijnej wersji) (→ sekularyzacja) wspominało wielu badaczy – m.in. Latinka Pe- rović. Ów antyetatyzm ma właśnie źródła rosyjskie – w pewności narodników Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek94 (i większości słowianofilów), że państwo ma charakter wybitnie pasożytniczy. W tym miejscu jego spostrzeżenia stykają się częściowo z „samopomocowym” anarchoindywidualizmem Proudhona, zakładającym przede wszystkim znisz- czenie własności jako kapitału i jego administracyjnego parasola ochronne- go – właśnie państwa. Markoviciowska krytyka ustroju monarchistyczne- go i stylu życia warstwy mieszczańskiej sięga szczytu przynajmniej dekadę przed zwycięstwem teorii materializmu historycznego i metody dialektycznej Marksa i Engelsa. Jego czy Pery Todorovicia „fanatyzm akcji” – bliski zarówno anarchistom, jak i dojrzałym marksistom – wynikał zaś z zaleceń rosyjskich nauczycieli głoszących ponad wszystko kult „wejścia w życie, walkę i masy”, co skonstruowało zupełnie nowy typ niespokojnego i powierzchownie często wykształconego inteligenta zaangażowanego w destrukcję systemu politycz- nego. Do tego pamiętano jeszcze apele Bakunina z czasów I Międzynarodówki o wiązanie robotników i rolników w dobrowolne związki aż do poziomu in- ternacjonalistycznej formacji, co przypominało idee owenowskie z Anglii lat 30. i budowało podstawy ruchu rewolucyjnego syndykalizmu na Zachodzie. W Serbii ruch robotniczy – i sam proletariat przemysłowy – był wątły, do- świadczenie upadku Komuny Paryskiej (i płynące zeń podziały ideowe) świe- że, a niemal cała wiejska prowincja naznaczona niechlubną tradycją bezprawia „nowych hajduków”, których z etosem dawnych bojowników antytureckich łączyła jedynie nazwa. Ten aspekt plebejskiego anarchizmu nakładał się na porachunki międzypartyjne. Antykapitalistyczna i antyzachodnia Radykalna Partia Narodowa (Narodna radikalna stranka; → naród – Serbia ) dokonywa- ła w latach 1880–1890 rękami skryminalizowanego hajductwa prawdziwych rytualnych wręcz pogromów zwolenników mieszczańskiej Partii Postępowej (Napredna stranka, → postęp – Serbia ) – z setkami ofiar – w imię ahierarchicz- nego „państwa ludowego”. Procesy hajduków (jak w Čačku w 1897 roku) nieco osłabiły moc tego instrumentu nacisku politycznego, wykazując jednocześnie kruchość elitarnych ideologii wobec potęgi zdemoralizowanego tłumu, bazu- jącej na wrogości względem wszelkich instytucji państwowych. Mita Cenić jako krytyk markoviciowskiego agrarystycznego utopizmu stał na pozycjach radykalnych, zbieżnych z rosyjskim odłamem rewolucyjnego narodnictwa spod znaku ugrupowania Народная воля (inspiratora zamachu na cara Aleksandra II, 1881), którego program konsekwentnie upowszechniał w swoich czasopismach („Radnik”, „Borba” i in.), jednocześnie antykapitali- styczny lęk maskując serbskim nacjonalizmem (→ naród – Serbia). Kontek- stem tej postawy były rozbieżne kierunki orientacji na wsparcie zewnętrz- ne: ku Rosji w przypadku socjalistów i Austrii – liberałów. Cenić studiował w pierwszym z tych krajów, pozostając też pod wpływem poglądów Louisa- -Auguste’a Blanqui’ego (1805–1881) i francuskiego jakobinizmu, a tezę Mar- kovicia o dopuszczalnej prywatnej własności minimalnej zastąpił koncepcją własności kolektywnej. Na łamach periodyku „Radnik” (najbardziej ekstremi- stycznego spośród ukazujących się legalnie) powoływał się również na Ferdi- nanda Lassalle’a (1825–1864) i tamże deklarował się jako „socjalista etyczny” Anarchizm (Serbia i Czarnogóra) 95 odwołujący się do „moralności jako podstawy przyszłego społeczeństwa”, a także przewidujący odejście wielu zagrożonych w swej wolności jednostek ku groźnemu nihilizmowi. Jeszcze w 1870 roku doszło do spotkania serbskie- go radykała z Nieczajewem, w wyniku którego poglądy te uzupełnione zostały o bagatelizację praw i wolności politycznych, dopuszczalność aktów terroru i w ogóle wywyższenie rewolucyjnej „zasady akcji” ze strony niewielkiej au- torytarnej organizacji spiskowej. Dla lewicy z kraju rolniczego i z tradycjami autokratycznymi była to propozycja atrakcyjna, czego dowiódł późniejszy rozwój różnych komórek terrorystycznych – nierzadko pochopnie utożsamia- nych z anarchistycznymi (podobna była zresztą recepcja wielkich akcji z uży- ciem dynamitu przeciw głowom państw na Zachodzie na początku XX wieku, gdzie ostatni w miarę masowy polityczny i zbrojny ruch anarchistów rozwi- nął się w latach 30. w obrębie koalicji antyfrankistowskiej). Zapoczątkowa- ne w Szwajcarii i Francji kontakty Serbów (głównie samego Cenicia, ale też Dimitrije Stojanovicia i in.) z „rosyjskimi jakobinami” – w obrębie narodnic- twa bardziej zdeterminowanymi od uczniów Bakunina czy Piotra Ławrowa (1823–1900) – zaowocowały akceptacją wywodzącej się z rewolucji francu- skiej „świeckiej religijności” oraz zaniedbaniem kwestii ekonomicznych i kla- sowych (posłannictwa socjalizmu nie wiążąc z żadną grupą społeczną i wie- rząc w możliwość powstrzymania rozwoju społeczeństwa mieszczańskiego przez elitarne „komórki terroru”). W takim elitarystyczno-anarchistycznym wydaniu idee socjalizmu chłonęli z tekstów Cenicia studenci belgradzcy i rze- mieślnicy, chłopi zaś zwykle pozostawali wobec nich obojętni. Mimo tego nie wyrażał on zachwytu procesem industrializacji (→ postęp), choć uważał za nieunikniony w swym kraju obecny już na Zachodzie konflikt między pracą i kapitałem. Na początku XX wieku obserwowana tam świadomość istnienia pewnego zespołu teoretycznych sądów anarchistycznych (na temat zbędności państwa politycznego jako archii i wszelkiego instytucjonalnego przymusu, organizacji zbiorowej opartej na dobrowolnym porozumieniu, ograniczonej formy istnie- nia rządu, tolerancji wobec określonych związków hierarchicznych w społe- czeństwie czy współpracy „w ramach anarchii” – w instytucjach pocztowych, komunikacyjnych i in.) w ogóle nie miała odpowiednika w Serbii. Kraj jako państwo parlamentarne był z jednej strony rządzony autokratycznie z po- zorami wielości poglądów, z drugiej – wciąż zanarchizowany wewnętrznie jako swego rodzaju relikt plebejskiej „demokracji naturalnej”, pozbawionej wiarygodnych instytucji. W latach 1906–1912 ujawniły się w nim tendencje „postbakuninowskiego” syndykalizmu – w osobach głównie późniejszych profesorów uniwersyteckich Nedeljko Divaca (1883–1964) i Simy Markovi- cia (1888–1939). Jako direktaši w łonie Serbskiej Partii Socjaldemokratycznej (Srpska socijaldemokratska partija), niechętnie widziani przez marksistów, optowali m.in. na łamach periodyku „Život” za strajkowymi metodami wal- ki i wspierali wielkie wystąpienia robotnicze w Belgradzie (np. w cukrowni w 1907 roku) teoriami o ponadpartyjnym proteście mas. Wraz z nimi podobne Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek96 anarchosyndykalistyczne opinie propagował w licznych broszurach dzienni- karz Dragiša Lapčević (1867–1939), a w latach 1905–1909 uaktywnili się tak- że związani z grupą Jednakost Krsty Cicvaricia (1879–1944) anarhodirektaši Vasa Knežević, Vlajko Martinović i Petar Munjić. Ich krótkotrwałe czasopismo „Hleb i sloboda” niosło m.in. przesłanie bojkotu działań komunistów, a kolejne efemeryczne periodyki z lat 1910–1912 „Komuna – organ anarhista komuni- sta” i „Anarhija” odzwierciedlały mnożące się podziały wewnętrzne, w tym związane z działalnością współpracującej z Ervinem Szabó (1877–1918) budapeszteńskiej grupy Napred, na czele której stał Krsto Iskruljev (1881– 1914), czy Miloradem Popoviciem (1874–1905) wywodzącym się ze stowa- rzyszeń paryskich. Najbardziej znany i konsekwentny aktywista i pamflecista Cicvarić (redaktor m.in. czasopisma „Radnička borba”) ostatecznie zyskał miano „patologicznego prowokatora”, antysemity oraz antykomunisty i przez titowskich partyzantów został stracony już w 1944 roku. Zmasowana krytyka „zorganizowanego anarchizmu” szła z obozu głównego nurtu marksizujących socjaldemokratów – Dimitrije Tucović (1881–1914) na naradach w 1909 roku z obawą przeciwstawiał go wręcz socjalizmowi, sugerując też, iż „skłonne do anarchizmu” masy należy wyprowadzać na właściwą drogę (przeciwny był też austromarksistom); direktaši stopniowo byli wypierani z form organiza- cyjnych ruchu robotniczego, a jedno z ostatnich ich forów stanowił „Radni narod”, wydawany w 1911 roku przez Petara Stankovicia i Milana Grojicia. Pa- nuje przekonanie, że cała ta stłumiona w końcu doktryna powstała w Serbii pod wpływem wydarzeń rewolucji rosyjskiej 1905 roku, a nieproporcjonalnie ostrą nań reakcję w ówczesnej sytuacji historycznej wywołała m.in. negacja z jej strony jakiegokolwiek przywództwa w działaniach grupowych, totalne ignorowanie przedstawicieli władz czy bojkot systemu podatkowego i służby wojskowej. O ile – mimo tradycyjnie mocnego oddziaływania rosyjskiego – słaby oddźwięk miał wśród Serbów tołstojowski anarchizm chrześcijański, o tyle pewien rezonans wywołały idee Piotra Kropotkina (1841–921), wywiedzione po części z krytyki darwinizmu (→ ewolucja – Serbia), przekonania o zbawczej roli kooperacji i samoorganizacji (a nie konkurencji) w egzystencji ludzkich jednostek – ze zbędnym w nich zupełnie miejscem instytucji („Anarchia matką porządku”). Dzieła Kropotkina (zwłaszcza anglojęzyczna pierwotnie Mutual Aid: Factor of Evolution, 1902 – Взаимопомощь как фактор эволюции) fi- gurowały wśród lektur członków organizacji Młoda Bośnia (Mlada Bosna) – na czele z Dimitrijem Mitrinoviciem (1888–1953) i Vladimirem Gaćinoviciem (1890–1917) – w okresie 1908–1914 ewoluującej od formacji „demokratycz- no-ludowej inteligencji” ku ruchowi stawiającemu sobie za cel tyranobójstwo (wzorem akcji Bogdana Žerajicia w Bośni w 1910 roku). Literatura anarchoso- cjalistyczna i narodnicka stanowiła jej silne zaplecze intelektualne – członko- wie ugrupowania sami tłumaczą także m.in. dzieła Bakunina, lewych eserów czy Ławrowa. Mitrinović zasady humanistycznej i prometejskiej etyki walki Młodej Bośni formułuje w konwencji urzeczywistnienia ideału (Estetičke Anarchizm (Serbia i Czarnogóra) 97 kontemplacije, 1913), by ostatecznie po latach na emigracji jako pacyfista i ko- smopolita dojść do programu socjalizmu utopijnego Nova Atlantida (1933, to także tytuł jego czasopisma), w którym restytuuje wszystkie ważniejsze tezy wczesnego „empatycznego” anarchizmu – włącznie z urządzeniem spo- łeczeństwa na zasadzie współodpowiedzialności, uwolnieniem się od presji rodziny, religii i narodu, realizacją gospodarki samorządowej i działalnością „Parlamentu Kultury Narodowej”. Gaćinović natomiast (osobiście znający Lwa Trockiego i tłumaczący na serbski Bakunina), jako faktyczny organizator tajnych kół Młodej Bośni, inspiruje się postawą lewego esera Marka Natan- sona-Bobrowa (1850–1919), dokonaniami wszystkich żyjących z nim współ- cześnie zamachowców (kult indywidualnej ofiary), poglądami Kropotkina i aktywistyczną etyką Jeana-Marie Guyau (1854–1888) (to temat jego pracy dyplomowej we Fryburgu, 1917). Spoglądając na ten typ moralności z per- spektywy ideału kalokagatia, podkreśla zarazem jego anarchistyczną naturę. W czynie głównego aktora zamachu sarajewskiego Gavrilo Principa (1894– 1918) także post factum wielu autorów doszukuje się później przejawów „prawdziwego anarchizmu” (wraz z rzekomą lekturą Kropotkina w przed- dzień akcji), podkreślając że także jego współtowarzysz Nedeljko Čabrinović (1896–1916) podczas przesłuchania otwarcie przyznał się do natchnienia tą właśnie ideą, a inni spiskowcy ujawniali powiązania z anarchistami czeskimi. Podobnie zakorzenione były poglądy członków działającej po obu stronach Driny organizacji Czarna Ręka (Crna ruka). W odbiorze działalności obu tych grup powtarza się często spotykany schemat przypisywania wszystkim bez wyjątku nurtom anarchizmu skłonności do dezorganizującego chaosu, dzia- łań paramilitarnych i terroryzmu – z całkowitym zaniedbywaniem ich odmian społecznie twórczych i pozytywnie pluralizujących stosunki społeczne. W okresie 1918–1941 władze monarchii jugosłowiańskiej zetknęły się z problemem przyłączania się wielu wybitnych inteligentów do ruchu komu- nistycznego (dla którego kuźnią kadr stał się stołeczny uniwersytet), wobec czego w celach propagandowych – w myśl powyższej interpretacji – zaczęły utożsamiać komunizm z anarchizmem jako „antypaństwowe zło” i oba zja- wiska przypisywać „psychozie” rozpętanej po rewolucji październikowej. Na całe lata do drugiej wojny światowej problem anarchizmu znikł jednak z porządku dnia, głównie z powodu przejęcia całości pracy organizacyjnej z masami przez Komunistyczną Partię Jugosławii (Komunistička partija Ju- goslavije – KPJ) (i jedynie anarchizujący ułamek jej młodzieżowej przybudów- ki SKOJ – Savez komunističke omladine Jugoslavije – zarzucił swej macierzy oportunizm, zakładając w 1921 roku elitarną organizację Czerwona Sprawie- dliwość – Crvena pravda – z Rodoljubem Čolakoviciem (1900–1983), planują- cą zamachy na członków rządu i grabież banków oraz poczt). Pod presją m.in. takich zamiarów zakazano w tymże roku działalności całej KPJ, motywując to w belgradzkiej komisji parlamentarnej w szczególności „energicznymi kroka- mi przeciwko anarchizmowi-terroryzmowi”. Chociaż nierzadko w środowisku ortodoksyjnych marksistów zróżnicowane podłoże konkurencyjnej doktryny Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek98 było znane – witalizm Maksa Stirnera (1806–1856), prace Errico Malatesty (1853–1932), a nawet poglądy Róży Luksemburg (1871–1919) z jej dewizą „Na początku była Akcja” – to w sposób dogmatyczny i bezceremonialny odże- gnano się od jego istotnego miejsca w historii idei lewicowych, na co istotny wpływ miała sytuacja polityczna w ZSRR po odejściu Lenina. Jednym z ostat- nich praktycznych sprawdzianów woli walki południowosłowiańskich anar- chistów był ich udział w wojnie domowej w Hiszpanii. W socjalistycznej Jugosławii zniesienie społeczno-ekonomicznych przyczyn uprzedmiotowienia jednostki teoretycznie rozwiązało jeden z głównych po- stulatów „źródłowego” anarchizmu, a inny – eliminację wpływów państwa – ideolodzy socjalizmu samorządowego bądź mgliście obiecywali, bądź wręcz uznawali za fakt. Na forum ogólnojugosłowiańskim dość obszernie w 1977 roku ustosunkowywał się do ich treści główny titowski teoretyk Edvard Kar- delj (1910–1979), zamykając je w krytyce ultralewicowości, mającej jego zdaniem podłoże w przebrzmiałych ambicjach przywódczych inteligencji bojącej się nowej roli pracownika najemnego i uważającej cały współczesny ruch robotniczy, związkowy i samą partię za skostniałe i zbiurokratyzowa- ne. Zarzuca jej otwarcie nawoływanie do robotniczych „akcji bezpośrednich”, dzikich strajków i okupacji fabryk, co kwalifikuje do „współczesnej odmiany anarchizmu” (E. Kardelj, Pravci razvoja političkog sistema socijalističkog sa- moupravljanja, 1977). Tamże jednym tchem przestrzega przed eskapizmem, postawami konsumpcyjnymi, ruchem hippisowskim, seksomanią i terrory- zmem, stwierdzając jednoznaczny związek „anarchistycznej ultralewicowo- ści” właśnie z wyalienowaną z klasy robotniczej, sfrustrowaną inteligencją. Siłę negatywnego przyciągania tej szkodliwej idei w federacji dostrzega w po- dejmowanej przez nią jednocześnie krytyce kapitalizmu jako takiego, co łą- czy się z formalną tylko akceptacją z jej strony rodzimego jugosłowiańskiego ustroju samorządowego, realnie zaś – walkę z nim poprzez żywiołową „akcję mas” przeciw instytucjom, co znajdować ma poparcie zwłaszcza w uboższej części prowincji. „Pasożytnicza ultralewica” o trockistowskim obliczu upra- wiająca taki „anarchistyczny spontanizm” posądzana jest tu wprost o „prze- sadzanie do naszego systemu delegacyjnego teorii spontaniczności, będącej iluzją jakiejś samoaktywności ludu pracującego”. Ważny głos Kardelja jest też o tyle z punktu widzenia rządzących uzasadniony, że rozlega się już po licz- nych przedsięwzięciach w ramach akcji bezpośredniej, prowadzonych przez zrewoltowaną młodzież studencką od końca lat 60. (adaptacji protestów za- chodnich, które krytycy chętnie poddawali infantylizacji) i po kilku „jugosło- wiańskich wiosnach” wybuchających w poszczególnych republikach w 1971 roku. Od lat 80. z kolei anarchistyczny słownik podchwyciły ugrupowania kontrkulturowe (w tym happeningowa sztuka alternatywna i muzyka punko- wa oraz ruchy antymieszczańskie i mniejszości seksualne), z czasem pozyski- wane przez tzw. nową lewicę. Nieliczni anarchiści z całej Jugosławii – bardziej jednostki niż grupy – działa- li już wówczas w ścisłym kontakcie (Serbowie z Chorwatami i Słoweńcami – ci Anarchizm (Serbia i Czarnogóra) 99 ostatni wspierający na przykład publikacje prac Malatesty czy Noama Chom- sky’ego (ur. 1928) jeszcze przed upadkiem federacyjnego państwa). Jakkol- wiek w Serbii kanon klasycznych tekstów ich doktryny znany był już w więk- szości w przekładach w latach 70., pierwsze organizacje o jasnym profilu teoretyczno-politycznym zaczęły powstawać w latach 90. W zasadzie dopiero od 1993 roku widoczne są jako na przykład głosiciele hasła „Przeciw wojnie, faszyzmowi i władzy” – m.in. za pośrednictwem biuletynu „Preko zidina na- cionalizma i rata” (o niemałym jak na tamtejsze warunki nakładzie ośmiu ty- sięcy egzemplarzy). Zamordowany w 2003 roku serbski premier Zoran Ðinđić jeszcze w czasach istnienia Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii (Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija – SFRJ) przetłumaczył wraz z Jugoslavą Široką wybór prac Kropotkina pod tytułem Anarhizam i moral (1984). Działająca zaś nadal Inicjatywa Anarchosyndykalistyczna (Anarhosin- dikalistička inicijativa) „Direktna akcija” (wraz z biuletynem o tym tytule) nawiązuje świadomie do poprzedników – robotniczych związków z początku XX wieku i periodyku „Hleb i sloboda”. Już w XXI wieku wspierała w Belgra- dzie wiele protestów powiązanych z postulatami antyglobalistycznymi, pacy- fistycznymi, ekologicznymi czy antykorporacjonistycznymi (w tym sprzeciwy wobec posiedzeń szczytu grupy G8), a także walkę z żywiołowym procesem prywatyzacji. Mniej uwagi poświęcając zgłębianiu abstrakcyjnej teorii (mimo istnienia m.in. serii wydawniczej Anarhistička biblioteka), skupiła się na bez- pośrednim działaniu zgodnie z zasadą sytuacjonizmu i często opowiadała się przeciwko idei narodowej w jakiejkolwiek postaci. Z kolei odmienne od socjal- anarchistycznych tezy libertarianizmu, jako z gruntu dość obce serbskim re- aliom, docierały z opóźnieniem – dopiero ponad 30 lat po ukazaniu się książ- ki Anarchy, State and Utopia (1974) Roberta Nozicka (1938–2002) pojawiło się jej rzetelne omówienie w formie odrębnej monografii (N. Cekić, Država između anarhije i utopije, 2007). Poglądy tego „niepryncypialnego anarchisty” dopuszczającego istnienie państwa („agencji ubezpieczeniowej”) w imię gwa- rantowania bezgranicznej wolności Cekić przedstawia jako odległe od serb- skich przyzwyczajeń traktowanie idei anarchizmu przez pryzmat wyłącznie kolektywizmu. Proponowana przez Nozicka zmiana funkcji „szczątkowego” państwa z regulatora redystrybucji sprawiedliwości na ochronne narzędzie pomnażania dochodów okazała się zbyt ostrą tezą w stosunku do społeczeń- stwa o tradycjach egalitarnych. W rozpoczynających XXI stulecie dyskusjach ośrodkiem uwagi spadkobierców Proudhona i Bakunina ponownie staje się właśnie państwo, w przypadku Serbii obciążone z jednej strony uświęconą i nietykalną misją narodową, z drugiej – podobnie jak w optyce anarchistów zachodnich – infrastruktura kontrolna zrodzona w militarnej przemocy, stoją- ca na straży ochrony oraz koncesji przywilejów, skorumpowana, kosztowna, bezwładna, scentralizowana i zbiurokratyzowana. W niewielkiej Czarnogórze sytuacja społeczno-polityczna od początku XIX wieku do 1944 roku zupełnie nie pokrywała się z serbską, a obecność omawianej idei w szerszym obiegu była nikła i zazwyczaj oznaczające ją Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek100 pojęcie miało inną niż źródłowa semantykę. Fundamentalnym wyróżnikiem terminologicznym dla wielu diagnoz była tu tzw. anarchia plemienna (→ tra- dycja plemienna), której relikty trwały jeszcze w okresie międzywojennym, a rozwój ruchu socjalistycznego od samego zarania XX wieku nie nawiązywał wyraźniej do żadnej zewnętrznej teorii anarchistycznej, opierając się wyłącz- nie na – też nie zawsze dogłębnie rozumianym – marksizmie (→ socjalizm). Nie tylko ten nurt ideowy odwoływał się jednak do trwale w Czarnogórze zakorzenionego kultu indywidualnej wolności (rozumianej też jako emancy- pacja jednostki od wszelkiego autorytetu) i ahierarchicznych w swej naturze związków międzyludzkich. Skłonność rodaków do anarchizującej absoluty- zacji własnego „ja” i instynktownego podejmowania decyzji oraz ich wyjąt- kową pogardę dla jakiejkolwiek organizacji dostrzegała już w końcu XVIII wieku Katerina Radonjić (ok. 1700–?), pisząc o niezgodzie i braku szacunku dla autorytetu (bezvlašće) jako cesze charakterystycznej dla zbiorowości ce- niącej wyłącznie odwagę (→ čojstvo i junaštvo), lecz uwikłanej w „samowo- lę, która wraz ze słabością rządów doprowadziła do anarchii, gorszej nawet od niewolnictwa” (Kratki opis o Zeti i Crnoj Gori, 1774). Jej związek z obro- ną własnych niewielkich górskich siedzib, ciągłym rozbojem dokonywanym na dobrach obcych i własnych oraz uleganiem jedynie argumentowi siły (co wzmocniło sąsiedztwo tureckie) utrwalała junačka sloboda – prawo indywi- duum, bractwa i plemienia do niepodporządkowania się odgórnemu zarzą- dzeniu, gdyby naruszało ono ich subiektywnie pojmowaną godność – a doty- czyło to zarówno zwierzchności obcej, jak i rodzimych władyków. Ci ostatni próbowali zaprowadzać porządek „w imię Boga”, posługując się różnymi środ- kami od perswazji do przymusu – Petar I Petrović Njegoš (1748–1830) godze- niem i klątwą, jego następca za pośrednictwem dworskiej gwardii, a pierwszy świecki książę Danilo I (1826–1860) częściowo wykorzenił najokrutniejszy przejaw anarchii plemiennej – wendetę – dopiero wprowadzeniem za nią kary śmierci (→ polityka – Czarnogóra). W posłaniach Petara I do plemion znajduje się mnóstwo przygnębiających ocen zachowania jego poddanych: „codziennie postępy w samowoli i bezprawiu swym czynicie” (Crnogorcima i Brđanima, 1812), „wedle nieposłuszeństwa i samowoli sami przed Bogiem i sobą winni- ście własnych nieszczęść” (Katunjanima, 1818), „wy i pozostali Czarnogórcy pracujecie nad zgubą swej wolności” (Katunjanima, 1822), „jesteście wolni od wszystkich carów i królów, nikt nad wami nie ma władzy (…), lecz nie macie złoczyńców gorszych od samych siebie i nikt niczego wam nie czyni bez wa- szej zaczepki” (Crnogorcima i Brđanima, 1825), „jedni drugich zarzynacie (…) i inne plemiona wzywacie, by wam zarzynać pomagały, jako i by one innych zarzynały” (Ceklinjanima, 1827). Inicjatorzy rozbójniczych akcji – niezależnie od stosunku do Turków – nie robili różnicy między wyznawcami różnych re- ligii, przejawiając niewiele większą tolerancję w stosunku do reprezentantów własnej, o ile nie stawiali oni oporu (→ konfesje – Czarnogóra). Z ankiet opra- cowującego w latach 70. i 80. XIX wieku nowy czarnogórski kodeks prawny Valtazara Bogišicia wynikało, że zbójnictwo (četovanje, hajdučija) stanowiło Anarchizm (Serbia i Czarnogóra) 101 całkowicie społecznie akceptowaną działalność, bezgraniczna „junacka wol- ność” nie uznawała też przymusu pracy na roli. Źródeł takiego stosunku do każdego konkurenta, ale i zwierzchnika upatrywano czasem jeszcze w czasach kosowskiego boju – kiedy, jak stwierdza kolo w poemacie Gorski vijenac Peta- ra II Petrovicia Njegoša (1813–1851), książęta „Władzę, państwo niezgodą roz- przęgli (…) / Możnowładcy – niech będą przeklęci!” (tłum. Henryk Batowski). W niezagrożonym niczym do 1918 roku modelu jedynowładztwa księcia/ króla Nikoli I Petrovicia Njegoša (1841–1921) co najwyżej domaganie się uznania praw przez czterech legendarnych dowódców wojskowych z daw- nych batalii lat 1876–1878 i późniejsze ich wygnanie mogłoby aż do początku XX wieku uchodzić za jedyny praktycznie konflikt z obustronnym użyciem ar- gumentów oscylujących wokół kategorii państwa, wolności, własności (nada- nej) czy przymusu. Jednak już w 1919 roku (po zdetronizowaniu) król skarżył się prezydentowi USA Woodrowowi Wilsonowi (1856–1924) na [skłonnych do anarchizmu] „bezwstydnych Serbów”, którzy „zbrodnią na następcy tronu i jego żonie” sprowokowali w Sarajewie wojenną rzeź dziesięciu milionów ofiar. Oficjalny „Glas Crnogorca” w 1914 roku uznawał zamach za terrorystycz- ny akt „osamotnionych fantastów”. W kręgach dworskich do końca panowała też opinia, że „reform komunistycznych” w Czarnogórze i tak nie da się prze- prowadzić z powodu braku latyfundiów, kapitalistów i proletariatu. Z tych sa- mych powodów brakowało podstaw do popularyzacji haseł anarchistycznych, choć przed 1918 rokiem w odpowiedniej skali tej reliktowej monarchii próbo- wano parokrotnie wstrząsnąć jej porządkiem. Tuż po decyzji o ogłoszeniu kon- stytucji w 1905 roku (i rok później) ostro zareagowali czarnogórscy studenci z Belgradu, wskazując w kilku proklamacjach na jej fikcyjność, a w 1907 roku przemycili do kraju granaty, co zakończyło się procesem sądowym i oskarże- niem Serbii o terrorystyczne zamiary (specjalnie w tym celu stworzono Sud za suđenje anarhističkih zločina, powołując też na świadków agentów austro- -węgierskich). Wkrótce na obrzeżach opozycyjnej Partii Narodowej (Narod- na stranka) utworzyła się tajna organizacja „obrony wolności obywatelskich” (Narodno ustrojstvo) na czele z mjr. Nikolą Martinoviciem, otwarcie deklaru- jąca posłużenie się w razie konieczności zamachami. Na zamkniętym procesie w Kolašinie w 1909 roku sądzono w związku z tym 161 osób, przeciw czemu ponownie protestowali belgradzcy postępowi studenci (głównie prawnicy i filozofowie), krytykując przy okazji megalomanię władz Cetinja i sam sens istnienia państwa o mikroformacie. Mimo domniemanych związków z serb- skimi, a nawet tureckimi inspiratorami to właśnie ich deklaracje obudziły w Czarnogórze jakąkolwiek głębszą obywatelską świadomość. Ukazująca się od 1906 roku związana z Partią Narodową „Narodna misao”, choć deklarująca poglądy liberalne, w praktyce po raz pierwszy w ogóle zaznajamiała czytelnika z podstawową wiedzą na temat sprawiedliwego prawa, moralności społecz- nej, etyki pracy czy niezależności jednostek względem dyktatu autorytarnych instytucji państwa. Jednocześnie periodyk usilnie przekonywał, że uprawiana przezeń „krytyka anarchii” faktycznie oznacza krytykę wynaturzeń książęcej Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek102 władzy, a nie jej samej. Na ten słabo przygotowany grunt szybko wkroczyli ko- muniści, w charakterystyczny dla nich uschematyzowany sposób rozwiewając wątpliwości co do roli przyszłego państwa i form społecznej sprawiedliwości w tym państwie. Ich pierwsze nielegalne – z powodu zakazu istnienia podobnych organiza- cji – grupy, jak Radnički savez założony w Barze w 1903 roku, miały eklektycz- ny ideowo charakter. W ukazującym się od 1911 roku czasopiśmie „Naprijed” jeszcze ogólnikowo formułowano hasło „zastąpienia bezprawia wolnością” (artykuł redakcyjny [anonim], 1911, br. 1), lecz już w 1920 roku „Glas slo- bode” stwierdzał, że Czarnogóra jest bardziej niż którakolwiek inna jugosło- wiańska prowincja obiecująca dla rozwoju ruchu komunistycznego. Oznacza- ło to całkowite wyparcie z tego terenu poglądów anarchistów, lecz jeden z ich serbskich przywódców – Krsta Cicvarić – ironicznie konstatował w tymże roku, iż nawet samej (i tak mało subtelnej) nauki Marksa Czarnogórcy nie są w stanie należycie pojąć, nie rozróżniając jej wyrosłych w kulturze Zachodu odcieni pojęciowych – choć w wyjątkowej skali na komunistów głosują. To przypuszczenie, jak i niezrozumienie przez nich faktu zerwania socjalizmu z ideami nacjonalistycznymi wynikać mogło – jak dowodzono – z tradycyjne- go tu rusofilstwa, które bezrefleksyjnie przeniosło się na leninowski rusocen- tryczny bolszewizm. Podczas buntu marynarzy w Boce Kotorskiej (1918) na ich okręty docierała jednak jeszcze różnorodna literatura lewicowa, nie tylko ortodoksyjna marksistowska, a istniejąca w latach 1920–1921 przez 403 dni „Czerwona Komuna” w Petrovcu na Adriatykiem wprowadziła bliskie anar- chokolektywizmowi rozwiązania ekonomiczne. Pierwszy organizator ruchu robotniczego Jovan Tomašević (1892–1924) również podczas studiów prawa we francuskim Poitiers stykał się z rozmaitymi teoriami egalitarystycznymi. Przywódca podobnej formacji w Boce Kotorskiej Adolf Muk (1893–1943) (znający sześć języków kelner po technikum w Wenecji) współredagował cza- sopisma socjalistyczne o różnych orientacjach w pięciu krajach, i w ogóle cha- rakterystycznym rysem deklaracji lewicowców czarnogórskich przed 1918 rokiem była ich ogólnikowość – jak apelu organizacji Rad i sloboda z 1912 roku, w którym na drodze do „ludowego postępu” zapowiadano rozprawę „z jednostkami, rządami, władcami i dynastiami”. Tradycyjnie głośne były ha- sła antyurzędnicze. Z kolei belgradzcy studenci – bardzo źle postrzegani przez swych wykładowców – po rewolucji 1905 roku przywozili do kraju rozmaite książki autorów ideologicznej lewicy (Karla Kautsky’ego, Paula Lafargue i in.), lecz nie dochodziło do ich przekładów, słaba była też recepcja tych tekstów – publikowanych po niemiecku, francusku i w tłumaczeniach rosyjskich; wersje serbskie i chorwackie – także pojedynczych teoretyków anarchizmu – były dostępne dopiero po 1933 roku. Miejscowe opracowania sprowadzały się do popularyzacji najbardziej praktycznych rozwiązań teorii, pierwszy systema- tyczny przegląd tendencji ideowych od lat 30. XIX wieku (w tym Blanqui’ego, Lassalle’a i Proudhona) dał Radoje Vukčević w kompilacyjnej broszurze Osno- vi marksizma (1927). Anarchizm (Serbia i Czarnogóra) 103 Odosobnionym fenomenem był Vukašin Marković (1874–1944), który po studiach medycznych w Charkowie znalazł się w bliskim kręgu Lenina, jako emisariusz rewolucyjny przebywał w Chinach, a po powrocie do kraju (1921) rozpoczął działalność propagandową niezależną od lokalnych struktur par- tyjnych i w końcu do 1924 roku ukrywał się w lasach (jak škripari w latach 1945–1948), próbując proklamować powstanie „radzieckiej Czarnogóry”. Jego anarchizująca postawa – bardziej niż ortodoksyjnie bolszewickie po- glądy (choć w swych manifestach wspominał na przykład o dobrowolnym zrzeszaniu się w grupy pracownicze) – pełna była niekonsekwencji, także w sferze spraw narodowych. Jako całość formację lewicową w latach mię- dzywojennych zdominowała wszak KPJ oraz omladinci (zwolennicy m.in. rozwiązania parlamentu) – ci, jako marksiści, działali nawet w seminarium duchownym (!) w Cetinju, gdzie w 1938 roku stanowili podobno większość słuchaczy. W socjalistycznej Czarnogórze – podobnie jak w Serbii – zarzuty poglądów anarchistycznych (i przy okazji anarchizowania społeczeństwa) kierowa- ne są jako dodatkowe obciążenie wobec wszelkich „rewizjonistów”, na cze- le z Milovanem Ðilasem (1911–1995). Podczas toczących się rozpraw z jego poglądami w 1954 roku i później akcentowano m.in. związki z koncepcjami Bakunina (szczególnie dotyczącymi bezkompromisowości kwestii wolności i korupcjogennej natury państwa), a także inspiracje trockistowskie. Przy- wódcy Związku Komunistów Czarnogóry (ZKCz) na zjazdach partyjnych chętnie rzucali oskarżenia o „anarchodemokratyzm” (Blažo Jovanović) czy „rewolucyjne awanturnictwo i pseudolewicowy anarchizm” (Veselin Ðura- nović). W 1985 roku w Kotorze ukazała się książka Stevo Nikicia Marksizam i anarhizam, dość szczegółowo rekonstruująca dyskusje ideowe między dwo- ma lewicowymi nurtami od XIX wieku. Ostatnią próbę zadośćuczynienia nie- ortodoksyjnym teoriom stanowił X nadzwyczajny zjazd ZKCz w 1989 roku, na fali tzw. rewolucji antybiurokratycznej (→ rewolucja) przypominający w głównym referacie osiągnięcia XIX-wiecznego solidaryzmu. Do proudho- nowskiej krytyki etatyzmu nawiązywał jeszcze w 1995 roku Dragutin Leković (Savremene revolucije – svojina i sloboda, „Luča” 1995, br. 1–2), a w XXI wie- ku w praktyce podchwycili ją członkowie organizacji Narodni pokret „Front”. Pisma Kropotkina wydano w Podgoricy w 2001, a Bakunina w 2010 roku. Syntetyczny ogląd całego zagadnienia zaproponował dopiero Radule Kneže- vić (Politička teorija anarhizma, 2013 – publikacja firmowana przez Czarno- górską Akademię Nauk i Sztuk – Crnogorska akademija nauka i umjetnosti), dając w dwustustronicowej książce rzetelny obraz historycznych i obecnych odgałęzień całokształtu anarchistycznych koncepcji (z uwzględnieniem post- anarchizmu). Tym samym trwający przez ponad wiek proces szczątkowej ich recepcji w niewielkim narodowym środowisku został zamknięty pracą dającą również pewne obiecujące aktualizacje dawnych rozstrzygnięć w warunkach ponowoczesnych – odświeżenie podstaw „jedynego rewolucyjnego projektu dzisiejszych czasów”. Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek104 Despotović Lj., Srpska politička moderna. Srbija u procesima političke modernizacije XIX veka, Novi Sad 2003; Knežević R., Direktaši: revolucionarno-sindikalistička struja unu- tar Srpske socijaldemokratske partije 1906–1912, „Tokovi istorije” 2014, br. 2, s. 55–82; Knežević R., Politička teorija anarhizma, Podgorica 2013; Perović L., Između anarhi- je i autokratije. Srpsko društvo na prelazima vekova (XIX–XXI), Beograd 2006; Pero- vić L., Srpski socijalisti XIX veka, t. 1–3, Beograd 1985–1995; Protić M., Dimitrije Tucović i anarhosindikalisti u srpskom radničkom pokretu, „Književnost” 1958, br. 2, s. 137–153. Lech Miodyński, Katarzyna Sudnik ANARCHIZM (Słowenia) Pojęcie „anarchizm”, w akademickim słowniku języka słoweńskiego skrótowo definiowane jako „pogląd, ruch, który nie uznaje autorytetów i ustrojów spo- łecznych” (Slovar slovenskega knjižnega jezika, ur. A. Bajec in dr., 1970–1991), a w leksykonie Družboslovje (ur. F. Jerman, 1979) jako ruch skierowany prze- ciwko „wszystkim formom politycznego przymusu, systemom państwowym, bez względu na ich rolę społeczno-polityczną, jednocześnie podkreślający i absolutyzujący indywidualną wolność człowieka i indywidualizm” (Leksikon Cankarjeve založbe. Družboslovje, ur. F. Jerman in dr., 1979), w deklaratywnej i doktrynalnej postaci w kulturze słoweńskiej nie jest silnie obecne; nigdy nie stanowiło części dyskursu dominującego, a nazwiska działaczy związanych z radykalnymi ruchami robotniczymi, np. Franc Železnikar, nie zachowały się w pamięci ogółu. Enciklopedia Slovenije (1987) w haśle „anarchizm” po- daje tylko dwie jego cechy: dążenie do pełnej wolności jednostki i zniesienie władzy politycznej. Nie bierze pod uwagę działalności stowarzyszeń (tzw. ko- lektywów), które od lat 60. XX wieku stanowią integralną część słoweńskich ruchów lewicowych. Zanim w publicystyce i opracowaniach teoretycznych pojawiły się pogłębione informacje dotyczące myśli anarchistycznej, społe- czeństwo słoweńskie kojarzyło anarchizm z aktami terroru i sianiem chaosu: „Na ogół się sądzi, że anarchiści to krwiożerczy rozbójnicy, zbójecka zgraja, której zależy tylko na tym, by przemocą zniszczyć istniejący ład” (J. E. Krek, Socializem, 1901). Podobne znaczenie zawierał słoweński odpowiednik poję- cia „anarchista”, czyli krvavnik, który wszedł w życie w latach 80. XIX wieku. W tym okresie poglądy nazywane czasem anarchistycznymi, czasem radykal- nie socjalistycznymi wyrastały z tradycji austriackiej socjaldemokracji, ale szybko traciły zwolenników na rzecz marksizmu. Słabe teoretyczne uzasad- nienie ruchu na gruncie słoweńskim spowodowało, że już na przełomie XIX i XX wieku przegrał walkę z marksizmem, a radykalne antyreligijne i kosmo- polityczne hasła głoszone przez anarchistów blokowały uzyskanie poparcia Anarchizm (Słowenia) 105 wśród proletariatu, ulegającego przeważnie hasłom chrześcijańskiej demo- kracji. Luźny schemat organizacyjny i nielegalny lub półlegalny charakter ru- chu dodatkowo marginalizowały jego pozycję społeczną. W drugiej połowie XX wieku idee klasycznego anarchizmu pozostawały w cieniu marksistow- skiego determinizmu, teleologicznego spojrzenia na historię narodową i ro- mantycznej interpretacji narodu. Kiedy w latach 60. w przestrzeni publicznej znowu zaczęły się pojawiać postulaty związane z anarchizmem, wyrastały już z innej tradycji. Oparte na przekonaniu o wrodzonym poczuciu moralnym i ideach solidarności międzyludzkiej, które pozwalają budować bezkonflikto- we, wolne od wszelkiego przymusu wspólnoty, stanowiły dalekie echo kon- cepcji Piotra Kropotkina (1842–1921), z którą pozostają związane również dzisiaj działające rozmaite odłamy postanarchizmu. Słoweńscy badacze zalążki ruchów anarchizujących w Słowenii łączą z – na początku mocno podzielonym – ruchem socjaldemokratycznym w Austrii. Umiarkowana frakcja uważała, że droga do wolności prowadzi przez wykształ- cenie, podczas gdy radykałowie, do których należeli anarchiści, domagali się najpierw wolności, a dopiero potem wykształcenia. Na kongresie założyciel- skim Socjaldemokratycznej Robotniczej Partii Austrii (Sozialdemokratische Arbeiterpartei Österreichs), który odbył się w ostatnich dniach roku 1889 w Hainfeld, pod naciskiem skrzydła radykalnego uchwalono deklarację, w któ- rej podkreślono ponadnarodowy charakter partii i wzywano do walki o prawa pracowników oraz do zwalczania parlamentaryzmu. Dla okresu poprzedza- jącego zjednoczenie polityczne charakterystyczne jest działanie robotniczych towarzystw edukacyjnych. Lublańskie towarzystwo w roku 1871 gościło „re- wolucyjnego socjalistę” Johanna Mosta (1846–1906), późniejszego redaktora czasopisma „Die Freiheit” (1879–1906). Już podczas wizyty w Lublanie Most, wówczas jeszcze poseł do parlamentu, krytykował strategię czekania na wła- ściwy moment i politykę „dojrzewania do wolności”, jaką prowadzili członko- wie lublańskiego robotniczego towarzystwa edukacyjnego. Ludzie zawsze byli gotowi do wolności, przekonywał Most, chodzi tylko o to, by mieli odwagę do- magać się jej dla siebie. Na adres towarzystwa w latach 80. XIX wieku dostar- czano czasopisma „Freiheit” i redagowany przez Josefa Peukerta (1855–1910) „Die Zukunft” (1886–1893). Wizycie Peukerta w Lublanie towarzyszyła akcja rozdawania ulotek, paczki z „Manifestem Socjalno-rewolucyjnej Robotniczej Partii Austrii do ludu pracującego” otrzymali nawet prominentni lublańscy politycy. Członkowie towarzystwa starali się wywierać wpływ na politykę re- dakcyjną pierwotnie chrześcijańsko-demokratycznego pisma „Ljudski glas” (1882–1884). Pierwszego września 1883 roku pismo opublikowało artykuł Laž – moderna moč, w którym autor (prawdopodobnie działacz anarchistyczny Franc Železnikar) wzywał do walki z systemem i do zerwania z wszechobecną „kulturą kłamstwa”, która „nazywa wykorzystywanie pracy robotników eko- nomią, a obronę zgubnego systemu nauką”. Artykuł stał się jednym z dowodów obciążających na procesie skierowanym przeciwko przywódcom lublańskiego Robotniczego Towarzystwa Edukacyjnego (Delavsko izobraževalno društvo), Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek106 który odbył się 6 grudnia 1884 roku w Klagenfurcie (tzw. proces krvavniški lub klagenfurcki). Na procesie oskarżono pięciu rzemieślników o działalność wywrotową polegającą na rozpowszechnianiu ulotek, wygłaszaniu antypań- stwowych przemówień na posiedzeniach robotniczych towarzystw edukacyj- nych i o przynależność do partii anarchistycznej. Głównym oskarżonym był komunard i anarchista France Železnikar (1843–1903), z zawodu krawiec, który przebywał w Paryżu w czasie Komuny Paryskiej i utrzymywał kontak- ty ze szwajcarskim odłamem ruchu anarchistycznego. W wyniku procesu są- dowego France Železnikara skazano na dziesięć lat więzienia, a pozostałych oskarżonych zwolniono z powodu braku dowodów. W roku 1892 Železnikar poprosił o zmniejszenie wymiaru kary i po ośmiu latach wyszedł na wolność. Wiadomość o aresztowaniu anarchistów i procesie odbiła się dużym echem w prasie. Czasopismo „Ljudski glas”, które jeszcze rok wcześniej zdecydowało się na opublikowanie tekstu anarchistycznego, zamieściło opowieść o pew- nym krawcu, który był na tyle naiwny, że bawił się w wielką politykę, zamiast ratować swój zakład krawiecki przed upadkiem. Niedorzeczne idee wywroto- we nie były w żaden sposób związane z ówczesną myślą polityczną, narodziły się w głowie owego krawca – pisze autor artykułu, i żeby te idee ostatecznie zdyskredytować, dodaje: „W krawieckiej głowie powstała myśl, że prawdziwy przyjaciel ludu nie może współpracować z żadnym rządem, przeciwnie, każdy rząd musi nienawidzić i zwalczać” (24 V 1884). O procesie klagenfurckim au- tor artykułu nie wspomina, ale przestrzega przed politykowaniem, które może być zgubne, „jak pokazały ostatnie wydarzenia”. Pierwszą socjaldemokratycz- ną fazę anarchizmu zakończyło uchwalenie ustawy antysocjalistycznej w roku 1885 (tzw. Sozialistengesetz, obowiązujący do 1888 roku), która pociągnęła za sobą rozwiązanie stowarzyszeń robotniczych i likwidację prasy lewicowej. Nie należy przeceniać ani skali działalności, ani ideowej spójności radykal- nej socjaldemokracji w krainach słoweńskich. Towarzystwa istniały w trzech większych miastach: Mariborze, Trieście i Lublanie, a agitacja poza większymi ośrodkami miejskimi była właściwie niemożliwa. Według danych policyjnych w roku 1875 lublańska komórka miała nieco ponad stu członków. W odbiorze społecznym akcje anarchistyczne pozostawały ściśle związane z działalnością innych ruchów lewicowych i odrzucane en bloc. Pejoratywne określenie lewi- cowych poglądów (rudečkarstvo) mogło oznaczać komunizm, socjalizm albo anarchizm. Potoczne, dzisiaj zapomniane określenie anarchisty: zakrwawio- ny (krvavec), które pojawiło się w trakcie procesu klagenfurckiego, oddawało stosunek społeczeństwa słoweńskiego do tego zjawiska. Ruch anarchistyczny w latach 70. i 80. XIX wieku zrzeszał przede wszystkim rzemieślników, a wśród robotników w nielicznych centrach przemysłowych dużo zwolenników mia- ły organizacje związane z ruchem chrześcijańskiego socjalizmu pozostające w ostrym konflikcie z socjaldemokracją, dlatego akcje bezpośrednie nie od- nosiły tam sukcesów. Czasopismo socjaldemokratów „Delavec” (1893–1898) popularność ruchu chrześcijańsko-społecznego tłumaczyło licznymi przywi- lejami, jakimi cieszyli się „ciemiężcy, którzy noszą zawsze boga, cesarza czy Anarchizm (Słowenia) 107 króla w swoich brudnych ustach” (anonim, Shod jugoslovanskich socialnih de- mokratov o Božiču v Zagrebu, 1896), ale trudno uznać to za główną przyczynę niepowodzeń partii skrajnie lewicowych (→ konserwatyzm). O atmosferze panującej w tym okresie w Lublanie dużo mówi fakt, że właśnie pismo „De- lavec” od roku 1894 drukowano w Zagrzebiu, ponieważ żadna lublańska dru- karnia nie chciała się podjąć tego zadania. Redaktor czasopisma Rok Drofenik (1869–1903) odmowę współpracy tłumaczył nacjonalizmem i fanatyzmem religijnym Słoweńców. Do marginalizacji ruchu anarchistycznego w perspek- tywie długoterminowej przyczynił się również fakt, że jego działacze nie brali pod uwagę nakazów i zakazów związanych z pojęciem dobra narodu (ulotki agitacyjne były drukowane przeważnie w języku niemieckim) i otwarcie gło- sił internacjonalizm. Pojęcie narodu uważano w tym ruchu za kategorię prze- zwyciężoną, a rozgrywanie konfliktów narodowych, według działaczy zwią- zanych ze skrajną lewicą, leżało w interesie partii burżuazyjnych, które tym zastępczym tematem starały się odwrócić uwagę ludzi od poważnych kwestii społecznych. Sprzeciw wobec takich poglądów połączył wszystkie stronnic- twa polityczne i ideologów z obu stron sceny politycznej. W kosmopolityzmie socjaldemokratów zarówno liberałowie, jak i klerykałowie widzieli sposób na szerzenie niemieckiego nacjonalizmu: Janez Evangelist Krek oskarżał o nacjo- nalizm niemiecki nawet Karola Marksa. Pierwszy wyczerpujący przegląd historii anarchizmu wraz z informacjami dotyczącymi frakcji ruchu i ich przywódców wyszedł spod pióra jego zdekla- rowanego przeciwnika ideowego, wspomnianego Janeza Evangelisty Kreka (1865–1917), który w dziele Socializem (1901) poświęcił anarchizmowi od- rębny rozdział. Socjalizm (nazywany w przytoczonej pracy socjalnym komu- nizmem, by go odróżnić od chrześcijańskiego socjalizmu, którego wyznawcą był sam Krek), liberalizm i anarchizm, pisze Krek, wyrastają ze wspólnego pnia, a jest nim tragiczne w skutkach przekonanie o nieograniczoności i nie- zależności człowieka w świecie, oparte na negacji jego źródłowej zależności od Stwórcy. Myśl społeczna, która przyjęła to (błędne) założenie, znalazła się na równi pochyłej: anarchizm jest logiczną konsekwencją rozwoju my- śli socjalistycznej, która z kolei wynika wprost z koncepcji wypracowanych przez liberalizm. Jeśli przyjmiemy – argumentuje Krek – że pojęcie rewolucji zawiera dwa podstawowe znaczenia, czyli wolność jednostki i chęć zburze- nia starego porządku, to liberalizm i socjalizm są poglądami rewolucyjnymi. Oba kierunki jednak opierają się na państwie i widzą potrzebę utrzymania jego autorytetu jako gwaranta stabilizacji społecznej, więc są pod tym wzglę- dem ruchami konserwatywnymi. Przy tym socjaliści bardziej niż liberałowie naruszają już i tak niestabilną równowagę między siłami rewolucyjnymi umożliwiającymi postęp a konserwatywnymi zapewniającymi społeczeń- stwu stabilność. Socjalistom bowiem nie wystarczy tylko wolność politycz- na i gospodarcza głoszona przez liberałów, domagają się również zniesienia prywatnej własności, dlatego potrzebują bardzo silnego i autorytatywnego państwa, które mogłoby gwarantować nie tylko wolność jednostki i prawa Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek108 obywatelskie, ale także nietykalność własności państwowej. Pod tym wzglę- dem socjalizm jest właściwie bardziej reakcyjny niż liberalizm. Prawdziwie niebezpieczeństwo jest więc ukryte w samym mechanizmie zmian: kto negu- je źródłową zależność człowieka od Stwórcy, ten stawia w centrum wolność jednostki, a głosząc wolność jednostki, nie może się zatrzymać na liberalizmie i socjalizmie, ponieważ w obu wypadkach wolność jednostki jest poważnie naruszana przez państwo. Następnym logicznym krokiem jest wobec tego zniszczenie wszelkiego autorytetu postulowane przez anarchistów. Po opi- saniu tego źródłowego błędu anarchizmu Krek dokładnie przedstawia sam ruch, jego początki, przedstawicieli i programy. Nie wspomina o kontaktach Mosta z jego słoweńskimi współwyznawcami, chociaż przytacza bogate cyta- ty z czasopisma „Freiheit” wybrane tak, by mogły świadczyć o wojowniczym charakterze i niszczycielskich skutkach działań komórek anarchistycznych. Wyczerpujących informacji o międzynarodowym ruchu anarchistycznym do- starczył osiem lat później socjalistycznie ukierunkowany miesięcznik „Naši zapiski” (1902–1922) w pięciu kolejnych numerach ukazujących się od marca do lipca 1909 roku. Autor ukryty pod inicjałami R. L. z uznaniem pisał o umi- łowaniu wolności i słowianofilstwie Michaiła Bakunina (1814–1876), ale su- rowo przestrzegał przed bezkrytycznym przyjmowaniem „idei rosyjskich”, szczególnie przed naukami Siergieja Nieczajewa (1847–1882), który głosząc propagandę idei, „łączy anarchizm z rosyjskim nihilizmem w najbardziej okrutny sposób”. W okresie międzywojennym frakcja marksistowska traktowała anarchizm jako ideowe przygotowanie proletariatu do rewolucji, akceptowała dążenie do gwałtownych zmian, ale krytykowała naiwność i nieskuteczność politycz- ną jego działaczy oraz ich obojętność wobec kwestii narodowej. Idee anar- chistyczne w tym okresie docierały do centralnej Słowenii z triesteńskiego środowiska anarchistycznego skupionego wokół czasopisma „Germinal” (od roku 1905), które w swoich młodzieńczych latach redagował Rudolf Golouh (1887–1982). W okresie triesteńskim Golouh współpracował również z in- nymi włoskimi czasopismami o profilu anarchistycznym: „II Germe” (1907), „II Pensiero” (1908), „L’Aurora” (1908). Z powodu przekonań był najpierw więziony, a następne wygnany z Triestu. Po powrocie odrzucił anarchistyczne poglądy na rzecz socjaldemokratycznych (od roku 1919 był członkiem Jugo- słowiańskiej Partii Socjalno-Demokratycznej (Jugoslavenska socijaldemo- kratska stranka – JSDS), by już rok później założyć Robotniczą Socjalistyczną Partię Słowenii (Delavska socialistična stranka Slovenije) (1920), pierwszą organizację o profilu marksistowskim w tym kraju. Anarchistyczne hasła w tym okresie sporadycznie pojawiały się również w sztuce awangardowej, ale niezakorzenione w tradycji i teoretycznie słabo uzasadnione odgrywały raczej rolę oręża w rękach nowoczesnego dyskursu artystycznego walczącego z mieszczańskim filisterstwem. Czasopismo „Rdeči pilot” (dwa numery w roku 1922) postulowało trudną do jednoznacznego określenia „rewolucję ducho- wą”. Sądząc po artykule programowym napisanym przez redaktora pisma Anarchizm (Słowenia) 109 Antona Podbevška (1898–1981), pojęcie to obejmowało pojedyncze hasła ze słownika anarchistycznego: internacjonalizm, nieograniczoną wolność jed- nostki, potrzebę niszczenia zastałego porządku („Będziemy śpiewać pieśni pogrzebowe kapitalistycznemu reżimowi”) i egoistyczny witalizm, na który mogła wywrzeć wpływ koncepcja Maksa Stirnera (1806–1856). Jedynym widocznym znakiem istnienia idei anarchistycznych w przestrzeni publicznej po drugiej wojnie światowej była publikacja wybranych prac Erri- co Malatesty (1853–1932) zatytułowana Anarhiji naproti: problemi revolucij in svobode (1955), wydana przez wciąż działający ośrodek anarchistyczny Germinal w Trieście. Pojedyncze zmodyfikowane postulaty przedwojenne- go anarchizmu stały się częścią narracji powojennej jako przysłowiowe ma- rzenia, które się spełniły, ale nie tak, jak tego chcieli marzyciele: osiągnięto podstawowy cel klasycznego anarchizmu, ponieważ rewolucja socjalistyczna formalnie zniosła ekonomiczne i społeczne przyczyny zniewolenia jednost- ki. Nawet drugi postulat anarchistów – minimalizacja wpływu państwa aż do momentu jego całkowitego zaniku, był, jak zapewniały władze socjalistyczne, bliski realizacji. W ten sposób komunizm zagarnął pozostałości klasycznego anarchizmu w Słowenii, a podstawowe składniki doktryny, czyli powiększenie pola wolności jednostki, walka z wszelkimi postaciami dominacji i gotowość do wprowadzania rewolucyjnych zmian za pomocą tak zwanej akcji bezpo- średniej, weszły do życia publicznego dopiero jako składnik ruchów studenc- kich w latach 60. i 70. XX wieku. Protestująca młodzież pozostawała pod dużym wpływem myśli mark- sistowskiej i postmarksistowskiej, która w tym okresie rozwijała się na za- chodnich uniwersytetach, i zadziwiająco szybko i bez trudu przejęła radykalne hasła antykapitalistyczne w postaci już ukształtowanej narracji, które następ- nie skierowała przeciw władzy socjalistycznej. Za przełomowy można uznać rok 1969, kiedy rozpoczęło działalność Radio Študent, działające nieprzerwa- nie do dzisiaj. Podobnie jak czasopisma „Tribuna” (od roku 1951) i „Proble- mi” (od roku 1968) funkcjonowało poza systemem mediów państwowych – chociaż nie poza nadzorem właściwych służb – co umożliwiło przygotowanie gruntu pod alternatywne ruchy kulturalne. Pojęcie anarchizmu było w okresie buntów studenckich publicznie dyskutowane, ale nigdy nie odwoływało się do przemocy, a postulaty związane ze zmianami ustrojowymi szły w stronę samoodnowy teorii marksistowskiej. Anarchizm w tym okresie kojarzył się ze spontanicznymi akcjami protestacyjnymi i działalnością hipisowskiej komuny G 7 opartej na ideach Kropotkina, które do pewnego stopnia nawiązywały do tradycyjnych wyobrażeń o społeczeństwie idealnym (→ konserwatyzm). Od początku lat 80. XX wieku wyzwanie dla kultury instytucjonalnej i poli- tycznego status quo stanowiły z kolei alternatywne ruchy młodzieżowe wzo- rowane na zachodnich formacjach kontrkulturowych. Anarchizmem kokieto- wały sztuka i subkultura związana z muzyką punkową, wspólnota artystyczna FV 112/15 i kolektyw artystyczny → Neue Slowenische Kunst (NSK). Działal- ność tych grup i teoretyczna myśl, która im towarzyszyła, stanowiły oryginalną Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek110 refleksję nad ekonomiczną, społeczną i ideologiczną kondycją ówczesnej Jugo- sławii. Deklaratywnie najbliższe anarchizmowi były muzyka punkowa i z nią związana subkultura, chociaż raczej nie przekraczały ram młodzieżowego buntu skierowanego w gruncie rzeczy przeciwko mieszczańskiej moralno- ści. Z czasem subkultura punkowa stawała się coraz bardziej zaangażowana, a jej twórcy zaczęli otwarcie nawoływać do destrukcji systemu polityczne- go, punk stał się głosem części generacji urodzonej około 1960 roku, która nie uznawała wartości ojców, zarzucając im oportunizm polityczny i bezide- owość, ale też konsumpcjonizm i chciwość: „Anarchista, anarchista, bękart, bękart i luddysta” brzmiał refren jednego z bardziej znanych utworów pierw- szej jugosłowiańskiej grupy punkowej Pankrti (Bękarty), powstałej w 1977 roku w Lublanie. Anarchizm lat 80. XX wieku stanowił niezwykłe połączenie zachodnioeuropejskiego antykapitalizmu z krytyką systemu socjalistycznego z pozycji lewicowych. Trwałym wkładem artystycznych grup anarchistycznych lub anarchizują- cych w kulturę słoweńską było świadomie złamanie zasady rozdziału sztuki od państwa, w socjalistycznej Jugosławii obowiązującej od lat 50. XX wieku. W myśl tej zasady, która współbrzmiała z modernistycznym jeszcze postu- latem subiektywizacji przeżycia, dlatego zazwyczaj nie była interpretowana w kategoriach politycznych, „prawdziwa” sztuka pozostaje zamknięta w auto- nomicznych i samowystarczalnych, nadrzędnych wobec rzeczywistości świa- tach czystej sztuki. Kiedy artyści należący do kolektywu NSK zaangażowanie polityczne i społeczne uznali za najważniejszy postulat działalności, władze się zaniepokoiły. Grupa artystyczna powołała do życia niezależne wirtualne państwo NSK. Oparta na teorii nadidentyfikacji idea wirtualnego państwa istniejącego tylko w czasie była daleko posuniętym gestem anarchistycznym: powtarzając budowę państwowego aparatu i demaskując ją jako strukturę przemocy, doprowadziła do symbolicznej anihilacji tego aparatu. Stanowiła (i stanowi) próbę realizacji anarchistycznej idei likwidacji państwa na pozio- mie wirtualnym. Lata 80. XX wieku to również okres przyswajania i rozwijania teorii anar- chistycznej. W 1986 roku wydawnictwo Biblioteka Teorii Rewolucyjnej (Knji- žnica revolucionarne teorije – KRT) wydało dwutomową antologię Antologija anarhizma, do której wstęp napisał Noam Chomsky (ur. 1928). Anarchizm in- terpretuje się tu jako prąd intelektualny odpowiadający na wyzwania stawia- ne przez liberalizm i socjalizm, dlatego najcelniejsze myśli, jakie zawiera no- woczesny anarchizm, pochodzą z krytyki liberalnego kapitalizmu i tendencji, które „chcą uchodzić za socjalistyczne”. Szczególnie tradycja związana z kryty- ką kapitalizmu jest w Słowenii wciąż bardzo silna (→ kapitalizm – Słowenia). Anarchistyczna grupa A-mora na początku lat 90. XX wieku w opuszczonych koszarach Armii Jugosłowiańskiej założyła aktywne do dziś centrum kultury alternatywnej, które wzięło nazwę od ulicy, na której się mieści – Metelkova. W ramach jej autonomicznej przestrzeni łączącej dwie generacje działaczy istnieją liczne anarchistyczne ugrupowania, m.in. Kolektyw Skrzaty (Škrati), Anarchizm (Słowenia) 111 organizujący akcje ekologiczne i pacyfistyczne, demonstracje polityczne, ze- brania i wykłady, a Czytelnia Skrzata (Škratova čitalnica) dostarcza i dystrybu- uje literaturę anarchistyczną, prowadzi też bibliotekę. Metelkova poddaje ra- dykalnej krytyce życie społeczne, dodając przedrostek anty- do takich pojęć ze słownika politycznej codzienności, jak militaryzm, pośrednia demokracja, seksizm, korporacjonizm czy globalizacja. Autorzy strony internetowej zwią- zanej z tą formacją podkreślają jej materialną i duchową niezależność oraz poczucie wspólnoty i ducha walki, które łączą jej członków. Pierwsze dziesięciolecie XXI wieku uchodzi za złote lata ruchów anarchi- stycznych. Ich działanie w sensie organizacyjnym opiera się na siatce lokal- nych oddziałów, w większości squatów, czyli „autonomicznych przestrzeni tworzenia praktyk alternatywnych”, a ideologicznie na tradycji lat 80. i jeszcze większym otwarciu na wydarzenia w skali globalnej. Zmiana w stosunku do lat 80. polega na tym, że głos anarchistów za pośrednictwem nowoczesnych mediów stał się słyszalny w przestrzeni publicznej. W porównaniu do lat 60. mocno rozszerzyło się również ich pole działania, a walce ze wszelkimi przeja- wami dominacji towarzyszy odpowiedzialność społeczna, co stwarza platfor- mę do wspólnego działania ze stowarzyszeniami i ugrupowaniami o bardzo zróżnicowanym profilu: pacyfistycznym, LGBT, feministycznym i anarcho- feministycznym, ekologicznym, a także ze sztuką neo- i retroawangardową. Wszystkie wymienione ruchy, również artystyczne, zaangażowanie polityczne traktują jako swój obowiązek i podkreślają potrzebę wspólnego podejmowa- nia decyzji. W roku 2006 ich działacze zajęli opuszczoną fabrykę rowerów Rog w Lu- blanie i na jej terenie zorganizowali „tymczasową przestrzeń autonomiczną i okupowany obszar wolnej twórczości i aktywności” działający na zasadach opracowanych przez Hakima Beya (ur. 1945). Podstawowa różnica w porów- naniu z autonomiczną przestrzenią squatu Metelkova, która jak na ironię losu stała się atrakcją dla szukających wrażeń turystów i mieszczuchów, polega na poczuciu tymczasowości i postmodernistycznym niezakorzenieniu wszelkich działań, którym towarzyszy świadomość, że porażki są częścią walki. Miesz- kańcy squatu, doświadczający czasu fragmentarycznie – nie jako ciągłości, ale jako serii absolutnych początków i końców – zamiast rewolucji propagują cza- sowo ograniczone powstania. Celem ruchu jest wywalczenie tymczasowych stref autonomicznych, a metodą działania anarchistyczne akcje bezpośrednie. Raper Miha Blažič (ur. 1980) podczas jednej z takich akcji – dotyczyła obrony squatu Rog przed wyburzeniem – wskazywał na wartości, które reprezentuje autonomiczna przestrzeń opuszczonej fabryki: poczucie wspólnoty, solidar- ność z ludźmi wyrzuconymi poza margines społeczeństwa, możliwość swo- bodnej indywidualnej ekspresji. Z socjaldemokratyczną tradycją współcze- snych anarchistów łączy właśnie silna wrażliwość społeczna. Obecni są na protestach robotniczych i uczestniczą we wszystkich ruchach związanych ze społeczeństwem obywatelskim i ochroną ludzi zagrożonych – bronili na przy- kład praw obywateli socjalistycznej Jugosławii, którzy zostali w niepodległej Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek112 Słowenii skreśleni z list obywatelskich (tzw. odpisani), a dzisiaj są zaangażo- wani w pomoc uchodźcom. Anarchizm współczesny próbuje oddziaływać na świadomość społeczną za pomocą nowoczesnych środków przekazu. Zgodnie z zasadami sytuacjoni- zmu porzucił tropienie abstrakcyjnych konstruktów ideowych. Zamiast tego skupia się na „rewolucjonizowaniu” drobnych sytuacji w życiu codziennym. Kluczowym elementem jest w nim nieustanny i bezpośredni kontakt z mię- dzynarodowym ruchem anarchistycznym, którego idee dzisiaj, tak jak w cza- sach narodzin słoweńskiego ruchu anarchistycznego, przepływają bez barier językowych i niepokonalnych barier kulturowych. Fischer J., Delavsko izobraževalno društvo v Ljubljani v letih 1882–1884 in proces v Ce- lovcu. „Prispevki za zgodovino delavskega gibanja”, št. 18–19, Ljubljana 1979; Kermau- ner D., Začetki slovenske socialne demokracije v desetletju 1884–1894, Ljubljana 1953; Rizman R. (ur.), Antologija anarhizma, Ljubljana 1968; Vodovnik Ž., Anarhija vsakdanje- ga življenja: zapiski o anarhizmu in njegovih pozabljenih pritokih, Ljubljana 2010. Jasmina Šuler-Galos SOCJALIZM SOCJALIZM (Bośnia i Hercegowina) Socjalizm (bośn. socijalizam) jako idea, doktryna, a zarazem program poli- tyczny zrodził się w Bośni i Hercegowinie (dalej: BiH) w pierwszej dekadzie XX wieku wraz z powstaniem dwóch pierwszych muzułmańskich, a jedno- cześnie pierwszych bośniackich partii mających w swoich programach po- stulaty socjalistyczne, były to: Muslimanska narodna organizacja (założona w 1906 roku) i Muslimanska napredna stranka, założona w 1908 roku przez członka nieformalnej organizacji Postępowi Muzułmanie Ademagę Mešicia (1886–1945), później, w czasie drugiej wojny światowej, zaangażowanego w ruch ustaszowski. Obie partie zostały powołane jako reakcja na okupację Bośni i Hercegowiny przez Austro-Węgry w 1878 roku oraz w celu popra- wy sytuacji społeczności muzułmańskiej, która po przejściu pod panowanie Habsburgów znalazła się w najgorszej sytuacji politycznej i ekonomicznej. Program obu partii zakładał zadbanie o interesy muzułmanów z najniższych warstw społecznych, a z czasem przekształcenie ich statusu chłopów feudal- nych w klasę robotniczą. Obie partie program ten chciały realizować na różne sposoby, jedna sympatyzując z nową władzą lub poszukując wsparcia u Ser- bów, druga zaś formując coraz bardziej radykalne postulaty w obronie inte- resów narodowych. W okresie austro-węgierskiego panowania w BiH na scenie politycznej za- częli pojawiać się przedstawiciele środowisk zorientowanych prozachodnio i proaustriacko, lecz z programem łączącym naukę Kościoła z kwestiami spo- łecznymi. Spośród ludności prawosławnej w BiH wyróżniają się dwie posta- ci: Gavro Vučković Krajišnik (1830–1876) – pisarz i aktywny na polu polityki publicysta oraz Vaso(a) Pelagić (1838–1899) – ludowy nauczyciel i rewolu- cjonista. Krajišnik, postać o niezwykle barwnej biografii, przyjaźnił się z rów- nie zaanagażowanymi politycznie franciszkanami – ojcami Grgo Marticiem (1822–1905) i Ante Kneževiciem (1834–1889). Fra Martić w dziennikach (Zapamćenja 1829–1878, wyd. 1906) zapisał, że Krajišnik został skazany na wygnanie przez Savfet-paszę na skutek oskarżenia go o spiskowanie i „pro- pagowanie jakichś serbskich spraw”. Krajišnik schronił się w Serbii, gdzie na- pisał swoje najważniejsze dzieło Robstvo u slobodi ili ogledalo pravde u Bosni (1866) – łączące autobiografię, kronikę historyczną, polemikę i komentarze Socjalizm (Bośnia i Hercegowina) 115 polityczne. Pierwszy tom Robstva, w którym Krajišnik nie krył fascynacji so- cjalizmem jako „nadzieją dla ludzkości”, zadedykował Nikołajowi Pawłowiczo- wi Ignatjewowi (1832–1908), rosyjskiemu politykowi, prawnikowi i zwolen- nikowi panslawizmu – „Moje plemię śpi snem kamiennym…”. Druga postać, której działalność społeczną naznaczyła m.in. idea rewolucji socjalistycznej, Vaso Pelagić (1833–1899), został najpierw wygnany przez władze tureckie za szerzenie serbskiej idei narodowej, a następnie internowany przez Austria- ków w 1876 roku za udział w powstaniu 1875 roku. W odróżnieniu od innych działaczy, którzy optowali za wyzwoleniem, a następnie przyłączeniem BiH do Serbii i Czarnogóry, Pelagić był zwolennikiem stworzenia jednego socjali- stycznego organizmu państwowego. Był jednym z organizatorów pierwszych obchodów święta robotniczego 1 Maja. Do jego najważniejszych tekstów nale- ży Umovanje zdravog razuma (1870), w którym wyrażał pochwałę filozofii ra- cjonalizmu i krytykę „cerkiewnych zabobonów i pustosłowia” (→ racjonalizm; → oświecenie). Książką, w której najpełniej dał wyraz wierze w socjalizm jako drodze do „lepszego świata”, a która jednocześnie stanowi pewnego rodzaju instrukcję, jak ów system zaprowadzić, jest Odgovor na četiri društvena pitanja (1880). Pelagić przedstawił w niej koncepcję mówiącą, że kluczową rolę we wprowadzaniu socjalizmu odgrywają dwie grupy społeczne: robotnicy – bę- dący nosicielami postępu cywilizacyjnego i siłą napędową kultury oraz na- uczyciele, na których spoczywa ważne zadanie edukowania kolejnych pokoleń światłych obywateli. Przykładem partii, której przedstawiciele reprezentowali oryginalną mie- szaninę postulatów narodowych, socjalistycznych i klerykalnych, jest Hrvat- ska katolička udruga (Chorwacki Związek Katolicki) założona przez biskupa Josipa Štadlera (1943–1918). Rozwijająca się bośniacka scena polityczna ule- gła silnej polaryzacji – środowiska niechętne austriackiej administracji jako organicznie nieprzystającej do bośniackich porządków i tradycyjnych osmań- sko-feudalnych wzorców postrzegały nową władzę w kategoriach koloniza- cyjnej przemocy i wyzysku, a swoje programy formułowały, bazując na ideach socjalistycznych, zwłaszcza tych, które bezpośrednio nawiązywały do walki z kapitalizmem i wyzyskiem. Niemal równolegle z raczkującym w BiH kapita- lizmem (→ kapitalizm), importowanym i rodzimym, rozwinęła się więc idea antykapitalizmu sprzęgnięta z ruchem socjalistycznym i narodowowyzwoleń- czym, przede wszystkim wśród bośniackich Serbów, głównie z radykalnych, anarchizujących organizacji młodzieżowych, np. Młoda Bośnia. Po zakończeniu pierwszej wojny światowej prasa, zarówno muzułmańska i katolicka, jak też prawosławna, podejmuje temat socjalizmu – coraz bardziej rozpowszechniającej się idei. Cytuje i analizuje się dzieła rosyjskich, ale i brytyj- skich autorów. W 1919 roku w Belgradzie na I kongresie partii socjaldemokra- tycznych powstaje Socjalistyczna Robotnicza Partia Jugosławii (Socijalistička radnička partija Jugoslavije). Ciekawym przykładem tekstu, który pokazuje, jak meandrycznymi ścieżkami idee i ich interpretacje docierały do Bośni, jest artykuł anonimowego autora przetłumaczony na serbsko-chorwacki przez Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek116 Muhamada Zahirovicia, uznanego wówczas tłumacza i turkologa, opublikowa- ny w 3. numerze czasopisma „Biser. List za širenje islamske prosvjete” (luty 1918). Z przedmowy tłumacza wynika, że tekst ów, zaczerpnięty z 298. nume- ru stambulskiego czasopisma „Sebilürreşad”, jest przekładem (z francuskie- go na turecki) artykułu opublikowanego w magazynie „Journal de Genève”, będącego organem prasowym szwajcarskich socjalistów. Jego autor, jak o so- bie pisze – ateista i socjalista, referuje w nim koncepcje indyjskiego badacza Muhira Husseina Khudwayego (prawdopodobnie zniekształcony zapis nazwi- ska) dotyczące podobieństw i rozbieżności pomiędzy doktryną socjalistyczną a islamem, rozumianym nie tylko jako religia, lecz również jako system i po- rządek społeczny. Podkreślając wyższość islamu nad „faryzejskim i załganym” chrześcijaństwem, wskazuje na jego egalitarny i demokratyczny charakter zapisany w Koranie – „najdoskonalszym traktacie socjologicznym”. Ma przede wszystkim na myśli postulat zrównoważonego i sprawiedliwego podziału dóbr oraz równość wszystkich obywateli, którzy „w trudzie pracują dla wspól- nego dobra”. Porównując, a zarazem przeciwstawiając sobie „popsutą przez oświecenie Europę” i świat islamu, dochodzi do wniosku, że jest ona synoni- mem zepsucia, zagubienia człowieka, wyzysku, do którego dochodzi wskutek „żądzy pieniądza i gromadzenia kapitału”, islam zaś, jako religia zbudowana na „zdrowym rozsądku i realizmie”, jawi się mu jako doskonały system spo- łeczny, gwarantujący obywatelom życie w dostatku i szczęściu. Tego typu tek- sty, analizujące punkty styczne islamu i doktryny socjalistycznej, ukazywały się na łamach mostarskiego „Bisera” nieprzerwanie aż do wybuchu drugiej wojny światowej. Podobną problematykę poruszano również w czasopismach ideologicznie jeszcze bliższych kręgom muzułmańskim. W samym tylko 1938 roku na łamach pisma „Glasnik islamske vjerske zajednice” ukazało się kil- kanaście artykułów podejmujących tematykę islamu w kontekście socjalizmu lub socjalizmu w kontekście nauczania proroka Mahometa. Wśród autorów byli m.in. muzułmański teolog, a przy tym zwolennik myśli socjalistycznej Ha- lid Buljina (1916–2010) (np. Kult rada u islamu, „Glasnik…”, br. 4) oraz czło- nek organizacji o profilu panislamistycznym Mustafa Busuladžić (1914–1946) (np. Islam i socijalizam, „Glasnik…”, br. 10). W obu tekstach jednym z kluczo- wych aspektów poszukiwania równowagi i podobieństw między islamem i socjalizmem jest kwestia bogacenia się i gromadzenia kapitału pieniężnego w sposób „społecznie pożyteczny” i „religijnie uzasadniony” (np. wakuf jako etycznie właściwa forma zarządzania majątkiem; → wakuf). W przededniu drugiej wojny światowej, na łamach najpopularniejszego wówczas muzułmańskiego periodyku – kalendarza „Gajret”, wydawanego przez Muzułmańskie Towarzystwo Oświatowo-Charytatywne „Gajret” (Mus- limansko prosvjetno i dobrotvorno društvo „Gajret”) (założone w Sarajewie w 1903 roku przez Savfet-bega Bašagicia i Edhema Mulabdicia), ukazał się cykl artykułów podejmujących problematykę socjalizmu i jego rozmaitych aspek- tów w kontekście islamu. Autorzy, socjaliści muzułmańskiej proweniencji, sta- rali się, zgodnie z linią programową i ideologicznym zapleczem towarzystwa, Socjalizm (Bośnia i Hercegowina) 117 wykazać, że nie tylko nie ma sprzeczności między nauczaniem islamu a no- woczesnymi i postępowymi ideami (za taką uważali socjalizm), ale że są one wręcz kompatybilne i wynikają jedna z drugiej. Kontynuowali w ten sposób utartą już tradycję pisania o socjalizmie i islamie w kategoriach podobieństw i paraleli. Poruszano przede wszystkim kwestie ekonomiczne i społeczne. Mu- stafa Busuladžić, autor artykułu Islamski socijalizam (Kalendar „Gajret”, 1938), argumentuje między innymi, że muzułmański system bankowy zasadza się na postulatach sprawiedliwości społecznej, bowiem lichwa czy czerpanie korzy- ści z odesetek jest w islamie zakazane („dzięki temu unikamy w społeczeń- stwie takich paradoksów, jak wielkie bogactwo z jednej strony, z drugiej zaś ekstremalna bieda”). Jednocześnie Busuladžić zwraca uwagę, że gromadzenie kapitału dzięki uczciwej pracy nieopierającej się na wyzysku bliźnich, przy jednocześnie rozbudowanym w islamie systemie jałmużny (zakat), dzieleniu żywności (kurban) czy fundowaniu obiektów i instytucji dla dobra społeczne- go (wakuf), jest przez islam pochwalane, a wierni są do niego zachęcani. Wydarzeniem, które do dziś interpretuje się jako bohaterski zryw bośniac- kiego ruchu robotniczego, jest tzw. husinska buna (bunt husiński – od nazwy górniczej kolonii Husino k. Tuzli), czyli krwawo stłumiony strajk robotników kopalni Kreka, do którego doszło pomiędzy 21 a 28 grudnia 1920 roku. Bezpo- średnią przyczyną strajku i rozruchów ulicznych było złamanie przez władze porozumienia dotyczącego wysokości dniówek przysługujących górnikom. W strajku uczestniczyło ok. siedmiu tysięcy robotników, których oskarżono później o działalność antypaństwową, pod przywództwem działacza Związku Górników (Savez rudara) i partii komunistycznej Mitara Trifunovicia Učo. Pró- ba krwawego stłumienia strajku spowodowała podobne wystąpienia w całym kraju, a zakończyła się pokazowym procesem sądowym w Tuzli (niektórych aktywistów skazano na karę śmierci, następnie zaś, pod wpływem nacisków zagranicznych ruchów robotniczych, zamieniono ją na dożywotnie więzienie). Wydarzenie to jest pielęgnowane w świadomości zbiorowej jako największe wystąpienie bośniackich robotników. Sam strajk stał się także tematem filmu w reżyserii Savy Mrmaka Husinska buna (1980), dziś należącego do klasyki kina jugosłowiańskiego. Koniec drugiej wojny światowej i utworzenie w 1945 roku socjalistycznej Jugosławii oznaczały dla Bośniaków początek funkcjonowania w nowych warunkach jugosłowiańskiego socjalizmu, którego ideologiczną esencją była walka narodowowyzwoleńcza (narodnooslobodilačka borba) (1941–1945), będąca jednocześnie walką z nacjonalizmem i faszyzmem, oraz rewolucja socjalistyczna. Propagandowo podkreślany fakt, że rewolucja w Jugosławii jest jedyną skuteczną rewolucją – oprócz rewolucji październikowej w Ro- sji – stała się punktem wyjścia do zbudowania tezy, że socjalizm jugosło- wiański może być „bardziej autentyczny i bardziej prawdziwy niż socjalizm w którymkolwiek z państw Europy Wschodniej, skazanych na militarną i po- lityczną obecność w nich ZSRR po 1945 roku”. To przekonanie było podsta- wą prowadzonej przez Josipa Broza Titę „polityki sprzeciwu” wobec Związku Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek118 Radzieckiego i przyczyną zerwania stosunków politycznych w 1948 roku (→ titoizm). Gest ten miał oznaczać, że socjalizm jugosłowiański należy rozu- mieć jako rzeczywistą alternatywę wobec systemu sowieckiego i komunizmu w takim wydaniu. Idea komunistyczna zasadzająca się na utopijnej wierze w postęp stanowiła ideologiczną nadbudowę jugosłowiańskiego socjalizmu, zwłaszcza w pierw- szej dekadzie po zakończeniu wojny (mit założycielski Jugosławii utożsamiał czas wojny narodowowyzwoleńczej z rewolucją socjalistyczną). Postulat ko- lektywnej własności, jeden z kluczowych w doktrynie socjalistycznej, reali- zowano przez likwidację własności prywatnej i nacjonalizację przemysłu. Po zerwaniu przez Jugosławię z Kominformem (Biuro Informacyjne Partii Ko- munistycznych i Robotniczych) w 1948 roku władze odrzuciły gospodarkę planową typu socjalistycznego i postawiły na większą swobodę i elastyczność w polityce cenowej i rozwoju konkurencji, co przełożyło się na liberalizację rynku. Zwraca na to uwagę Borislav Dimitrijević w książce Potrošeni socija- lizam (2016) poświęconej zagadnieniom konsumeryzmu w socjalistycznej Jugosławii i wpływowi konsumpcji na kształt i losy jugosłowiańskiego socjali- zmu. Dimitrijević postawił również tezę, że transformacja „postsocjalistyczna” zaczęła się w Jugosławii już w latach 50. XX wieku od reform ekonomicznych, które doprowadziły pośrednio do wykształcenia się społeczeństwa konsump- cyjnego, w efekcie zaś do uformowania się nowych klas i elit przeczących zasadzie socjalistycznej równości i ostatecznie „prowadzących do niezgody” i różnic ekonomicznych między poszczególnymi republikami. Jeszcze przed śmiercią Tity (1980) zaskakującą interpretację socjalizmu – z pozycji antykomunistycznych, a jednocześnie promuzułmańskich – przynosi Islamska deklaracija. Jedan program islamizacije muslimana i muslimanskih naroda Alii Izetbegovicia wydana w 1970 roku. W książce tej Izetbegović, ide- olog panislamizmu i aktywny członek zdelegalizowanej przez komunistów organizacji Mladi muslimani (Młodzi Muzułmanie) (stanowiącej według nich „żywe zagrożenie dla stabilności i równości”), przedstawia swój sposób wi- dzenia islamu i modernizacji, ale także dwóch ideologii, między którymi – jego zdaniem – oscyluje współczesny świat: socjalizmu i kapitalizmu. Książka zo- stała wykorzystana przeciwko autorowi w głośnym procesie sądowym, tzw. sarajewskim procesie w 1983 roku, w którym postawiono mu takie zarzuty, jak „atak na socjalizm” i „chęć zbudowania państwa islamskiego w Bośni i Her- cegowinie”. W rozdziale Socijalizam i kapitalizam Izetbegović ponownie na- wiązał do obecnego w muzułmańskiej publicystyce od lat 20. XX wieku tema- tu podobieństwa islamu do socjalizmu. Socjalizm uważa za niemal doskonały system społeczny, ale jest zdania, że przyczyną jego klęski jest brak aspektu humanistycznego i duchowego: „Dlatego też ani islam, ani cała ludzkość nie stoją przed dylematem: kapitalizm czy socjalizm – taki dylemat jest wymy- słem sztucznym, lecz przed wyborem i postulatem ciągłego udoskonalania stosunku własności do produkcji, który skutecznie i w zgodzie z rozumianą w duchu islamu sprawiedliwością społeczną, w możliwie najlepszy sposób Socjalizm (Bośnia i Hercegowina) 119 będzie stymulował i rozwiązywał problemy, które narzuci nieunikniony roz- wój produkcji i techniki”. Ciekawą postacią jugosłowiańskiej sceny politycznej był pochodzący z Bo- śni Fuad Muhić (1941–1992), prawnik, wykładowca akademicki, członek Ko- mitetu Centralnego Związku Komunistów Jugosławii (Savez komunista Ju- goslavije), autor kilkudziesięciu publikacji dotyczących różnych aspektów socjalizmu i komunizmu, m.in.: Jedan bitan aspekt teorije nesvrstanosti (1978), Kriteriji i mjerila socijalizma (1981), Islamske institucije i nacionalizam (1981), Marksizam i svjetsko-historijski procesi socijalizma (1982). W okresie politycz- nej nagonki na Aliję Izetbegovicia i członków organizacji Młodzi Muzułmanie Muhić oskarżał ich na łamach prasy o „zamiary czyszczenia etnicznego BiH” i działania będące w sprzeczności z doktryną socjalistyczną. Po upadku syste- mu komunistycznego w Jugosławii Muhić przyłączył się do Chorwackiej Par- tii Prawa (Hrvatska stranka prava), wycofując się publicznie – jak relacjonuje Tadija Ljubičić w poświęconej mu książce In memoriam (2006) – „z wielkiej pomyłki, jaką był komunizm”. Muhić został zastrzelony w 1992 roku w swo- im domu w Sarajewie. Na temat jego śmierci istnieją dwie hipotezy – jedna sugeruje, że jako zdrajca Boszniaków został zamordowany na zlecenie które- goś z członków organizacji Młodzi Muzułmanie, druga natomiast, że wyrok na niego podpisał Radovan Karadžić. W 2002 roku wydano pośmiertnie jego książkę Teorija države i prava, w której prezentował koncepcję idealnie zorga- nizowanego państwa. Jakkolwiek Muhić kilka lat wcześniej zmienił opcję po- lityczną, w jego książce wciąż dostrzegalne jest przywiązanie do idei państwa socjalistycznego, choć już w bardziej nowoczesnym wydaniu państwa opie- kuńczego. Mimo że – jak pisał – zmieniły się realia polityczne (miał na myśli rozpad Jugosławii i zbliżający się konflikt zbrojny – książkę pisał na przełomie 1990 i 1991 roku), nadal był zdania, że zadaniem polityka o socjalistycznej wrażliwości jest przede wszystkim obrona obywatela przed zagrożeniem jego egzystencji narodowej i ekonomicznej (F. Muhić, Teorija države i prava, 2002). Współcześnie idea socjalizmu jest ideą z repertuaru przeszłości, podobnie jak w przypadku Chorwacji, odrzucaną i niechcianą po „odzyskaniu niepodle- głości” (przez BiH w 1992 roku), przykładem mogą być próby zmiany nazwy ulicy Marszałka Tity na Alii Izetbegovicia (jesień 2017), które spotkały się z niewielkim oporem społeczeństwa i przedstawicieli partii mających w swo- im programie postulaty socjalistyczne. Na scenie politycznej w BiH działa ak- tualnie 61 partii politycznych, z których zaledwie sześć swój program określa jako socjalistyczny (głównie postulaty dotyczące praw robotników, rzadko kwestie światopoglądowe czy społeczne). Ciekawym zjawiskiem i zmutowa- ną wersją socjalizmu, przypominającą poniekąd radykalne i młodzieńcze wy- stąpienia młodobośniaków sprzed ponad stu lat, jest Bośniacki Ruch Dumy Narodowej (Bosanski pokret nacionalnog ponosa), niezalegalizowana, a więc w świetle prawa wciąż nieformalna organizacja, która do swoich nacjonali- stycznych postulatów ideologicznych („rasowa świadomość”) włącza również „pewne aspekty socjalizmu narodowego”. Członkowie ruchu w programie Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek120 zamieszczonym na stronie internetowej (https://www.bosanski-nacionalisti. org), w retoryce jeszcze bardziej przypominającej żarliwe pisma młodobo- śniaków, przyznają również, że ich pragnieniem jest przeprowadzenie wiel- kiej rewolucji, która zaprowadzi nowy porządek: „Ten dzień, na który tak cze- kają niebo, ziemia i morze, wkrótce przyjdzie, dzień, na który czekają biedni, ale dumni ludzie, dzień, kiedy nacjonalistyczni wojownicy staną ramię w ra- mię przed jednym wodzem, z wiarą, która płonie mocniej niż ogień. Nie ma we wszechświecie takiej siły, która zdoła obalić nasze pragnienie socjalistycznej rewolucji nacjonalistycznej”. Zwolennicy tego ugrupowania deklarują również silny antyklerykalizm (choć ich zdecydowaną większość stanowią muzułmanie): „Nie jesteśmy związani z żadną religią, nasz ruch nie jest żadnym »islamskim ruchem faszy- stowskim«, (…) zdecydowanie odrzucamy jakiekolwiek formy ekstremizmu i radykalizmu. Bośnia nie może podporządkować się religii, religia natomiast musi podporządkować się Bośni”. Banac I., Nacionalno pitanje u Jugoslaviji, Zagreb 1995; Filandra Š., Bošnjaci nakon so- cijalizma, Sarajevo 2011; Hadžišehović M., Muslimanka u Titovoj Jugoslaviji, Sarajevo 2013; Horvat B., ABC jugoslavenskog socijalizma, Zagreb 1989. Agata Jawoszek-Goździk SOCJALIZM (Bułgaria) Początki refleksji nad ideą socjalizmu wiązane są w Bułgarii z postacią rewo- lucjonisty (→ rewolucja – Bułgaria) i na poły anarchisty (→ anarchizm – Bułga- ria) Christo Botewa (1848–1876). Jednak jeszcze zanim Botew mógł ujawnić swój talent publicystyczny, ideę socjalizmu poprzedziła zła sława. Ostrzegał przed nim Dragan Cankow (1828–1911) na etapie swojej walki na rzecz unii z Kościołem katolickim, kiedy to negatywnie oceniając działania protestantów, twierdził, że głoszone przez nich idee niosą ze sobą „socjalizm i komunizm” („България” 1860, бр. 87). Leksemu „socjalizm” w negatywnym kontek- ście jako pierwszy użył dziesięć lat wcześniej Iwan Dobrowski (1812–1896) w artykule zamieszczonym na łamach ukazującego się w Wiedniu w latach 1850–1851 pisma „Мирозрение” (1851, бр. 4), gdzie idee demokracji i so- cjalizmu uznał za zupełnie zbędne na gruncie bułgarskim. Obserwując środo- wisko greckich saintsimonistów, pozostawał wszakże na bieżąco z ukazującą się po grecku literaturą przedmiotu. Jak dowiodła Nadia Danowa w książce Иван Добровски в перспективата на българския XIX век (2008), świadczy- ła o tym najlepiej jego biblioteka, która zawierała wiele takich pozycji, m.in. Socjalizm (Bułgaria) 121 przetłumaczone na grecki dzieło społecznego ewolucjonisty Henriego Lecou- turiera La cosmosophie, ou Le socialisme universel (1850). Z kolei Botew, uczestnik walk narodowowyzwoleńczych i publicysta, dzia- łający przez wiele lat na emigracji w Rosji i Rumunii, kształtował poglądy za- równo pod wpływem pism utopijnych socjalistów francuskich, jak Pierre-Jo- seph Proudhon czy Charles Fourier, czytanych za pośrednictwem przekładów rosyjskich, jak i pod wpływem myśli rosyjskich socjaldemokratów (Nikołaja Dobrolubowa, Aleksandra Hercena, Nikołaja Czernyszewskiego) i anarchistów (Michaiła Bakunina i Siergieja Nieczajewa). Utrzymywał też kontakty z praw- dziwymi awanturnikami tamtej doby pochodzącymi z tych kręgów, np. z ro- syjskim socjalistą Nikołajem Mieletinem czy Białorusinem Nikołajem Sudzi- łowskim. Botew opierał swój przyszłościowy projekt naprawy stosunków społecznych przede wszystkim na przekonaniu o mocy sprawczej → rewolucji. Gloryfikując potrzebę walki o lepszą przyszłość, przyczyn fatalnego jego zda- niem stanu rzeczy dopatrywał się w sprzecznościach między tzw. kapitałem i pracą, co na gruncie rodzimym wiązał z warunkami życia w imperium osmań- skim. Uważał, iż samo rozwiązanie tzw. kwestii wschodniej przyniesie pożą- dane zmiany (Решението на източния въпросъ ще да реши и много други социални, международни и икономически въпроси, „Независимость” 1874, бр. 47). Oburzał go brak wolności, upadek ekonomiczny i moralny narodu/ ludu (→ naród) (Бъдещността на Турция). Pełne gniewu podejście do „wy- zyskiwaczy”, których wykluczał ze wspólnoty narodowej, czyniło go czujnym i złośliwym komentatorem, ale w interpretacjach posługiwał się typowymi dla języka XIX-wiecznych buntowników kliszami interpretacyjnymi, najczę- ściej pochodzącymi z importu (→ kapitalizm – Bułgaria, → rewolucja – Bułga- ria, → anarchizm – Bułgaria). W jego projekcjach przyszłościowych działo się podobnie. Domagał się oczyszczenia relacji społecznych z wszelkiej patologii, które wiązał z samym istnieniem ludzi majętnych, w szczególny sposób de- precjonując duchownych, czorbadżych i… żydowskich bankierów, co w ów- czesnej kulturze bułgarskiej stanowiło ewenement (Решението на източния въпросъ…). W trosce o skuteczność walki Botew nie przebierał w słowach, ale jego przyszłościowe wizje wypadały dosyć blado. Jeden z najbardziej po- ruszających w sensie apelatywnym tekstów tego poety, działacza i agitatora Credo bułgarskiej komuny (Символ-верую на българската комуна), który po drugiej wojnie światowej stanowić miał kardynalny dowód związków Botewa z prekomunizmem, okazał się falsyfikatem, spreparowanym w latach 20. XX wieku na rzecz lewicowej partyjnej propagandy. Teksty Botewa o pewnym au- torstwie ilustrują, iż po wyzwoleniu Bułgarii spodziewał się on nadejścia wol- ności, samorządności, bezpieczeństwa, naprawy systemu podatkowego, co utożsamiał z nastaniem socjalizmu jako zwieńczenia porządku historycznego przynoszącego → postęp. Po epoce chrześcijaństwa i monarchizmu nastąpić miała bowiem rewolucja niosąca konstytucjonalizm, socjalizm i republika- nizm. W artykule Решен ли е черковния въпрос? („Дума на българските емигранти” 1871, бр. 4) pisał, że: „Bogowie Golgoty obalili tych z Olimpu, Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek122 konstytucyjny protestantyzm pokonał monarchiczny katolicyzm; Złotousty i Loyola, Luter i Kalwin oniemieli w obliczu rzeczników wolności z XVIII wie- ku (…)”. W ślad za Bakuninem Botew podzielał przekonanie, że kiedy społe- czeństwo zostanie właściwie ukształtowane, przewrót będzie się mógł rzą- dzić własnymi prawami i w sposób konieczny przyniesie ludziom wolność. Botew nie ustrzegł się jednak wielu aporii. Każde spóźnione na scenie historii zdarzenie uznawał za regresywne (jak np. rozwiązanie kwestii cerkiewnej w 1870 roku) i tym goręcej nawoływał do zmian, protestując zarazem przeciw postępowi technicznemu. Przyszłość wiązał z „młodym i zdrowym” pokole- niem, a zarazem współczuł udręczonemu niewolnikowi. Początkowo odrzu- cał możliwość współdziałania z Turkami, jednak pod wpływem I Międzyna- rodówki zmienił pogląd na bardziej życzliwy tureckiej biedocie („турският потъпкан и измъчен народ”), co korespondowało z jego ideą bałkańskiego federalizmu. Wierzył, że w drodze rewolucji możliwe jest osiągnięcie socjali- zmu z pominięciem stadium kapitalizmu (→ rewolucja – Bułgaria), a średnio- wieczne gminy bogomilskie (→ bogomilstwo), cechy rzemieślnicze i chłopskie zadrugi uznawał za rodzime formy presocjalistyczne (Народът вчера днес и утре, „Дума” 1871, бр. 1–2), co zbliżało go do Hercena i Czernyszewskiego, a oddalało od marksizmu. Ten aspekt rozumowania Botewa (jako reprezentanta „drobnomieszczań- skiego socjalizmu, bg. дребнобуржуазен социализъм) poddał umiarkowanej krytyce bułgarski socjaldemokrata Dimityr Błagojew (1856–1924) (pseud. Novus, Благоев, nazywany przez zwolenników Dziadkiem), który w broszurze Нашите апостоли (1886) zainicjował proces mitologizacji Botewa (i Lubena Karawełowa) w duchu lewicowym, stawiając tym samym opór symetrycznym zabiegom ze strony konserwatystów (→ konserwatyzm – Bułgaria). Błagojew akcentował wpływ Botewa na współczesne mu młode pokolenie, które w ślad za nim marzyło o stworzeniu „komunistycznego królestwa”, gdzie nie będzie „niewolników” ani „uciskających”. W latach 80. XIX wieku Zachary Stojanow m.in. w artykule Социализмът в България – чужди и горчиви ягоди wyśmiewał prowadzące do dysonansów poznawczych modelowanie przez młodą lewicę obrazu bułgarskiej rzeczywi- stości zgodnie ze z góry przyjętym ideologicznym wzorcem, nawołując do re- alizmu i racjonalizmu (→ racjonalizm). W tym sporze Błagojew był kluczowym oponentem. Jako student przeszedł w kręgach rosyjskiej lewicy gruntowną formację ideologiczną. Wydalony z Rosji w 1885 roku za nielegalną działal- ność (m.in. założenie konspiracyjnej grupy socjaldemokratów, wydawanie pisma „Рабочий”), po powrocie do Bułgarii rozpoczął szeroko zakrojoną dzia- łalność polityczną i publicystyczną. Powagę, z jaką Błagojew odnosił się do za- dań formacyjnych, dokumentuje jego bogata spuścizna obejmująca setki arty- kułów, broszur i opasłych książek, w których bronił pozycji marksistowskich. Będąc zwolennikiem socjalizmu „naukowego” (a nie jak Botew „utopijnego”), podejmował próby oceny sytuacji w Bułgarii. Uważał, że aby nastała sytu- acja rewolucyjna, konieczne jest najpierw zaistnienie dojrzałego kapitalizmu Socjalizm (Bułgaria) 123 i uformowanie się nowego podmiotu politycznego – klasy robotniczej. Choć według niego istniały już w Bułgarii podwaliny tego procesu (pozycja drobnej burżuazji i chłopstwa), była to sprawa dalszej przyszłości. W ślad za Mark- sem wypatrywał więc sytuacji rewolucyjnej, wierzył w moc praw rozwoju historycznego, ale przewidywał nieokreślony pod względem jego długości czas przejściowy. Stąd brał się pewien legalizm Błagojewa, jego poszukiwanie zgodnych z prawem form działania w ramach demokracji parlamentarnej (był przedstawicielem w Zgromadzeniu Narodowym), założenie w 1891 roku par- tii socjaldemokratycznej Българската социалдемократическа партия oraz wspomniana tu popularyzacja zapośredniczonej z Rosji wersji marksizmu, zainicjowana broszurą Що е социализъм и има ли той почва у нас (1891). Tekst ten kręgi sympatyzantów entuzjastycznie uznały za pierwszą klarowną wykładnię idei wcześniej niejasnych, w tym idei postępu, rozumianego odtąd jako postęp społeczny (→ postęp – Bułgaria ). W sposobie rozumowania Błagojewa od początku rysował się pewien szczegół, który miał trwałe znaczenie dla jego relacji z frakcją tzw. szerokich socjalistów, jak i z bolszewikami w porewolucyjnej Rosji. Otóż bez entuzjazmu odnosił się on do leninowskiej koncepcji sojuszu robotniczo-chłopskiego i po- wątpiewał w sensowność tego rodzaju strategii we własnej ojczyźnie. Stąd też jego polemika m.in. z narodnikami, którzy uważali chłopstwo za ostoję i dźwi- gnię przyszłych zmian (→ agraryzm – Bułgaria), i z reformistami (общоделци) ze środowiska socjaldemokratów, m.in. absolwentem francuskich i niemiec- kich uniwersytetów, działaczem w ZSRR, ostatecznie zgładzonym z rozka- zu Stalina Krystio Rakowskim (1873–1941) czy absolwentem zachodnich uczelni Janko Sakyzowem (1860–1941). Podsumowaniem tych sporów jest wydane w 1906 roku ponad 500-stronicowe dzieło Принос към история на социялизма в България. Poświęcone jest bowiem nie samej idei socjalizmu, lecz drobiazgowej historii rodzimego ruchu socjalistycznego. Paradoksalnie, w ujęciu Błagojewa socjalizm staje się bardziej drogą i praktyką niż celem, a samo definiowanie socjalizmu odbywa się przez zaprzeczenie współcześnie występujących negatywnych zjawisk, co przypomina strategie bizantyńskiej teologii apofatycznej. Z drugiej strony takie postulaty, jak wolność słowa i pu- blikacji, wolność zrzeszania się, samorządność terytorialna, system wyborczy na wszystkich szczeblach władzy, milicja ludowa, obniżenie podatków, od- rzucenie monarchizmu, Cerkwi i biurokracji uznawał za typowe dla progra- mu drobnoburżuazyjnych radykalnych socjalistów. Ich działalność w Bułgarii identyfikował z lewym skrzydłem partii liberalnej (→ liberalizm – Bułgaria) i kojarzył z wpływem serbskiej myśli politycznej – najpierw (związanego z Karawełowem) Svеtozara Markovicia (1846–1875), a po wyzwoleniu Vasо Pelagicia (1838–1899), którego broszury tłumaczone były na język bułgarski, dzięki czemu jego sentymentalny socjalizm był tu znany i cieszył się popular- nością wśród inteligencji (→ socjalizm – Serbia). W polemikach z rozmaitymi odłamami myśli socjalistycznej Błagojew wydobywał argument „naukowości” marksizmu, a w ślad za tym – determinizmu przejawiającego się w prawach Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek124 historycznych. Stąd lekceważył naiwne projekty naprawy społeczeństwa. Szczególny afekt budziło w nim jednak сиромахомилство, a zwłaszcza po- stać twórcy tej idei i tego ruchu – Spiro Gułabczewa (1856–1918). Odbyw- szy podobną do Błagojewa drogę, Gułabczew po powrocie z Rosji stopnio- wo obrał kurs anarchistyczny (→ anarchizm – Bułgaria ), ale to on pierwszy opublikował w 1891 roku w swojej drukarni w Ruse Manifest komunistyczny Karola Marksa i Friedricha Engelsa (na bułgarski przełożony z drugiego wy- dania rosyjskiego z 1882 roku przez przyszłego „szerokiego” socjalistę Iwana Kutewa, 1863–1933), a przedtem, w 1890 roku, broszurę Engelsa Развитие на научния социализъм (Die Entwicklung des Sozialismus von der Utopie zur Wissenschaft), której tłumacz Ewtim Dabew (1864–1946) otwarcie wzywał do propagowania myśli Marksa. Uznając ten fakt, Błagojew odmawiał zara- zem miana socjalisty Gułabczewowi, charakteryzując jego światopogląd jako mieszaninę rosyjskiego nihilizmu rodem z pism Pisariewa, rosyjskiego na- rodnictwa, małoruskiego federalizmu i „jezuickich metod działania rosyjskiej konspiracji”. Oceniał zmiany następujące w sferze ekonomicznej i politycz- nej jako lokalnie specyficzne, będące kontynuacją reform zapoczątkowanych przez imperium osmańskie (wpływy kapitalizmu zachodnioeuropejskiego, rozpad dotychczasowych form rolnictwa, powstawanie ważnych bułgarskich ośrodków handlowych i rzemieślniczych, fabryk, modernizacja dróg, środków komunikacji itp.). U początków działalności socjaliści bułgarscy spotykali się z wrogością, co z czasem dostarczyło materiału do powstania legendy ich „okresu heroiczne- go”. Jej elementem jest tzw. kongres buzłudżański, który w 1891 roku odbył się na górskim szczycie Бузлуджа (stąd nazwa wydarzenia). Doszło wówczas do wspomnianego już powołania Bułgarskiej Partii Socjaldemokratycznej, w 1894 roku przekształconej w Bułgarską Robotniczą Partię Socjaldemo- kratyczną (BRPSD, Българската работническа социалдемократическа партия). Jednym z efektów było zainicjowanie systematycznej działalności agitacyjnej i publikacyjnej, m.in. za pośrednictwem środowiskowych czaso- pism („Ден”, „Работник”, „Ново време”, 1897–1923). Grupa studentów po- wołała też serię wydawniczą Bułgarska Socjalistyczna Biblioteka (Българска социалистическа библиотека), w której upubliczniano m.in. przekłady tek- stów Marksa (np. Zur Kritik der Hegelschen Rechtsphilosophie). Obok tego typu działalności agitacyjnej w sferze praktyk społecznych po- jawiały się też inne formy perswazji, daleko bardziej subtelne i odpowiada- jące na indywidualne oczekiwania poszczególnych grup i osób. I tak wybit- ny bułgarski socjolog marksistowski Iwan Hadżijski (1907–1944) w eseju Социализмът в Троян (należącym do cyklu Оптимистична теория за нашия народ, publikowanym sukcesywnie w czasopiśmie „Философски преглед” w latach 1937–1942) odsłonił ignorowany zazwyczaj awanturniczy aspekt wczesnego ruchu socjalistycznego. Posłużył się w tym celu przykła- dem dwóch działaczy społecznych w mieście Trojan, z których jeden, bankrut, obieżyświat, ekonomiczny emigrant w USA, okazał się tym, który z Ameryki Socjalizm (Bułgaria) 125 przeniósł na bułgarską prowincję doświadczenie pracy w związku zawodo- wym Robotnicy Przemysłowi Świata (Industrial Workers of the World), zało- żonym w 1905 w Chicago. Własi Właskowski (1883–1959), bo o nim mowa, próbował inkorporować na gruncie bułgarskim rewolucyjny syndykalizm zza oceanu, w praktyce jednak wobec braku klasy robotniczej koncentrował się na budzeniu świadomości klasowej u pracujących w zakładach rzemieślniczych czeladników. Mówiąc o tym zjawisku w swoich psychologizujących esejach, Hadżijski nie uniknął jednak sprzeczności. Obrazy lokalnej specyfiki nie po- służyły u niego dyskredytacji idei konieczności historycznej. Jako badacz spo- łeczny nadejście socjalizmu uznawał za nieuchronne, a swoim przekonaniom najpełniej dał wyraz w zbiorze Авторитет, достойнство и маска z 1933 roku. Klasycznym, marksistowskim definicjom socjalizmu jako zaprzeczenia kapitalizmu w sferze gospodarczej towarzyszyły bliższe temperamentowi Hadżijskiego wyobrażenia na temat form życia społecznego w ustroju socjali- stycznym, a potem komunistycznym: „Zamiast sensacji – żywe zainteresowa- nie nauką i sztuką. Zamiast papierowych dyplomów – oświata przez pracę. Za- miast kolekcji pudełek do zapałek – muzeum propagandy kultury. (...) Zamiast mód – proste, schludne i higieniczne ubranie. Zamiast cylindra na pustej gło- wie – beret rzeczowego umysłu. Zamiast pierścieni – odciski od pracy на rzecz innych. Zamiast kolczyków – perły wykształcenia. Zamiast luksusu – fundusz na rzecz industrializacji. Zamiast szlacheckiego pochodzenia – osobiste cno- ty. (...) zamiast tragedii walczących o uznanie talentów – wysoki poziom kul- turalny, który ceni utalentowanych i ich chroni ku pożytkowi ogólnemu”. Za tą rozbudowaną wizją ukrywał się → humanizm badacza i jego zaufanie do człowieka, który pod wpływem niegodziwych warunków życia odkształcał się w sensie etycznym, ale mógł odzyskać właściwą sobie godność dzięki socjali- zmowi i komunizmowi. Od początku w środowisku bułgarskich socjaldemokratów rysowały się różnice światopoglądowe, które ostatecznie doprowadziły do rozłamu. Bła- gojew rozumiał ideę socjalizmu jako teoretyczny wyraz dążeń proletariatu i trzymając się filozofii Marksa, jej „naukowe” pewniki pojmował na sposób deterministyczny. Janko Sakyzow, zwolennik ewolucjonizmu Ferdinanda Las- salle’a i Eduarda Bernsteina oraz koncepcji stopniowej inkorporacji idei so- cjalizmu w tkankę ustroju kapitalistycznego, oskarżany był przez Błagojewa o przywiązanie do „sentymentalnej” wizji socjalizmu i uznawany przezeń za liberalnego demokratę. Sakyzow odrzucał Marksowski determinizm i twier- dził, iż Bułgaria podążać może inną, sobie właściwą drogą rozwoju (i starał się w tym dopomóc, m.in. wprowadzając jako minister handlu, przemysłu i pracy w latach 1918–1919 ośmiogodzinny dzień pracy). Różnice w ocenie sytuacji i strategii działania odzwierciedlały podobne konflikty rozgrywa- jące się w krajach europejskich, które w pewien sposób syntetyzował tytuł popularnego w swoim czasie eseju Róży Luksemburg Sozialreform oder Revo- lution (1900). Sakyzow był przekonany, iż struktura społeczna Bułgarii była daleka od modelu klasowego (Поглед върху новата история на България Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek126 и мястото на българските социалисти, 1906), i inaczej niż Błagojew po- strzegał tzw. kwestię chłopską, która w późniejszym okresie stała się jednym z powodów antagonizmu między „szerokimi” i „wąskimi” socjalistami, a w ślad za tym pośrednią przyczyną rozpadu Bułgarskiej Robotniczej Partii Socjalde- mokratycznej na dwa skrzydła (reformistyczne – szerokie i ściśle marksistow- skie – wąskie). Sakyzow widział konieczność przeciągnięcia chłopstwa na stronę socjalistów. Początkowo w podobnym duchu wypowiadał się Georgi Bakałow (1873–1939), wykształcony w Szwajcarii przyjaciel Plechanowa. Zanim przeszedł na pozycje „wąskich” socjalistów, wierzył, iż ze względu na liczebność chłopstwa trzeba uczynić tę grupę jednym z głównych celów agi- tacji politycznej. Formułował przy tym metaforyczną wizję socjalizmu jako „lekarstwa na rany” wykorzystywanych warstw społecznych („Работнически другар”, 1895). Istotną siłę oddziaływania miała w tym czasie publicystyka Georgi Kirkowa (1967–1919), który w gazecie „Работнически вестник” za- mieszczał felietony i satyryczne, polityczno-agitacyjne opowiadania. Ten cie- szący się dużą popularnością pisarz i poseł do Zgromadzenia Narodowego (od 1901), człowiek o dużym uroku osobistym, był absolwentem założonego przez Todora Minkowa (1830–1906) Południowosłowiańskiego Pensjonatu w Nikołajewie na Ukrainie, rosyjskiego instytutu edukacyjnego dla młodzie- ży południowosłowiańskiej. Studiował też w Wiedniu. Znał pisma Nikołaja Czernyszewskiego, Nikołaja Dobrolubowa, Nikołaja Niekrasowa, orientował się w meandrach ruchu związkowego w Austrii. Jako członek BRPSD współ- pracował z jej organаmi prasowymi „Социалист” (1891–1896), „Ден” (1891– 1896) i „Работнически вестник” (1897–1924). Będąc zwolennikiem Błago- jewa i marksistowskiej idei determinizmu historycznego, adresatem swojej perswazji politycznej czynił głównie bułgarskiego rzemieślnika, przekonując go do uznania historycznej racji idei socjalizmu i widząc w nim przyszłego proletariusza. Jego słynne, pełne błyskotliwej ironii przemówienia z mównicy parlamentu poruszały nie tylko przyjaznych lewicowemu światopoglądowi posłów. W sferze potocznych wyobrażeń jednak wiele z przejawów politycznej pasji socjalistów mogło budzić lęk lub niesmak. Do takich tekstów należał wiersz Christo Radewskiego (1903–1996) Към партията (1932), w którym pod- miot liryczny gloryfikował partię komunistyczną jako antropomorfizowaną siłę sprawczą wielkiej przemiany: … И ако нявга се забравя и почна да те клеветя – не ме заплювай! Аз тогава не бих заслужил чест такава – дори на храчките честта! Pokolenie działaczy lewicowych wychowanych na doświadczeniach Związku Radzieckiego reprezentowało fanatyczną wiarę w rewolucję Socjalizm (Bułgaria) 127 (→ rewo lucja – Bułgaria) i pomimo dramatycznych wydarzeń związanych z rewolucją rosyjską 1917 roku, o której uchybieniach pisał nawet Błagojew (→ rewolucja – Bułgaria), leninowska, a potem stalinowska strategia działania przyjmowana była jako rękojmia przyszłego sukcesu. To, co dla jednych było obiektem marzeń i roszczeń, dla innych pozostawało zagrożeniem. Sytuacja lewicy w Bułgarii uległa pogorszeniu zwłaszcza po powstaniu wrześniowym 1923 roku i po słynnym zamachu w cerkwi św. Niedzieli, przeprowadzo- nym w 1925 roku przez zbrojne skrzydło Bułgarskiej Partii Komunistycznej (Българска комунистическа партия), kierowane przez przyszłych budow- niczych Bułgarskiej Republiki Ludowej Georgiego Dimitrowa (1882–1949) i Wasyla Kołarowa (1877–1950). Prasa reżimowa sekowała ruch komunistycz- ny, w czarnych barwach przedstawiała sytuację w Związku Radzieckim, choć zarazem stosunki dyplomatyczne nawet w czasie drugiej wojny światowej nie zostały zerwane. Przed zalewem socjalizmu/komunizmu przestrzegał m.in. organ Bułgarskiej Cerkwi Prawosławnej „Църковен вестник” (1900 – do dziś), nie bez racji w ideologii komunistycznej widząc zagrożenie dla Kościoła. W zmieniającej się scenerii politycznej od 1903 roku toczyła się zainicjowa- na przez Błagojewa (a kontynuowana przez młodsze pokolenie filozofów le- wicowców także po drugiej wojnie światowej) dyskusja na temat naukowych podstaw marksizmu z filozofem Dymitrem Michałczewem (1880–1967), który w artykule Проблеми из философията на научния социализъм (Марксизъм или невежество) (1904, czasopismo modernistów „Мисъл”) kwestionował intelektualną powagę filozofii marksistowskiej i temu poglądowi dawał wyraz na wszystkich etapach swojej drogi naukowej. W istocie do 9 września 1945 roku dyskusja o socjalizmie w Bułgarii miała charakter prognostyczny (i hi- potetyczny), a walka o wdrożenie idei socjalizmu toczyła się w imię projektu politycznego, dla którego punktem odniesienia pozostawały realia rewolucji październikowej (→ rewolucja), krzepnący Związek Radziecki, skomplikowa- na sytuacja międzynarodowa wynikająca z sojuszu Bułgarii z państwami Osi i wreszcie – problemy wewnętrzne kraju (→ „bułgarski faszyzm”). Po 9 wrze- śnia, czyli po tzw. rewolucji socjalistycznej, droga do wprowadzenia socjali- zmu w Bułgarii stanęła otworem, a wyobrażenia na jego temat przyoblekły się w konkrety. Na użytek ustanowionego przez Armię Czerwoną reżimu od pierwszych nieomal dni działał aparat propagandy, który przejął sprawdzone radzieckie wzorce. Okres przejściowy, między 9 września 1944 a końcem 1948 roku, kiedy miało nastąpić przejście od kapitalizmu do socjalizmu, nazwany został przez Georgiego Dimitrowa okresem „demokracji ludowej”, a w historiografii bułgar- skiej zyskał miano „epoki Frontu Ojczyźnianego” (отечественофронтовска ера) (З. Златев, Проблеми на прехода от капитализма към социализма в България, 1982). W sferze wartości deklarowanych pojawiały się wolność, równość, zniesienie nierówności społecznych, równouprawnienie kobiet, prawo do pracy, prawo do równego dostępu do dóbr, nauki, opieki zdro- wotnej, demokracja, republikanizm, parlamentaryzm. W sferze wartości Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek128 praktykowanych – nacjonalizacja przemysłu, kolektywizacja wsi, wprowadza- nie systemu jednopartyjnego, pełnej centralizacji władzy, gospodarki planowej i narastający terror, którego sformalizowanym ukoronowaniem był tzw. Sąd Ludowy (Народния съд) (1944–1945); jego ofiarami padli ludzie związani z poprzednim reżimem, ale także wiele przypadkowych osób. Karę śmierci lub długoletniego więzienia wykonywano w imię „sprawiedliwego odwetu”, „praw sumienia”, „rozrachunku”. Jak pisał Iwan Paunowski (1935–1990) w po- pularnej w Bułgarii w latach 70. XX wieku książce Възмездието. Царските съветници, министри и регентите пред Народния съд 1944–1945 (1971): „Sąd ludowy był kolektywnym sumieniem, sumieniem większości, która na mocy społecznego gniewu narzuciła swoje wyobrażenia o winie i odwecie w nowy i sprawiedliwy sposób – był to rewolucyjny sąd bezlitosnego sumienia i rozpalonego rozumu, w znaczeniu walki klas”. Ze względu na wyniszczenie lub złamanie inteligencji bułgarskiej w ciągu kilku zaledwie lat od przejęcia władzy teksty dające zobiektywizowany obraz sytuacji w kraju mogły pojawiać się tylko za granicą lub – zwłaszcza przed 1956 rokiem – nie pojawiały się prawie wcale. Początkowy pogląd Stalina, że w podbitych krajach nie ma konieczności wprowadzania pełnego modelu radzieckiego, ustąpił wymogowi inkorporacji tzw. dyktatury proletariatu, co było kryptonimem dyktatury partii komunistycznej i w Bułgarii wiązało się z przede wszystkim z likwidacją niezależnego nurtu partii chłopskiej; jej li- derzy poddani zostali prześladowaniom: Nikoła Petkow (1993–1947) został stracony, Georgi M. Dimitrow (1903–1972) w dramatycznych okolicznościach wyemigrował. Niszczeniu starych elit towarzyszyło formowanie się nowych warstw uprzywilejowanych i prokomunistycznej inteligencji, której retorycz- ne umiejętności zostały wprzęgnięte w tryby propagandy. Do grona reżimo- wych filozofów należał m.in. ówczesny prezes Bułgarskiej Akademii Nauk, sły- nący z dogmatyzmu Todor Pawłow (1890–1977) (m.in. Характер и значение на социалистическа революция в България, 1958) i cała plejada filozofów, historyków, literaturoznawców, publicystów. Przy wszystkich niuansach ich sposobów mówienia o „demokracji ludowej” i „socjalizmie” narracje te stano- wiły zsynchronizowany chór, który coraz umiejętniej posługiwał się językiem nazwanym przez Orwella nowomową. Związki tego sposobu mówienia z rze- czywistością pozatekstową były pozorne; język służył gloryfikacji stanów, sy- tuacji, bytów idealnych lub pożądanych dla celów agitacyjnych nowego reżimu. Ów socjalizm „stający się”, a nie tylko będący projekcją marzeń, od początku zasadzał się na dychotomicznym obrazie świata, który składał się z przyjaciół lub wrogów ludu. Przedstawiana w romantycznych barwach modernizacja kraju, gloryfikowana była jako krok w kierunku „świetlanej przyszłości”, która miała nastąpić w niedługim czasie, po pokonaniu wrogów socjalizmu i komu- nizmu, a tym samym po usunięciu wszelkich przeszkód oddzielających naród od pełnego zaspokojenia jego potrzeb. Od początku zatem obraz socjalizmu „stającego się” miał niejednoznaczny charakter. Jednych ludzi porywał roz- machem modernizacji i obietnicami awansu społecznego, innych – przerażał Socjalizm (Bułgaria) 129 rozmiarami przemocy, której metonimią w krótkim czasie stały się obozy pra- cy (Belene, Kucijan, Łowecz). W sferze kultury policyjny system zarządzania i nakazy realizmu socjalistycznego skutecznie eliminowały wielogłosowość. Pewne elementy rozrachunku z pierwszą dekadą epoki socjalizmu pojawiły się po 1956 roku – w okresie odwilży wiązanej z tzw. plenum kwietniowym KC BPK. Był to jednak rozrachunek reglamentowany przez władze, zwykle wy- rażany językiem ezopowym. I tak np. prześmiewca Jordan Radiczkow (1929– 2004) w dramatach i prozie operującej groteską za ludyczną maską odsłaniał socjalistyczną rzeczywistość jako świat pustych znaków. W poetyce mrocznej groteski antysystemowe wiersze pisał marginalizowany, skazany na nieobec- ność w sferze publicznej Konstantin Pawłow (1933–2008). Satyryk Radoj Ra- lin (1923–2004) ośmieszał patologie władzy (w 1968 roku spalono prawie cały nakład jego utworów satyrycznych zebranych w tomiku Люти чушки). Emilian Stanew (1907–1979), posługując się maską historyczną, pokazywał mechanizmy władzy totalitarnej (Легенда за Сибин, преславския княз, 1968; Тихик и Назарий, 1985); Stanisław Stratijew (1941–2000) uprawiał satyrę społeczno-polityczną (Сако от велур, 1976); Ewgenij Kuzmanow (ur. 1941) próbował sił jako autor dystopii (Чайките далеч от брега, 1983). Błaga Di- mitrowa podejmowała rozrachunek z systemem łamiącym ludzkie sumienia (Лице, 1981). W tych ujęciach socjalizm okazywał się systemem politycznym obarczonym błędem, wynikającym z nadużyć władzy, a jego idea jako oparte- go na sprawiedliwości porządku społeczno-ekonomicznego zrastała się z do- świadczeniem przemocy i niesprawiedliwości. Kategorie „socjalizm”, „reżim”, „państwo policyjne”, „totalitaryzm”, „komunizm” nakładały się w wyobraźni społecznej kręgów opozycyjnych. W Bułgarii nie funkcjonował jednak tzw. drugi obieg i poza wyjątkami nie docierały tu klasyczne dzieła sowietolo- giczne. Stąd w sferze informacyjnej rola (zagłuszanych skądinąd) radiostacji zagranicznych była nie do przecenienia. Z audycji Radia Wolna Europa, Głos Ameryki, Deutsche Welle mogła płynąć wiedza o bieżących wydarzeniach, ale także znajomość dystopii Orwella, rosyjskiej, polskiej czy czeskiej literatury dysydenckiej. Radio BBC London regularnie emitowało felietony bułgarskiego emigranta Georgi Markowa (1929–1978), wydane potem w zbiorze Задочни репортажи от България (Zürich 1981). Markow obnażał w nich nadużycia władzy w Bułgarii, za co zapłacił najwyższą cenę: został zamordowany przez bułgarskie służby specjalne. W latach 80. wzrosła liczba autorów bułgarskich piszących za granicą. I tak na przykład na uniwersytecie w Leuven studia nad psychologią komunizmu prowadził filozof Asen Ignatow (1935–2003), który w książce Psychologie des Kommunismus: Studien zur Mentalität der herrschen- den Schicht im kommunistischen Machtbereich (München 1985, wyd. bułg. Психология на комунизма: Студии за манталитета на господстващия слой в комунистическия свят, 1991) zwrócił uwagę na kompleks niższości i nienawiść jako emocjonalne podłoże działań komunistycznych aparatczyków. W kraju mechanizm autocenzury skutecznie odgrywał regulującą rolę i jak się okazało po politycznym przełomie demokratycznym 1989 roku, szuflady Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek130 pisarzy najczęściej nie zawierały tekstów odłożonych tam na lepsze czasy. Z kolei inne, pisane językiem ezopowym pozostawały czasem nierozszyfrowa- ne w obiegu społecznym, jak np. powieść historyczna Ангария (1960) byłe- go więźnia Belene Asena Christoforowa (1910–1970), który jako ekonomista i przeciwnik marksistowskiej filozofii pracy przy użyciu maski historycznej za- prezentował obraz rewolucji socjalistycznej jako ubranej w szaty orientalnej despotii, żerującej na niewolniczej pracy najemnych robotników. Inne dzieła o charakterze kontestacyjnym powstawały, ale zazwyczaj nie docierały do od- biorców. Dotyczyło to zwłaszcza sztuki wizualnej (malarstwa, rzeźby, grafiki, rysunku), której powojenne losy układają się w odrębną opowieść, udostęp- nioną bułgarskim odbiorcom dopiero w 2016 roku w ramach wystawy „Форми на съпротива” w Sofijskiej Miejskiej Galerii Sztuki (kurator Krasimir Ilijew). Wyraźniej konceptualizowana refleksja na temat standardów życia w sys- temie komunistycznym (który nowomowa nazywała okresem „dojrzałego socjalizmu”) pojawiała się w latach 80. z coraz większym nasileniem w róż- nych sferach kultury i sztuki. W okresie tym znaczącą rolę odegrał film Chri- sto Christowa (1926–2007), według scenariusza Bojana Papazowa (ur. 1943) Една жена на 33, który dawał ponury obraz bułgarskiej codzienności, ko- rupcji i nadużyć ze strony partyjnych kacyków. Film ten pod względem prze- słania stał na antypodach popularnego serialu komediowego z lat 70. Баш майсторът – reż. Petyr Wasilew (1918–2001), scenariusz Atanas Mandadżi- jew (1926–2000) – w którym uciążliwości życia w warunkach realnego socja- lizmu rozbrajane były przez śmiech. Jednak najgłębszą analizę mechanizmów funkcjonowania państwa socjalistycznego dał w książce Фашизмът (1982) Żelju Żelew (1935–2015). To dzieło filozofa marksisty, z pozoru poświęcone analizie totalitaryzmów typu faszystowskiego, zawierało przezroczyste aluzje do rzeczywistości Bułgarskiej Republiki Ludowej (BRL), która dawała się roz- poznać jako państwo totalitarne. Książka opublikowana została przez kom- somolskie wydawnictwo Народна младеж i zaraz po przekazaniu do dystry- bucji wycofana z księgarń, a jej autor internowany. Mimo to zdołała odegrać istotną rolę świadomościowo-twórczą; przedstawiona w języku ezopowym rzeczywistość socjalistyczna okazywała się przestrzenią kontroli i przemocy we wszystkich sferach życia społecznego i prywatnego. Zagadkowa i zakończona niepowodzeniem propozycja korekty marksistow- skiej wizji socjalizmu na przełomie lat 70. i 80. wyszła ze środowiska tej frakcji w BPK, która związana była z Ludmiłą Żiwkową (1942–1981). Nowa wizja mia- ła charakter mistycznej utopii teurgicznej, której duchowym ojcem pozostawał rosyjski malarz i teozof Nikołaj Roerich (1874–1947) oraz Elena Roerich, twór- czyni tzw. Nowej Etyki (→ bułgarski euroazjatyzm). Wolne od (auto)cenzury analizy reżimu pojawiły się jednak dopiero po 1989 roku. Do pierwszych tek- stów należały eseje Nikoły Georgijewa (ur. 1937) Нова книга за българския народ (1991), będące analizą bułgarskiego nepotyzmu w strukturach władzy komunistycznej. Kolejne lata przyniosły nową falę rozliczeń, które przybierały formę profesjonalnych studiów historycznych, formę artystyczną, ale też miały Socjalizm (Bułgaria) 131 charakter popularyzacji nieudostępnianych wcześniej źródeł (w tym także lite- ratury emigracyjnej). W tego typu pisarstwie naukowym i dziełach artystycz- nych dominowały tendencje do przedstawiania 45 lat socjalizmu/komunizmu w Bułgarii jako czasu represji i narodowej martyrologii, która rozpisywana była nie tylko na dramatyczne historie Bułgarów – np. Dimityr Korudżijew (ur. 1941) Преди да се умре: Фантазия за Сашо Сладура (1995); Stefan Ca- new (ur. 1936) Мравки и богове. Хроника на ХХ век (2000); Teodora Dimowa (ur. 1960) Майките (2006) – ale także na historie poszczególnych mniejszo- ści etnicznych i religijnych, czego najsilniejszym wyrazem stał się w 1994 roku film zrealizowany według scenariusza Maliny Tomowej Гори, гори, огънче (reż. Rumiana Petkowa), będący rozrachunkiem z akcją bułgaryzacji Pomaków prze- prowadzoną przez reżim komunistyczny w latach 1972–1974. Do głośnych dzieł o charakterze rozrachunkowym należał m.in. film Ewgenija Michajłowa (ur. 1954) Сезонът на канарчетата (1993) czy znacznie późniejsze książki Christa Troanskiego (ur. 1946) Убийствено червено (2004) lub Iwajły Alek- sandrowej (ur. 1951) Горещо червено (2007). Dojrzały, wieloaspektowy rozra- chunek z „bliską przeszłością” podjął Georgi Gospodinow (ur. 1968) w powieści Физика на тъгата (2011), poszerzając swoją refleksję nad kondycją człowie- ka w epoce socjalizmu o namysł na temat granic wolności (i zniewolenia) czło- wieka w historii. Dogłębną analizę tych zjawisk przedstawia w swoim studium Социализмът: памет и разказ. Романът и мемоарната литература за близкото минало (2017) Albena Waczewa. Badaczka przywołuje znaczącą liczbę tekstów pamiętnikarskich, eseistycznych, wspomnieniowych i literac- kich, będących nie tylko świadectwem resentymentu autorów, wynikającego z ich doświadczenia życia (określanego ironicznie jako живуркане) w pań- stwie komunistycznym, ale także wyrazem wstydu wielu z nich z powodu bier- ności Bułgarów wobec ówczesnej przemocy. W 2005 roku pod kierunkiem Iwajły Znepolskiego został utworzony Insty- tut Badań nad Bliską Przeszłością (Институт за изследване на близкото минало). W serii wydawniczej „Минало несвършено” publikowane są mo- nografie dotyczące tego okresu, układające się w skomplikowaną narrację o „narodowej katastrofie”, jak określane bywa wdrażanie siłą socjalizmu jako systemu władzy komunistycznej (https://minaloto.bg/category/publica- tions/our-books). Wśród rozpraw podejmujących tę złożoną problematykę nie sposób nie wymienić takich jak m.in.: Płamena Dojnowa Българският соцреализъм 1956, 1968, 1989. Норма и криза в литературата на НРБ (2011), Iwana Elenkowa Културният фронт (2008), Iwajło Znepol- skiego Как се променят нещата от инциденти до голямото събитие (2016), Danieli Kolewej antropologiczej ankiety Белене – място на памет? (2010), Aleksandra Kiosewa i Danieli Kolewej Трудният разказ. Модели на автобиографично разказване за социализма между устното и писменото (2017), Iwajło Znepolskiego Българския комунизъм. Социокултурни черти и властова траектория (2008), czy Aleksandra Wezenkowa Властовите структури на българската комунистическа партия 1944-1989 (2008). Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek132 Równocześnie jednak w przestrzeni publicznej występują odwrotne ten- dencje, których celem jest wybielenie okresu komunizmu (Изследвания по история на социализма в България, 2008), potępienie przemian po 1989 roku (→ преход) i rewitalizacja „czystej” idei socjalizmu jako wiecznej, nie- skalanej w swoim humanizmie i sprawiedliwości, np. artykuły Iłczo Dimitro- wa (1931–2002) Половин век по-късно (1998) czy Mito Isusowa (ur. 1928) Историческите реалности в следвоенна България (1993). Ujawniają się też zjawiska społeczne i kulturowe będące wynikiem tęsknoty za BRL-em jako dobrze wspominanym okresem młodości, stabilizacji, bezpieczeństwa. Towa- rzyszy temu z pozoru apolityczna moda na gadżetyzację epoki socjalizmu, któ- ra przejawia się w zorganizowanych praktykach konsumpcyjnych (np. wystrój wnętrz kawiarni). Trudy życia w warunkach reżimu komunistycznego w tym ujęciu – zwłaszcza w oczach młodego pokolenia – nabierają znamion odręb- nego, ale i interesującego stylu vintage. Przewrotny dialog ze zjawiskami fety- szyzacji artefaktów należących do socjalistycznej przeszłości podejmują m.in. Jana Genowa i Georgi Gospodinow (ur. 1968) w swoim albumie Инвентарна книга за социализма (2006). Przypominając zgrzebny charakter oferty kon- sumpcyjnej tamtej doby, nie negują sentymentalnego wymiaru wspomnień. Wydaje się jednak, że odbywający się w przestrzeni publicznej namysł nad minioną epoką daleki jest od konsensusu i wciąż na nowo prowadzi do dy- sonansów poznawczych, które wynikają z różnic aksjologicznych, a w ślad za tym i politycznych. Semantyka idei socjalizmu ulega dalszemu zawikłaniu. Вачева А., Социализмът: памет и разказ. Романът и мемоарната литература за близкото минало, Благоевград 2017; Даскалов Р., От Стамболов до Живков. Големите спорове за новата българска история, София 2009; Кацарски И., Тоталитарният социализъм, София 1994; Цацов Д., Основнонаучната философска школа в България. Втората половина на ХХ век, София 2017. Grażyna Szwat-Gyłybowa SOCJALIZM (Chorwacja) Chorwacki portal językowy (HJP) podaje trzy definicje hasła „socjalizm”: a) projekt społeczeństwa opartego na społecznej sprawiedliwości i sprawie- dliwym podziale dóbr materialnych i kulturowych, rozumianych jako wartości podstawowe; b) ideologia i ruch (wewnętrznie bardzo zróżnicowany: od kon- cepcji demokratycznych i reformistycznych do rewolucyjnych i zawierających elementy przemocy), które dążą do ukształtowania społeczeństwa dającego pierwszeństwo klasie robotniczej, opartego na sprawiedliwym podziale dóbr; Socjalizm (Chorwacja) 133 ideologia ta zakłada, że jest to faza przejściowa od kapitalizmu do komunizmu, czyli bezklasowego i całkowicie egalitarnego społeczeństwa; c) porządek spo- łeczny stworzony za rządów komunistycznych partii, oparty na jednopartyj- nej dyktaturze i całkowitej kontroli wszystkich zjawisk społecznych, a także redukcji swobód osobistych i obywatelskich (model ten we wschodniej i po- łudniowo-wschodniej Europie upadł około 1990 roku). Trójczłonowa defini- cja oddaje istotę transformacji idei socjalizmu, obejmując wszystkie fazy jej historycznego rozwoju i postrzegania w kulturze chorwackiej. Idea ta pełni na omawianym obszarze kilka zasadniczych funkcji społecznych: po pierw- sze relatywizuje teraźniejszość i toruje drogę ku krytycznej ocenie rzeczywi- stości. Po drugie ekstrapoluje teraźniejszość, którą zaczyna rozważać się jako działanie mające przedłużenie w przyszłości. Pojawiając się w wielu różnych wariantach i odcieniach, idea socjalizmu rozbija dotychczasowe monolity ide- ologiczne i różnicuje interesy w ramach jednego projektu politycznego (socja- lizm, chrześcijański socjalizm, komunizm, socjaldemokracja, socjalizm nauko- wy, socjalizm utopijny, socjalizm robotniczy). Wreszcie socjalizm jako projekt społeczny jest ideą kolektywizującą rzeczywistość, afirmującą wspólny wysi- łek, odbrązowienie indywidualizmu i czynne współdziałanie. Kiedy na początku XIX wieku na zachodzie Europy doszło do szybkiego wzrostu sił produkcyjnych związanych z rozwijającym się systemem kapi- talistycznym, większość ziem chorwackich znajdowała się pod panowaniem cesarstwa austriackiego (od 1867 roku monarchii austro-węgierskiej). Gospo- darka na tym terenie intensyfikowała się w dość ospałym rytmie. Nieliczne jeszcze przedsiębiorstwa znajdowały się w Rijece, Osijeku, Zagrzebiu, Kar- lovcu i Varaždinie. Około roku 1880 zanotowano dynamiczny wzrost liczby przedsiębiorstw (prowadzonych przez kupców i rzemieślników, a częściowo także feudałów) oraz zwiększenie liczby robotników (J. Cazi, Radnički pokret Hrvatske 1860–1895, 1962). Trudno jednak podać konkretny moment – im- puls do rozwoju ruchu robotniczego będącego nosicielem idei socjalizmu. W Chorwacji właściwej i Slawonii był on z pewnością odpowiedzią na kształ- tujący się system gospodarki kapitalistycznej, co potwierdzają żywiołowe protesty (palenie budynków, bunty robotników), które próbowano odgórnie stłumić, wprowadzając funkcjonujące do 1867 roku prawo surowych kar za wszelkie próby zorganizowanego działania robotników. Mimo tych obostrzeń jeszcze w latach 50. i coraz intensywniej w latach 60., na mocy powszechne- go obowiązku przemieszczania się czeladników zrzeszonych w stowarzysze- niach robotniczo-oświatowych, docierali na ziemie chorwackie robotnicy z in- nych terenów europejskich, którzy stanowili żywy pas transmisyjny dla idei socjalizmu. Wraz z nimi docierały zagraniczne gazety propagujące idee socja- listyczne. Ruchy migracyjne robotników były ściśle kontrolowane przez wła- dzę i policję, a socjalistyczna prasa i literatura poddawane cenzurze zarówno na poziomie administracji wiedeńskiej/budapeszteńskiej, jak i na szczeblu lokalnym (tamże). Ruch robotniczy na ziemiach chorwackich rozwijał się na wzór niemiecki – a zatem w wersji socjaldemokratycznej – dzięki ośrodkom Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek134 pośredniczącym, takim jak Graz, Budapeszt, Wiedeń czy Praga. Josip Cazi wskazuje również, że przedstawiciele ruchu robotniczego brali udział w orga- nizowanych kongresach socjalistów (np. w 1875 roku w Marcheggu, w którym uczestniczyło 120 socjalistów z Osijeku). Wymiana myśli dotyczyła przede wszystkim praw robotniczych i sposobów poprawy warunków pracy i życia. Mirjana Gross twierdzi, że nowoczesny ruch robotniczy w Chorwacji rozwija się od 1867 roku w Osijeku (M. Gross, Radnički pokret u Hrvatskoj potkraj XIX. stoljeća: izabrani izvori, 1957), gdzie założono pierwszą organizację robot- niczo-oświatową, której patronowała elita mieszczańska. Jej zadaniem było edukowanie robotników, opieka zdrowotna, odwodzenie od działalności poli- tycznej, a także organizacja czasu wolnego od pracy (zapewne również w celu powstrzymania przed działalnością polityczną). Bliskie kontakty z węgier- skimi przedstawicielami ruchu socjalistycznego, nawiązane podczas zrywu Komuny Paryskiej, skutkowały przeszczepianiem do Slawonii idei socjalizmu w ujęciu Ferdinanda Lassalle’a z widocznymi wpływami I Międzynarodów- ki. Socjalizm chorwacki w pierwszej fazie rozwoju odrzucał rewolucję jako sposób działania, autopozycjonował się jako ruch reformistyczny zakładają- cy konieczność pomocy państwowej i tworzenia partii robotniczych (w 1894 roku powstała Socijaldemokratska stranka Hrvatske i Slavonije), także walkę o prawo głosu, a tym samym ustanowienie ruchu robotniczego jako siły po- litycznej. W przypadku wpływów, które miały źródło w Austrii, badacze idei wskazują na przepływ koncepcji socjaldemokratycznych Maksa Adlera, Karla Rennera i Ottona Bauera. Z lekkim opóźnieniem w stosunku do Osijeku (1869) założono pierwsze stowarzyszenie robotnicze w Zagrzebiu. Miało charakter oświatowy i pozostawało pod patronatem partii Narodna stranka Milana Ma- kanca (1843–1883). Mimo że idea socjalizmu rozumiana jako zagrożenie dla dotychczas dominującego porządku była potępiana w wychodzącej wówczas zagrzebskiej prasie i nawet gazeta partii patronującej widziała w ruchu robot- niczym widmo „socjalistycznego przewrotu”, Milan Makanec dostrzegał sens pokojowych zmian społecznych zainicjowanych przez robotników. Integracji ruchu robotniczego przeszkadzała jednak prasa kościelna i mieszczańska, która osądzała go jednoznacznie negatywnie, a także blokująca wszelkie ini- cjatywy administracja państwowa, która widziała w nim „walkę jednego ro- dzaju obywateli przeciwko społeczeństwu i państwu” (tamże). Medium propagandowym ruchu robotniczego była gazeta „Radnički pri- jatelj” (1874–1875). W pierwszej opublikowanej broszurze z nią związanej (będącej de facto manifestem poglądów animatorów tegoż pisma) redaktor naczelny Dragutin Kale (1874–1903) podkreślał międzynarodowy charakter ruchu robotniczego i pokładał nadzieję na zmianę położenia społeczno-eko- nomicznego ludzi pracy przede wszystkim w tworzeniu ponadnarodowych sieci. Gazeta stała się tubą oczekiwań ruchu: ogólnego prawa głosu, wolno- ści druku, prawem zdefiniowanego czasu pracy, bezpłatnego szkolnictwa. Choć warunkiem jej wychodzenia był zakaz podejmowania tematów poli- tycznych i religijnych, znalazły się tam artykuły dotyczące popieranego przez Socjalizm (Chorwacja) 135 chorwackich socjalistów programu eisenachczyków – szczególnie tworzenia spółdzielni produkcyjnych z kredytem państwowym, ograniczenia pracy ko- biet i zakazu pracy dzieci, prawa do zgromadzeń i zakładania stowarzyszeń. „Radnički prijatelj” przyczyniał się zatem do rozwijania postaw krytycznych wobec rzeczywistości i stawiał problemy, które były największą bolączką ów- czesności, nie projektując ich rozwiązania jako utopii, ale artykułując je jako kwestie, z którymi epoka może sobie poradzić. Kale był zresztą przekonany, że osiągnięcie samoświadomości przez klasę robotniczą prowadzi do naprawie- nia „niesprawiedliwych relacji społecznych drogą prawną i zdrową reformą”. Mirjana Gross uważa, że najprężniejszy rozwój idei socjalizmu przypada na okres ostrego kryzysu monarchii austro-węgierskiej (1904–1914), gdyż za- istniały wtedy okoliczności sprzyjające powstaniu zorganizowanych ruchów socjaldemokratycznych (Razvoj socijalističke ideje u Hrvatskoj 1890–1907, 1965). Podatny grunt stworzył również kryzys idei liberalizmu (pozostawia- jąc po sobie jedynie niespełnione obietnice postępu), który otworzył drzwi socjalizmowi. Za cechę charakterystyczną chorwackiej wersji socjalizmu, od- różniającą go od wzorów niemieckich, Gross uważa włączenie do programów politycznych warstwy chłopskiej (w Dalmacji i na Istrii), czego przyczyną była słaba liczebność klasy robotniczej, a także symfonię kwestii socjalnych i naro- dowych. Przywódcy ruchu robotniczego zdawali sobie sprawę, że nie osiągną samodzielnie sukcesu (jak podkreśla Vitomir Korać w pracy Povjest radničkog pokreta u Hrvatskoj i Slavoniji od prvih početaka do ukidanja ovih pokrajina 1922. godine, 1929–1933), dlatego sojuszu musieli szukać również z bur- żuazją, a do swoich programów wpisać dążenie do niwelowania walki klas. Ponieważ urzeczywistnienie samodzielnej polityki państwowej leżało w inte- resie wielu środowisk chorwackich, elementy porządku socjalistycznego zo- stały przyswojone przez większość ówcześnie działających partii. Na północy Chorwacji, gdzie ruch robotniczy był intensywniejszy, ale od 1883 do 1903 za rządów węgierskiego bana Károlya Khuena-Héderváryego wprowadzono zakaz działalności związków zawodowych i ograniczenie to urzeczywistnio- no, spychając ruch do nielegalnego podziemia, differentia specifica stanowił także brak namysłu teoretycznego nad ideą socjalizmu widoczny aż do 1905 roku, rekompensowany natomiast działaniem praktycznym. Ruch robotniczy nie był homogeniczny. Na ziemiach chorwackich działali głosiciele poglądów Ferdinanda Lassalle’a, zwolennicy koncepcji reformistycznej w duchu Edu- arda Bernsteina. Vitomir Korać, zwolennik opcji socjaldemokratycznej, pisał, że „byli i umiarkowani, którzy skłaniali się bardziej ku kierunkowi lasaliań- skiemu i marksistowskiemu, byli też radykalni, popierający orientację anar- chistyczną” (J. Cazi, Radnički pokret…). Idea socjalizmu pełniła zatem funkcję różnicującą, rozbijała monolity wielkich ideologii, dawała przestrzeń różnym światopoglądom, zachowując przy tym niemal wspólne fundamenty. Cvjetko Milanja uważa, że Kościół ze względu na feudalną strukturę nie był szczególnie zainteresowany kwestiami socjalnymi (Konstrukcije kulture. Mo- deli kulturne modernizacije u Hrvatskoj 19. stoljeća, 2012). W propagowaniu Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek136 idei socjalistycznych widzieć miał „ateizm w religii, demokratyczny repu- blikanizm w państwie, kolektywizm w gospodarce narodowej, materializm w metafizyce, zanik rodzinnych i małżeńskich relacji w domu, wychowanie państwowe” (M. J. Mataušić, Odnos Katoličke crkve prema novijim idejnim strujanjima u hrvatskim zemljama 1848.–1900., „Bogoslovna smotra” 1985, br. 1–2). Duchowieństwo kreowało zatem negatywny obraz socjalistów i obarczało ich winą za wszystkie nieszczęścia, zapominając – jak pisał Miloš Krpan – że socjaliści właściwie wykonują pracę, która należy do nich – to zna- czy solidaryzują się i walczą z uciśnionymi (M. Krpan, Izabrani spisi, 2010). Mimo tych krytycznych ocen chorwackie opracowania wskazują na bezdys- kusyjny wkład duchowieństwa istryjskiego i dalmatyńskiego, które przyczy- niło się do popularyzacji idei chrześcijańskiego socjalizmu, będącego syntezą ruchu robotniczego i tendencji narodowych. Dalmatyński ruch robotniczy, który rozwinął się właściwie w skrzydle partii autonomistów (Autonomaška stranka) i aneksjonistów (Narodna stranka), miał w swych początkach kon- serwatywne i katolickie fundamenty dzięki Ivanovi Deviciowi (1830–1906), inspirującemu się angielskimi wpływami Fredericka Maurice’a Charlesa Kin- gsleya i Johna Malcolma Ludlowa (J. Vrandečić, De civitatis Dei Giovannija Devicha, 2002). Wartości, którymi się kierowano, zawierały się w haśle „Bóg, porządek, praca” (Bog, red, rad) i wyznaczały kierunek walki zjednoczonego z ruchem robotniczym Kościoła przeciwko wszelkim negatywnym aspektom rewolucji przemysłowej. Impulsem do uwrażliwienia obojętnej dotąd na kwe- stie socjalne części Kościoła była encyklika Rerum novarum Leona XIII (1891), która stała się bezpośrednim bodźcem m.in. do założenia przez biskupa Juraja Posilovicia Chorwackiej Niezależnej Partii Robotniczej (Hrvatska samostal- na radnička stranka) i czasopisma „Glas naroda” (1899), które wzywały do współpracy Kościoła i ruchu robotniczego. Rozwój chrześcijańskiego socja- lizmu bazującego na idei solidarności i caritas zawartych w nauce Kościoła wspierały również organizowane od 1900 roku katolickie kongresy i zjazdy (głównie dzięki słoweńskiemu biskupowi Antonowi Mahničowi, który działał na rzecz chorwackiej myśli katolickiej i narodowej, upowszechniając w Dal- macji myśl słoweńskiego przedstawiciela chrześcijańskiego socjalizmu Janeza Evangelista Kreka), a także Kursy Socjalne (Socijalni tečaj, potem pod nazwą Hrvatski socijalni tjedan). Zorganizowane w 1913 roku Chorwacko-Słoweń- skie Zjazdy Katolickie w Lublanie świadczy o ponadnarodowym charakte- rze ruchu, a także o wzorcotwórczej roli słoweńskiego kręgu katolickiego, zwłaszcza Antona Slomška, Antona Jegliča, Janeza Evangelista Kreka, Ivana Šušteršiča. Pisano wtedy: „Katolicki ruch w Chorwacji jest jeszcze w powija- kach (…), słoweński naród jest daleko przed nami, ponieważ myśl katolicka spowodowała, że znalazł się w kręgu najbardziej kulturalnych i oświeconych narodów. Myśl katolicka wyniosła naród słoweński na polu gospodarczym tak wysoko, że Słoweniec dzisiaj jest panem w swoim domu i nie boi się nieprzyja- ciela z żadnej strony” (J. Šimrak, Prvi ovogodišnji socijalni tečaj u Zagrebu, „Ka- tolički list” 1914, br. 7). W XX wieku w kręgach kościelnych pojawił się także Socjalizm (Chorwacja) 137 tzw. ruch personalistyczny, będący odpowiedzią na kwestie zwerbalizowane przez ruchy robotnicze. W jego ramach badano teorie ekonomiczne i praktyki gospodarcze z perspektywy jednostki ludzkiej, kierując się ideą godności i tro- ską o sprawiedliwość (Milan Ivšić), rozwijano też krytykę liberalnej ekonomii kapitalistycznej, marksizmu, formalnej demokracji, głoszono konieczność bu- dowania nowego porządku na podwalinach idei socjalizmu, rozumianej jako walka o solidarność i sprawiedliwość (Bonifacije Perović). Przedstawiciele chrześcijańskiego socjalizmu swoje poglądy opierali na krytyce liberalizmu utożsamianego z kapitalizmem, a zatem „niszczycielską siłą, która prowadzi do rozpadu więzi społecznych i degradacji idei solidarno- ści”. Uważali, że „liberalna rewolucja” radykalnie zmieniająca dotychczasowe relacje społeczne przeczy zasadzie ewolucji ludzkiego ducha i dojrzewania idei. Krytykowali również radykalny socjalizm jako ideę, która przedkłada społeczeństwo nad jednostkę i wprowadza państwową omnipotencję nad człowiekiem. W zakresie organizacji wsi kompromisem między liberalnym kapitalizmem a socjalizmem i socjaldemokracją miały być zadrugi, zachęcano również do zakładania wszelkiego rodzaju organizacji, wspólnot i stowarzy- szeń, gdzie doskonalono by cnotę solidarności. Istotnym elementem rozpowszechniania idei była szeroko zakrojona akcja informacyjna, obejmująca różne strategie działania: prasę, ulotki, pracę bez- pośrednią z ludźmi, działalność charytatywną, biblioteki, szkolnictwo, reflek- sję naukową. Znamienne wydaje się także, że pojęcia „socjologia” używano w tym czasie na określenie społecznej działalności Kościoła. Z faktu, że działalność oświatowa jest najważniejszym sposobem na upo- wszechnianie idei socjalizmu, musiała sobie zdawać sprawę Giuseppina Mar- tinuzzi (1844–1925), nauczycielka i pisarka z Istrii, która – prawdopodobnie jako pierwsza kobieta – poświęciła się szerzeniu idei socjalizmu, walce o pra- wa najbiedniejszych, sufrażyzmowi. Jej działalność miała również wymiar międzynarodowy (współpracowała z licznymi działaczami i periodykami wło- skimi, jako że była zwolenniczką współpracy włosko-słowiańskiej na Istrii). Swoje poglądy nazywała humanistycznym socjalizmem. Jedną z cech charak- terystycznych jej działalności było całkowite odrzucenie jakiegokolwiek typu nacjonalizmu na rzecz solidarności i pomocy między narodami. Pisała: „Męczą mnie wyrzuty sumienia, że jeszcze nie mogłam moim mieszkańcom Labinu powiedzieć o tej wielkiej idei, która szerzy się po całym cywilizowanym świe- cie i obiecuje rodzajowi ludzkiemu osiągnięcie najwyższego celu: braterstwa narodów i sprawiedliwości między klasami społecznymi” (L. Pejić, Historija klasičnog anarhizma u Hrvatskoj, 2017). Kiedy po zakończeniu pierwszej wojny światowej Chorwaci uzyskali wresz- cie szansę kreowania własnej polityki, w tym na przykład rozwijania pro- jektów socjalistycznych, kraj wszedł w skład Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców (Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca – SHS), w którym działalność dotychczasowych partii praktycznie zanikła. Niezadowolenie z reżimowej po- lityki prowadzonej z Belgradu stało się płodnym gruntem dla Komunistycznej Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek138 Partii Jugosławii (KPJ) (Komunistička partija Jugoslavije, do 1920 roku pod nazwą Socjalistyczna Robotnicza Partia Jugosławii [komunistów] – Socijali- stička radnička partija Jugoslavije [komunista]), która wchłonęła dotychcza- sowe partie socjaldemokratyczne i socjalistyczne, łącznie z częścią ruchów chłopskich. W partii przeważył leninowski nurt rewolucyjny, opowiadano się także za powolnymi reformami i parlamentaryzmem, ale przede wszystkim za walką klas i socjalistyczną → rewolucją. Idee socjalistyczne występują tu jako wyraz oporu wobec monarchii, ale także – ze względu na znaczący udział Chorwatów w partii – stają się również wyrazem sprzeciwu wobec wielko- serbskiej polityki Belgradu. Rozważania na temat nowego wcielenia idei socja- lizmu w formę rewolucyjnego komunizmu nie mogły pomijać również kwestii narodowej (nacionalno pitanje). Od 1923 roku spór na ten temat wiedli Chor- wat Ante Ciliga (1898–1992) i Serb Sima Marković (1888–1939). Marković nie negował kwestii narodowej, ale uważał, że ma drugorzędne znaczenie dla ogólnego życia politycznego. Jej rozwiązanie widział w określeniu autonomii Słowenii i Chorwacji w ramach konstytucji (S. Marković, Nacionalno pitanje u svetlosti marksizma, 1923). Ciliga natomiast był przekonany o kluczowym znaczeniu statusu narodów nieserbskich, który na równi ze sprawami socjal- nymi decyduje o sposobie funkcjonowania Królestwa SHS. W serii artykułów opublikowanych w czasopiśmie „Borba” w 1923 roku Ciliga opowiedział się za koniecznością połączenia obu tych celów: narodowego i społecznego, uważał, że tylko zjednoczona walka może odnieść sukces jako akcja rewolucyjna i do- prowadzić do rozbicia monarchistycznej i centralistyczno-hegemonistycznej Jugosławii, a także ukierunkować jej transformację do postaci federacji sied- miu republik. Konstytucja z 1920 roku (tzw. vidovdanski ustav) była w kwe- stiach socjalnych umiarkowanie postępowa (m.in. określała zasady ubezpie- czenia robotników, czas pracy, gwarantowała ochronę kobiet w miejscu pracy, służbę zdrowia, bezpłatne szkolnictwo itd.). Państwo ustanowiło także urząd ministra ds. socjalnych, ale faktycznie zaczął funkcjonować dopiero na chwilę przed wybuchem drugiej wojny światowej. Wcześniej, po wprowadzeniu dyk- tatury przez serbskiego króla Aleksandra I Karađorđevicia w 1929 roku, uzna- na za zagrożenie dla ustroju działalność KPJ została zdelegalizowana. Opowiedzenie się Chorwacji w czasie drugiej wojny światowej po stronie państw Osi zdeterminowało kierunek polityczny i społeczny powstałego w 1941 roku Niezależnego Państwa Chorwackiego (Nezavisna država Hrvat- ska – NDH). Idea socjalizmu przybrała tu lokalną formę tzw. „chorwackiego socjalizmu”, społeczno-ekonomicznej ideologii upowszechnianej przez ruch ustaszowski. Termin „chorwacki socjalizm” został ukuty przez Aleksandra Sei tza, autora książki Put do hrvatskog socijalizma (1943). Chęć pozostawa- nia we włosko-niemieckim obozie politycznym obligowała władze NDH do wprowadzenia analogicznej do obowiązującej u sojuszników organizacji spo- łecznej. Bazując na koncepcji „demokratycznego korporatywizmu”, przedsta- wianej jako alternatywa dla indywidualistycznego liberalizmu i kolektywi- stycznego socjalizmu, Seitz stworzył model „chorwackiego socjalizmu”, który Socjalizm (Chorwacja) 139 opierał się na tezie, że faszyzm i narodowy socjalizm są „wielkimi narodo- wymi ruchami odnowicielskimi”, umożliwiającymi urzeczywistnienie naro- dów politycznych. Państwo miało w tym systemie pełnić funkcje kontrolującą wprowadzanie ładu socjalistycznego. W ideologii ruchu ustaszowskiego, sfor- mułowanej w dokumencie Načela hrvatskog ustaškog pokreta (Ante Pavelić, 1933), Seitz widział fundament polityki socjalnej, zwłaszcza tam, gdzie pracę uznaje się za podstawę wartości, a także tam, gdzie neguje się model gospo- darki jako narzędzia wzbogacania się kapitalistów. Ideę samorządności w tej zmutowanej wersji socjalizmu zastąpiła zasada autorytetu państwa, hierar- chia i dyscyplina. Dodanie do pojęcia „socjalizm” przymiotnika „chorwacki” służyło podkreśleniu faktu, że jest to system skrojony na miarę chorwackiego społeczeństwa. Tuż po drugiej wojnie światowej Komunistyczna Partia Jugosławii pod wo- dzą Josipa Broza Tity realizowała komunistyczny porządek na wzór systemu stalinowskiego: przeprowadzono nacjonalizację majątku, reformę agrarną i przesiedlenia z nadaniem ziemi, wprowadzono też formy działań propagan- dowych oparte na wzorcu radzieckim. Chociaż historycy chorwaccy piszą, że jugosłowiańska wersja socjalizmu nie miała „ekstremalnych, paranoidalnych aspektów stalinizmu” (I. Goldstein, Hrvatska povijest, 2013), aparat państwo- wy nie stronił od represji wobec wrogów nowego porządku, jak w przypadku polityka Andrii Hebranga (1899–1949?). Był jednym z największych konku- rentów Josipa Broza Tity, w latach 1942–1944 sekretarz Komitetu Centralne- go Komunistycznej Partii Chorwacji, jeszcze w czasie drugiej wojny światowej w sposób zdecydowany prezentował odrębną wizję przyszłości i choć nie ne- gował słuszności projektu państwa jugosłowiańskiego, podkreślał odrębność i niezależność chorwackich instytucji. Doprowadziło to do otwartego konfliktu z Titą i likwidacji Hebranga. Po konflikcie z Biurem Informacyjnym Międzyna- rodówki Komunistycznej w 1948 roku państwo prowadziło intensywną anty- radziecką kampanię propagandową, oskarżając Moskwę o sprzeniewierzenie się idei komunizmu i hołdowanie koncepcji zbiurokratyzowanego „państwo- wego kapitalizmu” (D. Bilandžić, Historija Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije, 1978). Poszukiwano jednocześnie innej niż stalinizm legitymizacji władzy, uznając go za wypaczenie ideologii marksistowsko-leninowskiej. Szybkie urzeczywistnienie projektu komunistycznego było możliwe dzię- ki temu, że komuniści jugosłowiańscy – jak pisze wspomniany Goldstein – w odróżnieniu od analogicznych środowisk we wszystkich innych państwach wschodnioeuropejskich, byli „siłą autochtoniczną”. Na gruncie chorwackim prawą ręką Josipa Broza Tity w 1944 roku został Vladimir Bakarić (1912– 1983), który realizował wyznaczony przez przywódcę kurs polityczny. Współ- czesna recepcja działalności tego polityka jest co najmniej niejednoznaczna. Z jednej strony uważa się, że przyczynił się do liberalizacji reżimu, w latach 60. stając w obronie Franjo Tuđmana i będąc „duchowym ojcem” przywód- ców Chorwackiej Wiosny, z drugiej strony zaś na polecenie Tity przyczynił się do zduszenia ruchów reformistycznych w Chorwacji w latach 70. Zwolennicy Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek140 socjalizmu z kręgów czasopisma „Praxis” uważali go za zwolennika gospo- darki rynkowej i idei narodowej, liberałowie oceniali go jako dogmatycznego marksistę. W środowiskach chorwackich był jednoznacznie klasyfikowany jako Jugosłowianin, natomiast przez Serbów uznawany był za chorwackiego nacjonalistę, działającego na szkodę Serbii i zmniejszającego dominującą rolę Belgradu w Jugosławii. Rezultatem współpracy chorwackiego polityka ze słoweńskim teoretykiem i praktykiem socjalizmu Edvardem Kardeljem była koncepcja socjalistycznej samorządowości i przygotowanie gruntu pod decentralizację federacji, a tym samym zwycięstwo „chorwacko-słoweńskiego” modelu socjalizmu (zamiast koncepcji „serbskiej”, postulującej mniejsze prawa republik i większą cen- tralizację państwa) (D. Mujadžević, Bakarić: Politička biografija, 2011). Od końca lat 50. Bakarić stał się jednym z największych krytyków systemu cen- tralistycznego w Jugosławii (zarówno w kwestiach administracji, jak i gospo- darki), uważając, że blokuje „dalszy rozwój (…) spoistości kraju, jedności sił obronnych i szybszego rozwoju gospodarczego i społecznego” (Istup V. Baka- rića na VII kongresu SKJ, 1958). Drugą istotną przyczyną sukcesu socjalistycznej rewolucji było powszechne oczekiwanie fundamentalnych zmian społecznych. Historyk Dušan Bilandžić konstatuje: „Komunistyczna Partia Jugosławii miała coś każdemu do zaofe- rowania: narodom narodowe republiki, robotnikom fabryki bez kapitalistów, chłopom ziemię bez podatku, a wszystkim utopię państwa bez bogatych i biednych, społeczeństwo towarzyszy bez panów, nowy świat bez wojen, so- cjalistyczne państwa Europy i świata bez granic państwowych” (D. Bilandžić, Hrvatska moderna povijest, 1999). Idea socjalizmu przybrała formę organi- zacji społecznej państwa, opartej na jednopartyjnej dyktaturze i całkowitej kontroli wszystkich zjawisk społecznych, a także redukcji osobistych i oby- watelskich swobód. W lokalnym wydaniu idea socjalizmu ucieleśniała się tak- że w idei braterstwa i jedności (→ bratstvo i jedinstvo) oraz samorządowego socjalizmu (samoupravni socijalizam). Po 1948 roku, kiedy nastąpiła destali- nizacja polityki KPJ, społeczną i polityczną rzeczywistość zdominowała „ju- gosłowiańska droga do socjalizmu”, która – szczególnie w międzynarodowym dyskursie – funkcjonowała jako titoizm (→ titoizm) lub „socjalizm z ludzką twarzą” (hasło powtórzone za Praską Wiosną ’68). Koncepcja ta polegała na wprowadzeniu własnego modelu relacji społeczno-politycznych, najpierw w formie samorządności robotniczej (1950) w gospodarce, a potem trans- formacji własności państwowej w społeczną (1953) jako szerszego politycz- nego systemu społecznej samorządności. Model ten w założeniu pozostawał w opozycji do etatyzmu (centralizmu) ówczesnych państw socjalistycznych, a także do politycznego pluralizmu państw kapitalistycznych. Konstytucja z 1963 roku ustanawiała samoupravljanje (samorządowość) jako ogólny sys- tem zarządzania sprawami społecznymi, a prawo obywateli do samorządno- ści było rozumiane jako przywilej, prawo i obowiązek jednocześnie. Głównym ciałem zarządzającym przedsiębiorstwami były rady robotnicze wybierane Socjalizm (Chorwacja) 141 przez robotników decydujących o produkcji i podziale zysków. Choć idea ta miała podłoże socjalistyczne, w rzeczywistości – w opinii politologa Josipa Županova (1923–2004) – odzwierciedlała relacje kapitalistyczne. Porównując samorządowość i kapitalizm, Županov zwraca uwagę na fakt, że przedsiębior- stwami zarządzali „protokapitalistyczni” autokraci sponsorowani przez partię i zależni od regionalnych oligarchów (J. Županov, Od komunističkog pakla do divljeg kapitalizma. Odabrane rasprave i eseji 1995.–2001., 2002). W systemie tym właścicielem majątku (zakładu pracy i środków produkcji) było w teorii społeczeństwo, w praktyce zaś państwo, a robotnicy zatrudnieni w fabrykach pozostawali w relacji najemnej w stosunku do państwa-pracodawcy. Klasie robotniczej stworzono pozory możliwości podejmowania decyzji o najważ- niejszych sprawach zakładu pracy i iluzję modelu socjalistycznej partycypacji w zarządzaniu fabrykami. W rzeczywistości umocowani politycznie dyrekto- rzy wykorzystywali swoją pozycję władzy, co skutkowało poważnymi naduży- ciami, grabieniem majątku państwowego, korupcją i nepotyzmem. Krytykiem idei samorządowego socjalizmu był także socjolog i ekonomista Rudolf Bića- nić (1905–1968), który wytykał autorom koncepcji pozorną decentralizację i deetatyzację, zarzucał też degenerację idei socjalizmu. Krytyka realizacji idei samorządowego socjalizmu pochodziła przede wszystkim ze środowiska filozofów związanych z periodykiem „Praxis”. Sama w sobie grupa rewaloryzowała socjalizm, ale w wersji całkowicie zdestalini- zowanej. Gajo Petrović, krytykując stalinizm, pisał, że dla niego marksistowski socjalizm to zniesienie biurokratycznej dyktatury i wprowadzenie „wspólnoty wyzwolonych ludzi”. Z tego powodu – zdaniem filozofa – socjalizm nie może się urzeczywistnić poprzez państwową reglamentację życia publicznego i repre- sje, lecz tylko dzięki rozwijaniu demokracji, „obumieraniu państwa” i oddolnej samoorganizacji ludzi. Był jednak przekonany, że socjalizm w takim wydaniu nie istnieje nigdzie na świecie (G. Petrović, Filozofija i revolucija, 1983), dlate- go kwestia rewolucji stale pozostaje otwarta. Autorzy piszący w czasopiśmie „Praxis” oskarżali partię komunistyczną o porzucenie źródłowej idei komuni- zmu na rzecz pragmatyzmu politycznego i zwykłej chęci pozostania u władzy. Jugosłowiański model socjalizmu nazywano zaś „stalinistyczną destalinizacją”. W podobnym tonie wypowiadali się także przywódcy Chorwackiej Wiosny w 1971 roku, widząc ideę samorządności ukonstytuowaną na „demokraty- zacji, decentralizacji i odbiurokratyzowaniu systemu” (M. Tripalo, Hrvatsko proljeće, 2001). Po raz kolejny w ramach ruchu socjalistycznego (Związku Ko- munistów Chorwacji) doszło do mariażu z ideą narodową. Poprzedzona wy- darzeniami roku 1967, kiedy wydano Deklarację o nazwie i sytuacji chorwac- kiego języka literackiego (Deklaracija o nazivu i položaju hrvatskog književnog jezika), która wyrażała narastające napięcia w kwestiach narodowych, Chor- wacka Wiosna była wyraźnym głosem o orientacji reformistycznej i narodo- wej z zachowaniem profilu socjalistycznego. W rzeczywistości oznaczała po- szukiwanie głoszonego z politycznego centrum „socjalizmu z ludzką twarzą”. Nasilające się w 1968 roku protesty studenckie – preludium do Chorwackiej Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek142 Wiosny – odbywały się natomiast pod hasłem „Precz z czerwoną burżuazją”, będącym sprzeciwem wobec pogłębiających się nierówności społecznych wy- wołanych m.in. reformą rolną z roku 1965, a także nierównym dostępem do edukacji. Ante Ciliga uważał, że chorwaccy komuniści byli od samego początku ma- nipulowani i nie reprezentowali interesów chorwackiej lewicy, ale stanowili „przystawkę” do serbskiego i radzieckiego skrzydła. Ich głównym celem było jednak osiągnięcie niezależności narodu chorwackiego (A. Ciliga, Svjedok najvećih laži dvadesetog stoljeća, ur. B. Donat, 2001). Prawdziwa chorwacka le- wica, wolna od belgradzkich i moskiewskich manipulacji, narodziła się dopie- ro właśnie w 1971 roku, kiedy zdecydowanie obrała kurs na chorwacki naród, państwo i demokrację. Jej siła – w opinii Ciligi – kryła się w tym, że w imię de- mokracji i niezależności odrzucała każde „wstecz”, zarówno w kierunku Bel- gradu, jak i Moskwy, a także kapitalistycznego społeczeństwa przedwojennej Jugosławii. Jej siła zatem leżała w przyświecającym ruchowi haśle „naprzód” (A. Ciliga, Na pragu sutrašnjice, 1974). Z kolei Rade Kalanj pisał, że rozumienie kwestii narodowej w duchu Marksa zupełnie nie znalazło oddźwięku w rze- czywistości chorwackiej. Uważał, że dzieje się tak, ponieważ w sytuacji, kiedy centrum rewolucji przemieszcza się na peryferia systemu kapitalistycznego do tzw. państw zależnych czy kolonii, w których mieszczaństwo nie jest rozwi- nięte, a zarządzający pozostają w usługowych relacjach wobec centrów, walka o narodową niezależność ma pierwszorzędne znaczenie. Sukcesy XX-wiecz- nych rewolucji (→ rewolucja) polegają więc na możliwości powiązania przez komunistów walki ze społecznymi nierównościami z walką o niezależność na- rodową (R. Kalanj, Modernost i modernizacija, 1990). Socjalizm w wydaniu komunistycznej Jugosławii spotkał się po roku 1990 w Chorwacji z ambiwalentną oceną. Z jednej strony z nostalgią wspomina się życie codzienne w czasach przed wojną 1990–1995, idealizując pewne reali- zacje idei socjalizmu (np. Dubravka Ugrešić), z drugiej zaś krytyce poddaje się autorytatywny system jednopartyjny i przymusowy kolektywizm pozbawiają- cy jednostki fundamentalnych praw (Rade Kalanj, tamże). Veljko Cvetničanin, doszukując się wypaczeń tego projektu, pisał, że błąd popełniono wtedy, gdy przekonano niemal wszystkich, że socjalizm jest koniecznym etapem rozwoju historycznego, alternatywą i negacją kapitalizmu (V. Cvetničanin, Kriza i mo- gući raspleti, 1990). Po wprowadzeniu systemu wielopartyjnego i pierwszych wolnych wybo- rach w Chorwacji socjalizm jako porządek państwowy przestaje istnieć. Staje się przedmiotem namysłu naukowego, w którym obserwować można różne modusy jego reprezentacji: od stygmatyzacji do nostalgicznej fetyszyzacji i trywializacji. Wspólnym mianownikiem większości projektów naukowych jest przekonanie o wyjątkowości jugosłowiańskiej wersji socjalizmu. W sfe- rze politycznej natomiast rozwija się myśl niejako powracająca do idei w jej pierwotnym kształcie, a mianowicie rozumianej jako projekt społeczeństwa opartego na społecznej sprawiedliwości i równoprawnym podziale dóbr Socjalizm (Czarnogóra) 143 materialnych i kulturowych uznawanych za wartości podstawowe. Koncepcje te – podobnie jak w XIX wieku – są bardzo zróżnicowane i obejmują socjal- demokrację, socjalliberalizm (Vlado Gotovac), ekosocjalizm, syndykalizm, ale inspirują też działalność konkretnych partii, takich jak Živi zid czy grupy Rad- nička fronta. Adžija B., Kapitalizam i socijalizam, Zagreb 1920; Bilandžić D., Borba za samoupravni socijalizam u Jugoslaviji 1945–1969, Zagreb 1969; Gross M., Razvoj socijalističke ide- je u Hrvatskoj 1890–1907, „Putovi Revolucije” 1965, br. 5; Mujadžević D., Bakarić: Po- litička biografija, Zagreb 2011; Oštrić V., Socijalistićki radnički pokret u Hrvatskoj do 1918. godina, „Povijesni prilozi” 1983, br. 2 (11). Ewa Wróblewska-Trochimiuk SOCJALIZM (Czarnogóra) Wśród wielu opinii dotyczących trwałej popularności idei socjalizmu w demo- graficznie najmniej zasobnym kraju południowej Słowiańszczyzny przeważa- ją argumenty historyczno-socjologiczne i geograficzne odnoszące się do takich czynników, jak: wielowiekowa fizyczna izolacja patriarchalno-plemiennego środowiska „szlachetnych biedaków” niemal niedoświadczających nierówno- ści feudalizmu, etnokulturowy związek z Serbami (z czasem kwestionowany w miarę ekonomiczno-politycznego uzależniania się od ich monarchistycznej władzy), głęboki niedostatek materialny związany z nieprzyjaznym górskim środowiskiem egzystencji, siła egalitarnego prawa zwyczajowego i military- zacja życia, związek idei „elementarnej sprawiedliwości” z tradycyjnym ro- zumieniem zbiorowej wolności permanentnie walczącego narodu, obecność toposu równości u samych podstaw kolektywistycznego systemu wartości (który po rewolucji socjalistycznej u schyłku drugiej wojny światowej nie musiał być zmieniany), spontaniczna asymilacja – głównie poprzez Serbię – chłopsko-narodnickiego wariantu idei bez głębszej refleksji teoretycznej oraz wyjątkowa skala awansu społecznego Czarnogórców w strukturach wojsko- wej i cywilnej administracji federacji titowskiej. Niezwykła żywotność „socjalistycznego światopoglądu” – także w wersji skrajnie dogmatycznej – nie miała tu przy tym charakteru wąsko rozumiane- go biurokratycznego instrumentu sprawowania władzy przez wyalienowane elity (lub miała go w niewielkim stopniu), stanowiąc za to spontaniczny wy- raz haseł wyzwolenia ekonomicznego praktycznie najbiedniejszego skrawka obu Jugosławii – w zasadzie od lat 30. XX wieku (czyli bardzo późno), poprzez etap antyfaszystowskiego entuzjazmu wojennego, w istocie do samego końca Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek144 istnienia Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii (SFRJ) (1991). Nie- wielka liczba merytorycznie nowatorskich tekstów, poza pismami Milovana Đilasa (1911–1995) (uznanego tu za ideologa jugosłowiańskiego, a później „rewizjonistę” o czarnogórskiej świadomości), przy dużym nasyceniu mate- riału dokumentacyjnego doraźną publicystyką, a licznych utworów literackich (również od lat 30.) frazeologią lewicową, obrazuje bardziej stan „zrewolto- wanej świadomości” trzech pokoleń „działaczy rewolucyjnych” niż teorety- ków. Nawet jak na warunki całej dużej części „postosmańskiej” Słowiańszczy- zny miała ona jednak wyjątkowy rozmach i zasięg społeczny. Z trzech wyróżnionych konotacji samego pojęcia – jako ideologii, ruchu społecznego i zinstytucjonalizowanego ustroju – do 1943 roku dominowało ujęcie pierwsze, natomiast wszystkie trzy za punkt wyjścia obierały zawsze fundamentalną kwestię własności (prywatnej lub społecznej). Charaktery- styczne jest spowodowane czynnikami politycznymi, sięgające prawie półwie- cza opóźnienie czarnogórskiej myśli socjalistycznej względem macierzystej dla niej serbskiej. Nim jednak rozpoczęła jakiekolwiek oddziaływanie, obecna była już zalążkowo w strukturze regulowanej przez ponadplemienne zbory własności czarnogórskich „wspólnot wojennych”, chronionej przed nadmier- ną kumulacją dóbr materialnych. Dodatkowo w sferze etycznej przeciwdziałał jej skanonizowany prawnie etos heroicznego honoru (→ čojstvo i junaštvo) dyskredytujący wszelki zbytek i nierówności. Z drugiej zaś strony aż do czasu reformatorskich rządów Petara II Petrovicia Njegoša (1813–1851) członko- wie poszczególnych plemion za wyraz wolności uważali zachowanie prawa do przemocy bez jakiejkolwiek formalnej kontroli władzy zwierzchniej. W dzie- dzicznym księstwie (od 1852 roku) czarnogórskim Danila I (1826–1860) zamieszkałym przez niewiele ponad 100 tysięcy mieszkańców większość cierpiała chroniczny głód (w ramach krwawej zemsty niszczono też zasiewy; często broń wymieniano na zboże), istotnym źródłem ich dochodu były na- pady (na jednej z dwóch bitych dróg) na karawany kupieckie pośredniczące między Dubrownikiem i Sandżakiem, a rzemiosło nie istniało w ogóle. Do połowy stulecia niemal nie funkcjonował system monetarny, do lat 60. nie było zawodowych lekarzy, a zamknięcie we własnych siedzibach i nieobec- ność cudzoziemców nie pozwalała na porównanie standardów życia, z czasem możliwe dopiero po liczniejszej emigracji do Serbii. W monarchii (1860–1918, uznana niepodległość państwowa od 1878 roku) księcia Nikoli I Petrovicia (1841–1921) początkowo cała gospodarka uzależniona była od bazarów w przygranicznych miastach Turcji, roszczenia terytorialne opiewały głównie na jakiekolwiek płodne tereny równinne (m.in. by wyżywić naród planowano osuszenie Jeziora Szkoderskiego po wyrwaniu go z rąk turecko-albańskich), i nawet coraz bardziej despotyczna władza monarchy uznawana była za uza- sadnioną – troską o minimalny dobrobyt ludu żyjącego z prymitywnej hodow- li w kraju zyskującym populację miejską dopiero po 1878 roku. Wszystkie te „preindustrialne” elementy nie stwarzały przesłanek do wczesnego rozwoju świadomości radykalizacji stosunków ekonomicznych – umożliwiły go dopiero Socjalizm (Czarnogóra) 145 procesy na przełomie stuleci: rozrost kapitału handlowego (niemal wyłącz- nego w tym kraju), penetracja ze strony zagranicznych kompanii kupieckich, banków i drobnego przemysłu (głównie z miast austriackich i Triestu), a na wsi i wśród drobnomieszczaństwa związany z tym rozwój lichwy. Dominacja finansowa pośredników handlowych i słabość industrializacji (w branży spo- żywczej, leśnej i tytoniowej – tej ostatniej zmonopolizowanej przez wenecjan) w połączeniu ze służącymi jedynie polityczno-wojskowemu podporządkowa- niu dotacjami rządu Rosji – co wzmocniło i tak silne rusofilstwo – oraz posłu- giwanie się do 1906 roku wyłącznie obcą (austriacką) walutą rysowały pełen obraz państwa w stanie gigantycznego zadłużenia wewnętrznego i zewnętrz- nego (→ kapitalizm). Rosnące od lat 60. XIX wieku zaangażowanie polityki serbskiego dworu w sprawy czarnogórskie zaowocowało m.in. także równoległym przepły- wem idei demokratycznych formułowanych w środowisku potężniejszego sąsiada, dla którego politycznych przywódców niezależna władza w Cetinju stanowiła tylko marginalny fenomen historycznego anachronizmu. Wyzwo- lenie chłopstwa w 1833 roku, a później rozwój miast i kontakty z krajami zachodnimi uczyniły z Serbii naturalnego sprzymierzeńca w militarnych i „cywilizacyjnych” walkach z wpływami osmańskimi, ale również zaplecze ruchów reformatorskich w życiu wewnętrznym. Pierwsze pokolenie Ser- bów zyskało wiedzę o ideach socjalistycznych w latach 60. w Rosji i krajach niemieckojęzycznych (→ socjalizm – Serbia), uczestnicząc jeszcze w ramach tej samej organizacji (Ujedinjena omladina srpska – zrzeszającej studentów i rzemieślników) w procesie polaryzacji na frakcje liberalną (→ liberalizm – Serbia) i „społecznie zaangażowaną”, której wyrazicielem stał się już w la- tach 70. Svetozar Marković (1846–1875) (dyskusje dotyczyły skali równo- ści i granic wolności). Z jednej strony krytyka w tym nurcie skierowana była w stronę systemu prawnego dynastycznego państwa z jego biurokratyzacją i przywilejami (np. łącząc się z postulatami republikańskimi – Dragiša Sta- nojević, 1844–1918), z drugiej przywoływała „w kraju powszechnej nędzy” myśl utopijną o eklektycznym charakterze – od Pierre’a-Josepha Proudhona, Ferdinanda Lassalle’a, Louisa Blanca do Nikołaja Czernyszewskiego, Dmitrija Pisariewa, Piotra Ławrowa i ostatecznie Karla Marksa. Szczególnie oddzia- ływanie Czernyszewskiego było w pierwszej fazie istotne, przez prace Mar- kovicia wpływając na świadomość pierwszych „spóźnionych” socjalistów w Czarnogórze (on sam dostrzegał jej specyfikę społeczno-ekonomiczną). Sednem tej świadomości zawartym w „myśli krytycznej” było przeświadcze- nie, że zewnętrznemu wyzwoleniu spod panowania tureckiego winna towa- rzyszyć gwarancja wewnętrznych wolności i sprawiedliwość ekonomiczna. Gdy zaś myśl ta staje się ideologią w programie federalistycznej Partii So- cjaldemokratycznej, częściej od narodników są już przywoływani „interna- cjonalistyczni” teoretycy niemieccy, zwłaszcza w okresie II Międzynarodówki (po 1899) – i echa tego także brzmią u autorów czarnogórskich, w wariancie bardziej „stosowanym” niż poszukiwawczym. Dylemat wyboru dominanty Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek146 narodowej bądź międzynarodowej i w Serbii, i w Czarnogórze rozwiązywany jest przy tym jako walka o interesy narodowe pod sztandarem emancypacji klasowej. W obu przypadkach warunki społeczne sprzyjały dobrej recepcji rosyjskich koncepcji socjalizmu agrarnego (→ agraryzm) – z obecnością pierwiastków anarchistycznych (→ anarchizm) i apersonalistycznym nastawieniem na wspólnoty rolne; także poglądów emigracji rosyjskiej w Szwajcarii – podkre- ślających odrębność „wschodniej drogi” do egalitaryzmu z pominięciem fazy kapitalistycznej, co pokazały dodatkowo rozczarowujące rezultaty działań Ko- muny Paryskiej. Ludowe państwo, partia i mgliście pojęty samorząd (popular- ny wśród chłopstwa) stały się „ideami celowymi”, w które wcieliły się ideały wolności, równości (materialnej), braterstwa, rozumu i postępu (→ postęp). Element polityczno-prawny i obywatelski, już przez Marksa zdyskredytowa- ny względem wyzwolenia ekonomicznego (od-przedmiotowienia pracy), został natomiast zbagatelizowany szczególnie w krajach nieuprzemysłowio- nych. Podziały na odłamy kadrowo-radykalne i socjaldemokratyczne prze- biegały zresztą od lat 80. na identycznych zasadach, tylko z przesunięciem czasowym, kolejno tak samo w Rosji, Serbii i wreszcie Czarnogórze. Ostatni przypadek jest tu raczej wtórny i charakteryzuje się wysokim stopniem rady- kalnej działalności oddolnej, podczas gdy socjaliści serbscy musieli oscylować między francusko-niemiecką teorią (i prozachodnimi tendencjami w polity- ce), organicystyczno-nacjonalistycznymi wizjami swego ludu i wymagania- mi politycznymi wobec Rosji, gdzie urzędowa carska ideologia nierzadko we fragmentach zlewała się z ideami „organicznego postępu”. W Czarnogórze czasów przedjugosłowiańskich rolę „okcydentalizującą” odgrywała konser- watywna Austria, a wpływ rosyjski uwidaczniał się na poziomach oficjalnym i świadomości potocznej. Dla czarnogórskiej lewicy schyłku XIX wieku waż- na była także idea równoprawności w przyszłej federacji państwowej, którą oferowali jej serbscy socjaliści – jak Dimitrije Tucović już z początkiem XX wieku – wbrew celom wielkopaństwowym belgradzkiej monarchii (odrodze- niu rozległego „carstwa Dušana” na mocy „prawa historycznego”). I wreszcie, w obu tych bliskich krajach lewicowe ideologie rozwijały niemal wcześniej nieobecną kulturę polityczną, łącząc kilka produktywnych idei w celu ich wyrwania ze stanu zacofania – nawet kosztem paradoksalnego powrotu do stanu pierwotnego, atutu łączącego narodnicką utopię z zachodnimi wizjami samoorganizacji, z akcentem wszak na dobrobyt materialny, a nie czystą wol- ność (→ nowoczesność). Chociaż Manifest komunistyczny był w końcu lat 70. dostępny w serbskiej edycji w cetińskiej księgarni, nie wywołało to jeszcze wyraźnych reperkusji. Jedynie dzięki zabiegom inspektora szkolnego Vasy Pe- lagicia (1833–1899) w czasopiśmie „Crnogorac” ukazywały się teksty o Ko- munie Paryskiej; zachodnie i wschodnie idee socjalistyczne popularyzował też mniej znany autor Dušan Brkanović. Po tym, jak w 1905 roku pod groźbą pozostania ostatnim absolutnym wład- cą Europy książę Nikola (król od 1910) ogłosił konstytucję, szybko zaczął Socjalizm (Czarnogóra) 147 traktować wszystkie opozycyjne organizacje jako antypaństwowe i już wtedy grupy czarnogórskich studentów w Belgradzie żądały od niego wyzwolenia uwięzionych demokratów (Riječ crnogorske univerzitetske omladine, 1905). To właśnie środowisko, wydając kolejne odezwy, zapoczątkowało anarchi- styczne akcje zbrojne (bombaška afera), których efektem były represje sprzy- jające radykalizacji poglądów i penetracji kręgów wszystkich „niezadowo- lonych elementów” przez serbskich emisariuszy komunistycznych. Chociaż kolejne procesy (1909 – stracenie sygnatariuszy statutu organizacji walczą- cej „o wolności obywatelskie i równość”) przynosiły wzrost liczby więźniów i protesty poza Czarnogórą, realnie dopiero od ok. 1910–1912 roku zauwa- żalne są początki ruchu robotniczego, ograniczonego z powodu nieobecno- ści liczącego się przemysłu, i – co za tym idzie – nieposiadającego na razie własnej periodyki. Dopiero w 1911 roku w Belgradzie założono czarnogórski organ socjalistów „Naprijed”. Szeroko relacjonowano dwudniowy bunt mary- narzy w Boce Kotorskiej (1918), którym na 40 okrętów i do garnizonów do- starczano socjalistyczną prasę. Region ten jako jedyny miał też tradycje ruchu związkowego. Po rewolucji październikowej we wschodnioeuropejskich partiach le- wicowych słabnie poparcie dla nurtu socjaldemokratycznego, a rośnie dla zwolenników zbrojnego rozwiązania sprzeczności klasowych (→ rewolucja). Sterowanie światowym ruchem robotniczym zapoczątkowane przez leninow- ską III Międzynarodówkę (1919) – data zbieżna ze zjednoczeniem formacji jugosłowiańskich (od 1920 roku w ramach Komunistycznej Partii Jugosła- wii – Komunistička partija Jugoslavije, wespół z młodzieżówką SKOJ – Savez komunističke omladine Jugoslavije) – źle odbiło się na aspiracjach lokalnych środowisk komunistów. Początkowo w dokumentach zjednoczeniowych nie uznawano odrębności narodowych, pisząc o „klasowej jedności trzech ple- mion w jednej nacji”, co dotykało nie tylko Czarnogórców. Imperialistycz- na faza rozwoju kapitalizmu wymagała ponadto wprowadzenia dyktatu- ry proletariatu przemysłowego i wywłaszczeń w przyszłej radzieckiej republice Jugosławii, tymczasem w patriarchalnej Czarnogórze aktywiści skazani byli na działalność wśród zadłużonych chłopów i niepiśmiennych chłopek (przez zakładanie wspólnot typu „Seljačka samopomoć”), do końca lat 30. liczba robotników w 24 zakładach nie przekroczyła 1400, miejsc pracy na 1000 mieszkańców było 16-krotnie mniej niż w Serbii, koszty transpor- tu przez skaliste pasma górskie były ogromne, banki niedokapitalizowane, a warunki pracy i płacy naznaczone wyzyskiem. Pierwsze lata po zjedno- czeniu przyniosły aktywność strajkową (głównie w rzemiośle, np. obuwnic- twie), krótkotrwały sukces wyborczy, propagowanie zdobyczy radzieckiej Rosji czy demonstracje przeciw drożyźnie – co poskutkowało w końcu dele- galizacją KPJ w 1921 roku i zakazem publikacji partyjnej prasy (której i tak w Czarnogórze nie zdążono uruchomić). W tymże roku do kraju wraca z Ro- sji Vukašin Marković (1874–1943) – absolwent teologii oraz medycyny, „za- wodowy rewolucjonista” i mąż rewolucjonistki francuskiej, publicysta, bliski Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek148 (lecz skompromitowany „awanturnictwem”) współpracownik Lenina i praw- dopodobnie jedyny południowy Słowianin uczestniczący w ludowej rewolucji 1926 roku w Chinach – sam prezentujący się następująco: „Moją rodziną jest proletariat całego świata, nie mam ani łyżki, ani kota. Moją narodowością jest ludzkość” (V. Marković, Autobiografija, 1928). We wspomnieniach świadków pozostał jako wielbiciel Lenina, będącego dlań „jednocześnie Spartakusem, Campanellą, Stieńką Razinem i Tomaszem Morusem”. W ojczyźnie rozpo- czął trzyletnią działalność partyzancką, przeszedł przez stalinowski proces w radzieckiej Rosji i wyszkolił licznych następców – sowietofilów działających w brygadach komunistycznych w Hiszpanii (duży udział Czarnogórców – czę- ściowo przybyłych tam z ZSRR) czy w Albanii. Tuż przed jego powrotem na rodzinną ziemię upadła pierwsza na wybrzeżu adriatyckim, trwająca 403 dni „czerwona komuna” w Petrovcu, która na własną rękę przeprowadziła refor- mę rolno-finansową. Na łamach krótkotrwale ukazującego się legalnego pisma „Radni narod” (1927–1928, podtytuł „List radnika i seljaka”) oferty socjalizmu i sami jego przedstawiciele ukazywani są jako realne „inkarnacje ideologii pro- letariackiej” (anonim, Jovan Tomašević – inkarnacija proleterske ideolo- gie, 1928) – atrakcyjne zwłaszcza dla „walecznej młodzieży” zrzeszonej w związkach sportowych. Czarnogórska KPJ jako jedna z nielicznych wolna była raczej od walk frakcyjnych, reprezentując linię pryncypialną, daleką od reformizmu. Jej członkowie często jednak formułowali ją nie tyle w duchu marksistowskiej teorii społecznej i frazeologii na przykład „wspólnej ojczy- zny robotników”, ile w języku „sprawiedliwości moralnej”, etyki życia pu- blicznego i tradycyjnego rusofilstwa – bez głębszej wszak wiedzy o realiach życia w Rosji. W proklamacjach kierowanych do narodu na początku lat 30. przywódcy formułowali m.in. żądania utworzenia radzieckiego typu repu- bliki oraz zaniechania międzynarodowej interwencji przeciw Krajowi Rad, anulowania podziału kraju na banowiny, a nawet nawoływali do niezwraca- nia pieniędzy bankom i prywatnym pożyczkodawcom. Krótkotrwały rozwój publicystyki lewicowej o pewnych ambicjach teoretycznych nastąpił dopiero w pierwszej połowie lat 30. („Razvršje”, „Valjci”, „Granit”; także almanachy młodzieżowe). Związani z nią Đordje Lopičić (1910–1942) czy Stojan Cerović (1888–1943) byli klasycznymi żarliwymi społecznikami o demokratycznym usposobieniu; drugi z nich, literaturoznawca i frankofil, studiował na Sor- bonie oraz w Belgradzie i mimo oddania sprawie narodowej był erudytą i działaczem kulturalnym wspomagającym różne środowiska w Królestwie SHS (działał jednak głównie w Nikšiciu). Wielu debiutujących przyszłych or- ganizatorów życia politycznego w SFRJ nie posiadło mimo wszystko solidnej wiedzy teoretycznej i – jak powojenny premier i przewodniczący parlamentu Socjalistycznej Republiki Czarnogóry Blažo Jovanović (1907–1976) – nieza- leżnie od zasług i funkcji często uważanych było tylko za powierzchownych ideologów. Po tragicznych konfrontacjach z władzą jugosłowiańskiej monar- chii z lat 1932, 1935 i 1936 i akcjach strajkowych następuje ideowy zwrot Socjalizm (Czarnogóra) 149 w łonie miejscowej KPJ, bowiem z większym niż dotychczas wsparciem lud- ności artykułuje ona konieczność walki o zwycięstwo socjalizmu jako także nowej formuły ułożenia stosunków między narodami, w szerszym froncie społecznym. Zakładano biblioteki i koła samokształceniowe, a dominującym nurtem literackim stała się krytyczna socijalna književnost – bardzo wyrazista na całym tle jugosłowiańskim. Przeważającej części jej twórców bliska była postawa społecznego propagandysty broniącego „pochodu głodnych, woła- jących o chleb i sprawiedliwość” oraz „robotnic śniących o kozach i krowach każdemu dających mleka / i czystych wymytych zębach” przed przemocą „Pana Monokla / przeliczającego za stołem zyski z kapitału” (R. Ratković, Po- tucalo, 1935; Pečalbarke, 1936; Beatriča, 1937). Nikola Lopičić (1909–1945) czy Janko Đonović (1909–1991) (programowy wiersz Crnci i Crnogorci) wy- kreowali podobne obrazy, a umocowane w pracach teoretycznych poglądy na sztukę Milana Bandovicia (b.d.) (Književnost kao socijalna funkcija, 1938), szczególnie zaś Radovana Zogovicia (1907–1986) (Formalizam i objektivizam pod maskom naprednosti, 1940) ukształtowały całą późniejszą formację po- koleniową wierną idei polityzacji kultury literackiej, której uosobieniem stał się właśnie Zogović. Jego fanatyczne oddanie społecznie zaangażowanemu postępowemu realizmowi, polemiki z Miroslavem Krležą (1893–1981) i funkcja dogmatycznego arbitra ideologicznego po wojnie – przy dużym talencie poetyckim – utwierdziły stereotyp „czarnogórskiego socjalizmu” w sferze idei jako skrajnie lewicowego, zsowietyzowanego „natchnionego kapłaństwa rewolucji”. Cały świadomościowy kontekst powstania socjalistycznej Jugosławii z Czarnogórą jako jej istotnym symbolicznym („wolnościowym” – slobodarski) fragmentem wiązał się z etosem titowskiej partyzantki. KPJ była jedyną nie- podzieloną partią, która przetrwała okupację (w Czarnogórze także włoską), ale w roli organizatora powstań antyfaszystowskich z programem społecz- nym występowała stopniowo – ostrożnie i koniunkturalnie, nie chcąc tracić w walce sojuszników o innych poglądach. Ilustrują to liczne jej odezwy uza- leżnione od chwilowego układu międzynarodowego, jednak słowo-klucz „so- cjalizm” (widziane przez pryzmat sytuacji wojskowej w ZSRR) po 1942 roku będzie w nich stale obecne – w przypadku czarnogórskim nawet przedwcze- śnie. Po stłumionym powstaniu z 1941 roku, nieporozumieniach w łonie partii na tle strategii wojskowej, utworzeniu marionetkowego państwa i sukcesach ruchu czetnickiego aż do kapitulacji Włoch niemożliwe okazało się aktywne działanie. W programie ruchu narodowowyzwoleńczego z jesieni 1941 roku obecne już wszak były hasła stworzenia „demokratycznej władzy ludowej” i równouprawnienia kobiet (de facto w prawach wyborczych dokonanego tu po raz pierwszy w historii, niedługo po tym ruszyła akcja kursów społecznie dokształcających – choć i tak twierdzono że czarnogórskie bojowniczki są najbardziej wyemancypowane w całej Jugosławii). Lewicowi partyzanci – by pokazać swą odrębność – próbowali stosować w swym gronie nawet restryk- cyjno-ascetyczny wewnętrzny kodeks zasad karzący „za zerwanie dojrzałej Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek150 śliwki bez zezwolenia właściciela”. Po przełomowych decyzjach prawnych Antyfaszystowskiej Rady Wyzwolenia Narodowego Jugosławii (Antifašističko veće narodnog oslobođenja Jugoslavije – AVNOJ) z listopada 1943 roku i ufor- mowaniu nowych władz jugosłowiańskich w periodykach „Narodna borba”, „Riječ slobode” czy „Pobjeda” otwarcie pisano już o ich społeczno-gospodar- czych i kulturalnych zamiarach z powoływaniem się na marksistowsko-le- ninowską teorię (w myśl Engelsowskiego „od utopii do nauki”). Stało się to możliwe pod skrzydłami potężnej armii wyrosłej jako jedna z niewielu w Eu- ropie z sieci oddziałów partyzanckich, a nadzór władzy ludowej nad przemia- nami (np. „wywłaszczeniem uwłaszczonych”) szybko stał się też nadzorem nad „zdrajcami ludu” – zwykle po prostu nieakceptującymi programu socja- listycznego. Ważny dla Czarnogóry problem rolny został rozwiązany – jak i potwierdzenie praw kobiet – konstytucją z 1946 roku, mówiącą o „przy- należności ziemi do tych, którzy ją obrabiają” (jednak kolektywizacja z lat 1947–1952 zakończyła się fiaskiem). Lokalną specyfikę w wielu kwestiach doktrynalnych ukazują liczne publiczne zachowania „gospodarza kraju” przez ponad dwie powojenne dekady Blažo Jovanovicia (1907–1976), który, choć bezprzykładnie komunistyczny fundamentalista poddany dyscyplinie i hierar- chii, przywiązany był do wolnościowej „epickiej” postawy przejętej z trady- cji junackiego honoru i etyki ludowego egalitaryzmu. W marksizmie widząc „sprawiedliwość i prawdę”, wychwalał Petara II Petrovicia Njegoša jako autora narodowego eposu Gorski vijenac (jak wielu Czarnogórców znał go w całości na pamięć) i „patrona oraz współtowarzysza walki na sztandarach titowskiej ludowej armii” (B. Jovanović, wykład rocznicowy w Cetinju, 1947). Ów ro- mantyczny „apostoł socjalizmu” i rusofil wygłaszający wielogodzinne mowy jeszcze podczas okupacji słał umoralniające, pełne junacko-marksistowskiej frazeologii „listy do plemion” na podobieństwo posłań władyki Petara I, a już jako partyjny władca socjalistycznej republiki tysiącami otrzymywał indywi- dualne prośby o wsparcie finansowe – dokładnie takie, jakie wystosowywa- ło poprzednie pokolenie do króla Nikoli. Jego dogmatyczna wiara w mono- lityczną partię i społeczeństwo, bezkompromisową jednomyślność, planową gospodarkę i światopoglądowe „światło nauki” (→ racjonalizm) nałożyła się na patriarchalną nieczułość na sprawy jednostkowe i postępujące w latach 60. rozczarowanie „anarchią, korupcją i protekcjonalizmem”, dla których sam w kraju stworzył warunki. Z dzisiejszej perspektywy patrząc, polityczne dzieło socjalizmu samorzą- dowego Tity nie byłoby możliwe bez rezultatów konfliktu z Biurem Informa- cyjnym Międzynarodówki Komunistycznej w 1948 roku, a ten mógłby przy- brać inny obrót, gdyby nie wpływ na kluczowe wówczas decyzje Czarnogórca Milovana Đilasa – z całym bagażem jego ideowych poglądów, także później- szych. Za cztery fundamentalne osiągnięcia titowskiej polityki jego współ- cześni uznawali stworzenie masowej (nie sekciarskiej) partii, ogłoszenie „suwerennej rewolucji” i „jugosłowiańskiej drogi do socjalizmu”, instytucjo- nalizację „socjalistycznej samorządności” i per analogiam współorganizację Socjalizm (Czarnogóra) 151 ruchu państw niezaangażowanych (→ titoizm). Tych zdobyczy nie dałoby się już uzyskać siłami studentów, nielicznych robotników, bezrolnych chłopów, drobnych rzemieślników i miejskich sierot – dawnej bazy socjalistów, lecz wy- siłkiem aparatu partyjno-państwowego. Rolę w nim Đilasa, którego „organicz- na” czarnogórskość musiała być kamuflowana przez funkcję jednej z czterech najważniejszych osób w jugosłowiańskim państwie do 1954 roku, komentuje się ambiwalentnie aż do dziś, gdyż jest on postacią niewygodną z każdej per- spektywy ideologicznej. Choć nie był w ścisłym sensie socjologiem, filozofem czy politologiem, stworzył ogromny zbiór tekstów z pogranicza tych dziedzin, w których ideologia socjalistyczna („klasyczna” i jugosłowiańska) zajmuje jedno z centralnych miejsc. Jego bezpośredni konflikt z kręgiem Tity w 1954 roku odczytywany jest dziś również przez pryzmat wielu z tych – nie zawsze spójnych – dzieł. Jako wyposażony w heroiczne cechy swego narodu (i pasję filologiczną) przedwojenny komunista o buntowniczej i ambitnej osobowo- ści, od początku działalności podawał w wątpliwość jedność marksistowskiej teorii i praktyki, angażując się w radykalne i dyskusyjne inicjatywy. Podczas walk partyzanckich popadał w „odchylenie lewicowe”, do skrajności oddawał się kultowi Stalina (a później jego satanizacji), by po odbyciu wieloletnich wyroków jawnie ogłosić się dysydentem i socjaldemokratą. Jako marksista wyróżniał się oczytaniem na tle całej wyższej kadry KPJ, gdzie poza Borisem Ziherlem (1910–1976) nie było początkowo umysłów filozoficznych, a jedy- nie znawcy ekonomii politycznej i teorii socjalizmu (działacze partyjni często sami byli tłumaczami rosyjskich tekstów). Stąd jego nacisk położony już od lat 40. na fundamentalne kwestie pojęciowe wywoływał ferment w kręgach praktyków ideologicznych i przysłużył się wynikowi polemik radziecko-jugo- słowiańskich końca dekady. Przygotowując się do partyjno-państwowej od- powiedzi na zarzuty Międzynarodówki, próbował już wyjaśniać mechanizmy przekształcenia radzieckiego socjalizmu w państwowy kapitalizm, nie ma- jąc jednak z kolei wiedzy ekonomicznej, lecz za to dogłębnie czytając samego Stalina. Przed jego śmiercią sam uważał się za ortodoksyjnego stalinistę, toteż rozprawę ze swym – znanym osobiście – autorytetem przeprowadził rzetel- nie, począwszy od jego „klasycznej” redakcji Historii WKP(b). Późniejsza ety- kieta „zdolnego pisarza, którego zniszczyła polityka” towarzyszyła Đilasowi także w Czarnogórze, do której kierowany był przez partię jako zaufany Tity z dwiema nieudanymi misjami w latach 1941–1942. Jego lewicowy „pragma- tyczny fanatyzm”, używany zwłaszcza podczas wojny „dla dobra zbiorowej moralności”, uczynił początkowo z idei socjalizmu przedmiot dogmatycznego kultu, by następnie zakwestionować ją w analizie filozoficzno-socjologicznej jako przesłankę do degeneracji w postaci dominacji zdemoralizowanej nowej klasy biurokratycznej. Pojmując następnie socjalizm globalnie, ale w sposób antropologiczny – poprzez kategorie wolności, ideałów, sensu, ofiary czy nie- śmiertelności, stał się jednym z jego pośrednich – formalnie długo nieuznawa- nych – reformatorów, co też ujął w jednym z wywiadów w formule: „Nie jest dla mnie istotna władza, lecz idee”. Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek152 Misje Đilasa do wojskowego dowództwa w ojczyźnie naznaczone były jego odpowiedzialnością za przedwczesne dekretowe ogłoszenie fazy antyim- perialistycznej rewolucji społecznej jeszcze podczas powstania przeciw okupantom i za tolerowanie masowych morderstw na setkach także poten- cjalnych zwolenników czetników (nawet członkach własnych rodzin, także w nieokiełznanym duchu tradycyjnej wendety). Obwiniany o ekstremizm, brak umiejętności strategicznych i prowokowanie wojny domowej pod socja- listycznymi hasłami, tłumaczył się sytuacyjną indywidualną interpretacją aktualnej platformy NOB (Narodnooslobodilačka borba, ‘walka narodo- wowyzwoleńcza’), którą również przecież sam Tito przekraczał, powołując na krótko swoje brygady proletariackie. Trzy lata po wojnie będzie już na szybkiej drodze do rewizji poglądów: w jego poświęconym pracy agitacyjnej drobiazgowym referacie na przełomowym V Zjeździe KPJ (1948) pobrzmie- wają jeszcze co prawda echa propagandowej retoryki (rozprawa z frakcjami, hartowanie przez walkę i naukę, idea socjalistycznego patriotyzmu, walka z mistycyzmem, idealizmem i solipsyzmem w filozofii itp.), jednak praw- dziwie polemiczny duch przemawia przez równoległy „antymoskiewski” 150-stronicowy referat samego Tity, na który Đilas miał intelektualny wpływ (autentyzm każdej rewolucji, jugosłowiańskie osiągnięcia w organizacji pań- stwa wielonarodowego, idea współrządzenia, niesprawiedliwe oskarże- nia wielkomarksistów, praktyczne zastosowanie marksistowsko-leni- nowskich cytatów). Przygotowania do odparcia stalinowskich zarzutów obejmowały – przy pomocy innego Czarnogórca Dragutina Lekovicia (1919– 2013), późniejszego studenta Raymonda Arona (1905–1983) – kweren- dy i studia nad 70-letnią historią polemik marksistów w Rosji i Niemczech w celu zastosowania ich rezultatów w zaplanowanej na kilka lat krytyce ra- dzieckiego etatyzmu, monolityzmu i hegemonizmu. Większość tych prac Đilas poznał z drugiej ręki. Na celowniku wkrótce znalazła się też cała teoria dyktatury proletariatu oraz leninowska koncepcja nadrzędnej i hie- rarchicznej partii, co niedługo miało poskutkować wprowadzeniem w SFRJ systemu samorządów pracowniczych i „uzwiązkowieniem” nowego ZKJ. Đi- lasowi będzie też odtąd towarzyszyć „piętno Bernsteina” – zarzut, iż baga- telizuje ostateczny cel bezklasowego społeczeństwa, wierząc w moc samej socjalistycznej idei w ruchu, interwencyjnego działania. Podkreśla się nie- raz, iż ideę tę, wobec braku sprawdzonych historycznych wzorów socjalizmu poza radzieckim, mógł zsyntezować w duchu wyższej niż „materialno-biu- rokratyczna” ambicji czarnogórskiego „humanizmu bojownika”, mentalności heroicznego obrońcy wszelkich pokrzywdzonych wspólnot – właśnie „etycz- nego socjalizmu”. Między możliwymi – choć często wtórnymi – inspiratorami tej postawy wymienia się także Michaiła Bakunina (1814–1876) (likwidacja państwa wraz z „arystokracją funkcjonariuszy”) i wspomnianego Eduarda Bernste- ina (1850–1932) (odrzucenie dialektyki jako „algebry rewolucji” i czystego materializmu), Lwa Trockiego (1879–1940) (antybiurokratyzm i krytyka Socjalizm (Czarnogóra) 153 centralistycznego „wyalienowanego socjalizmu” – procesy trockistów Đilas poznał z książki Živojina Pavlovicia (1898–1941) oraz później bezpośred- nio z materiałów w Moskwie), rosyjskich syndykalistów, Różę Luksemburg (1871–1919) (demokratyzm społeczeństwa socjalistycznego), brytyjskich labourzystów (kontakty osobiste z walijskim politykiem Aneurinem Bevanem (1897–1960); po 1956 roku już nie określał się jako komunista, lecz socjal- demokrata). Podczas konfrontacji w 1948 roku rozbieżności z towarzyszami radzieckimi były jeszcze przez niego formułowane językiem socjalistycz- nego internacjonalizmu („autonomia”, „konsultacje”, „samostanowienie”, „równoprawność” czy „suwerenne prawo”), lecz w atmosferze zimnowo- jennej retoryki płynącej z Kraju Rad stopniowo dostosowywał do niej swą terminologię („kontrrewolucja, despotia i system kastowy” w ojczyźnie so- cjalizmu – VI Zjazd KPJ, 1952, „zamęt ideowy i zastój duchowy” itp.). W Czar- nogórze odsetek zwolenników krytycznej wobec Jugosławii decyzji ZSRR był bardzo wysoki, toteż po zmianie kursu w Belgradzie jej liczni „dogmatyczni” działacze zostali dotknięci surowymi represjami w obozach pracy i nawet Blažo Jovanović musiał upominać się o partyjną litość nad krajem, choć po po- padnięciu Đilasa w niełaskę w 1954 roku był z kolei jednym z pierwszych, któ- rzy go – i to właśnie jako Czarnogórca – potępili. Cztery lata wcześniej wbrew obawom kierownictwa uchwalono ustawę o radach pracowniczych (w myśl starego hasła „Fabryki – robotnikom!”). Do decyzji tej znów przekonał m.in. Đilas, choć źródła koncepcji leżały w utopijnej myśli Proudhona (także Johan- na Gottlieba Fichtego i Svetozara Markovicia dodefiniowanej jako urzeczy- wistnienie „wspólnoty wolnych wytwórców”), którą Tito później wielokrot- nie publicznie kamuflował w wypowiedziach typu „nie wymyśliliśmy nowego modelu socjalizmu, tylko twórczo rozwinęliśmy jego podstawy” (ku „efek- tywnej humanizacji” itd. – w programie Związku Komunistów Jugosławii, ZKJ z 1958 roku podkreślano już zasadę wolnego podziału dochodu, potem wpro- wadzono referenda pracownicze). Panował zresztą w kwestii każdego strate- gicznego autorstwa wyjątkowy kult umysłu Tity, co poświadcza choćby poezja Dušana Kosticia. Lista problemów zawartych w kolejnych nieprawomyślnych tekstach Đilasa z lat 1952–1954 pogrążała ich autora coraz bardziej: kwestio- nowanie walki klas, fenomen zamaskowanego pasożytnictwa, wolność ekono- miczna wspólnot (ten postulat z przemówienia w Titogradzie w 1953 roku), nadrzędność prawa w socjalizmie, detechnokratyzacja, konieczność istnienia dwóch partii socjalistycznych, rezygnacja z celów ostatecznych, a partii ze ste- rowania siłami wytwórczymi; uznał też wreszcie za Bertrandem Russellem, że „nie są teraz ważne nowe idee, lecz idea wolnego myślenia” (M. Đilas, Kon- kretno – 1953), a „nowe idee to zawsze idee mniejszości” (tenże, Nove ideje, 1954) w kraju, któremu „to właśnie komuniści przywrócili młodość i piękno” (tenże, Savez ili partija, 1954). Po nadzwyczajnym plenum KC ZKJ osądzają- cym obszernie ustami wszystkich kluczowych funkcjonariuszy poglądy Đila- sa i zwalniającym go z wszelkich funkcji nastąpiło samowykluczenie z partii i współpraca z wydawcami na Zachodzie. W Nowej klasie (wyd. ang. 1957) Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek154 wyostrzył dotychczasowe poglądy, choć ich związek z koncepcjami Trockie- go czy Nikołaja Bucharina dopiero sam zaczął sobie uświadamiać. Odsiadując już kilkuletni wyrok (za „wrogą propagandę”, wraz z pozbawieniem stopnia generała), z wydarzeniami węgierskimi w tle, zyskał niezasłużenie opinię an- tykomunisty, za którego nigdy się nie uważał (deklarował stanowisko pośred- nie „demokratycznego socjalisty”). Wspomniana praca zawiera krytykę ko- munistycznej powszechnej „negacji wolności”, zawłaszczania wypracowanej przez robotników wartości dodatkowej przez biurokrację polityczną (termin „nomenklatura” jeszcze nie funkcjonował). W Społeczeństwie niedoskonałym (pisane w więzieniu Nesavršeno društvo, wyd. ang. 1969) od podważania teo- rii leninowsko-stalinowskiej przechodzi do rozprawy z podstawami samego marksizmu – zgłębiając też fizykę i biologię, a nie stroniąc od argumentów egzystencjalistów, Benedetto Croce, Leszka Kołakowskiego, a nawet Nikoła- ja Bierdiajewa. Ta eklektyczna wizja rozprawy z „naukowością” marksizmu pełna jest przykładów wprzęgania przez niego zdeformowanej prawdziwej nauki do obrony rewolucyjnych praktyk budowy socjalizmu i „dialektyczne- go” uzasadniania stosowania przemocy, a swą własną metamorfozę ideową autor uzasadnia czarnogórskim przysłowiem: „Nie wie nigdy człowiek, w ja- kiej wierze umrze”. Polemizuje również z idealizowaniem przez Simone de Beauvoir „pierwotnych wspólnot” zadowalających się minimum życiowym, argumentując iż właśnie Czarnogórcy, będąc takową, nie pozbyli się bynaj- mniej „głodu, nienawiści i śmierci”. Dostrzega także możliwą wspólnotę „wa- lijskich górników i czarnogórskich chłopów” w nowej prywatno-państwowej gospodarce mieszanej. Prócz tego proroczo przewiduje spowalnianie rozwoju zjednoczonej Europy bez rynku rosyjskiego (czekającego na swego reforma- tora), komercjalizację życia w Jugosławii, „rewolucję menedżerów” i upadek idei federacyjnej. W dodatku przyznaje się do współautorstwa projektu sa- morządowego, dojrzałego w 1949 roku po lekturze 3. tomu Kapitału – po- mysłu przewidującego tylko ściąganie podatku z niezależnych wytwórców, choć i dostrzega jego stopniowe wynaturzenia: „patriarchalny demokratyzm, filantropijną frazeologię i iluzjonizm” (tenże, Nesavršeno društvo). Próbuje też – jako były „dogmatyk przemocy” – mierzyć się z poglądami Gandhiego, afirmując jego pokorę we współpracy i „egzystencjalny humanizm” idei spo- łecznej równości. W bardziej osobistej już książce Tamnica i ideja (1984) Đilas podsumo- wuje swą drogę do nieosiągalnego kolektywnego ideału w specyficzny spo- sób – przeciwstawiając wszelkie formy przemocy sile wiary w samą ideę. Ma ona zdolność do wszelakiego wcielania się w ludzi i organizacje, czekając jako „mądra i chytra” na swój czas ofensywy. Jej niezniszczalność i totalność gwarantować ma praktyka twórcza niepozwalająca ulegać sceptycyzmowi, dzięki czemu staje się „ideą-bitwą, ideą-wojną, ideą-życiem” i jako „zdrowa” musi w końcu znaleźć zastosowanie. Idee polityczne nakierowane na zmia- nę stosunków międzyludzkich i niemające obiektywnej wartości „muszą być stosowane ostrożnie” z powodu przyzwyczajenia człowieka do egzystencji Socjalizm (Czarnogóra) 155 w ustalonych wspólnotach. Z tego też powodu – „skłonności rozumu do ide- ologizacji” obrony własnego kolektywu – idea naczelna winna łączyć się tyl- ko z uniwersalną kategorią życia. Idea socjalizmu jest wówczas utożsamiana z wolnością, najatrakcyjniejszym jego przymiotem („absolutna wiara w nie- absolutną ideę”, ale też „idea, która nie ma litości nad tymi, którzy ją zrodzi- li”) (tenże, Tamnica i ideja). Dalej prowadzi to do implikacji etycznych i eko- nomicznych: społeczeństwo ma rozwiązywać konflikty na drodze prawnej, a „niewolniczo-feudalną” tzw. własność społeczną socjaliści powinni zastąpić grupową. Skoro „wszystko wyszło inaczej niż w teorii”, a ludzki byt społeczny jest „wieloutopijny” – prawdziwy wyznawca „czystej utopii moralnej” może odnaleźć spełnienie tylko w świecie socjalizmu pluralistycznego . Siłę dają mu w tym jego narodowi patroni: „Njegoš wzmacniał mój umysł poezją czerpiącą ze (…) stuletnich kosmicznych cierpień, a wojewoda Marko [Milja- nov] zobowiązywał swą poetycką etycznością (…), bym nie zdradził jego i swojej Czarnogóry” (tenże, Crna Gora kao zavičaj, 1976). Dylematy związane ze zróżnicowaniem form pracy, dochodu i zysku miały o wiele bardziej praktyczny wymiar w codziennej rzeczywistości titowskie- go państwa (z jego autorytarną modernizacją, dyktaturą partycypa- cyjną czy bolszewickim protestantyzmem, jak nazywali ją zachodni politolodzy). Jego istnienie przyniosło Czarnogórcom „złoty okres” rozwoju przemysłowego, urbanizację, tysiące awansów społecznych, powszechne wykształcenie. Tematem tabu był za to brak pluralizmu politycznego, lecz rekompensowano go zaspokajaniem apetytów konsumpcyjnych i tolerancją w sferze kultury. Ponadto kilku kolejnych czarnogórskich decydentów – Ve- selin Đuranović (1925–1997) czy Veljko Milatović (1921–2004) – wiodło ży- cie w miarę ascetyczne, co też chroniło ich przed niepokojami społecznymi. Jednopartyjny system socjalistyczny nie przerwał tu wreszcie dawnych tra- dycji demokratycznych ani nie musiał rugować istotnych konkurencyjnych wzorców ustrojowych. W latach 70., gdy międzynarodowe naciski zelżały, lansowano obsesyjnie – ze źródeł belgradzkich – zsakralizowany obraz roz- winiętej idei samorządowej. Choć przejęta bezpośrednio z Komuny Paryskiej (bez uwzględnienia jej krytyki ze strony Marksa) i wprowadzona w warun- kach półrzemieślniczych, jawiła się jako oryginalny lokalny koncept „wielkie- go skoku” o ambicjach światowych. Akcentowali to Tito czy Edvard Kardelj (1910–1979), a powtarzały związkowe i regionalne czarnogórskie zjazdy oraz aktywiści: samorządność jako praktyczna szkoła socjalizmu (a samorządow- cy – jego bojownicy), urzeczywistnienie Marksowskiej republiki pracy, hu- manizm samorządowych stosunków produkcji, zastosowanie marksizmu „bez jego cytowania”, twórcza walka poglądów itp. Jedynie w końcu dekady zaczę- to dostrzegać i odpowiednio nazywać „uzurpacje centrów mocy finansowej” (banków, ubezpieczeń, handlu) oraz „gospodarczy separatyzm narodowych republik”. Rozpoczęły się filozoficzne dysputy na temat relacji „socjalizm – liberalizm” (tzw. razgovori na Tari), ale z trybun zjazdowych nadal brzmiały apele o „walkę idei przeciw nauce mieszczańskiej” czy odrzucenie „socjalizmu Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek156 z epitetami”. W 1977 roku powstał w Nikšiciu pierwszy badawczo-dydaktycz- ny Instytut Marksizmu i Samorządności Socjalistycznej (Odsjek za marksizam i socijalističko samoupravljanje), ukazywało się czasopismo „Praksa”. Stan kryzysowy po śmierci Tity (1980) ogarnął również Czarnogórę, gdzie szcze- gólnie niepokojące stało się dla władz rozwarstwienie dochodów, choć partyj- ne dokumenty nadal przeciwstawiały mu stałe ideologiczne loci communes. Mimo urzędowego potwierdzania systemu monopartyjnego komuniści zyski- wali wieloraką polityczną konkurencję już od 1989 roku, co jednak nie prze- szkodziło im – i postsocjalistom – wielokrotnie wygrywać późniejszych wybo- rów aż do chwili obecnej. Rozliczenia personalne i ideologiczne postępowały słabo, głównie inicjowane przez środowiska nowych partii „narodowych”, co nakładało się na podsycane antagonizmy czarnogórsko-serbskie. Biurokracja partyjna w dużej części dokonała samouwłaszczenia, a teoria demokratycznej kontroli nad produkcją przegrała na nieokreślony czas z modelem neolibe- ralnym. Antysocjalizm zyskał też aktywniejszego sprzymierzeńca w kręgach cerkiewnych – jeszcze przed ogłoszeniem niepodległości państwowej Metro- polia Czarnogórsko-Nadmorska sfinansowała edycję (1997) rosyjskiej książ- ki Igora Szafarewicza Социализм как явление мировой истории (1977), do której wstęp metropolita Amfilohije (ur. 1938) opiera na figurze „instynktu śmierci i zniszczenia” negującego człowieka, Boga i historię. Jak czytamy, jest to pierwsza na tych terenach książka w ten sposób przedstawiająca socjalizm w byłym środowisku „marksistowsko-bolszewicko-titowskim (…), w okresie postmarksistowskim z jego duchowym, moralnym, ekonomicznym, społecz- nym i politycznym chaosem” (Amfilohije [Radović], Socijalizam – poriv ka smr- ti i uništenju, 1997) (→ sekularyzacja) . Kompleks idei socjalistycznych funkcjonował początkowo w Czarnogórze jako synonim sprawiedliwości i dumy w tradycjonalistycznym i słabym eko- nomicznie społeczeństwie. Ich praktyczna realizacja wiązała się z wpływa- mi filozofów, ideologów i polityków serbskich, rosyjskich oraz niemieckich, a tradycja lewicowego radykalizmu warunkująca połączenie idei wolności i wyrównania krzywd w dogmatyce socjalizmu leninowsko-stalinowskiego nałożyła się szybko na walkę antyfaszystowską i instytucjonalizację idei przez władze partyjno-państwowe SFRJ. Lokalny dyskurs teoretyczny nie zdążył się rozwinąć poza doraźną publicystyką i literaturą piękną, chociaż wysoki stopień „świadomości klasowej” Czarnogórców przyniósł im opłacalne efek- ty w warunkach socjalizmu samorządowego. Na trwałe za to wpisała się do tradycji myśli socjalistycznej ewoluująca w czasie refleksja Milovana Đilasa – najbardziej znanej postaci wśród jej krytycznych reformatorów. Leković D., Milovan Đilas i socijalizam. Filozofsko-istorijska razmatranja, Podgorica 2010; Radonjić R., Aporije socijalizma, Podgorica 1996; Radonjić R., Socijalizam u Crnoj Gori, Podgorica 2013. Lech Miodyński Socjalizm (Macedonia) 157 SOCJALIZM (Macedonia) Popularność idei socjalizmu na gruncie macedońskim, jak w wielu innych miejscach Europy, łączyła się z zachodzącymi w XIX wieku przemianami eko- nomicznymi i postępującym rozwojem gospodarki kapitalistycznej (→ kapi- talizm). Powodem radykalizacji postaw społecznych było poczucie wyzysku i niesprawiedliwa dystrybucja dóbr materialnych. Na prowincji macedońskiej źródłem niepokoju była stagnacja i utrzymywanie przestarzałego sposobu go- spodarowania. Gwałtowne ubożenie ludności wymuszało mniej lub bardziej radykalne zmiany funkcjonowania członków wspólnoty. W bardzo słabo roz- winiętym cywilizacyjnie regionie Bałkanów część populacji poszukiwała za- trudnienia poza interiorem, w lepiej prosperujących aglomeracjach imperium osmańskiego, później w dynamiczniej rozwijających się miastach Grecji, Ser- bii czy Bułgarii (→ pečalbarstvo). Wraz z rozwojem inwestycji, gdy z różnych przyczyn (peryferyjne usytuowanie, uboga sieć komunikacyjna, niedostatek ważnych dla gospodarki złóż naturalnych) nie istniały gwarancje spodziewa- nych zysków, wędrówka „za chlebem” objęła również liczną grupę rzemieśl- ników. Akty sprzeciwu i kontestacji wszystkich sfer społecznych dotyczyły również kwestii ograniczonego dostępu do oświaty (→ oświata) i sposobu obsadzania posad nauczycielskich (kwestionowanie kurateli duchowieństwa greckiego, później bułgarskiego, czy – w późniejszym jeszcze okresie – serb- skiego). Ideowi socjaliści, programowo składający obietnice walki o skuteczne zabezpieczenie praw publicznych, ochronę przed wyzyskiem i poprawę wa- runków egzystencji, przede wszystkim koncentrowali się jednak na wypra- cowaniu rozwiązań politycznych kwestii narodowej. W mniemaniu działaczy progresywny ideowo charakter doktryny uzasadniał jedyny – konfrontacyjny sposób rozwiązania kwestii macedońskiej, czyli przygotowanie i doprowadze- nie do wybuchu narodowej/ludowej (→ naród) rewolucji społecznej (→ re- wolucja). Członkowie Македонска работничка група (1893), nieformalnie stowarzyszeni z Bułgarską Robotniczą Partią Socjaldemokratyczną, wskazy- wali na prymarny charakter proponowanej koncepcji wolnościowej: „Potrze- ba systematycznej propagandy, nieustannej aktywności wszystkich działaczy, którym leży na sercu ideał wyzwoleńczy (…) owe młode siły, przepojone za- sadami socjalizmu rewolucyjnego, wniosą nowe elementy do walki wyzwo- leńczej… Naszą dewizą będzie: Wyzwolenie Macedonii jest dziełem samych Macedończyków” (Нашата програма, „Революция”, София 1895, бр. 1). Później podobne doktrynalne ujęcie proponowali przywódcy organizacji We- wnętrzna Macedońska Organizacja Rewolucyjna (Внатрешна македонска револуционерна организација – VMRO) (1893). Ruch socjalistyczny w Macedonii, w XIX wieku części składowej imperium osmańskiego, nie miał silnej i licznej reprezentacji przywódczej i członkow- Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek158 skiej. Istniejące od połowy wieku zorganizowane, ale różne w sensie taktycz- nym formy walki o niezależność i powstanie wolnego bytu państwowego nie były pochodną spójnego planu działania. Rozdrobnienie grup aktywistów, funkcjonowanie kilku centrów decyzyjnych (Saloniki, Sofia, Skopje, Rosja), niejednorodność taktyki działania, a także konieczność dostosowywania ak- tywności do okoliczności sytuacji polityczno-społecznej powodowała rota- cję liderów i członków, zawieszanie lub wygaszanie ich działalności. Upływ czasu, długoletnie oczekiwanie na sposobność, by towarzystwa, stowarzysze- nia, partie socjalistyczne zrealizowały programy wolnościowe prowadzące do ostatecznego rozprawienia się z despotyzmem tureckim były powodem radykalizacji działań i eksponowania ich rewolucyjnego charakteru. Socjali- ści, ze względu na ideologiczne zobowiązania, odrzucali w uwolnionej z każ- dego rodzaju niewoli ojczyźnie porządek rojalistyczny. Idealizacja właśnie takiego rozwiązania systemowego wynikała z przekonania, że Macedonia przestanie wtedy być obiektem pożądania nieuczciwych graczy politycznych i kapitalistycznych wyzyskiwaczy (→ kapitalizm). Wybór formy ustrojowej miał również ideową przesłankę – wyeliminowanie zbędnego, maksymalnie anachronicznego ustroju monarchistycznego. Jednocześnie zakładano, że pro- ponowany porządek republikański jest formą przechodnią i etapem w docho- dzeniu do doskonalszej formy urządzenia społecznego uniwersum. Pierwszej, skromnej liczebnie platformy wymiany poglądów politycznych, której główny animator, Vasil Glavinov (1869–1929), miał ambicje, by syste- mowo i w wymiarze masowym propagować idee socjalistyczne, nie udało się przekształcić w samodzielną organizację. Glavinov, od 1887 roku z powodów politycznych i ekonomicznych mieszkający w stolicy Bułgarii, należał do dzia- łającego w Sofii towarzystwa Братство (1892). Orędownik i krzewiciel socja- lizmu, zwłaszcza w środowisku emigrantów macedońskich, w 1894 roku wstąpił do Bułgarskiej Robotniczej Partii Socjaldemokratycznej (Българската работническа социалдемократическа партия – BRSDP), by po jakimś cza- sie wprowadzić do jej struktur kierowaną przez siebie nieformalną grupę – Македонската работничка социјалистичка група (1894). Preferowany przez Glavinova kierunek aktywności, już w fazie inicjalnej, został skrytyko- wany przez bułgarskich socjaldemokratów i uznany za niebezpieczny przejaw macedońskiego separatyzmu. Obawiano się, że wzorem radykalnych ruchów i w tym wypadku chodzi o rewoltę, podczas gdy członkowie macedońskiej grupy, m. in. Nikola Karev (1877–1905), Аndon Šulev (1874–1956?), Аtanas Razdolov (1872–1931), twierdzili, że wzniecenie powstania/rewolucji wyma- ga przygotowań, stosownej agitacji na miejscu, w środowisku ludu. Powstanie zbrojne miałoby ich zdaniem sens tylko wówczas, gdy bunt będzie udziałem reprezentantów różnych warstw ludności, świadomie domagających się zmia- ny warunków życia, odzyskania wolności. Wbrew perturbacjom i sporom par- tyjnym „macedońska grupa robotnicza”, jak określali się zainteresowani, ogło- siła program ideowo-polityczny na łamach pisma „Революция”, tytułu ukazującego się w Sofii od 1895 roku. W oświadczeniach prasowych akcento- Socjalizm (Macedonia) 159 wano, że wyzwolenie jest i musi zostać osiągnięte bez wsparcia z zewnątrz, własnym sumptem, by mogła ukonstytuować się niepodległa Macedonia (Нашата програма, „Револуция”, София 1898, бр. 1). Odrzucano współpra- cę z członkami organizacji Врховниот македонски комитет (1895–1905), np. Dimitarem Rizovem (1862–1918) i Andrejem Lapčevem (1866–1933), którym zarzucano oportunizm, zabieganie o względy w kręgach dworskich carskiej Rosji, podczas gdy „Rosja nie ma interesu w powstaniu jeszcze jedne- go niezależnego państewka bałkańskiego, gdyż znajdą się w nim owe demo- kratyczne elementy i zwrócą się przeciw swojej wyzwolicielce, aby pokonać panujący w niej despotyzm” (Кой ще ни освободи?, „Революция”, 16 VIII 1895, бр. 8). Kwestionowano działania dyplomatów europejskich i bułgar- skiego księcia Ferdynanda. Negatywnie oceniano rolę bułgarskiego egzarcha- tu, środowisko kleru angażującego się w proces asymilacji ludności macedoń- skiej z macierzą bułgarską. Jednocześnie w tekście pojawił się wątek idei internacjonalizmu, wskazanie, że współpraca z serbskimi, chorwackimi i sło- weńskimi rewolucjonistami skutecznie zdyskredytowałaby szowinistyczną propagandę szerzoną przez rodzimych i obcych przeciwników socjalizmu: „Poza koniecznym wsparciem ruchu macedońskiego przez wszystkich rewo- lucjonistów z półwyspu, równocześnie należy zdecydowanie przeciwstawić się szowinistom, którzy chcą przyłączenia Macedonii. Wspólna walka bałkań- skiej demokracji na rzecz gnębionego i zniewolonego narodu macedońskiego szybciej doprowadzi do momentu jego wyzwolenia” (Борбата против Турция, „Революция” 1895, бр. 1). Środowisko emigrantów skupione wokół Vasila Glavinova – zamiennie mieniące się także skrajnymi rewolucjonistami i republikanami, ludzie „uskrzydleni wolnościowymi nurtami wieku” – dekla- rowało przygotowanie mas ludowych do przeprowadzenia reform społecz- nych, ale też zakładało, że „w swojej systematycznie prowadzonej walce bę- dziemy propagować również ideę utworzenia niezawisłej republiki Macedonii” (Нашата програма, „Револуция”, София 1898, бр. 1). Wykluczano poszuki- wanie sojuszników w środowisku burżuazji bałkańskiej, które zdaniem ide- owców popierałoby wyzwolenie Macedonii wyłącznie po to, aby poszerzyć strefy wpływów gospodarczych i zyskać finansowo na operacji politycznej. Glavinov i członkowie „macedońskiej grupy robotniczej” w 1898 roku zaanga- żowali się w wydawanie pisma „Политическа свобода”, organu macedoń- skich rewolucjonistów-socjalistów. W pierwszym numerze zamieszczono Програмата на македонските револуционери-соцjалисти, w którym okre- ślono cel działania – pełne polityczne i ekonomiczne wyzwolenie narodów zamieszkujących Macedonię i region Odrin (tur. Edirne). Przyszłe państwo macedońskie, zgodnie z planami grupy, miało być „na modłę szwajcarską” fe- deracją o ustroju republikańskim, w pełni politycznie i ekonomicznie nieza- leżną od Turcji. W kilkunastopunktowym Отворено писмо до македонските револуционери ustalono sposób funkcjonowania „bałkańskiej Szwajcarii” (okręgi – kantony będą całkowicie samodzielnie regulować sprawy wewnętrz- ne; kraj neutralny; pełna równość obywateli; wybór oficjalnego języka zależy Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek160 od większości, która się nim posługuje; w urzędach możliwość posługiwania się trzema językami najczęściej używanymi w okręgu; wolny handel między kantonami; oświatą zawiadują gminy; o kwestiach cerkiewnych decydują wierni; przewodniczący kantonu jest wybierany w wyborach pośrednich na pięć lat (Македония за Македонците, „Политеческа Свобода”, София 1898, бр. 7). Zamieszczane na łamach gazety materiały ideologiczne, propagandowe były kolportowane w Macedonii. Działacze współpracujący z Glavinovem do- magali się, aby w akcjach uświadamiania czytelników podkreślać, że walka o wolność polityczną nierozerwalnie łączy się z krytyką złej gospodarki i eko- nomii. Dla wzmocnienia pozycji myśli socjalistycznej w regionie rozważano wypracowanie ewentualnego sojuszu partyjnego w ramach federacji bałkań- skiej. W listopadzie 1909 roku Glavinov zaczął redagować nowe pismo, dwuty- godnik ukazujący się w Bitoli „Работническа искра” (z podtytułem „Защитник на работническите интереси в Турция”). Wydawcom zależało na dotarciu z przesłaniem socjalistycznej prasy także do Macedonii Odrińskiej. Ogółem w latach 1909–1911 ukazało się 49 numerów gazety. W programowym arty- kule Нашите задачи podkreślano, że obowiązkiem socjalistów jest budzenie i formowanie w duchu prawd socjalistycznych nie tylko umysłowości robotni- ków macedońskich, ale także tureckiej klasy robotniczej. W mniemaniu socja- listów doskonalenie form współpracy z postępowymi organizacjami robotni- czymi przyczyniało się zarówno do wzrostu poziomu świadomości klasowej proletariatu lokalnego, jak i ogółu światowej klasy robotniczej. Budzicielski charakter i programowo socjalistyczny profil gazety, przywilej krzewienia wiedzy i podstaw „socjalizmu naukowego” miał wzniecić iskrę „socjalistycznej wiedzy, by w ten sposób rozwiewać mgłę i zapobiegać błądzeniu młodego i nie- doświadczonego ruchu robotniczego” (Нашите задачи, „Работническа искра” 1909, бр. 1). Posługując się charakterystyczną retoryką, redaktor na- czelny Glavinov i zespół współpracowników przestrzegali przed kontaktami z politykami – „fałszywymi prorokami”, którzy zakładają maskę „socjalisty”, aby zdobyć zaufanie robotnika (Нашите задачи, „Работническа искра” 1909, бр. 1). Po rewolucji młodotureckiej w piśmie ukazały się krytyczne ko- mentarze na temat nowej władzy i samej konstytucji (określanej mianem ag- rarno-begowskiej), ponieważ nic nie wskazywało na możliwość utworzenia federacji autonomicznych narodów w imperium tureckim; uważnie przyglą- dano się wypowiedziom, w których w zakamuflowany sposób powracano do idei Wielkiej Turcji. W sierpniu 1910 roku ukazał się tekst Младотурците и безоръжаването. Bałkańska socjaldemokracja i reprezentanci proletariatu tureckiego zaprotestowali przeciwko umacnianiu się wpływów zwolenników „wielkiej Turcji, Bułgarii czy Serbii”, apelując o „wyczyszczenie Turcji z rozbój- ników” i zintensyfikowanie działań na rzecz powstania federacji bałkańskiej (http://www.strumski.com/books/ pdf). Równolegle z gazetą wydawano tytu- ły Biblioteki Iskry Robotniczej. Pierwsza publikacja, Работнически катехизис (1909), ukazała się w języku bułgarskim i tureckim. W artykule wstępnym 4. numeru gazety Партиите и работниците Glavinov scharakteryzował Socjalizm (Macedonia) 161 organizację jako ciało przedstawicielskie reprezentujące nie tylko robotni- ków, ale także drobnych kupców, rzemieślników i właścicieli gospodarstw rol- nych, czyli – jak rzecz ujęto ogólnie – drobnej burżuazji. W styczniu 1910 roku Glavinov wraz z kilkoma członkami partii uczestniczył w I Bałkańskiej Konfe- rencji Socjaldemokratycznej. W tym samym roku, bez powodzenia, pracowano nad powołaniem Otomańskiej Socjaldemokratycznej Partii w Salonikach. Pod- kreśla się, że Glavinov sceptycznie podchodził do pojawiających się propozy- cji, by negocjować z władzą turecką na przykład warunki autonomii politycz- nej dla Macedonii; złagodził stanowisko, mając nadzieję, że zamierzająca reformować Turcję młodoturecka władza zaakceptuje projekt funkcjonowa- nia Macedonii w planowanej federacji bałkańskiej, co ostatecznie doprowa- dziłoby do zrealizowania planu odzyskania niezawisłości. W okresie wojen bałkańskich Glavinov przeprowadził się do Bułgarii. W 1920 roku uczestni- czył w formowaniu się Centralnej Komisji Еmigracyjnej przy KC Bułgarskiej Partii Komunistycznej, a później Emigracyjnego Związku Komunistycznego. Po terrorystycznym zamachu, próbie zgładzenia cara bułgarskiego w cerkwi św. Niedzieli (1925), Glavinov był przesłuchiwany, ale nie postawiono mu za- rzutów. Ostatecznie wycofał się z działalności publicznej. Zapowiedź wypraco- wania wspólnej koncepcji na temat zasad funkcjonowania przyszłej wolnej Macedonii w publikacjach: Програмата на македонските револу ционери- соцjалисти i Отворено писмо до македонските револуционери (1898) nie powiodła się, nie zdołano również wypracować stanowiska dotyczącego inte- gracji narodowej i regulacji stosunków społecznych. Po dwóch latach na pierwszym zjeździe socjalistów w Kruševie (1900) Dimo Hadži Dimov wydał oświadczenie o woli współpracy z Внатрешна Македонска Револуционерна Организациjа (VMRO). Działacze traktowali poparcie czynu rewolucyjnego przez ludność prowincji macedońskiej jako kapitał ideowy wzmacniający toż- samość ideową „mas ludowych” i zapowiadający ostateczne uwolnienie ludz- kości od przesądów etnosowych na rzecz usposobienia do walki o wolność ekonomiczną i społeczną. Po klęsce powstania ilindeńskiego grupa socjalde- mokratów macedońskich, nie chcąc dopuścić do ostatecznego rozłamu we VMRO, doraźnie wspierała tę organizację jako ugrupowanie Lewica VMORO (Вътрешната Македоно-Одринска Революционна Органи зация), podkre- ślając na kongresie w Rile (1905) potrzebę „przyspieszenia ideowego”, by strategia walki narodowowyzwoleńczej i klasowej mogła przynieść oczekiwa- ne rezultaty. Słabość socjalistów macedońskich wynikała z rozproszenia, dezintegracji ruchu, braku doświadczonych liderów zdolnych do odrzucenia doraźnych działań i narzucenia taktyki realizowania długofalowego, spójnego planu zmierzającego do utworzenia sprawnie funkcjonującego państwa (sa- modzielność, autonomia, federacja, konfederacja). Na przełomie 1910 i 1911 roku (Saloniki) socjaliści macedońscy zdecydowali się wziąć udział w pracach założycielskich partii socjaldemokratycznej. Ostatecznie, ze względów ide- owych (protest przeciw propagandowej strategii zachęcającej do politycznej gry z ducha szowinistycznie, nacjonalistycznie zorientowanym separaty- Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek162 zmem) i ambicjonalnych (marginalizacja propozycji ze strony ówcześnie dzia- łających największych partii na Bałkanach: socjaldemokratycznych Serbii, Bułgarii oraz socjalistycznej carogrodzkiej), projekt zarzucono. Jeszcze przed zakończeniem pierwszej wojny światowej, w 1917 roku, Dimitrija Čupovski (1878–1940) ogłosił programowy tekst Балканска Федеративна Демократска Република – Балканот за балканските народи, w myśl które- go każda nacja stanowiłaby o sobie: „My, Macedończycy, którzy bardziеj niż inni wycierpieliśmy, wzywamy was, wszystkie narody bałkańskie, do porzuce- nia starych sporów, do zjednoczenia i przyłączenia się do naszego ogólnobał- kańskiego rewolucyjnego programu wspólnej walki, nieustającego boju o po- wstanie Bałkańskiej Federacyjnej Demokratycznej Republiki”. W składzie nowego sfederowanego organizmu miały znaleźć się: Macedonia, Albania, Czarnogóra, Grecja, Serbia, Bułgaria, Chorwacja, Bośnia i Hercegowina, Słowe- nia, Tracja. Socjaliści serbscy, chorwaccy i słoweńscy przed wybuchem po- wstania ilindeńskiego nie formułowali opinii w sprawach macedońskich. Po klęsce i stłumieniu rebelii opowiadano się za prawem Macedonii do ukonsty- tuowania autonomicznego, równoprawnego organizmu państwowego w ra- mach przyszłej konfederacji państw bałkańskich. Liderzy narodowych partii potępiali agresywną politykę własnych rządów i rządów państw sąsiedzkich niekryjących zamiaru aneksji ziem macedońskich. Udzielenie wsparcia Mace- dończykom było obowiązkiem solidarności ideowej, ale także wynikało z pragmatycznej kalkulacji, oceny sytuacji politycznej na Bałkanach. Dimitrije Tucović (1881–1914), jeden z przywódców Socjalistycznej Socjaldemokra- tycznej Partii Serbskiej (→ socjalizm Serbia) i redaktor pisma „Радничке новине” (1897–1941, nieregularnie), przeciwnik ekspansjonizmu terytorial- nego, sformułował tezę, że Macedonia i Tracja powinny razem z Serbią, Bułga- rią, Rumunią, Grecją, Czarnogórą, Albanią i Turcją stworzyć Federację Repu- blik Bałkańskich. Poszukiwanie innego rozwiązania uznał za zbyteczne i niebezpieczne, skazujące Macedonię na dramat ofiary – na jej zagarnięcie w całości przez któregoś z sąsiadów (stanowisko Socjaldemokratycznej Partii Serbii, której przywódcą był Dimitrije Tucović; parafraza cytatu Dimitrije Tu- covicia bez szczegółowego przypisu – Д. Зографски, Македонското прашание и историските распаќа, кн. 6, 1986). Interesującą rolę w historii ruchu socjalistycznego i propagowaniu idei so- cjalistycznych na Bałkanach i w Macedonii odegrał Goce Delčev (1872–1903). Jego światopogląd wykazuje zbieżności z myślą serbskiego działacza Svetoza- ra Markovicia (1846–1875), zwolennika utopijnego socjalizmu Czernyszew- skiego oraz idei marksistowskich, czy Bułgara Christo Botewa (1846–1876), propagatora idei socjalizmu utopijnego, wybranych aspektów materializmu dialektycznego i socjalizmu naukowego – ich praktykowanie przejął później Dimityr Błagojew (1856–1924), doceniając znaczenie i rolę myśli socjalistycz- nej (→ socjalizm – Bułgaria; → socjalizm – Serbia). Relacje macedońsko-buł- garskie w biografii Delčeva odzwierciedlają skomplikowaną naturę procesów historycznych. Działacz agitował o „odzyskanie” Macedonii i jej autonomię Socjalizm (Macedonia) 163 bez przyłączania kraju do Bułgarii. Odrzucał współpracę i pomoc działaczy z Върховен комитет (1895–1905), czemu dał wyraz w trakcie spotkania (1896) z generałem Danaiłem Nikołaewem (1852–1942), podkreślając, że nie akceptuje widocznego protekcjonalizmu czy zapędów Komitetu i emi- gracji do rządzenia Macedończykami i ich sprawami (В. Димитър, Местото на Гоце Делчев в Македонското освободително движение, „Македонско дело. Гоцев брой”, год. III, Виена, 4 V 1928). Jego bliski współpracownik, G’orče Petrov, tak scharakteryzował ideowe credo Delčeva: „W małym kraju, jakim jest Macedonia, nie ma dość miejsca dla idei o światowym zasięgu, ta- kich, które rodzą się w wielkiej Francji czy niezmierzonej Rosji. Nie może więc też wydać na świat swojego oryginalnego zbawcy. Tutaj walczy się z jednym dzikim przeciwnikiem – Turkiem, siłą. (…) Co do socjalizmu Delčeva – jest taki, jak jego czyny” (Гоце Делчев и неговото значение во македонската револуционерна организациjа, 1919). W ujęciach bułgarskich, szczególnie w pierwszych latach komunistycznej dyktatury, w portrecie Goce Delčeva eksponowano zaangażowanie w walkę z wyzyskiem i przyznaniem należnych praw uciskanemu ludowi, co prowadziło do uznawania go za wiernego, odda- nego, uczciwego i godnego naśladowania patriotę macedońskiego, który re- alizuje testament ideowy socjalistów w sprawie wyzwolenia swojej ojczyzny i powstania ludowej republiki, która byłaby organiczną częścią składową fe- deracyjnej republiki bałkańskiej (Д. Кьосев, Предговор, w: Г. Делчев, Писма и други материали, София 1967). Deklaracja akcesu federacyjnego Delčeva była postrzegana jako zapowiedź symbolicznej jedności regionu i jednocze- śnie wola zrzucenia przez naród macedoński odium separatyzmu, ideowej kości niezgody dzielącej i antagonizującej kraje bałkańskie. Osobistością, która wpłynęła na formowanie światopoglądu socjalistycz- nego także w Macedonii, był założyciel Bułgarskiej Partii Socjaldemokra- tycznej (Българска социалдемократическа партия) Dimityr Błagojew. Od 1897 roku był on aktywnym członkiem Пловдивско македонско-одринско дружество, gdzie pełnił funkcje przewodniczącego, później zastępcy. Goce Delčev starał się przekonać Błagojewa, by ratując w kryzysowej sytuacji Върховен Македонски Комитет, stanął na czele organizacji. Błagojew, uczestnicząc w VI Kongresie Macedońskim (Sofia, maj 1899), podkreślił, że ideowo kwestia macedońska musi pozostać na dalszym planie ze wzglę- du na wagę i konieczność wspierania idei utworzenia federacji bałkańskiej (Г. Делчев, Съчинения, т. 20, 1964). W niektórych publicznych wystąpieniach podkreślał, że pochodził z miejscowości Zagoričane, więc nie jest Bułgarem, lecz Macedończykiem, macedońskim Słowianinem (pytany, kim są Bułgarzy z jego rodzinnej miejscowości, odpowiadał, że sami określają siebie „chrześci- janami”). Dodawał, że wspiera działania na rzecz samodzielności kraju. Władze Ludowej Republiki Macedonii (1945–1991), wchodzącej w skład Federacyjnej Ludowej Republiki Jugosławii, zaakceptowały (w imię brater- stwa i jedności) dominującą rolę komunistów. Mimo że na I Kongresie Frontu Narodowowyzwoleńczego Jugosławii (sierpień 1945) zadeklarowano zgodę Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek164 na funkcjonowanie w jego ramach organizacji partii i ugrupowań politycz- nych, w tym partii socjalistycznej, to realizowanie wspólnej ideowej koncepcji dotyczącej nowego ustroju, w duchu praktyk tzw. demokracji ludowej, ozna- czało wyłączność projektu autorstwa działaczy komunistycznych. W latach 1953–1991 powołano Socjalistyczny Związek Ludu Pracującego Macedonii. Podstawowym założeniem tej masowej organizacji były propagandowe ak- cje na rzecz wspierania autokratycznego, jednopartyjnego systemu władzy. We wszystkich republikach obowiązywała doktryna polityczna, społeczna, kulturalna początkowo wzorowana na modelu radzieckim. Zmierzanie do „socjalizmu”, „budowa socjalizmu” oznaczałо „studiowanie prawidłowości so- cjalistycznego budownictwa (...), gdzie socjalistyczny ustrój po raz pierwszy w historii stał się rzeczywistością” i mogło przyjmować bardziej drastyczne formy działania niż w stalinowskiej rzeczywistości. Dookreślenie „socjalistycz- ny” (np. ustrój, władza) w przyszłości miał zastąpić człon – „komunistyczny”. Przez dekadę, mimo konfliktu, a później zerwania ścisłej współpracy Josipa Broza Tity ze Stalinem, nie odstąpiono od zasad pozwalających kontrolować, regulować i w razie odstępstw – piętnować przeciwników porządku socjali- stycznego/komunistycznego. W 1972 roku Tito w trakcie spotkania z człon- kami kierownictwa partii zwracał uwagę na jedność socjalistów: „Mam wielo- letnie doświadczenie i chcę powiedzieć, że kwestię wewnętrznych stosunków w Partii zawsze stawialiśmy na pierwszym miejscu… W waszej republice rów- nież dochodzi do negatywnych zjawisk; macie nacjonalizm, wroga partyjne- go… musicie z tym skończyć” (Државен Архив на Република Македониjа, ф. 427 ЦК КПМ/ СКМ, к. 178, а.е. 3, 90–101). Rozwój kultury socjalistycznej, szczególnie literatury, był o tyle skompli- kowany, że tworzono ją w języku, który został dopiero skodyfikowany, a po- sługiwanie się tworzywem labilnym nie zawsze szło w parze z koniecznością praktykowania tzw. metody socrealistycznej. Inwazja strategii agitacyjnych, plakatu politycznego już na początku formowania się kanonu macedońskiej kultury/sztuki/literatury narodowej, dyskwalifikowała indywidualne style. Formuła realizmu socjalistycznego (1948–1945), pozbawiająca twórcę moż- liwości decydowania o priorytetach (niezawisłość, nadrzędna rola funkcji es- tetycznej), skazywała go na odgrywanie roli animatora działań traktujących literaturę jako narzędzie w walce o zrealizowanie celów politycznych i społecz- nych. W 1946 roku ukazał się zbiorowy tom poetycki Песни, którego autorami byli: Aco Šopov (1923–1982), Slavko Janevski (1920–2000), Blaže Koneski (1921–1993), Gogo Ivanovski (1925–2004), Lazo Korovski (1927). Ta sama formuła została wykorzystana w przypadku tomiku wierszy Šopova i Janev- skiego Пруга на младоста (1946). Janevski, twórca pierwszej powieści ma- cedońskiej Село зад седумте jасени (1952), w „poprawionej” wersji Стебла (1965), w duchu nowej epoki tworzył dla dzieci: Пионери, пионерки, бубачки и шумски ѕверки (1946), Милиони џинои: приказни за Петгодишниот план (1948). Pozostawało to w jawnej sprzeczności z ideowym odwołaniem do romantyzmu jako emanacji pionierskiego zaangażowania w budowanie Socjalizm (Serbia) 165 socjalistycznej ojczyzny i socjalistycznego społeczeństwa („Културен живот” 1968, год. XIII, бр. 3: J. Бражански, Години на постоjан подем; С. Кулjан, Стопанските организации и научно-истражувачка деjност; (tekst nie- podpisany), Критички согледувања на релациjата комуна-култура). Wy- mownym i wysokiej próby estetycznej komentarzem literackim wczesnej fazy istnienia Socjalistycznej Republiki Macedonii jest mikropowieść Luana Staro- vy (1941) Време за козите (1993). W Republice Macedonii (1991) programy oparte na ideologii socja- listycznej ogłosiłо kilka partii. Działacze Соцjалистичка партиjа на Македониjа (1990) deklarują ideowe powinowactwo z masową organizacją Социјалистички сојуз на работниот народ на Македонија (1953–1991), która w przeszłości realizowała polityczne i propagandowe zadania doktryny socjalistycznej jako jedynej ustrojowej formy państwowości. Z kolei członko- wie Социjалдемократски соjуз на Македониjа (1990) uznają, że kontynuują tradycję zarówno tego związku robotniczego, jak i Соjуз на комунистите на Македониjа (1952–1991), integralnej części Związku Komunistów Jugosła- wii. Partia jest członkiem Międzynarodówki Socjalistycznej i członkiem Partii Europejskich Socjalistów. W 2005 roku powstała Нова социjалдемократска пaртиjа, programowo nawiązująca do dziedzictwa Związku Komunistów Ma- cedońskich. Делчев Г., Писма и други материали, избрал и приготовил за печат Д. Кьосев, Cофия 1967; Зографски Д., Македонското прашание и историските распаќа, кн. 6, Скопје 1986; Иванов М., Радикалдемократическата партия в България и македонският въпрос, „Демократически преглед” 1994, № 4, c. 72–87); http:// www.strumski.com/books/Gjorche_Petrov_za_Gotse_Delchev.pdf; http://strumski. com/biblioteka/?id=1567; Zacharias M. J., Komunizm, federacja, nacjonalizmy. System władzy w Jugosławii 1943–1991. Powstanie, przekształcenia, rozkład, Warszawa 2004. Celina Juda SOCJALIZM (Serbia) Socjalizm – jako wieloznaczny termin określający ideologię polityczną, a tak- że doktrynę gospodarczą, stojący w opozycji do kapitalizmu (→ kapitalizm) i propagujący ideę sprawiedliwości społecznej – pojawił się w postaci projek- tu ideowego na ziemiach serbskich z niewielkim opóźnieniem w stosunku do krajów zachodnioeuropejskich, gdyż już w drugiej połowie XIX wieku. Od razu jednak natrafił tu na sprzyjające społeczno-polityczne warunki umożliwiają- ce mu w przyszłości szybki rozwój i szeroką popularyzację zwłaszcza wśród Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek166 najniższych warstw społecznych. Już od początku tego stulecia – wraz z od- rodzeniem serbskiej państwowości za sprawą dwóch powstań serbskich z lat 1804–1813 i 1814–1815 (→ rewolucja) – formowały się podstawy nowego porządku państwowego i ustrojowego, dużym przemianom ulegały stosunki społeczne, pojawiały się także oznaki kryzysu dotychczasowych form produk- cji (→ agraryzm) wykształcone w okresie feudalizmu. Problemy, jakie przy tej okazji się ujawniały – związane z niestabilnością systemu politycznego, nad- używaniem władzy, nierównomierną dystrybucją i dostępem do dóbr, biedą i wykluczeniem czy w końcu rozrostem biurokracji – doprowadziły do znacz- nych polaryzacji w społeczeństwie i na scenie politycznej (→ polityka). Oko- liczności te przygotowały grunt pod rozwój idei socjalizmu w Serbii. Jej poja- wienie się na ziemiach serbskich powszechnie łączy się z działalnością i myślą Svetozara Markovicia (1846–1875), ideowo uformowanego pod wpływem zachodnioeuropejskiego socjalizmu i marksizmu: teoretyków niemieckich Ka- rola Marksa (1818–1883), Ferdinanda Lassalle’a (1825–1864) i francuskich Pierre’a-Josepha Proudhona (1809–1865), Louisa Blanca (1811–1882) oraz rosyjskich socjaldemokratów Nikołaja Czernyszewskiego (1828–1889) i Niko- łaja Dobrolubowa (1836–1861). Początkowo Marković inspirował się ideami mieszczańskiego liberalizmu (→ liberalizm), zwłaszcza Vladimira Jovanovicia (1833–1922), i częściowo właśnie z tej ideologii wywodzą się jego założenia dotyczące indywidualnych swobód i przedstawicielskiego charakteru or- ganów władzy. Ważnym kontekstem wskazującym na krystalizację jego idei były także zjawiska zachodzące w Serbii w latach 60. XIX wieku: oświecony absolutyzm księcia Mihaila Obrenovicia (w tym zwiększenie jego uprawnień i władzy wykonawczej), zmniejszenie roli Rady Państwowej (Državni savet), rozbudowa aparatu policyjnego oraz walka liberałów z księciem. Zapoczątko- wane przez Markovicia socjalistyczne idee przeobrażenia społeczeństwa były tym, czego – jak starał się przekonywać – brakuje cywilizowanemu światu. Jego ideologia – wykazująca wielość inspiracji i źródeł – ulegała przemianom i różnokierunkowym ewolucjom (→ ewolucja), zwłaszcza w zakresie propo- zycji ekonomicznych. W swojej ideologii szczególne miejsce przypisywał samorządności (samo- uprava), którą wywodził z zachowanych i wciąż żywych w serbskim narodzie tradycji (→ tradycja) życia i pracy we wspólnotach rolnych – zadrugach. Ideę tę czerpał z koncepcji Nikołaja Czernyszewskiego dotyczącej potrzeby zacho- wania rosyjskiego miru (Marković nie dostrzegał jednak początkowo w swo- im entuzjazmie dla tej idei odmienności sytuacji społeczno-politycznej Serbii i Rosji, dopiero z czasem uświadomił sobie, że jego program ekonomiczny w serbskich warunkach jest nierealny). Tę charakterystyczną formę organi- zacji społeczno-ekonomicznej przeciwstawiał systemowi biurokratycznemu, upatrując w nim przyczyny wszystkich problemów społecznych. Opowiadał się za lokalną samorządnością, w której podstawową komórką społeczeństwa byłaby właśnie wiejska zadruga (seoska zadruga) rządzona według pa- triarchalnych zasad i relacji panujących między jej członkami. Socjalizm (Serbia) 167 Zaszczepiając idee socjalistyczne w Serbii, Svetozar Marković był zmuszony dostosować je do lokalnych warunków, gdyż jego → ojczyzna nie była wów- czas krajem przemysłowym, a stosunki kapitalistyczne dopiero się kształto- wały. Ten stan rzeczy musiał odpowiednio uwzględnić w swojej koncepcji; trzeba zatem – jak twierdził – ominąć rozwój kapitalizmu tak, by stworzyć bardziej nowoczesne (→ nowoczesność) i sprawiedliwe społeczeństwo, stąd w jego myśli akcent na zachowanie i wzmacnianie rodzinnych zadrug jako ją- dra nowego socjalistycznego społeczeństwa. W tym też upatrywał sposobu na pominięcie etapu kapitalizmu. Istotną rolę w tym procesie odegrał jego prak- tyczny pomysł, który zapoczątkował rozwój podobnych wspólnot rzemieślni- ków, a tym samym zainicjował rozwój wciąż jeszcze słabej klasy robotniczej w Serbii. W jednym ze swoich najważniejszych dzieł Srbija na istoku (1872) Marković wskazywał na „dwie Serbie”: dawny, wiejsko-patriarchalny kraj z wieloosobo- wymi zadrugami, w których panują idylliczne stosunki, i nowe biurokratycz- no-kapitalistyczne państwo z nowoczesnymi sposobami produkcji i nowymi stosunkami społeczno-ekonomicznymi, mające u podstaw gospodarkę pie- niężną (novčano gazdinstvo) i dorobkiewiczowską moralność (ćiftinski moral). Wczesnosocjalistyczna myśl Markovicia wzbogaciła także serbską ideę naro- dową, a geopolityczny federalizm, za którym się opowiadał (głosił potrzebę zwłaszcza jedności serbsko-bułgarskiej), zapisał się jako istotna konstanta w obrębie tradycji lewicy ludowej, socjaldemokratycznej i komunistycznej (narodnjačka, socijaldemokratska, komunistička levica). W jego mniemaniu miała to być alternatywa dla wielkopaństwowej idei Wielkiej Serbii (→ idea wielkoserbska) bazującej na prawie historycznym. W serbskiej myśli politycznej za ideą federacji opowiadał się najważniejszy serbski polityk w Wojwodinie, twórca pierwszej formalnie zorganizowanej partii w monarchii austro-węgierskiej, czyli Serbskiej Narodowej Partii Libe- ralnej (Srpska narodna slobodoumna stranka, założona w 1869 roku), Sve- tozar Miletić (1826–1901), a także jego najbliższy współpracownik, pisarz i polityk liberalny Mihailo Polit-Desančić (1833–1920) oraz najbardziej znany liberał Vladimir Jovanović. Federalizm terytorialno-polityczny jako idea wpi- suje się w model anarchistycznego socjalizmu – w przeciwieństwie do wizji socjalizmu „państwowego”. Jednak tak samo jak u Pierre’a-Josepha Proudhona i u Michaiła Bakunina (1814–1876) nie oznacza ona rozwiązania kwestii na- rodowych. U Markovicia idea federacji pochodziła z jego wizji rewolucji spo- łecznej, którą rozumiał nie jako zamach państwowy (državni udar), ale jako wspólną perspektywę działań narodów bałkańskich (zajednička perspektiva balkanskih naroda). Po 1873 roku Marković przedsięwziął kroki zmierzające do wprowadzenia w Serbii demokracji parlamentarnej. Swoje wysiłki ukierunkował na walkę o wolność słowa i sprzeciw wobec aparatu biurokratycznego. Opowiadał się za prawem Zgromadzenia Narodowego (Narodna skupština) do inicjatywy usta- wodawczej i wyboru ministrów oraz przewodniczącego Rady Ministerialnej, Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek168 a także prawem władcy tylko do weta w zakresie kwestii ustawodawczych. Nastąpiła wówczas przemiana jego poglądów również w kwestii organizacji administracji państwowej i lokalnych instytucji: od gminy (opština) jako jed- nostki w sferze produkcyjnej i społeczno-politycznej do gminy jako przede wszystkim formy organizacji politycznej o znacznych uprawnieniach w ra- mach zarządzania sprawami wspólnoty. Idee socjalistyczne adaptowane przez Markovicia łączą się nie tylko ze sfe- rą społeczno-polityczną i gospodarczą, ale istotny wyraz znajdują również na gruncie ówczesnej kultury (→ kultura), zwłaszcza literatury. To właśnie w pi- śmiennictwie dostrzegał fundamentalne znaczenie dla propagowania socjali- zmu wśród jak najszerszych warstw społecznych. Przedstawiona przez niego gruntowna i całościowa krytyka dotychczasowej kultury i literatury pielęgnu- jących romantyczny estetyzm, indywidualizm i subiektywizm oznaczała po- czątek realizmu na ziemiach serbskich. Marković opowiadał się za literaturą społecznie zaangażowaną, podejmującą aktualne i rzeczywiste problemy spo- łeczne, polityczne i ekonomiczne. Wiązało się to z nową rolą pisarza, który miał być bacznym obserwatorem rzeczywistości, ukazującym diagnozy, ale i wskazującym rozwiązania i gotowe recepty (Pevanje i mišljenje, 1868, Real- nost u poeziji, 1869). Duch zachodnioeuropejskiego socjalizmu oddziałał także na towarzyszy Markovicia, m.in. Petara Velimirovicia (1848–1921) i Nikolę Pašicia (1845– 1926), którzy z nim studiowali na Uniwersytecie w Zurychu. Same zaś idee Markovicia w nieco zmienionej formie podjął najpierw Adam Bogosavljević (1843–1880) i narodnicy/narodowcy (narodnjaci), później Narodowa Partia Radykalna (Narodna radikalna stranka) i Niezależna Partia Radykalna (Sa- mostalna radikalna stranka, utworzona w 1901 roku po fuzji postępowców – naprednjaci – i radykałów z inicjatywy króla Aleksandra Obrenovicia), która otwarcie powoływała się na dziedzictwo Markovicia. Po jego śmierci (1875) doszło do ewolucji zapoczątkowanego przez niego ruchu socjalistycznego. Uformowały się dwa skrzydła, pierwsze z nich reprezentowała Partia Radykal- na (Radikalna stranka), nawiązująca do francuskich radykalnych socjalistów, a drugie – Powszechne Stowarzyszenie Robotnicze (Opšte radničko društvo) pod wodzą Dimitrije Mity Cenicia (1851–1888), utworzone w 1881 roku, a od 1895 roku za sprawą czasopisma „Socijal-demokrat” wykazujące coraz wyraź- niejsze związki z niemieckimi socjalistami. Tym samym aż do lat 20. XX wieku wpływy rosyjskie wśród tutejszych socjalistów ustąpią w dużym stopniu na rzecz zachodnioeuropejskich. Adam Bogosavljević – podejmując, choć w zmienionej formie, idee Marko- vicia – w swojej działalności politycznej dał się poznać przede wszystkim jako aktywista walczący o prawa ludu, demokrację, lokalną samorządność, rozwój oświaty (→ oświata), gospodarki i relacji społecznych. W centrum jego zain- teresowań znajdował się jednak postęp (→ postęp) na wsi i awans chłopstwa, które stanowiło wówczas dominującą warstwę serbskiego społeczeństwa. Ze względu na taki właśnie profil ideologicznych zapatrywań od początku Socjalizm (Serbia) 169 pozostawał w opozycji do polityki władz państwowych, stając się zarazem inicjatorem ludowego radykalizmu (narodnjački radikalizam) w Serbii, któ- rego przedstawiciele razem z socjalistami z ruchu Markovicia utworzyli Serb- ską Partię Radykalną (Srpska radikalna stranka) pod przywództwem Nikoli Pašicia. Z kręgu Svetozara Markovicia pochodził także Dimitrije Mita Cenić, który opowiadał się za radykalnymi (w tym z użyciem przemocy) sposobami prze- jęcia i sprawowania władzy. Będąc zdeklarowanym zwolennikiem tzw. rewo- lucyjnego jakobinizmu, dał się poznać jako reprezentant nielicznej grupy radykalnych socjalistów w Serbii, która pragnęła przebudowy kraju w myśl socjalistycznych idei, bez względu na społeczną cenę. Jako fanatyk tych idei Cenić wierzył w rewolucyjną potrzebę walki (profesionalni revolucionarni an- gažman) wywodzącą się z tradycji francuskiego jakobinizmu, ale zawdzięcza- jącą sporo także inspiracjom rosyjskim – Siergiej Nieczajew (1847–1882). W XX wieku – ze względu na decydującą rolę w życiu publicznym Serbów w drugiej połowie XIX stulecia i udział od tego czasu w różnych projektach ideologicznych – idea socjalizmu w okresie wzmożonych procesów moderni- zacyjnych (→ nowoczesność) w serbskim państwie, społeczeństwie i kultu- rze zajęła niewątpliwie ważne miejsce. Już na początku XX wieku dwóch wy- bitnych intelektualistów, ludzi nauki i ideologów, Jovan Skerlić (1877–1914) i Slobodan Jovanović (1869–1958), zastanawiając się nad tradycją i przyszło- ścią socjalizmu w Serbii, pytali, czy Svetozara Markovicia należy sławić, czy o nim zapomnieć, gdyż trzeciej możliwości po prostu nie ma. Kwestię tę podej- mą socjaliści serbscy w nowych warunkach na początku XX wieku. Nowoczesny etap ewolucji socjalizmu jako politycznie samodzielnego zja- wiska w Serbii zaczyna się symbolicznie w 1901 roku w momencie powstania czasopisma „Radničke novine” i pierwszej socjaldemokratycznej organizacji Powszechne Stowarzyszenie Robotnicze (Opšte radničko društvo) w Belgra- dzie. W 1903 roku po upadku – jak to określali socjaliści – rządów reakcji i po- wrocie starej demokratycznej konstytucji na I Kongresie Socjaldemokratów w Belgradzie sformalizowano partię i sformułowano jej program. Jak zauważa teoretyk i przywódca ruchu socjalistycznego w Królestwie Serbii Dimitrije Tu- cović (1881–1914) w rozprawie Radnički pokret u Srbiji (1909), mogłoby się wydawać, że ten nowoczesny ruch robotniczy zainaugurowany na początku XX wieku kontynuuje wcześniejsze tendencje socjalistyczne, ale – jak pod- kreśla – działalność i ideologia ówczesnej serbskiej socjaldemokracji nie ma żadnych ideowych związków ze Svetozarem Markoviciem i jego kontynuato- rami. W odróżnieniu bowiem od utopijnych wizji tego inicjatora socjalizmu na ziemiach serbskich i jego ukierunkowania na wspólnoty wytwórców (esna- fluk), socjaliści z początku nowego wieku poszli nową drogą, tworząc związ- ki zawodowe i organizacje polityczne, akceptując interesy ekonomiczne kla- sy robotniczej i koncentrując się na samodzielnej walce politycznej. Tucović bardzo wyraźnie akcentuje także ideologiczne podstawy reprezentowanego przez siebie ruchu: odrzucenie klerykalizmu (→ klerykalizacja), anarchizmu Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek170 (→ anarchizm) i „burżuazyjnej demokracji”. Ruch od samego początku spoczy- wa na „najbardziej właściwej podstawie”, → religia nie ma żadnego wpływu na masy, a przez bankructwo radykalizmu proletariat nie potrzebuje wspomnia- nej „kłamliwej demokracji”. Ruchowi socjalistycznemu potrzebny był wów- czas wyższy poziom produkcji przemysłowej, opartej jednak nie na obcym, ale na rodzimym kapitale. Tucović, zaznajomiony z ideami leninowskimi, sproble- matyzował też koncepcję rozwiązania kwestii narodowej na Bałkanach i omó- wił rolę partii robotniczych w walce narodowowyzwoleńczej, za co pochwalił go na posiedzeniu II Międzynarodówki w Kopenhadze sam Włodzimierz Le- nin (1870–1924). Lenin, który uważał, że spełnienie internacjonalistycznego obowiązku zaczyna się od walki przeciw szowinizmowi we własnym kraju, uznał, że najlepszym przykładem w tym zakresie są właśnie socjaldemokraci serbscy (W. I. Lenin, Połnoje sobranije soczinienij, t. 26, 1961). W kształtowaniu ideologii socjalistycznej w pierwszej połowie XX wieku uczestniczyli także: Filip Filipović (1878–1938), jeden ze współtwórców Ko- munistycznej Partii Jugosławii (Komunistička partija Jugoslavije), autor ksią- żek historiograficznych w duchu socjalistycznym Razvitak društva u ogledalu materijalizma (1923) i Balkan i međunarodni imperijalizam (1936); Triša Kac- lerović (1879–1964), twórca Serbskiej Partii Socjaldemokratycznej (Srpska socijaldemokratska partija), a następnie Komunistycznej Partii Jugosławii, oraz Živko Ivanović, Lazar Vukičević, Aleksa Dundić (Aleko). Idea socjalizmu zyskała na znaczeniu w okresie drugiej wojny światowej, kiedy za sprawą sukcesów komunistycznej partyzantki pod przywództwem Josipa Broza Tity (1892–1980) w walce z niemieckim okupantem, ale i we- wnętrzną opozycją – lojalnymi wobec monarchistycznej władzy na uchodź- stwie czetnikami Dragoljuba (Dražy) Mihajlovicia (1893–1946), doszło do ustanowienia nowego ustroju państwowego w republikach jugosłowiańskich opartych na założeniach socjalizmu. Jego jugosłowiańska wersja, zwana nieraz (od jej głównego ideologa i reprezentanta) titoizmem (→ titoizm), związana jest z rozłamem w bloku wschodnim, do którego doszło w wyniku konfliktu titowskiej Jugosławii z kie- rownictwem ZSRR w 1948 roku. Z jednej strony podkreślano potrzebę współ- pracy z kapitalistycznym Zachodem, także inicjowanie i rozwój współdzia- łania w ramach nowego bloku państw niezaangażowanych i „rozwijających się”, z drugiej zaś akcentowano wierność podstawowym zasadom marksizmu i socjalizmu. Niemniej jednak jugosłowiański socjalizm doprowadził do istot- nej rewizji klasycznej wersji doktryny. W odróżnieniu od uzasadnień leninow- skiej potrzeby stosowania przemocy i od maoistycznej idei ciągłej rewolucji, titoizm znacznie zmniejszył rolę nacisku państwowego w kontekście socjali- stycznego rozwoju, skupiając się na wartości pokoju, stabilizacji i społecznego dobrobytu. Zgodnie z głównymi założeniami titoizmu dojrzały etap rozwoju socjalizmu nie wymaga stosowania odgórnej presji. To założenie sprawiło, że jugosłowiańska wersja socjalizmu przybrała znacznie łagodniejszą formę niż klasyczny wschodnioeuropejski model, a dzięki idei niezaangażowania Socjalizm (Serbia) 171 propagowała nie tylko pokojową koegzystencję, ale i aktywną współpracę z krajami o odmiennej rzeczywistości ustrojowej. Zdaniem Tity (poglądy doprecyzowywane przez trzy dekady od 1948 roku i formułowane w licznych dokumentach i wystąpieniach) każdy kraj ma wła- sną wykładnię i interpretację socjalizmu, a główną przeszkodą na drodze jego postępu jest przesadnie scentralizowana gospodarka narodowa. W przeci- wieństwie do Karola Marksa Tito uważał, że zbytnia centralizacja przyczynia się do rozrostu biurokracji i powiązanego z nią wyzysku przeciętnego oby- watela. Niektórzy badacze titoizmu wskazują zatem – mówiąc o jego ekono- micznej propozycji – że był rynkową wersją socjalizmu. Tito dokonał więc istotnej decentralizacji życia politycznego i gospodarczego, wzmacniając jed- nocześnie prywatną własność, wciąż jednak opowiadał się za przewodnią rolą partii komunistycznej w państwie. Decentralizacja objęła także administrację i organizację państwową całej Jugosławii, co prowadziło de facto do urzeczy- wistnienia idei federalizmu. Końcowym efektem tego procesu była absolutna decentralizacja ekonomiczna społeczeństwa w postaci systemu zarządzania przedsiębiorstwami przez robotników (radničko upravljanje) czy też szerzej – samorząd pracowniczy (radničko samoupravljanje). Miał to być zatem w myśl titowskiej wersji socjalizmu kolejny etap, który polegał na tym, że sama klasa robotnicza kontroluje nadzorowaną przez siebie (np. w fabrykach) produkcję, a przede wszystkim ma prawo do dowolnego podziału zysku. Przekonywano również, że w myśl logiki socjalizmu własność musi być nie państwowa, lecz właśnie w takim rozumieniu społeczna. W ramach jugosłowiańskiego i serbskiego wariantu socjalizmu odnaleźć można istotne pęknięcia w jego pozornej jednolitości. Do najważniejszych in- nowacji w obrębie tej idei w okresie titowskiej Jugosławii doszło za sprawą Czarnogórca Milovana Đilasa (1911–1995), którego uważa się (tego zdania jest np. poeta Matija Bećković, ur. 1939) za najbardziej znaczącą postać serbskiej myśli lewicowej i porównuje pod względem znaczenia – jak uczynił to Desimir Tošić (1920–2008) – nawet z Petarem II Petroviciem Njegošem (1813–1851) (→ Njegoš jako idea). Po totalnej krytyce Stalina i radzieckiego systemu spo- łeczno-politycznego Đilas dokonał rewizji bogatego dziedzictwa marksizmu, by po pierwsze ustalić jego przydatność w nowym czasie, a po drugie wpro- wadzić nowe rozwiązania zamiast starych. Chodzi tu przede wszystkim o kwe- stie ogólnej teorii marksizmu i praktykę ruchu klasowego, ostatecznych celów i idei ruchu, zagadnienia państwa w okresie przejściowym i politycznych form organizacji partii. W swoich poglądach Đilas odszedł od oficjalnej ideologii Związku Komunistów Jugosławii (Savez komunista Jugoslavije, SKJ), stając się z czasem najsłynniejszym jugosłowiańskim dysydentem. Milovan Đilas uważał, że w Jugosławii na początku lat 50. trwa walka po- między trzema siłami: kapitalizmem i burżuazją, które traktuje jako przedrewolucyjną przeszłość, biurokratyzmem i demokracją jako ide- ami w istocie sprzecznymi, powstałymi w czasie rewolucji, a wyznaczającymi przeszłość i teraźniejszość, oraz socjalizmem i demokracją, ściśle ze sobą Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek172 powiązanymi, które charakteryzuje jako teraźniejszość i przyszłość. Uważał również wolność za jeden z warunków socjalizmu, pojmując ją jako prawo lu- dzi pracujących do wyboru tego, co chcą produkować, i sposobu życia zarów- no bez burżuazji, jak i biurokracji. Do wolności, będącej podstawą socjalizmu i demokracji, można dojść tylko na drodze wolnej dyskusji. Opowiadając się za jednością w różnorodności, dodawał także, że jest to właśnie „demokratyczna droga, że jest to socjalizm” (Nove sadržine, „Borba”, 11 X 1953). Oryginalną innowacją Milovana Đilasa było przekonanie o istnieniu tzw. trzeciej klasy (rozumianej dziś w słowniku pojęć politologicznych jako nomenklatura partyjna). Nie negował klasowego charakteru państwa, ale twierdził, że w wyniku zwycięstwa rewolucji przeciwieństwa klasowe nie znikną, ponieważ pojawi się kolejny klasowy antagonizm. Nowa klasa wy- zyskiwaczy, bo tak określał tę część aparatu partyjnego, który nie stanowił formalnie części administracji państwowej, ale ją całkowicie kontrolował, była zainteresowana utrzymaniem przywilejów i porządku, który jej to gwaranto- wał (The New Class, 1957 / Nova klasa, 1990). Kwestie socjalizmu, zwłaszcza jego rozwoju jako idei i jego ekonomicz- nych aspektów, podejmował również w licznych rozprawach i artykułach (ze- branych i wydanych po śmierci w tomach Socijalizam – svetski proces, 1973 i Subjektivne snage socijalizma, 1988) Milentije Popović (1913–1971), jeden z najważniejszych polityków i ideologów na jugosłowiańskiej scenie politycz- nej (pod koniec lat 60. sprawował urząd przewodniczącego Zgromadzenia Związkowego Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii). W jednym z najbardziej znanych tekstów – prezentując poglądy na temat społecznych korzyści zrównania własności prywatnej i społecznej – socjalizm traktował jako „ustanowienie takich stosunków produkcyjnych, którym towarzyszy oparty na swobodzie bezpośredni podział produkcji”. Ideę tę uważał za fun- dament systemu społeczno-ekonomicznego, gdzie główną zasadą jest podział dochodu według pracy (M. Popović, Društveno-ekonomski sistem, 1964). W latach 60. w warunkach komplikującej się sytuacji narodowościowej w Jugosławii dały także o sobie znać, wpływając na refleksję nad socjalizmem jako ideologią państwową, dyskusje serbskich (również chorwackich i sło- weńskich) intelektualistów. Istotne znaczenie miała tu polemika, którą roz- począł na przełomie 1961 i 1962 roku na łamach czasopisma „Delo” serbski pisarz Dobrica Ćosić (1921–2014) (przejawiający później bardzo ambiwa- lentne podejście do titoizmu); odpowiedział mu w czasopiśmie „Naša sodob- nost” słoweński teoretyk literatury Dušan Pirjevec (1921–1977). Ten ideowy spór pomiędzy – jak się niekiedy określa – „ojcem narodu” a jednym z „naj- większych Słoweńców XX wieku”, dotykający zagadnień narodowych, kwestii integracji i jugoslawizmu (→ jugoslawizm), pokazał bardzo wyraźne pęknię- cia w łonie socjalistycznej elity (intelektualnej i politycznej) w Jugosławii. Podobną rolę odegrała grupa młodych i krytycznie nastawionych intelektu- alistów serbskich, takich jak Zoran Đinđić (1952–2003), Vladimir Gligorov (ur. 1945) i Aleksandar Bošković (ur. 1962), skupionych wokół czasopisma Socjalizm (Serbia) 173 „Praxis” założonego w 1964 roku w Zagrzebiu przez filozofa Gajo Petrovicia (1927–1993). Wskazując na fakt, że jugosłowiański socjalizm jest wariantem modelu radzieckiego, podkreślali, że siłą rzeczy także jego krytyka nie stano- wi żadnej alternatywy, gdyż jest prowadzona z pozycji sprzeniewierzenia się źródłowym zasadom socjalizmu (izneverena izvorna načela). Rozpad Jugosła- wii i powstanie niepodległej Serbii wywołało odważniejsze niż dotychczas głosy krytyczne wobec całej teoretycznej i praktycznej spuścizny socjalizmu. Polityk, filozof i późniejszy premier Zoran Đinđić w tekście Srbija, ni na Istoku, ni na Zapadu opublikowanym w 1991 roku w czasopiśmie „Borba”, rozważa- jąc miejsce narodu serbskiego w nowych warunkach politycznych, zauwa- ża, że „nic nie jest tak słabe jak idea, której czas bezpowrotnie już minął. We wschodniej i południowo-wschodniej Europie ideą tą jest bez wątpienia idea socjalizmu”. Podkreśla, że zarówno próby mobilizacji wokół niej pozytywnych emocji społecznych, jak i rekonstruowanie socjalistycznego programu poli- tycznego skazane jest na porażkę. Globalny upadek socjalizmu nie powinien dziwić, gdyby nie mała różnica, którą czyni między innymi właśnie przypadek serbski. W Serbii bowiem cały czas partie odwołujące się do socjalizmu odgry- wają ważną rolę na scenie politycznej. Jego idea nie jest więc „trupem, który drga pod wpływem elektrycznych impulsów, (...) pasożytuje na organizmie, który nie ma z nią żadnego związku. Ale pewne jest, że wierzga”. Żywotność socjalizmu dostrzega Đinđić w zaadaptowaniu przez niego programu narodo- wego, dzięki któremu uzyskuje dodatkowe źródła energii. Stworzyło to tym samym „wysokoaromatyczny substrat”, który, zmieszany „z letnią i bezsma- kową płynnością” socjalizmu, dał w rezultacie atrakcyjne zjawisko o określo- nym charakterze. Ostrzega jednak, że ta ideowa mieszanka – mimo że zysku- je społeczne poparcie – ostatecznie może okazać się „koktajlem Mołotowa”, groźnym i niebezpiecznym dla samych Serbów. Wymienia też inne zjawiska, np. przeforsowanie potrzeby przeprowadzenia reform w ramach ustroju so- cjalistycznego i sprowadzenie istoty transformacji do sporu między „starymi” a „młodymi” (zamiast rozwiązania kwestii relacji między państwem a naro- dem), co doprowadziło do marginalizacji opozycji demokratycznej. Pytania dotyczące istoty i trwałości idei socjalizmu stawia także Jagoš Đu- retić, myśliciel o orientacji marksistowskiej, w zbiorze rozpraw i esejów pisa- nych w latach 1963–1993 Socijalistička Jugoatlantida (2005). Zastanawia się, dlaczego w ogóle zasadne jest stawianie problemu „socjalizmu jako światowe- go procesu”, który zapomniał o wolności będącej jego elementarną właściwo- ścią, tym bardziej że jest jasne, iż socjalizm definitywnie upadł. Ma również świadomość, że dotychczasowe próby realizacji idei socjalistycznych kosz- towały ludzkość zbyt dużo niewinnej krwi, przelanej w wyniku przeciwnych naturze, iluzorycznych prób stworzenia systemu sprawiedliwości społecznej, ufundowanej wyłącznie na eschatologicznej wyobraźni genialnych, czasem postępujących z humanistycznych pobudek, a czasem po prostu żądnych wła- dzy ideologów i rewolucjonistów. Odrodzenie socjalizmu w kontekście współ- czesnej sytuacji politycznej Serbii i po doświadczeniach Serbów z tą ideą od Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek174 1944 roku do końca XX wieku wydaje się trudne do zrozumienia i skazane na porażkę. Dramaturgia wydarzeń w Europie, zwłaszcza zaś w Jugosławii w la- tach 90., jasno pokazuje, że socjalizm jako ideologia i system społeczny nie zrealizował ani jednego ze swoich statutowych celów: wolności, braterstwa między narodami jako fundamentu społeczno-etnicznej jedności w państwie wielonarodowościowym, harmonii na arenie międzynarodowej i w końcu równości między samymi ludźmi. Rozważając ideowy spór, który trwa również w Serbii, Đuretić stwierdza, że idee lewicowe (leve ideje) są ideami negacji tego, co jest, a zatem są ideami przemiany – w przeciwieństwie do idei prawicowych (prave ideje), sankcjonu- jących stan obecny. W odwołaniu do heglowskiej w duchu koncepcji ostrzega, że każda idea lewicowa w momencie urzeczywistnienia (czyli wówczas, gdy stanie się panująca) stopniowo transformuje się w ideę prawicową, powodu- jąc niejako swoje zaprzeczenie. W tym też sensie idea socjalizmu jako idea społecznego porządku prawdziwej wolności, równości i społecznej sprawie- dliwości jest ideą wiecznego odnawiania się ludzkich dążeń do coraz bar- dziej racjonalnego ładu społecznego i oporu wobec wszelkich nierówności i zniewoleń. Podkreśla wyraźnie, że idea ta trwa pomimo anachronicznej już dziś myśli Marksa, nieprzystającej do współczesnych okoliczności, gdyż tre- ścią i sensem każdego socjalizmu jest idea ogólnoludzkiej emancypacji, wy- mierzona w każdą formę akceptacji ludzkiego zniewolenia, nierówności i spo- łecznej niesprawiedliwości. Po rozpadzie Jugosławii socjalizm w Serbii, podobnie jak w innych repu- blikach postjugosłowiańskich i innych państwach postkomunistycznych, sta- je się przedmiotem szerokich społecznych resentymentów. Mimo znacznej siły dyskursu antykomunistycznego w byłej Jugosławii (w tym Serbii), który ukazywał socjalizm jako „dolinę łez” (dolina suza), okres terroru i biedy, eks- ploatacji własnego narodu w ramach federacji, funkcjonuje nostalgia przede wszystkim za wspólnym państwem oraz wartościami i zjawiskami, jakie symbolicznie były z jugosłowiańskim socjalizmem związane. Chodzi głównie o propagowane wówczas zasady solidarności i równości społecznej, pewność i stabilność życia w sferze publicznej, rozwój ekonomiczny społeczeństwa i większy niż w przypadku innych krajów bloku wschodniego dobrobyt czy też większą swobodę w obrębie praw obywatelskich. Idea socjalizmu, ideologia i praktyka jej różnych XX-wiecznych mutacji i wariantów na ziemiach serb- skich sprawiły, że polityczna reorientacja Serbii trwa (i będzie wciąż trwała) znacznie dłużej, niż wynikałoby to z temporalnego porządku wypadków, które do niej doprowadziły. Socjalizm – w syntezach z innymi ideami i koncepcja- mi – nadal wyraźnie kształtuje program partii politycznych i inicjatyw spo- łecznych w kraju. Na dziedzictwo serbskiego socjalizmu i forsowane przez niego postulaty powoływały się m.in. partie: Związek Komunistów – Ruch na rzecz Jugosławii (Savez komunista – Pokret za Jugoslaviju, powstał w 1990 roku, będąc ideologicznie następcą Związku Komunistów Jugosławii), Jugo- słowiańska Zjednoczona Lewica (Jugoslovenska udružena levica, powstała Socjalizm (Słowenia) 175 w 1994 roku jako koalicja kilku lewicowych i komunistycznych partii, część koalicji rządzącej w latach 1996–2000), Socjaldemokracja (Socijaldemokrati- ja) Vuka i Pavicia Obradoviciów (stworzona w 1997 roku, współorganizująca protesty z 5 X 2000 roku przeciw rządom i polityce Slobodana Miloševicia) czy nieistniejąca od 2010 roku Partia Socjaldemokratyczna (Socijaldemokratska partija). Socjalizm wykazuje też znaczącą łączliwość z różnymi innymi ideami, np. z humanizmem (→ humanizm), racjonalizmem (→ racjonalizm) czy po- stępem (→ postęp), ale także wchodzi w relacje z prawosławiem („socjalizm jest służbą, a socjalista sługą i obrońcą sprawiedliwości i prawdy, natomiast prawosławne chrześcijaństwo jest służbą Żywemu Bogu i Prawdzie” – brak autora, Pravoslavlje i socijalizam, 2013 – stąd potrzeba współpracy między so- cjalistami a wiernymi – prawosławnymi – w odrodzeniu idei symfonii Cerkwi i Państwa). Ostatnio w przestrzeni publicznej zaistniał też, m.in. za sprawą Bratislava Jugovicia (byłego wiceprzewodniczącego Ruchu Socjalistów – Po- kret socijalista), pejoratywny termin „narko-socjalizm” (narko-socijalizam) w odniesieniu do anomalii procesu prywatyzacji w Serbii. Dedić N., Ka radikalnoj kritici ideologije: od socijalizma ka postsocijalizmu, Beograd 2009; Dimitrijević S., Socijalistički radnički pokret u Srbiji 1870–1918, Beograd 1982; Đuretić J., Socijalistička Jugoatlantida. U potrazi za slobodom, „bratstvom i jedinstvom” i jednakošću, Beograd 2005; Golubović Z., Socijalizam i postsocijalistička društva, Beo- grad 2007; Vukomanović M., Radnička klasa Srbije u drugoj polovini XIX veka, Beograd 1972. Damian Kubik SOCJALIZM (Słowenia) Idea socjalizmu na ziemiach słoweńskich kształtowała się w kontakcie z in- nymi wówczas popularnymi ideami polityczno-społecznymi (zwłaszcza myślą liberalną i klerykalną, czyli narodowo-katolicką) od drugiej połowy XIX wieku. Jej rozwój wykazuje znaczne różnice w stosunku do kształtowania się analo- gicznej idei u Chorwatów czy przede wszystkim u Serbów, gdyż słoweńska myśl socjalistyczna rozwijała się w ścisłym uzależnieniu od austriackiego i niemieckiego wpływu w sferze politycznej (→ polityka), społecznej i kul- turalnej. Silna słoweńska warstwa mieszczańska, pod względem ideowym wewnętrznie spolaryzowana pomiędzy liberalizmem (→ liberalizm) a kon- serwatyzmem (→ konserwatyzm), współzawodniczyła w „wojnie kulturowej” (→ kulturni boj) z warstwą duchowieństwa katolickiego, które odgrywało ważną rolę w życiu publicznym Słoweńców. Rosła jednak w siłę także nowa Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek176 klasa społeczno-kulturowa – rodzima świecka inteligencja, która mieszała się z małomiasteczkowym mieszczaństwem i dążyła do zajęcia istotnej roli w sło- weńskim narodzie (→ naród). Wpływy instytucjonalne Kościoła, jak również jego przedstawicieli były jednak na tyle dominujące, że warstwa ta w niedłu- gim czasie odizolowała mieszczaństwo i podporządkowała sobie chłopstwo, wykorzystując jego niezadowolenie wynikające z długotrwałego kryzysu agrarnego (→ agraryzm) i powołując się na żywą w społeczeństwie opozy- cję „wieś – miasto”. W tym też sensie duchowieństwo zamnknęło drogę dla dopiero kształtującej się robotniczej socjaldemokracji, wychodząc naprzeciw warstwom chłopskiej i robotniczej z hasłami chrześcijańsko-socjalistycznymi. Socjalistyczno-demokratyczne idee na ziemiach słoweńskich uformowały się ostatecznie w połowie lat 90. XIX wieku, choć myśl ta ma również swo- ją prehistorię sięgającą dwóch dekad wstecz: chodzi tu przede wszystkim o wydarzenie z 1884 roku, kiedy w wyniku procesu, który odbył się w Kla- genfurcie (tzw. krvavški proces), skazano na dziesięć lat więzienia France Železnikara (1843–1903), jednego z czołowych przedstawicieli lublańskiego stowarzyszenia robotniczego. Powstanie słoweńskiej socjaldemokracji, ściśle powiązane z socjaldemokracją niemiecką i austriacką, zwłaszcza wiedeńską, wykształconą na solidnych marksistowskich fundamentach, od której przeję- ła program i taktykę działania, oznaczało dla narodu słoweńskiego – w du- żej mierze tkwiącego jeszcze w patriarchalnych schematach i pozostającego pod kuratelą austriackiej administracji (biurokracji) – przewartościowanie wszystkich wartości (prevrednotenje vseh vrednot – jak to określa w duchu nietzscheańskim Dušan Kermauner w książce Začetki slovenske socialne de- mokracije v desetletju 1884–1894, 1963). Transmisja idei socjaldemokracji na ziemie słoweńskie przyczyniła się do popularyzacji postulatów, których wcześniej nawet słoweńska myśl liberalna nie była zdolna otwarcie wyra- żać: chodziło przede wszystkim o laicyzację życia publicznego, w tym szkol- nictwa i oświaty (→ oświata), oraz rozdział Kościoła od państwa, przez co de facto doszło do ostatecznego ukształtowania słoweńskiej myśli wolnościowej (svobodomiselstvo). Za sprawą niemiecko-austriackiego wpływu idei socjal- demokratycznych w Słowenii wzmocniły się także nowe elementy, nieznane dotychczas słoweńskiej kulturze (→ kultura), takie jak hasło walki klasowej, negacja kapitalistycznych zasad organizacji społeczeństwa i potrzeba stworze- nia nowego socjalistycznego, następnie zaś komunistycznego społeczeństwa według założeń głównych ideologów socjalizmu Karola Marksa (1818–1883) i Fryderyka Engelsa (1820–1895) wyrażonych w Manifeście komunistycznym z 1848 roku. Chodziło zatem o wojujący, rewolucyjny antykapitalizm, który na ziemiach słoweńskich w tym czasie natrafił na korzystne warunki rozwoju (stanowiąc ważną część aktywności nie tylko stronnictwa katolickiego, które przez całą drugą połowę XIX wieku z dystansem odnosiło się do mieszczań- stwa będącego nośnikiem i wyrazicielem → kapitalizmu, ale nawet ruchu li- beralnego). Nowością było to, że socjaldemokratyczny antykapitalizm wyko- rzystywał hasła walki klasowej i rozstrzygającej roli proletariatu w procesie Socjalizm (Słowenia) 177 przekształcenia społeczeństwa mieszczańskiego w społeczeństwo bezklaso- we, co trafiło do Słowenii dzięki austriackiej socjaldemokracji, która po roku 1900 znalazła się pomiędzy lewicową ortodoksją i prawicowym rewizjoni- zmem (a więc w teorii była marksistowsko-rewolucyjna, w praktyce zaś refor- mistyczna). Ta umiarkowana droga, mimo że praktyczna, lecz równocześnie połowiczna, uniemożliwiała pod koniec XIX wieku dogłębniejszy ideologiczny rozwój, co skutkowało brakiem wybitniejszych ideologów. Słoweńska myśl so- cjalistyczna w tym czasie musiała zatem zadowolić się średnio wybitnymi pu- blicystami i zawodowymi pisarzami, do których zaliczał się np. Etbin Kristan (1867–1953). Konsekwencją tego stanu było to, że do końca pierwszej wojny światowej ruch ten nie wniósł istotniejszego wkładu w słoweńską kulturę du- chową, ale raczej lokował się po lewej stronie liberalnego antyklerykalizmu i laicyzmu, stanowiąc ideologię – wciąż liczebnie niewielkiego – słoweńskie- go proletariatu. Idee socjalistyczne nie odegrały zatem większej roli w żadnej próbie rozwiązywania najważniejszych problemów Słoweńców na przełomie XIX i XX wieku, nie przyczyniły się także do modernizacji (→ nowoczesność) ówczesnych politycznych i społecznych konceptów na ziemiach słoweńskich (socjalizm nie zagroził najsilniejszemu i najbardziej wpływowemu w narodzie ruchowi katolickiemu). Ten stan rzeczy obrazował równocześnie wyraźną po- laryzację w obrębie słoweńskiego społeczeństwa, w którym toczyła się „wojna kulturowa” między dwoma najsilniejszymi ugrupowaniami. Niechęć do poten- cjalnego ideologicznego konkurenta spowodowała, że przedstawiciele demo- kratycznych socjalistów nie mogli wydawać w Słowenii swojego czasopisma; wychodziło ono w Wiedniu, później zaś (do 1905 roku) w Trieście – ważnym ośrodku słoweńskiego ruchu robotniczego, uznanym później przez Ivana Cankara (1876–1918) za najbardziej proletariackie i najbardziej rewolucyjne miasto słoweńskie, ponieważ właśnie tam słoweńska klasa robotnicza najle- piej jak na owe czasy wyrażała swoje rewolucyjne cele. Głównymi ośrodkami najwcześniejszej fazy kształtowania się idei socjali- stycznych (w formie socjalistyczno-demokratycznych) na ziemiach słoweń- skich były ważniejsze miasta przemysłowe i górnicze; w Karyntii zyskiwały wsparcie wśród chłopów i robotników. W rejonach mieszanych etnicznie sło- weńscy robotnicy działali w niemieckich (austriackich) i włoskich ruchach socjaldemokratycznych. Z sukcesem przebiegała współpraca pomiędzy sło- weńskimi i włoskimi socjaldemokratami, natomiast w Karyntii i miastach południowej Styrii do współdziałania z austriackimi przedstawicielami nie doszło. Pierwsi słoweńscy wyraziciele idei socjalistycznych (socjalistyczno-demo- kratycznych), wzorując się na austriackiej socjaldemokracji, w zasadzie bezpo- średnio nie zgłębiali założeń marksizmu, za ideologicznego guru mając przede wszystkim niemieckiego teoretyka Ferdinanda Lassalle’a (1825–1864). Opo- wiadali się zwłaszcza za demokratyzacją życia politycznego w Austrii, wpro- wadzeniem jednakowych praw dla kobiet i mężczyzn (w tym wyborczych), zdecydowanym rozdziałem Kościoła od państwa, bezpłatną i świecką oświatą Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek178 na wszystkich stopniach edukacji i za realizacją postulatów robotniczych. Dzia- łalność opierali na organizacjach zawodowych, organizowali też polityczne manifestacje i strajki, zakładali spółdzielnie i stowarzyszenia. Niespełnione ambicje słoweńskiego ruchu socjalistycznego sformułowane na przełomie XIX i XX wieku próbował urzeczywistnić w życiu publicznym pochodzący z rodziny rzemieślniczej i proletariackiej najważniejszy przedsta- wiciel słoweńskiej moderny Ivan Cankar, udowadniając tym samym decydują- cą rolę literatury w narodowej kulturze Słoweńców. Czerpiąc z doświadczeń ideologii socjalistycznej, jak również (w późniejszym okresie) z katolicyzmu przyczynił się do sproblematyzowania istotnych dla narodu słoweńskiego za- gadnień, znanych i podnoszonych przez całe XIX stulecie. Jako ideowy agitator dostrzegał w socjalizmie cel, który przyniesie społeczeństwu nową jakość, re- prezentował jednak właściwie ambiwalentny światopogląd, wyznając często sprzeczne idee (np. ateizm i chrześcijański solidaryzm, spirytualizm i biolo- gizm). W 1907 roku startował nawet – choć bez powodzenia – w wyborach parlamentarnych z ramienia Partii Socjaldemokratycznej. Uważa się go też za poprzednika antydogmatycznego stanowiska w szerokim nurcie socjalizmu- -marksizmu. W historycznym i dialektycznym sposobie oceny zjawisk spo- łeczno-politycznych wszedł w konflikt z ortodoksją austriackiej socjaldemo- kracji, która w kwestiach narodowych z lekceważeniem odnosiła się do spraw wielonarodowej monarchii habsburskiej, przyjmując za punkt wyjścia podział na narody historyczne i niehistoryczne. Miał też świadomość, że liczne żywioły etniczne monarchii nie mogły otrzymać autonomii ani swobodnie się rozwijać ze względu na dominację dwóch historycznych i wybranych na- cji: niemieckiej i węgierskiej. W swojej myśli politycznej Cankar wychodził z dwóch odmiennych rzeczy- wistości, które mogą wydawać się antynomiczne, a nawet sprzeczne, w za- sadzie jednak w jego ujęciu pozostają zgodne i wzajemnie się uzupełniają. Chodzi mianowicie o walkę klasową i przekonanie o potrzebie istnienia na- rodów i narodowości. W pewnym stopniu podstawą tego stanowiska był dla niego status wiedeńskiego proletariatu (z którym się zetknął), ale ważnym tłem jego myśli stał się także stan słoweńskiego chłopstwa i szerzej – całego narodu, który w ówczesnej sytuacji politycznej był uważany za „wspólnotę bez historii” (→ historia). W tym sensie Cankar mówił (w przemowie Sloven- ska kultura, vojna in delavstvo, 1907) o narodzie słoweńskim jako narodzie proletariackim, ponieważ był on proletariacki z klasowego punktu widzenia, a jego wyższe klasy (burżuazja) dopiero się kształtowały lub były wynaro- dowione; był także proletariacki z narodowego punktu widzenia, ponieważ uchodził za naród niehistoryczny, czyli bez narodowej dynastii, bez zapędów do prowadzenia wojen zdobywczych i na szkodę drugich nacji. W tych wła- śnie ramach Cankar rozumiał także drugi postulat, będący fundamentem socjalizmu-marksizmu, czyli ideę internacjonalizmu. Traktował ją jako bra- terstwo między narodami i ludźmi, przede wszystkim wykorzystywanymi, dlatego w swojej koncepcji socjalizmu opowiadał się za równością małych Socjalizm (Słowenia) 179 i dużych wspólnot społecznych. W związku z tym najpierw był zwolennikiem autonomii, a później niezależności narodu słoweńskiego, uważał, że należy zniszczyć monarchię habsburską, by wyswobodzić wszystkie indywidual- ne i kolektywne energie i by – w socjalistycznej perspektywie – te energie znalazły nowe zastosowanie wśród ludzi związanych ze swoją ziemią. W po- średniej dyskusji z przedstawicielami ruchu robotniczego w Trieście (w wy- głoszonej tam w 1907 roku mowie, a także w późniejszym tekście Očiščenje in pomlajenje, 1918) podkreślał, że walka klasowa musi być ściśle powiąza- na z emancypacją narodową, gdyż rewolucjonista powinien być świadomy tego, że jego walka o wyzwolenie klasowe musi wydźwignąć równocześnie naród, do którego należy, na pełnoprawne miejsce, by nie popełnić błędu burżuazji, która wykorzystuje słabe narody. Socjalizm wycisnął na nim sil- ne piętno antyklerykalne, jako przeciwnik nie tylko Kościoła, ale także wiary opowiadał się więc za nauką, która pomaga człowiekowi rozwiązać wszelkie problemy metafizyczne; sprzeciwiał się przy tym także teologii i filozofii jako dyscyplinom nieprzydatnym dla jednostki. Myśl Cankara ciążyła zatem ku pozytywistycznej i scjentystycznej wierze w naukę. Odrzucił także słoweń- ski liberalizm, uznając go za bezideowy, gdyż nie był wystarczająco wolny od idei religijno-metafizycznych (→ religia), i był zbyt mało radykalny. An- tyklerykalne i antyreligijne ostrze jego myśli wywodziło się nie tylko z idei socjalistycznej, ale także wykazywało pokrewieństwo z nietzscheanizmem. W latach 1907–1908 w przemowie Slovensko ljudstvo in slovenska kultura i w wykładzie na temat Primoža Trubara (1508?–1586) sformułował ponow- nie swój radykalnie antyreligijny i antykościelny program, korzystając z myśli socjalistycznego ateizmu, laicyzmu i klasowego radykalizmu (później nastą- pi w nim duchowa przemiana i przejście na grunt chrześcijańskiej mistyki, zapowiadającej zmartwychwstanie i nowe życie). Ivan Cankar również jako pierwszy wprowadził do słoweńskiego życia publicznego bliską niektórym rodzajom socjalizmu ideę rewolucji (→ rewolucja) w radykalnym znaczeniu tego słowa; wspomina o niej w tomie prozy Vinjete (1899), myśląc o wyzysku ciężko pracujących i wykorzystywanych, w komedii Za narodov blagor (1900) i dramacie Kralj na Betajnovi (1901). Idea ta w jego poglądach wykazywa- ła związki z XIX-wiecznym indywidualistycznym i kolektywistycznym anar- chizmem (→ anarchizm) (anarchosyndykalizm Pierre’a-Josepha Proudhona), stała też w sprzeczności z zorganizowanym typem rewolucji przeprowadza- nych przez „profesjonalnych” rewolucjonistów, którzy po zwycięstwie zapro- wadzają policyjny terror. Idea ta pozostawała zatem naturalnie w opozycji do marksistowskiej koncepcji rewolucji. Cankar przeprowadził także kryty- kę marksistowsko zorientowanej socjalnej demokracji, co widać zwłaszcza w wykładzie Očiščenje in pomlajenje (1918), w którym odstąpił od idei walki klasowej i podziału narodu na lud i mieszczaństwo. Na tej płaszczyźnie rozu- mienie rzeczywistości społeczno-politycznej Cankara było bliskie poglądom stronnictwa ludowego, wywodzącego się z chrześcijańsko-socjalnego ruchu Janeza Evangelista Kreka (1865–1917). Całościowo pojęta socjalistyczna Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek180 myśl Cankara, która wykazywała pewne wpływy również idei Włodzimierza Lenina (1870–1924), stała się następnie punktem wyjścia dla Edvarda Kar- delja (1910–1979). Na początku XX wieku niedostateczne dotychczas zaplecze intelektualne socjaldemokratów wzmocniła grupa młodych Słoweńców wykształconych w Pradze, gdzie zapoznali się z myślą filozofa i socjologa Tomáša G. Masary- ka (1850–1937), wyznającego zwłaszcza filozofię neokantowską, natomiast w kwestiach społecznych i antropologicznych będącego wyrazicielem naro- dowego demokratyzmu. Ci tzw. masarykowcy (masarikovci), odrzucający marksizm i podkreślający etyczny i socjalny charakter wiary, wyrażali kry- tyczny stosunek do klerykalizmu (→ klerykalizacja) i podobnie jak narodowi radykałowie potępiali obojętną postawę liberałów wobec problemów robot- ników i chłopstwa. Masarykowcy, jak i druga grupa wykształconych w Wied- niu liberalnie zorientowanych młodych Słoweńców, pragnęli w ojczyźnie (→ ojczyzna) włączyć się aktywnie w życie społeczno-polityczne, propagując przy tym nowoczesne polityczne i ideologiczne zapatrywania na kwestie so- cjalne, kulturalne, gospodarcze i narodowe. W trakcie jednego z zebrań we wrześniu 1900 roku w Lublanie, pragnąc zaprezentować się słoweńskiej, zwłaszcza młodej publiczności, odnieśli się do kluczowych wówczas proble- mów słoweńskiego narodu. Ich przedstawiciel, Dragotin Lončar (1876–1954), poruszając w referacie kwestię socjalizmu, podkreślił, że stoi on w opozycji do indywidualizmu, podporządkowuje jednostkę zbiorowości i zostawia jej tyle wolności, na ile pozwala wolność wspólnoty. „Socjalizm – mówił – nie wymaga tylko formalnoprawnej równości, ale także finansowej, materialnej i gospo- darczej” (Kaj hočemo. Poslanica slovenski mladini, 1901). Odrzucił filozoficzne podstawy marksizmu i historycznego materializmu, nie wystąpił jednak jak Masaryk przeciw „słusznym żądaniom socjalistów”, lecz opowiedział się za ich programem. Stwierdził także, że masarykowcy są realistami i że akceptują program austriackich i jugosłowiańskich socjaldemokratów przyjęty na zjeź- dzie w Brnie w 1899 roku. Istotny wkład w rozwój idei socjalizmu, zwłaszcza jej chrześcijańskiej wer- sji, wniósł Janez Evangelist Krek, profesor teologii w Lublanie, a przy tym ważny przedstawiciel austriackiego duchowieństwa, wrażliwego na kwestie socjalne. Z chrześcijańską nauką społeczną zaznajomił się na początku lat 90. XIX wieku w Wiedniu, a swoje poglądy – wyrażane w licznych artykułach i książkach – kształtował pod wpływem Wilhelma Emmanuela von Kettele- ra (1811–1877) i Karla von Vogelsanga (1818–1890), a także papieskiej en- cykliki Rerum novarum (1891). Napisane przez niego Črne bukve kmečkega stana (1895) okazały się programowym manifestem słoweńskiego ruchu chrześcijańsko-społecznego, a Socializem (1901) – pierwszym historycznym rysem socjalizmu w języku słoweńskim (w obszernej rozprawie prezentują- cej założenia i historię tej idei przypomniał źródła socjalizmu rozumianego jako wyższa forma życia społecznego, przezwyciężającego szkodliwy dla zbio- rowości indywidualizm). Krek był z jednej strony przeciwnikiem liberalnego Socjalizm (Słowenia) 181 kapitalizmu, z drugiej zaś socjalistycznej idei walki klasowej. Opowiadał się za solidarnie i harmonijnie zorganizowanym społeczeństwem obywatel- skim, opartym na umowie między robotnikami a klasą posiadającą. Od idei tej w późniejszym okresie stopniowo odchodził, poświęcając się poszukiwa- niom rozwiązań problemów społecznych w ramach nowoczesnego parlamen- taryzmu. Najważniejszym środkiem w procesie przekształcania kapitalizmu była według niego spółdzielczość. Janez Evangelist Krek zyskał – dzięki swojej działalności politycznej i gospodarczej – tuż przed pierwszą wojną światową wielkie uznanie, jakim nie cieszył się żaden słoweński polityk od śmierci Jane- za Bleiweisa (1808–1881). Przekonany, że chłopa i robotnika od biedy może skutecznie wybawić jedynie organizowanie się w kołach samopomocowych, przy współudziale swoich zwolenników poświęcił się zakładaniu katolickich stowarzyszeń robotniczych i spółdzielni chłopskich. Do dzieła Kreka Socializem nawiązywał także inny katolicki duchowny, pi- sarz i redaktor, Evgen Lampe (1874–1918). W tekście, w którym przedstawiał swoje refleksje płynące z rozważań nad tym dziełem, prezentował równocze- śnie własną wykładnię socjalizmu: „Socjalizm nie jest tylko nazwą jednego ze stronnictw politycznych; socjalizm oznacza dziś niezbędną część naszego myślenia i działania. Idea zjednoczenia (ideja združevanja) jest dziś tak po- tężna we wszystkich warstwach i grupach zawodowych, że całe społeczeń- stwo nosi jej piętno” (Socializem. Nekaj misli h knjigi dr. Krekovi, „Dom in svet” 1902, št. 3). Według Lampego w człowieku jako istocie myślącej ścierają się dwie idee: indywidualizm i socjalizm. Człowiek myśli najpierw o sobie, a po- tem dopiero obejmuje myślą całe społeczeństwo. Trzeba zatem sprawić (na drodze religijnego uświadamiania), by te ludzkie słabości przełamać i zako- rzenić w ludzkim sercu potrzebę działania na korzyść ogółu. W cytowanym dziele pojawia się przy tej okazji także próba definicji socjalizmu: „Socjalizm w najszerszym znaczeniu jest ciągłym dążeniem człowieczej natury. Jest spo- łecznotwórczym elementem, który wszystko, czym dumnie obnosi się historia ludzkości, uczynił wielkim i potężnym”. Istotny wkład w ideę chrześcijańskiego socjalizmu wniósł także katolicki duchowny, teolog i filozof Aleš Ušeničnik (1868–1952), który w napisanej w 1910 roku książce Sociologija (odnoszącej się do filozoficznych i etycznych podstaw nauk społecznych) zaprezentował własne rozumienie nauk spo- łecznych w duchu katolicyzmu. W koncepcji tej, zwanej przez niego „chrze- ścijańskim socjalizmem” (krščanski socializem), a następnie „solidaryzmem” (solidarizem), poszukiwał drogi pośredniej między indywidualizmem i eko- nomizmem liberałów a kolektywizmem i materializmem historycznym so- cjalistów i marksistów. Wraz ze wzmacnianiem się marksizmu, a później ko- munizmu w Słowenii, Ušeničnik coraz wyraźniej budował światopoglądowy sprzeciw wobec tych ideologii, stając się z czasem jednym z głównych kry- tyków nauki marksistowskiej. W kwestiach społeczno-politycznych w du- żej mierze zaś podzielał poglądy biskupa, teologa i pisarza Antuna Mahniča (1850–1920), za co spotkały go w 1948 roku represje. Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek182 Na początku lat 20. XX wieku w łonie słoweńskich socjaldemokratów doszło do znaczących przemian. Na tle wykształconych obozów lewicy i prawicy za- znaczała obecność także grupa bliska pod względem poglądów politycznych rewizjonizmowi Eduarda Bernsteina (1850–1932), różniąca się od innych frakcji opowiadających się za jugosłowiańskim ponadetnicznym unitaryzmem tym, że popierała słoweńskie aspiracje narodowe. Dla słoweńskiego ruchu ro- botniczego przełomowy okazał się także wielki strajk kolejarzy (z 16 kwietnia 1920 roku), a następnie trzydniowy strajk generalny robotników, brutalnie stłumiony przez żandarmerię w Lublanie, który stał się powodem do rozliczeń w łonie ruchu. Wykształciły się wówczas dwa odłamy: komunistyczny i socjal- demokratyczny (socjalistyczny), które dzieliła znaczna różnica ideologiczna. Pierwsi z nich uważali rewolucję za fundament swojego programu i metodę stworzenia społeczeństwa socjalistycznego, drudzy zaś trwali przy stanowi- sku klasowym i opowiadali się za drogą reform w budowie socjalizmu. Obie frakcje, nastawione wobec siebie konkurencyjnie, a nawet wrogo, uczestniczy- ły także w międzynarodowych organizacjach ruchu robotniczego: komuniści w bolszewickim Kominternie, a socjaliści w II Międzynarodówce. Na zjeździe członków Wszechsłoweńskiej Partii Ludowej (Vseslovenska ljudska stranka) w 1920 roku polityk i teolog Anton Korošec (1872–1940) za największego przeciwnika uznał komunistów, w duchu prorockim mówiąc, że „walka przy- szłości będzie jedynie walką między chrześcijańskim socjalizmem i komuni- zmem” (Zbor zaupnikov Slovenske ljudske stranke, „Slovenec” 1920, št. 79). Do najważniejszych zadań socjaliści, podobnie jak komuniści, zaliczali wówczas stworzenie prawodawstwa i instytucji na rzecz ochrony klasy robotniczej, opowiadali się także za republikańską organizacją państwa i nowoczesną laicką szkołą dostępną dla wszystkich. Socjaliści ponadto, tak samo jak libe- rałowie, podkreślali znaczenie autonomii gmin, natomiast w kwestiach naro- dowych byli za jugosłowiańskim unitaryzmem łączącym poszczególne etnosy w naród polityczny. Słoweńscy socjaliści reprezentowali typową ideologię europejskiej lewi- cy, zwłaszcza niemieckiej, na której się wzorowali, i w związku z tym pozo- stawali daleko od komunistycznych tendencji radzieckiego bolszewizmu. Wyraźnie opowiadali się za demokracją i odrzucali dyktaturę proletariatu. W swoim programie podkreślali wyzysk klasy robotniczej przez kapitalistów, którzy wykorzystując własną siłę ekonomiczną, mieli decydujący wpływ na tok spraw społecznych i państwowych oraz na przekształcenie państwa w śro- dek do utrzymania klasowej dominacji i dalszego wykorzystywania robotni- ków. W latach 20. słoweńscy, ale także jugosłowiańscy socjaliści przeżywali jednak poważne problemy wynikające z niewystarczającej strategii politycz- nej i wielu przeciwności, które doprowadziły do czasowych rozłamów w ło- nie partii. Na przykład po roku 1923 socjaliści w Królestwie SHS (Kraljevina Srbov, Hrvatov in Slovencev – SHS) nie mieli w ogólnonarodowym parlamen- cie swoich przedstawicieli, co było wówczas ewenementem w demokratycz- nych państwach Europy. Fakt ten niewątpliwie świadczy o trudnym położeniu Socjalizm (Słowenia) 183 socjalistów jugosłowiańskich, ale także o niewielkich możliwościach reforma- torskich i przeobrażeniach społecznych w państwie o dość konserwatywnych i autorytarnych podstawach. Sytuacja ta równocześnie stała się powodem roz- woju aktywności komunistów i ich rewolucyjnej ideologii w latach 30. W tym samym czasie duże znaczenie zyskiwały idee socjalistyczne także w silnym ruchu katolickim na ziemiach słoweńskich, zwłaszcza w kluczowej dla niego na przełomie XIX i XX wieku Słoweńskiej Partii Ludowej (Slovenska ljudska stranka). Popularność i siła chrześcijańskiej lewicy wzbudziła zanie- pokojenie nawet wśród hierarchów kościelnych. W latach 30. zdecydowane działania wobec nich podjął biskup Lublany Anton Bonaventura Jeglič (1850– 1937), który sprzeciwiał się ich zbyt ostrej i jakoby bezpodstawnej walce poli- tycznej, wyrażał też nadzieję, że nie ulegną wpływowi marksistów i nadal będą praktykować zasady życia chrześcijańskiego. W walce tej, już po jego odejściu na emeryturę, powoływano się na encyklikę papieża Piusa XI Quadragesimo anno (1931), która potwierdzała, że prawdziwego chrześcijaństwa nie można pogodzić z socjalizmem, krytycznie odnosiła się też do liberalizmu. Chrześci- jańscy socjaliści, odpierając te zarzuty, powoływali się na papieża Leona XIII i Janeza Evangelista Kreka. Konsekwencje drugiej wojny światowej dla Słowenii, jak również innych republik wchodzących w skład federacyjnej Jugosławii, oznaczały przede wszystkim dominację socjalizmu jako ustroju państwowego, oddziałującego na wszystkie dziedziny życia w państwie. Jak zauważa Edvard Kardelj, jeden z głównych współpracowników Josipa Broza Tity (1892–1980), w przedmo- wie do 2. wydania swojego dzieła Razvoj slovenskega narodnega vprašanja (1939), ze stanowiska fundamentalnych narodowych interesów słoweńskie- go ludu należy powiązać słoweński ruch narodowowyzwoleńczy (w lokalnych i jugosłowiańskich ramach) z rewolucyjnym ruchem klasy robotniczej. Wy- raźnie też przypisuje socjalizmowi decydującą rolę w umożliwieniu Słoweń- com urzeczywistnienia narodowych aspiracji, a więc uzyskania po długim okresie zależności własnego państwa, czyli socjalistyczno-ludowej republiki w ramach jugosłowiańskiej federacji, dzięki czemu została zrealizowana dzie- jowa dążność najbardziej postępowych (→ postęp) sił narodu słoweńskiego. Jugosłowiańska samorządność (samoupravljanje), której jednym z ideologów był Kardelj, oznaczała formę socjalistycznego synkretyzmu: próbowano połą- czyć często wzajemnie sprzeczne idee – ortodoksyjnie marksistowskie, anar- chistyczne, utopijno-socjalistyczne i bolszewickie. Kierownictwo partii było przekonane, że samorządna demokracja (samoupravljavska demokracija) uto- ruje drogę całkiem nowej formie socjalizmu, która doprowadzi do politycz- nej i społecznej równowagi, a także ekonomicznego dobrobytu. Stanowisko to z czasem, głównie za sprawą Tity, uznano za długofalową wizję polityczną (→ titoizm). Pojawiające się w federacyjnej Jugosławii polityczne i narodowościowe konflikty i spory Kardelj przypisywał – w myśl socjalistycznych założeń – „pozostałościom burżuazyjnego nacjonalizmu”, wielkim różnicom w rozwoju Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek184 poszczególnych republik i centralistyczno-biurokratycznym tendencjom czę- ści politycznej nomenklatury. Według niego wszystkie różnice kulturowe i go- spodarcze pomiędzy regionami Jugosławii można przełamać, wprowadzając zrównoważoną politykę ekonomiczną i zwiększając „wspólne jugosłowiań- skie bogactwo” (E. Kardelj, Razvoj slovenskega narodnega vprašanja, 1939). Rozwiązanie sprzeczności między burżuazyjnym nacjonalizmem i centrali- stycznym jugoslawizmem (→ jugoslawizm), który zaciera istnienie poszcze- gólnych narodów, ma być – jego zdaniem – celem wszystkich sił politycznych. Na początku lat 60. w okresie kryzysu gospodarczego doszło do ostrej pola- ryzacji w łonie socjalistów jugosłowiańskich: z jednej strony dali o sobie znać zwolennicy twardej linii (Aleksandar Ranković, 1909–1983), a z drugiej zwo- lennicy reform samorządowych (samoupravljavske reforme) (Edvard Kardelj). W wyniku tego sporu Kardelj stracił zaufanie Tity. W tej trudnej sytuacji, na którą wpłynęły także pogarszające się stosunki narodowościowe, głos zabrali literaci. Dyskusję rozpoczął we wczesnych latach 60. (1961–1962) na łamach czasopisma „Delo” serbski pisarz Dobrica Ćosić (1921–2014); był przekonany, że istnienie granic poszczególnych republik utrudnia wymianę i współpracę w sferze ponadnarodowej. Wspominał także w swych wypowiedziach o odro- dzeniu nacjonalizmu i nieprzestrzeganiu „demokratycznej dyscypliny” w nie- których republikach, natomiast jugoslawizm ogłosił „internacjonalistyczną praktyką”, która powinna być integralną częścią „nieuniknionej integracji świata” i powstania „socjalistycznej cywilizacji na świecie”. Odpowiedział mu w czasopiśmie „Naša sodobnost” słoweński teoretyk literatury Dušan Pirjevec (1921–1977); odrzucił twierdzenia Ćosicia, pisząc, że narodowość jest kon- stytutywnym elementem osobowości ludzkiej i punktem wyjścia komunikacji człowieka ze światem. Zaznaczył także, że kategoria narodu to elementar- na forma zrzeszania się, uważał też, że jugoslawizm jako idea będzie mogła funkcjonować tylko wtedy, gdy będzie bazować na różnorodności narodowej i umożliwiać rozwój istniejących jednostek i organizmów politycznych. W latach 80., kiedy wyraźnie dał o sobie znać kryzys idei jugosłowiańskiej, jak również sam socjalizm pojęty jako ideologia państwowa, Związek Komuni- stów Słowenii (Zveza komunistov Slovenije) przedsięwziął kroki zmierzające do poważnych zmian ideowych i społeczno-politycznych. Najlepiej wyraził tę sytuację po latach Milan Kučan (ur. 1941): „Nie tyle wyczerpała się sama idea [socjalizmu], ile możliwość jej zaadaptowania do systemu politycznego i or- ganizacji państwa” (Slovenija in pika, ur. B. Furlan in dr., 2016). Wynikające stąd nastawienie reformatorskie słoweńskiego kierownictwa partyjnego do- cenił odwiedzający Słowenię (wbrew woli władz w Belgradzie) w 1986 roku Michaił Gorbaczow (ur. 1931), który z zainteresowaniem podchodząc do pro- pozycji, stwierdził, że „Słowenia jest laboratorium socjalizmu”. Szerokiej popularyzacji idei socjalizmu, w nawiązaniu do tradycji (→ trady- cja) marksizmu, leninizmu i doświadczeń psychoanalizy (→ słoweńska szkoła psychoanalityczna), dokonał jeden z najbardziej znanych współcześnie filozo- fów na świecie, przy tym także socjolog i krytyk kultury, Slavoj Žižek (ur. 1949). Socjalizm (Słowenia) 185 Z jego wielu książek, artykułów i esejów, chętnie tłumaczonych na języki obce, wynika interesująca, ale generalnie poddana znacznym popularyzatorskim uproszczeniom, z drugiej zaś strony przeteoretyzowana i synkretyczna re- fleksja nad współczesnym socjalizmem i jego znaczenieniem w dzisiejszym świecie. Žižek jako marksista opowiada się za (Leninowską) postawą „woju- jącego materializmu”, walcząc tym samym z „usypiającymi” właściwościami wszelkiej religijnej ideologii. Antyreligijne tradycje myślenia słoweńskiego fi- lozofa nie przeszkadzają mu jednak w próbie wyprowadzenia bezpośredniego rodowodu marksizmu ze społecznej nauki chrześcijaństwa. Ta genealogia po- winna – jego zdaniem – sugerować współpracę chrześcijaństwa i marksizmu (S. Žižek, Krhki absolut: enajst tez o krščanstvu in marksizmu danes, 2000). Charakterystyczne poglądy Žižka dotyczą także kwestii ekonomicznych i społecznych, zwłaszcza w kontekście krytyki założeń kapitalizmu. Jako skromny marksista – tak sam o sobie mówi – nie ma złudzeń co do tego, że „kapitalizm ma niesłychaną zdolność wychodzenia z każdego kryzysu jeszcze skuteczniejszym”, uniemożliwiając tym samym początek rewolucji. Dostrzega podobieństwa w niemożności realizacji czystego kapitalizmu i krytyki założeń realnego socjalizmu: teoretycy, dziś określani mianem liberalnych, odnośnie do jednej, jak i drugiej ideologii mówili zawsze o ich „wypaczonych wersjach”. Žižek odnosi się także do wciąż obecnych w Słowenii, ale także w wielu in- nych krajach postkomunistycznych, tendencji do rewizji osiągnięć i doświad- czeń socjalizmu. Zdając sobie sprawę, że jego obrona jest trudna w warunkach transformacji, zauważa, że przeciwnicy tej ideologii, np. w Słowenii, często wykorzystują specyfikę czasów przejściowych do przeprowadzenia nowej personalnej czystki, powtórzenia istoty antykomunistycznej rewolucji. Idee socjalistyczne – obecne w różnych formach i wariantach – wciąż stano- wią modne i popularne ramy dla rozmaitych społeczno-politycznych i kultural- nych inicjatyw w Słowenii, zwłaszcza po uzyskaniu przez nią niepodległości. Odwoływało się do nich jedno z ostatnich opozycyjnych stronnictw Słoweński Ruch Społeczno-Chrześcijański (Slovensko krščansko-socialno gibanje) pod przewodnictwem teologa i pisarza Petra Kovačiča Peršina (ur. 1945), założy- ciela czasopisma „Revija 2000” (1969). Jego apel o aktywne zaangażowanie chrześcijan w życie polityczne nowo utworzonego państwa padło na podat- ny grunt, przyczyniając się do wzrostu popularności całego ruchu. Z czasem doszło w jego łonie do podziału na dwie frakcje: nawiązującą do idei refor- matorów i socjalistycznych demokratów Kovačiča Peršina i propagującą przy- wiązanie do nauki Kościoła katolickiego Lojze Peterle’go (ur. 1948), twórcy centroprawicowych Słoweńskich Chrześcijańskich Demokratów (Slovenski krščanski demokrati), także pierwszego premiera republiki. Lewe skrzydło chrześcijańskich socjalistów w 1991 roku utworzyło Partię Chrześcijańskich Socjalistów (Stranka krščanskih socialistov), która po roku 1995 w wyniku braku rejestracji według nowych zasad działała przede wszystkim na polu inicjatyw społecznych. W 2007 roku ruch chrześcijańskich socjalistów w sfor- malizowanym kształcie zaczął działać pod postacią partii Chrześcijańscy Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek186 Socjaliści Słowenii (Krščanski socialisti Slovenije) pod wodzą Andreja Magaj- ny (ur. 1952), związanego wcześniej z Socjaldemokratyczną Partią Słowenii (Socialdemokratska stranka Slovenije). W 2014 roku powstała z kolei Inicjaty- wa na rzecz Demokratycznego Socjalizmu (Iniciativa za demokratični sociali- zem), w której kierownictwo jest kolektywne (na koordynatora wybrano Lukę Mesca, ur. 1987). Partia opowiada się za przejściem od systemu kapitalistycz- nego do socjalistycznego, opartego na demokratycznych regułach (tworzenie i wprowadzenie nowych form współpracy obywateli, ich współudział w spra- wach publicznych, demokracja bezpośrednia na poziomie lokalnym), a także na odważnych propozycjach gospodarczych (eliminacja wolnego rynku i kon- kurencji jako mechanizmów społecznych wywołujących kryzys, stworzenie alternatywnych sposobów dystrybucji produkcji i dóbr), postulatach społecz- no-kulturalnych (wyeliminowanie wszelkich form wyzysku i dyskryminacji ze względu na rasę, płeć, narodowość czy niepełnosprawność) oraz hasłach zrównoważonej ekologii (poszanowanie środowiska naturalnego, redystrybu- cja bogactw w procesie wdrażania technologii przyjaznych dla natury). Idea socjalizmu na ziemiach słoweńskich, kształtowana pod wpływem au- striackim i niemieckim w początkowym etapie, nie oddziałała znacząco na sfe- rę społeczno-polityczną życia zbiorowego; dokonało się to dopiero w XX wie- ku za sprawą jej popularyzacji przez Ivana Cankara. Istotną specyfiką rozwoju i funkcjonowania tej idei okazała się jej łączliwość z innymi ideami społeczny- mi, politycznymi i religijnymi, zwłaszcza z nauką Kościoła katolickiego (zjawi- sko chrześcijańskiego socjalizmu). Instytucjonalne i prawnoustrojowe ramy socjalizm zyskał po drugiej wojnie światowej (Edvard Kardelj), natomiast po rozpadzie Jugosławii (aż do dzisiaj) idea ta wciąż kształtuje wiele inicjatyw społecznych i politycznych. Kermauner D., Začetki slovenske socialne demokracije v desetletju 1884–1894, Ljubljana 1963; Repe B., Rdeča Slovenija. Tokovi in obrazi iz obdobja socializma, Ljubljana 2003; Totalitarizmi na Slovenskem v 20. stoletju. Zbornik slovenskih prispevkov z javne tribune z naslovom Zločini totalitarnih režimov, ki je potekala 8. aprila 2008 v prostorih Evropske komisije v Bruslju, ur. D. Hančič, zbirka „Totalitarizmi – vprašanja in izzivi”, t. 1, Ljublja- na 2010; Žakelj V., Čas je za ekosocializem, Ljubljana 2013. Damian Kubik ANEKS. ANAMNEZA AGRARYZM Etymologia słowa „agraryzm” wywodzi się od łac. agrarius – związany z zie- mią. Ideologia agraryzmu łączy koncepty ekonomiczne, społeczne, polityczne; opiera się na założeniu, że świat wiejski ze względu na ekonomiczną i kulturo- wą specyfikę wywiera szczególny wpływ na losy danego narodu i kraju wtedy, gdy większość ludności mieszka na wsi. Rolnictwo ma wówczas ugruntowa- ną pozycję jako podstawa struktury społecznej i wiodący typ produkcji. Lek- sem „agrarny” używany jest także jako opozycyjny wobec przemysłu, handlu i finan sów. Pojęcie „rewolucja agrarna” określa przejście od wspólnoty my- śliwsko-zbieraczej do rolniczej o osiadłym trybie życia, ale także stosowane jest w odniesieniu do innowacji technologicznych i organizacyjnych w rolnic- twie, prowadzących do wzrostu produkcji rolnej i przejścia od społeczeństwa agrarnego do industrialnego (np. w XVII i XVIII wieku w Europie). Uważane to jest za jeden z czynników, które doprowadziły do rewolucji przemysłowej w Europie, o czym pisał Jean Duché w Histoire de l’occident (1998). Agraryzm przeciwstawia wieś miastu, eksponując cnoty chłopstwa uzna- wanego za podporę państwa. Ziemię postrzega się jako źródło dóbr, a pełen szacunku stosunek wobec niej uważany jest za moralny fundament ludzkości, podstawa, na której wykształciły się późniejsze idee rodu, ojczyzny, porządku społecznego, organizacji prawnej, państwa. Stosunek człowieka do ziemi in- terpretuje się również jako warunek wstępny religii, norm moralnych, sztuki, przemysłu, handlu, ogólnie – całej cywilizacji. W tym kontekście fascynacje wiejskością przeżywały różne epoki literackie i artystyczne, m.in. roman- tyzm inspirowany przez „ojca sentymentalizmu” Jeana-Jacques’a Rousseau (a zwłaszcza jego dzieło Émile, ou De l’éducation, 1762). Agraryzm, którego istotnym elementem jest patriarchalna utopia, pielęgnu- je marzenia o „państwie chłopskim” i „republice chłopskiej”. Specyfikę chłop- stwa na tle pozostałych grup społecznych określają osobliwości jego ideologii wymuszającej własną drogę rozwoju, przeciwstawnej zarówno socjalistycz- nej, jak i liberalnej koncepcji społecznego rozwoju. Model chłopskiej drogi do nowego porządku społecznego jako koncepcja „trzeciej drogi” zdobył szcze- gólną popularność w dwudziestoleciu międzywojennym XX wieku. Współcześnie można zaobserwować rozkwit ideologii agrarnej – „nowego agraryzmu”, który przeszedł do mainstreamu, ponieważ to, jak zaspokajamy Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek190 nasze potrzeby żywieniowe i jak produkujemy nasze pożywienie, w znacz- nym stopniu określa nasz byt; pożywienie staje się w tym ujęciu faktem agro- kulturowym. Najważniejsze etapy rozwoju historycznego ideologii agraryzmu Umieszczenie rolnictwa wśród sztuk wyzwolonych nastąpiło w Cesarstwie Rzymskim. Idea agraryzmu wiązana jest z osobą inicjatora największej re- formy rolnej w starożytnym Rzymie Tyberiusza Grakchusa, którego dzieło kontynuował jego brat Gajusz. Zaproponowali rozdysponowanie części ziemi publicznej (ager publicus) między ubogich wieśniaków, by stali się oni właści- cielami drobnych gospodarstw. Zniwelowanie różnic społecznych miało być sposobem uniknięcia pauperyzacji ludności i umocnienia społeczeństwa. Źró- dłem jego dostatku miały stać się gospodarstwa rodzinne. Drugi ważny etap w historii agraryzmu zapisał się pod znakiem fizjokra- tów francuskiego oświecenia (→ oświecenie), którzy odrzucili stary porządek feudalny i przeprowadzili reformę rolną. Etymologia słowa „fizjokratyzm” wywodzi się od rządów nad naturą (z języka greckiego). Termin ten zo- stał użyty przez grupę francuskich ekonomistów przekonanych, że dobro- byt narodów zależy od posiadanego przez nie obszaru ziemi. Twórcą szkoły fizjokratów był François Quesnay (1694–1774), autor koncepcji produktu czystego, możliwego do uzyskania jedynie w gospodarstwie rolnym. Według Quesnaya struktura społeczeństwa składa się z trzech klas: właścicieli, produ- centów (dzierżawców i chłopów) oraz ludzi pracujących poza gospodarstwa- mi rolnymi (klasa jałowa). Fizjokraci zakładali, że rolnictwo leży u podstaw wszelkiej ludzkiej działalności, że z ziemią wiązał się zarówno początkowy, jak i późniejszy podział pracy, który doprowadził do szybkiego postępu całego społeczeństwa (→ postęp). Właśnie rozwój pracy na roli umożliwił ustano- wienie państwa. Fizjokraci, zwolennicy swoistego liberalizmu (→ liberalizm) ekonomicznego, zabiegali o poprawę sytuacji chłopów przez ograniczenie pracy obowiązkowej na rzecz feudałów. Sprzeciwiali się merkantylizmowi (strategii Jeana-Baptiste’a Colberta), a uwagę skupiali na gospodarstwie rol- nym jako jedynym źródle bogactwa. Środek ciężkości ekonomii przeniósł się w ten sposób ze sfery handlowej na agrarną. Anne-Robert-Jacques Turgot, który nadał szkole fizjokratów ostateczny kształt, był najważniejszą postacią w tym środowisku. W traktacie Réflexions sur la Formation et la Distribution des Richesses (1769–1770) objaśnił me- chanizm podziału pracy, do którego doszło wskutek przejścia od hodowli do uprawy. Praca na roli wysunęła się na pierwszy plan, ponieważ była uwarun- kowana fizyczną koniecznością. To od niej zaczynał się obrót dobrami za- spokajającymi ludzkie potrzeby. Według Turgota praca na roli to jedyny rodzaj pracy, w której produkcja przewyższa koszty, dlatego jest wyłącznym źródłem 191Aneks. Anamneza – agraryzm wszelkiego bogactwa. To, co daje natura, nie odpowiada ani potrzebom rolni- ka, ani wcześniejszym szacunkom jego pracy; jest to jedynie owoc urodzaju ziemi i odpowiedniej uprawy. Otrzymaną nadwyżkę rolnik może wykorzystać do zakupu produktów niepochodzących z uprawy. Tym sposobem w społe- czeństwie rozpoczyna się obrót produktami pracy różnego rodzaju. Turgot omawiał również kwestię własności ziemi; nie dokonywał rozróżnienia mię- dzy rolnikiem a posiadaczem ziemskim, przyjmując wszakże, że należą oni do różnych warstw społecznych. Sztandarową postacią związaną z reformą narzuconą przez rewolucję, rozumianą jako zwycięstwo nad porządkiem feudalnym, był Thomas Paine (1737–1809), angloamerykański działacz i teoretyk polityczny, rewolucjoni- sta, autor pamfletu Agrarian Justice (1797). Paine uznawał uprawę ziemi za jedno z najdoskonalszych narzędzi ulepszenia natury, owoc ludzkiej odkryw- czości. Ziemia w swoim naturalnym stanie może jednak wyżywić tylko małą część populacji, zmienia to dopiero uprawa, która jest możliwa dzięki własno- ści gruntu. Idea własności rolniczej narodziła się względnie późno właśnie na skutek wysiłków na rzecz ulepszenia ziemi, która nie potrafi ulepszyć się sama. Według Paine’a indywidualną własność stanowi jednak nie sama zie- mia, ale jej ulepszenie, dlatego każdy właściciel uprawianej ziemi powinien płacić wspólny komunalny podatek gruntowy. Z kolei Fryderyk Engels (1820–1895) w dziele Der Ursprung der Familie, des Privateigenthums und des Staats. Im Anschluss an Lewis H. Morgan’s For- schungen (1884), będącym komentarzem do pracy Lewisa Henry’ego Morga- na (1818–1881) Ancient Society, or Researches in the Lines of Human Progress from Savagery, through Barbarism, to Civilization (1877), podkreślił decydu- jące znaczenie chłopstwa jako czynnika demograficznego, produkcyjnego i politycznego. W rozprawie Die Bauernfrage in Frankreich und Deutschland (1894–1895) postawił też tezę, że ziemianina lub też potężnego dzierżawcę łączą z chłopskim parobkiem takie same relacje jak kapitalistę z robotnikiem przemysłowym. Przykładem pewnego odchylenia ideologii agraryzmu ku socjalizmowi był tzw. socjalizm agrarny. Kluczową pracą w tej dziedzinie okazało się Die Agrar- frage (1899) socjalisty i reformisty Karla Kautsky’ego (1854–1938), według którego ideałem byłaby konsolidacja rolnictwa i przemysłu, to zaś wymagało- by przymierza proletariatu z chłopstwem, przejścia od rolnictwa prywatnego do społecznego, zatarcia opozycji miasta i wsi. Ponieważ rolnictwo narzuca kolektywną metodę pracy, Kautsky wskazał na jej specyficzną formę – za- drugę – jako najbardziej adekwatną do społecznej natury człowieka. Kautsky sprzeciwiał się zarazem sentymentalnym wyobrażeniom o życiu chłopa. Dwudziestolecie międzywojenne w poszczególnych krajach Europy było szczególnym okresem rozwoju idei agraryzmu jako istotnego aspektu poszu- kiwań skutecznego rozwiązania problemów cywilizacyjnych. Kształtowanie opozycji wieś – miasto miało w tym kontekście własną odrębną dynamikę. I tak na przykład Miguel de Unamuno (1864–1936) uznawał urbanizm za Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek192 przyczynę chorób społecznych wynikających z nadmiernego pośpiechu i prze- ciążenia umysłu życiem w mieście (Ciudad y Campo, 1902). Próbę reasumpcji ówczesnej myśli na temat agraryzmu w 1924 roku pod- jął wydalony z radzieckiej Rosji Pitirim Sorokin (1889–1968), który w wyda- nej w Pradze pracy Идеология аграризма omówił wszelkie możliwe aspekty opozycji miasta i wsi, eksponując przy tym m.in. aspekt biologiczny. Wieś – w odróżnieniu od zdegenerowanego miasta – stawała się w tym ujęciu rezer- wuarem zdrowia narodu, ale też bastionem ładu, konserwatyzmu, tradycji, historii, ogniwem łączącym przeszłość z przyszłością, miejscem wygaszania napływających z miast rewolucji (w tym komunistycznej). Sorokin nie wahał się uznawać wyższości narodów rolniczych nad zurbanizowanymi. Antyurba- nistyczna utopia Sorokina, utrzymana w duchu międzywojennego niemieckie- go neoromantycznego pesymizmu kulturowego, dowartościowywała ideolo- gię agraryzmu, stawiając ją w jednym rzędzie z liberalizmem i socjalizmem. W dwudziestoleciu międzywojennym nastroje prorolnicze nasiliły się m.in. podczas tzw. rewolucji konserwatywnej w Niemczech. Agraryzm w ideologii narodowosocjalistycznej widział przyszłą Europę jako „kraj wiejski”, gdzie podstawę państwa stanowiłoby zdrowe i płodne chłopstwo, którego zjedno- czenie miałoby wyjątkowe znaczenie dla perspektyw stojących przed Europą. Z kolei jednym z głównych celów, jakie wyznaczyła sobie władza radziecka, było zniwelowanie różnicy między miastem a wsią. Sojusz pracującego chłop- stwa z przemysłową klasą robotniczą, leżący u podstaw leninizmu i później marksizmu-leninizmu, miał doprowadzić do uformowania jednej homoge- nicznej masy ludzkiej z myślą o przyszłym społeczeństwie komunistycznym. Agraryzm (Rosja) Do czasu rewolucji 1905 roku na rosyjskiej wsi istniały dwie formy zarządza- nia ziemią: własność prywatna ziemian i komunalna chłopów, którzy wierzyli, że ziemia jest „niczyja” (Boża), a prawo do jej użytkowania daje jedynie pra- ca. Wyrazem tego odwiecznego przekonania była gmina wiejska. Całą ziemię, którą rozporządzała, dzieliła między rodziny na jednakowe parcele. Richard Pipes (The Russian Revolution, 1990) zwrócił uwagę, że rosyjska ludność wiej- ska pozostała wierna tradycjom Rusi moskiewskiej i w porównaniu z chłopa- mi z Zachodu, czy nawet z tymi nieskażonymi okcydentalizacją, żyła w zupeł- nie odmiennym świecie. Państwo utrzymywało gminy do 1905 roku, ponieważ ułatwiały pobór po- datków. Idealizację chłopstwa (tendencja charakterystyczna dla słowianofil- stwa – m.in. w koncepcjach Chomiakowa, Aksakowa, Samarina, narodnicze- stwa i poczwienniczestwa) można odnaleźć również w ideach Lwa Tołstoja, który związek człowieka z ziemią uważał za święty, natomiast industrialny typ produkcji i w ogóle nową stechnicyzowaną organizację pracy za profanację 193Aneks. Anamneza – agraryzm tego związku. Industrializacja była według niego przyczyną postępującej de- gradacji duchowej człowieka, który otrzymał błogosławieństwo, aby samemu zdobywać pożywienie tradycyjną pracą na roli. Propozycja reformy rolnej Pio- tra Stołypina polegała na uczynieniu chłopów warstwą pełnoprawnych wła- ścicieli ziemskich, która wzmocni społeczeństwo, dzięki czemu uda się unik- nąć rewolucji. Program Stołypina ukierunkowany był na rozwój kapitalizmu w Rosji na wzór europejski. Lenin w rozprawie Развитие капитализма в России (1899) wyśmiewał wyobrażenie narodników o odwiecznej chłopskiej solidarności. Najważniej- szym argumentem za likwidacją gmin była według niego konieczność prze- miany ustroju klasowego na wsi, stworzenie wiejskiego proletariatu. Lenin (w polemice z Gieorgijem Plechanowem) obstawał przy tym, że gospodar- stwo wiejskie nie jest wcale drugorzędnym, lecz podstawowym czynnikiem rozwoju kapitalizmu w Rosji. Podczas rewolucji, która wybuchła w 1905 roku, wyszło na jaw, jak płonne były nadzieje na aktywny udział „wiejskiego prole- tariatu”. Koncepcje Lenina ulegały istotnym zmianom (podobnie jak jego sto- sunek do narodników). W 1907 roku podstawę przyszłego ustroju widział już w sojuszu klasy robotniczej z chłopstwem, a nie z „wiejskim proletariatem”. Dekret o ziemi (1917) został przyjęty przez bolszewicką władzę jako drugi po dekrecie o pokoju. Znosił prywatną własność ziemi i powierzał jej ogól- nonarodowe zasoby pracującym. Dekret przyznawał wszystkim obywatelom równe prawo do korzystania z ziemi własnym nakładem sił – przy pomocy rodziny lub przez kolektywy. Zabroniono zakupu i sprzedaży ziemi, dzierżawy i własności hipotecznej. W ramach masowej kolektywizacji stworzono dwie formy gospodarcze – kołchozy (dobrowolne zrzeszenia spółdzielcze chłopów, ustanawiane i zarządzane przez nich samych) i sowchozy (gospodarstwa rol- ne zarządzane przez państwo). Przymierze pracującego chłopstwa z proletariatem Lenin uznawał – wpro- wadzając tym samym zmiany do koncepcji Marksa – za warunek zwycięstwa rewolucji socjalistycznej w stosunkowo słabo rozwiniętym kapitalistycznie kraju, takim jak Rosja. Głównie rolniczy charakter Rosji był zdaniem Lenina pomyślną okolicznością do przeprowadzenia rewolucji socjalistycznej. Te idee Lenina zostały później zaklasyfikowane przez radzieckich badaczy jako „roz- winięcie” i „przyczynek” do klasycznego marksizmu i stały się nieodłączną częścią ideologii marksistowsko-leninowskiej. Chłopów zaczęto postrzegać jako robotników również w krajach, które znalazły się w strefie wpływów ra- dzieckich po drugiej wojnie światowej. Leninowska polityka „rozkułaczania” chłopów – właścicieli gospodarstw rolnych – trafiła na podatny grunt także w krajach „demokracji ludowej”. Długoterminowe strategie upodobniania miast i wsi doprowadziły do stworzenia takich hybryd pojęciowych jak „wieś typu miejskiego”. Duché J., Histoire de l’Occident, Paris 1998; Govan T. P., Agrarian and Agrarianism: A Study of Use and Abuse of Words, „The Journal of Southern History” 1964, vol. 30, No. 1; Jary D. J., Collins Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek194 Dictionary of Sociology, Harper Collins 1991; Soth L., The End of Agrarianism: Fission of the Po- litical Economy of Agriculture, „American Journal of Agricultural Economics” 1970, vol. 52, No. 2; Walker М. ,Contemporary Agrarianism: A Reality Check, „Agricultural History” 2012, vol. 86, No. 1; Сорокин П., Идеология аграризма, Прага 1924. Nina Dimitrowa (tłum. Krzysztof Usakiewicz) Agraryzm (Grecja) W XIX-wiecznej Grecji agraryzm był zjawiskiem o wielu twarzach, związanym z jednej strony ze stopniowo kształtującą się nowoczesnością narodowego państwa greckiego, z drugiej zaś ze współoddziaływaniem i napięciami mię- dzy strukturami centralnymi i lokalnymi. Geograficznie i kulturowo Grecja pozostawała przejściowym obszarem zetknięcia się Zachodu i Wschodu, a jej położenie miało wpływ na heterogeniczność wyrażanych koncepcji agrary- zmu, ponieważ idee Zachodu przenoszone do Grecji ulegały dostosowaniu do miejscowych warunków kulturowych i historycznych. Inna sprawa, że brak jednorodności w percepcji ontologicznej i wyłanianiu się koncepcji społecznych to typowa słabość myśli Zachodu przez cały szeroko rozumiany XIX wiek. Tak więc założone tu zwięzłe przedstawienie greckich agrarystycznych heterotopii opiera się raczej na konceptualnym rozróżnieniu między wprowadzaniem dominującego modelu odnoszonego do rozwoju wsi (czego wyrazem był dyskurs modernizacyjny) a kształtowaniem modeli al- ternatywnych wobec sprzeczności między → nowoczesnością a → tradycją na obszarach wiejskich. Wiejski charakter kraju miał duży wpływ na interwencje państwa w gospo- darce rolnej, które często budziły sprzeciw jako przestrzeń modernizacji spo- łecznej i gospodarczej; kwestia nacjonalizacji dawnych gruntów osmańskich już w okresie powstania greckiego została włączona do głównego nurtu dyskursu politycznego, a projekt ich rozdziału był silnie związany z zasadami liberalizmu, choć z dodatkiem elementów eklektycznych. I tak pierwszy prezydent państwa, Joanis Kapodistrias, powiązał w tym dyskursie politycznym powszechne pra- wo wyborcze mężczyzn z prawami własności, a środkiem do osiągnięcia tego celu miało być rozdzielenie państwowych gruntów między wszystkich obywa- teli. Podział upaństwowionych byłych gruntów osmańskich prowadził od 1871 roku z pomocą ochotników liberał Aleksandros Kumunduros. Stereotypowymi hasłami dyskursu politycznego w XIX wieku były – od cza- su wyłonienia się greckiego państwa narodowego – rozwój wsi i wprowadze- nie obrotu pieniężnego do gospodarki rolnej. W głównym nurcie dyskusji poli- tycznej elit powracały także tematy innowacji technicznych na wsi i tworzenia niezbędnych do tego instytucji; koncepcje te napływały do Grecji z Francji i forsowały projekty przeszczepienia określonego modelu technokratycznego, 195Aneks. Anamneza – agraryzm powiązanego ze scentralizowaną organizacją gospodarki wiejskiej. Charakte- rystyczne jest więc, że nacisk na produkcję rolną jako ważny parametr gospo- darki narodowej szedł w parze z waloryzacją przemysłu. Równocześnie w pierwszych dziesięcioleciach istnienia państwa greckiego dochodziło do buntów na wsi; należy je traktować jako reakcję społeczności lokalnych na narzucanie im decyzji politycznych centrum, nie były więc kuź- nią idei rewolucyjnych, mimo że w niektórych przypadkach chłopski charak- ter tych buntów werbalnie podkreślali ich przywódcy. W szeroko rozumianym XIX wieku w Grecji wpływ obiektywnych warunków historycznych na pozio- mie regionalnym na charakter idei agrarystycznych miał związek z przeszcze- pianiem ideologii zachodnioeuropejskich. Dają się zaobserwować zaskakujące korelacje między praktykami rolniczy- mi a przepływem idei: na przykład w rejonach upraw rodzynków korynckich (Achaja, Elida, Mesenia) w wyniku kontaktów z Półwyspem Apenińskim roz- przestrzeniły się idee anarchistyczne. Umiejscowienie Wysp Jońskich, będą- cych śródmorską barierą między Grecją a Włochami, a także ich długotrwałe bliskie kontakty ze światem zachodnim pozwoliły na przekaz idei socjalistycz- nych (wywodzących się z socjalizmu nienaukowego). Idee te miały związek z politycznym ruchem części radykałów zabarwionym ideologią narodową a zarazem głoszącym postulaty społeczne i odnoszącym się do kwestii pra- wa własności; również to prowadzi oczywiście do historycznego zbiegu oko- liczności. Oto w XIX wieku na Wyspach Jońskich dominowały wielkie majątki ziemskie, spuścizna po zwierzchnictwie Wenecji. Kwestia chłopska nie zosta- ła rozwiązana za panowania brytyjskiego (1814–1864), dlatego seria buntów chłopskich w latach 1848–1849 (zwłaszcza na Kefalonii) została określona przez brytyjskiego wysokiego komisarza mianem ruchów społecznych, czyli buntów chłopów przeciwko jońskim właścicielom ziemskim. Dopiero jednak w olbrzymim majątku ziemskim, który objął dawne grunty osmańskie w Tesalii po jej przyłączeniu do Grecji (1881), pierwszy raz po- wstały warunki umożliwiające wyłonienie się idei agraryzmu o wyraźnie za- rysowanych konturach. Główną postacią domagającą się rozdzielenia ziemi między bezrolnych chłopów był wówczas Marinos Andipas. Jego system prze- konań był syntezą utopijnego socjalizmu i wiary chrześcijańskiej. Za konty- nuację tego zjawiska w XX wieku można uznać budowanie i rekonstruowanie wiejskości przez polityczny dyskurs elit. Silne akcenty populistyczne – typowe na Bałkanach w okresie międzywojennym – łączą się z prokrólewską dyktatu- rą (1936–1940) Joanisa Metaksasa, ale widać także modernizacyjne spojrze- nie na gospodarkę wiejską prezentowane przez liberałów podczas ich rządów w latach 1928–1932. W liberalnym dyskursie politycznym występował wątek dobrobytu klasy chłopskiej, będącego warunkiem utrzymania zgody społecz- nej. Tak czy inaczej, agrarystów włączano do mechanizmów funkcjonowania państwa; tworzyli oni heterogeniczny ruch wiejski. Catherine Brégianni (tłum. Krzysztof Usakiewicz) Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek196 Agraryzm (Turcja) Tak samo jak i w innych prowincjach imperium także i na Bałkanach Osma- nowie dzielili narody nowo podbitych terenów na klasy: muzułmanów i nie- muzułmanów, na wojskowych i raya (płacący podatki poddani sułtana). Na Bałkanach członkowie oddziałów chrześcijańskiej jazdy włączani do klasy wojskowych otrzymywali związane z tym przywileje. Zajmujący się handlem i rolnictwem muzułmanie i niemuzułmańscy poddani płacili stosowne podat- ki. Osmański system dążył do tego, aby zamiast świadczeń pobierać opłaty w gotówce. Wzorem wcześniejszych państw muzułmańskich wszelkie wiej- skie grunty rolne stanowiły miri – dobra korony należące do państwa, które u szczytu potęgi imperium w 1528 roku stanowiły około 87% ziem. Jedynym wyjątkiem były dobra prywatne mülk, które sułtan powierzał jako aktywa róż- nym prywatnym osobom, i fundacje religijne – wakufy, którymi sułtan mógł dowolnie dysponować. Każdy gospodarz płacił podatek w gotówce, dziesięci- nę (ispence). Dodatkowo jako ekwiwalent prac przy sianie, obroku i drewnie chłop płacił roczny podatek (çift resmi). Z tego potrącano podatek na rzecz centralnej kasy skarbowej, a resztę przydzielano w dowód uznania za zasługi wojenne i administracyjne jako timar, zeamet lub hass. Na mocy tego systemu ziemie rolne stanowiły własność państwową, a obrabiający je chłopi mieli sta- tus dziedzicznych dzierżawców, którzy w zamian za pracę dysponowali pra- wem użytkowania gruntów. Wprawdzie prawa do roli były dziedziczne, ale nie można było nimi dysponować dowolnie w formie cesji darowizny lub sprzeda- ży. Podstawą organizacji fiskalno-agrarnej aż do Tanzimatu (1839–1876) był çifthane, rodzinne gospodarstwo chłopskie, na które składał się chłop z rodzi- ną (hane), parą wołów (çift) i poletkiem. System timarów funkcjonował na za- sadzie własności częściowej, ziemia należała jednocześnie do państwa, spahi- sów i chłopów. Spahisi byli właścicielami ziemi, mieli prawo nią dysponować w formie prawa do ściągania stałej sumy dochodów dla państwa, chłop zaś był zobowiązany do uprawy ziemi i uiszczania podatków. Mógł też wydzierżawić nieużytki w zamian za ryczałt. Popyt na ziemię pod timary napędzał polity- kę podbojów, gdyż dzierżawą podatków z lenn nagradzano zasłużonych jan- czarów. W drugiej połowie XVI wieku nasiliło się nadawanie dzierżawy lenn w celach niewojskowych urzędnikom pałacu i faworytom jako wynagrodzenia lub emerytury. To przyczyniło się do załamania całego systemu. Kwestia po- siadania ziemi w rękach prywatnych stała się społecznym problemem impe- rium. Gdy władza centralna była silna, szala przechylała się na stronę władcy, gdy była słaba – na stronę prywatnych właścicieli lub wakufów. Na pogra- niczu, w Bośni, lenna podlegały scaleniu w dziedziczne prebendy w rękach lokalnych rodów, które dały początek późniejszej klasie magnatów. Feudalny system oparty na klasie spahisi i lennach timari istniał jeszcze w XIX wieku, a wielu zbrojnych było opłacanych lennem, nie żołdem ze skarbu państwa. 197Aneks. Anamneza – anarchizm Już za czasów sułtana Selima III na potrzeby utworzenia nowej armii podjęto zmiany systemu lenno-podatkowego i coraz więcej timarów przekształcano w dobra koronne lub prywatne, sułtańskie i puszczano je w dzierżawę w for- mie podatkowego dystryktu (iltizam lub mukataa). Mahmud II w 1831 roku zniósł własność prywatną wakufów i timarów, które stały się dzierżawionymi domenami pozostającymi we własności korony. Wakufy (arab. waqf) zgodnie z szariatem miały formę zinstytucjonalizo- wanej jałmużny, były zapisem ziemi lub innej dochodowej własności na cele religijne i publiczne. Zakładane na całym terenie imperium były gwarantem systematyczności i bezpieczeństwa usług publicznych, umacniały wpływ kul- tury osmańsko-tureckiej na podbitych terenach. Wakufy rodzinne pozwala- ły fundatorowi i jego rodzinie utrzymać własność. Przy tworzeniu republiki i zwalczaniu bractw religijnych temat likwidacji wakufów finansujących dzia- łalność bractw tarikatów był nośnym hasłem wyborczym wielu kandydatów do parlamentu w latach 1920–1950. Od 1924 roku zarządzaniem dobrami wakufów poosmańskich w Turcji zajmuje się Vakıflar Genel Müdürlüğü (Gene- ralna Dyrekcja ds. Wakufów) podlegająca Kancelarii Prezesa Rady Ministrów Turcji. Instytucja ta po konfiskacie dóbr wakufów w 1954 roku utworzyła VakıfBank – o strukturze quasi-państwowej (58% udziału). Inalcik H., Quataert D. (red.), Dzieje gospodarcze i społeczne Imperium Osmańskiego, Kraków 2008. Agnieszka Ayşen Kaim ANARCHIZM Leksem „anarchizm” jest pochodzenia greckiego; αναρχία dosłownie oznacza „bezład”, „bez rządzących”. W świecie starożytnym nazywano tak okres, kiedy jeden archont ustępował, a kolejny nie został jeszcze wybrany. Ogólnie rzecz biorąc, terminem „anarchia” określano czas przejściowy – między kolejnymi formami ustroju prawnego albo formami rządów. Platon twierdził, że anar- chia była formą, z której zrodziła się demokracja. Anarchia postrzegana pozytywnie, jako wolność od ucisku oraz przymusu władców i instytucji, jest fundamentalnym pojęciem ruchu ideologiczno-poli- tycznego – anarchizmu. Według Pierre’a-Josepha Proudhona (1809–1865), twórcy i jednego z głównych teoretyków anarchizmu, nasze pragnienie po- rządku opartego na przywództwie to przesąd (Qu’est-ce que la propriété?, 1840). Ideał niezależnego życia skłaniał zwolenników anarchizmu do po- szukiwania takich form samorządu, w których wolność jednostki nie stałaby w sprzeczności z dobrą organizacją społeczeństwa i jego praworządnością (ponieważ trudno osiągnąć taką kombinację, anarchizm bywał nieustannie Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek198 oskarżany o utopizm). Zwolennicy anarchizmu, którzy na pierwszy plan wy- suwają takie fundamentalne ludzkie wartości, jak wolność, życie w pokoju, samoorganizacja, solidarność i wzajemna pomoc, konsekwentnie odcinają się od oskarżeń o propagowanie społecznie destrukcyjnych elementów chaosu i bezładu. Mimo tych wysiłków terminów „anarchia” i „anarchizm” często uży- wa się właśnie jako synonimów „chaosu” i „bezładu”, „nieposłuszeństwa” czy „rozwiązłości”, które prowadzą do zapaści społecznej. Typowym przedstawicielem myśli oświeceniowej antycypującej dojrzałe formy anarchizmu był publicysta i pedagog William Godwin (1756–1836), który inspirował się koncepcjami Rousseau, Helwecjusza i Holbacha. Szcze- gólny nacisk położył na kwestię sprawiedliwości i to właśnie jej poświęcił przesiąknięte anarchistycznym duchem dzieło An Enquiry Concerning Politi- cal Justice (1793). Jako niezależny ruch anarchizm uformował się w XIX wieku dzięki wy- siłkom Proudhona, mającego jednak wybitnych poprzedników już w epoce oświecenia i rewolucji francuskiej, która dała wyraźny sygnał do rozwoju idei anarchistycznych (→ rewolucja). Najważniejszymi dziełami Pierre’a-Josepha Proudhona (1809–1865) były Qu’est-ce que la propriété? (1840) i Système des contradictions économiques ou Philosophie de la misère (1846). Po kry- tyce własności prywatnej Proudhon wystąpił również z krytyką istniejących form władzy państwowej, ponieważ według niego to, co reprezentuje władza w stosunkach politycznych, jest odpowiednikiem własności w ekonomii. Zna- ny jest sprzeciw Marksa wobec krytyki społecznej i planów reformatorskich Proudhona (na jego koncept „filozofii nędzy” Marks odpowiedział konceptem „nędzy filozofii”). Idee Proudhona stanowiły natomiast inspirację dla doktry- ny anarchosyndykalizmu. Max Stirner (właśc. Johann Kaspar Schmidt) (1806–1856) był radykalnym anarchistą, którego najważniejsze dzieło Der Einzige und sein Eigentum (1844) wywołało skandal. Mimo że zajadle odrzucał państwo, hierarchie, autorytety – wszystko, co stanowi ograniczenie dla pełnej wolności jednostki – ogólny ton tej pracy podaje niejako w wątpliwość jej anarchizm. Jedyny i jego własność to apologia nie tyle anarchizmu, ile egoizmu. W tym filozoficznym usprawie- dliwieniu egoizmu, określając egoistę mianem posiadacza, Stirner znalazł się na antypodach komunistycznego prądu w anarchizmie. Był radykalnym in- dywidualistą i, co więcej, skrajnym nominalistą, który ogłosił, że ogólne idee boga, państwa, społeczeństwa i etyki zniewalają człowieka. W swoich poglądach był poprzednikiem Nietzschego i jego koncepcji nadczłowieka. Z kolei Rosjanin Michaił Bakunin (1814–1876), znany również jako ak- tywny rewolucjonista, w czasie pobytu w Europie kontaktował się zarówno z Proud honem, jak i Marksem. Spór między Marksem a Bakuninem przybrał dość radykalny charakter i ostatecznie stał się przyczyną rozpadu I Między- narodówki. Z kolei współpraca Bakunina z Siergiejem Nieczajewem (1847– 1882), rosyjskim terrorystą i anarchistą, doprowadziła w 1869 roku do opu- blikowania manifestu Катехизис революционера (→ rewolucja). 199Aneks. Anamneza – anarchizm Najważniejszym dziełem Bakunina byłо Государственность и анархия (1873). Zostały w nim sformułowane idee absolutnej wolności, dobrowolne- go zjednoczenia ludzi i ich federacji, równości społecznej i ekonomicznej. Jego koncepcje zmierzały ku zastąpieniu państwa federacjami, czyli swobodny- mi stowarzyszeniami przedstawicieli handlowych, które z kolei mogłyby jed- noczyć się z innymi w celu stworzenia w przyszłości federacji światowej. Roz- ważano warianty federacji zarówno słowiańskiej, jak i europejskiej. Inny Rosjanin, Piotr Kropotkin (1842–1921), teoretyk międzynarodowego anarchizmu, dobry znajomy i Bakunina, i Marksa, swoją koncepcję filozoficz- ną opierał na myśli francuskiego oświecenia, a w jeszcze większym być może stopniu inspirował się teorią Darwina i filozofią XIX-wiecznego pozytywizmu. Oryginalna interpretacja poglądów Darwina legła u podstaw stworzonej przez niego etyki. W komentarzu do konceptu wojen między- i wewnątrzgatunko- wych Kropotkin propagował tezę, że właśnie w tych wojnach, jak również w walce z otaczającym je środowiskiem, jednostki liczą bardziej na zjednocze- nie sił, wzajemną solidarność i pomoc. W staraniach o stworzenie naukowych podstaw doktryny anarchizm Kropotkina był jednak konstruktywny i toleran- cyjny. Akcenty kładł na etykę i altruizm. Podstawowe zasady i wartości anarchizmu • Wolność osobista. Jest to najważniejsza wartość anarchizmu, która zbliża go do liberalizmu, a zwłaszcza libertynizmu. W przypadku anarchizmu jest absolutem, dlatego krytycy tego nurtu ideologiczno-politycznego interpreto- wali ją jako samowolę, sobiepaństwo. • Egalitaryzm w sensie zarówno ekonomicznym, jak i społecznym. Jak wiadomo, Proudhon w swojej fundamentalnej koncepcji uznał własność za kradzież. Uważał, że w idealnej przyszłości własność będzie kolektyw- na. W odróżnieniu od marksizmu, który mówi o przyszłym społeczeństwie przede wszystkim w ramach dyskursu ekonomicznego, anarchizm kieruje się motywacją moralną i koncentruje się na sprawiedliwości. Piotr Kropotkin w dziele La Morale anarchiste (1889, pierwotnie po francusku) anarchię uzna- wał za synonim równości, a równość – sprawiedliwości. „Sterowany”, „oszu- kiwany”, „wyzyskiwany” to przejawy niesprawiedliwości społecznej, które są obelgą dla równości i dla anarchii. W rozumieniu Kropotkina anarchizm ozna- cza wojnę wypowiedzianą nie tylko abstrakcyjnej triadzie prawo – religia – władza, lecz każdej nierówności i niesprawiedliwości. W anarchizmie zasada równości leży u podstaw wspólnotowych form koegzystencji ludzi. Historia zna różne warianty anarchistycznych koncepcji w tym zakresie. Z perspektywy politycznej anarchizm proponuje federalizację i decentralizację – zasady tworzące (na podstawie „horyzontalnej” równości) „społeczeństwo sieciowe”. Tak rozumiany anarchizm był jednym z istotnych ide- owo-duchowych komponentów kontrkultury lat 60. XX wieku. Typową współ- Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek200 czesną wersją anarchizmu (w ujęciu społeczno-politycznym) jest np. ruch New Age. Za charakterystyczne dla „sieci” społecznej należy uznać: strukturę skła- dającą się z niezależnych jednostek lub grup, decentralizację autorytetu i odpo- wiedzialności, skupienie na jakości realizacji zadań i stosunków z instytucjami, elastyczność oraz zmienność zasad i granic, równoprawność uczestników. • Antyetatyzm. Anarchizm jako ruch antyhierarchiczny i antyetatystyczny we władzach państwowych widzi jedno z głównych narzędzi podporządkowa- nia. Już oświeceniowy myśliciel anarchista William Godwin (1756–1836) pod- kreślał, że władza państwowa nawet w najlepszej postaci jest złem i dlatego powinno się przyjąć za główny cel pozwalać sobą rządzić w jak najmniejszym stopniu, co umożliwi zachowanie powszechnego pokoju w społeczeństwie ludzkim (An Enquiry Concerning Political Justice and It‘s Influence on General Virtual and Happiness, 1792). Do radykałów negujących państwo należy zaliczyć też wspomnianego tu rosyjskiego anarchistę i rewolucjonistę Michaiła Bakunina, który nieustan- nie wzywał ludzkość, by czym prędzej ustanowiła „królestwo swobody”, uni- cestwiając głównego wroga wolności człowieka – państwo, tę najbardziej cyniczną i absolutną negacją człowieczeństwa, zaprzeczającą indywidualnej wolności i oddziałującą destrukcyjnie na międzyludzką solidarność. Według Bakunina państwo jest instytucją, która kumuluje niesprawiedliwość histo- ryczną ustanowioną w celu obrony interesów klas posiadających i wyzysku klas pracujących. Bakunin nie zgodził się więc z marksistowskimi koncepcja- mi państwa „ludowego”. Myśl Marksa – dyktatura proletariatu jest tymczaso- wa i nie potrwa długo – wydawała mu się złudna, gdyż każde państwo narzuca jarzmo, które rodzi despotyzm i zniewolenie. W dziele Государственность и анархия (1873) Bakunin szczegółowo przedstawił obraz ogromnej więk- szości rządzonej przez uprzywilejowaną mniejszość, składającą się z byłych robotników, którzy stawszy się przedstawicielami ludu, zaczęli spoglądać na świat pracy z pozycji sprawowanej przez siebie władzy i własnych interesów. Stosunek anarchistów do państwa miał jednak wiele odcieni. I tak na przy- kład Noama Chomskiego (ur. 1928), jednego z wybitnych przedstawicieli współczesnej amerykańskiej myśli anarchistycznej, fascynowała błyskotliwość koncepcji Bakunina. Z kolei anarchokapitalista Robert Nozick (1938–2002) uważał, że istnienie państwa jest dopuszczalne, jeśli jego zwolennicy zdołają udowodnić, iż pod względem moralnym przewyższa ono najlepszy twór anar- chistyczny albo powstało w wyniku procesu, podczas którego nie doszło do żadnych nieetycznych aktów, lub też – jest bezpośrednim ulepszeniem przed- państwowego ustroju anarchistycznego (Anarchy, State and Utopia, 1974). • Solidarność i wzajemna pomoc, troska o innych, odrzucenie przemocy i pacyfizm, współczucie – to niezmienne wartości anarchizmu w jego klasycz- nym wariancie, nieodłączny komponent przyszłego społeczeństwa anarchi- stycznego. Silny nacisk anarchizmu na moralność jest szczególnie wyraźnie odczuwalny w ideach etycznych Piotra Kropotkina (Нравственные начала анархизма, 1906). 201Aneks. Anamneza – anarchizm • Ateizm. Za odrzuceniem wszelkich form opresyjności idzie również od- rzucenie religii, Kościoła jako instytucji, a nade wszystko idei Boga, którego anarchiści rozumieją jako władcę absolutnego, utrzymującego człowieka w stanie wiecznej podległości. Jednoznaczny pod tym względem był Bakunin, ale bardziej szczegółowe argumenty przeciwko wierze i religii wysunął fran- cuski anarchista Sébastien Faure (1858–1942), współtwórca monumentalnej L’Encyclopédie anarchiste (1925–1934). Pomimo przeważających antyreligijnych postaw wśród przedstawicieli anarchizmu historia zna przypadki oryginalnych religijnych wariantów tej doktryny. Takie były choćby słynne idee Lwa Tołstoja (1828–1910); na ich przykładzie można prześledzić wewnętrzny mechanizm napędowy anar- chizmu religijnego. • Antynacjonalizm i antyrasizm. Anarchiści (spadkobiercy ideałów oświe- ceniowych) są zwolennikami humanizmu uniwersalnego, a w nacjonalizmie i szowinizmie, nawet w patriotyzmie dostrzegają formy opresji i ograniczenia wolności. Podobny jest ich stosunek do rasizmu. Typy anarchizmu W zależności od stosunku do rzeczywistości społeczno-politycznej anarchizm może być radykalny (rewolucyjny, nihilistyczny) bądź konstruktywny (twórczy). W pierwszym przypadku jest nastawiony na destrukcję rzeczywi- stości i przez to nieraz oskarżany o terroryzm. W drugim liczy na potencjał ludzkiej natury, dający możliwość doprowadzenia społeczeństwa do stanu harmonii. W zależności od podmiotu działań anarchizm może być indywiduali- styczny (najbardziej typowy jest wariant zaproponowany przez Maksa Stir- nera) i kolektywistyczny (wariant Bakunina i w ogóle anarchizm rosyjski). Wariantem pośrednim między tymi dwoma jest mutualizm, w którym, jak wskazuje sama nazwa, na pierwszy plan wysunięta została współzależność i wzajemna pomoc. Rozwój historyczny anarchizmu świadczy o możliwości różnego łączenia doktryny anarchistycznej z innymi ideami. Powstałe w ten sposób hybrydalne koncepcje mogą zawierać sprzeczności, na przykład: Anarchokapitalizm (znany również jako anarchizm rynkowy) absolu- tyzuje możliwości wolnego rynku i ugruntowuje pełną swobodę jednostki. Nieograniczony kapitalizm rynkowy jest uznawany za warunek dobrobytu społecznego. Termin ten został wprowadzony przez Murraya Rothbarda (1926–1995), współtwórcę ideologii libertianizmu. Lewicowi anarchiści zazwyczaj uważają anarchokapitalizm za oksymoron i odrzucają tę postać doktryny. Anarchokomunizm – ruch, którego podstawowe idee w latach 1870– 1890 sformułował Piotr Kropotkin; z jego udziałem w 1903 roku w Genewie Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek202 powstało anarchistyczno-komunistyczne ugrupowanie Хлеб и воля (także gazeta o tej samej nazwie). Większość działaczy pierwszej rewolucji rosyjskiej (1905) stanowili anarchiści komuniści, spadkobiercy Kropotkina. Głównymi celami tego ugrupowania była natychmiastowa rewolucja społeczna, całkowi- ta likwidacja kapitalizmu i państwa, wprowadzenie anarchistycznego komu- nizmu. Podstawową metodą walki był terror. Idee anarchokomunizmu zostały najlepiej wyłożone w klasycznym dziele Alexandra Berkmana The ABC of Com- munist Anarchism (1929). Anarchosyndykalizm – ruch zorientowany głównie na rozwój utworzo- nych przez robotników związków zawodowych. Ten wariant, nazywany rów- nież anarchizmem pracowniczym, który szczególną popularność zdobył na początku XX wieku, polegał na samoorganizacji pracowników w walce o lepsze warunki pracy i życia, a także o ostateczny cel, jakim była pełna likwi- dacja własności prywatnej i państwa. Ważną postacią rewolucyjnego anar- chosyndykalizmu był Georges Sorel (1847–1922), autor Réflexions sur la vio- lence (1908). Źródeł idei anarchosyndykalizmu należy upatrywać w pismach Pierre’a-Josepha Proudhona (twórcy podstaw federalizmu) i Michaiła Baku- nina, który polemizował z Karolem Marksem odnośnie do metod walki. Ten pierwszy ruch anarchosyndykalistyczny doczekał się zjednoczenia w strukturach Międzynarodowego Stowarzyszenia Pracowników (Internatio- nale Arbeiter-Assoziation), które w 1922 roku zostało nielegalnie zawiązane w Berlinie. Anarchofeminizm ukształtował się w wyniku połączenia idei anarchi- stycznych z walką o równość płci. Żona Williama Godwina, Mary Wollstone- craft (1759–1797), jest uważana za prekursorkę anarchofeminizmu, któremu część klasyków anarchizmu sprzeciwiła się ze względu na swoje patriarchal- ne poglądy. Czołowe przedstawicielki tego ruchu, m.in. Ewa Goldman (1869– 1940), sprzeciwiały się głównie nierówności płciowej, walczyły zatem nie tyle w imię feminizmu, który zaczęto łączyć z ideami anarchistycznymi w później- szym okresie, ile o emancypację. Ekoanarchizm, zielony anarchizm to orientacja wyrażająca ekolo- giczne zaangażowanie doktryny. Popularne w tym względzie są idee Murraya Book china (1921–2006). Współczesny ruch antyglobalistyczny również uważany jest często za przejaw „nowego anarchizmu” występującego przeciw neoliberalnemu kapi- talizmowi. Anarchizm (Rosja) Michaił Bakunin i Piotr Kropotkin, teoretycy i praktycy anarchizmu o forma- cie międzynarodowym, pozostawili po sobie niezliczonych spadkobierców, 203Aneks. Anamneza – anarchizm którzy wzięli udział w trzech rewolucjach rosyjskich XX wieku. Następcy Kropotkina nie tylko zradykalizowali, ale też znacząco zmodyfikowali jego idee. Największy rozwój ruchu anarchistycznego w Rosji nastąpił w 1917 roku. Jego głównymi ośrodkami były wtedy Białystok, Jekaterynosław (Dniepr) i Odessa. Rosyjscy anarchiści nie byli w stanie porozumieć się z Rządem Tym- czasowym, mimo że Aleksandr Kierenski odniósł się tolerancyjnie do powrotu Kropotkina do ojczyzny. Po ustanowieniu władzy radzieckiej wielu anarchi- stów zrezygnowało ze współpracy z bolszewikami, widząc, że wyrzekli się własnych zasad. Dla bolszewików rosyjscy anarchiści i ich anarchokomunizm byli groźnym przeciwnikiem, nazywano ich nawet „prawdziwymi wrogami marksizmu”. Znaną szeroko postacią okresu rewolucji był Nestor Machno (1888–1934), autor słynnego stwierdzenia „Anarchia to porządek”. Stanął na czele potęż- nego ruchu anarchistycznego na Ukrainie. Jego ruch był bliski anarchoko- munizmowi, miał jednak specyficzny nacjonalistyczny odcień. Pozostawał w zdecydowanej opozycji do reżimu bolszewików. Na emigracji Machno został współautorem projektu „Организационная платформа всеобщего союза анархистов”, który wywołał burzliwą dyskusję zarówno w rosyjskim, jak i światowym ruchu anarchistycznym. Nierewolucyjny wariant anarchizmu reprezentował Lew Tołstoj. Jego anar- chizm opierał się na koncepcji wyrzeczenia się przemocy, co wynikło z ory- ginalnej neognostyckiej interpretacji chrześcijaństwa w duchu racjonalizmu i moralizatorstwa. W późnej twórczości rosyjski pisarz stał się głosicielem idei „nieprzeciwstawiania się złu” (rozumianemu przede wszystkim jako agresja). W państwie, jego prawach i instytucjach Tołstoj dostrzegał ucieleśnienie przy- musu, wzywał więc do bojkotu zobowiązań wobec niego (jak płacenie podat- ków, odbywanie służby wojskowej itd.) i do rezygnacji z jakiejkolwiek działal- ności politycznej. Rosyjski anarchizm jako całość często jest interpretowany przez pryzmat specyficznej psychologii narodu. W pracy Русская идея (1946) Nikołaj Bier- diajew (1874–1948) twierdził, że anarchizm jest zjawiskiem głównie rosyj- skim, a ideologia anarchistyczna została stworzona głównie przez przedsta- wicieli wyższej warstwy arystokracji rosyjskiej. Odnosiło się to zarówno do radykalnego anarchisty Bakunina, jak i do księcia Kropotkina i religijnego anarchisty hrabiego Tołstoja. Berkman A., Now and After: The ABC of Communist Anarchism, New York 1929; Idee w Rosji. Lek- sykon rosyjsko-polsko-angielski, red. A. de Lazari, t. 4, Łódź 2001, s. 542–546; Nozick R., Anarchia, państwo i utopia, przeł. P. Maciejko, M. Szczubiałka, Warszawa 2010; Schorsch, C., Die New Age- -Bewegung: Utopie und Mythos der Neuen Zeit: eine kritische Auseinandersetzung, Gütersloh 1987. Nina Dimitrowa (tłum. Krzysztof Usakiewicz) Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek204 Anarchizm (Grecja) Termin „anarchia” w znaczeniu nieładu był szeroko rozpowszechniony w Kró- lestwie Grecji, wydaje się, że bardzo wcześnie zaczęto go używać w opozycji do „praworządności” albo też w celu podkreślenia nieporządku. W 1848 roku Adolphe Thiers opublikował w Paryżu pracę De la Propriété, w której zaatako- wał wszystkie nowe prądy ideologiczne w Europie tamtej epoki. Ten pierwszy zwarty opis podstawowych prądów anarchizmu społecznego we Francji zo- stał przetłumaczony na język grecki w 1848 roku i był jednym z pierwszych świadectw użycia terminu „anarchia” na terenie Grecji w kategoriach ideologii politycznej. W tekście tym anarchia trafiła pod skrzydła socjalizmu, a opis ob- jął jej trzy główne nurty: prawo do pracy, mutualizm i kolektywizm. W 1861 roku w Atenach dziennikarz Dimostenis Papatanasiu pisał na temat anarchizmu w krótkim eseju dla gazety „Φως” (Światło) Sofoklisa Karidisa. Zespół redakcyjny aresztowano, dystrybucję pisma wstrzymano, a dalszy ciąg artykułu nie doczekał się publikacji. Esej ten, przedstawiając anarchię w szcze- gólnej perspektywie politycznej, zwracał uwagę na nieobecność centralizacji i odróżniał obecne znaczenie terminu od dotychczas używanego. Mimo tego epizodycznego zaistnienia idei anarchii w dyskursie publicznym w państwie greckim do 1880 roku nie istniał zorganizowany ruch anarchi- styczny, który miałby spójny system idei i działań. W Królestwie Grecji o anar- chizmie mówiono jedynie jako o amalgamacie tendencji i koncepcji wpro- wadzanych przez elity z Francji, Włoch, Rosji, Bałkanów i/lub powstańców, jak również Greków z diaspory. W większości przypadków te właśnie idee były zgodne z dominującymi w Europie żądaniami wolności konstytucyjnej o charakterze obywatelskim i demokratycznym. Do ok. 1880 roku odgrywa- ły istotną rolę dla wyzwolenia narodowego. Jeśli wziąć pod uwagę, że ruch anarchistyczny rozwijał się, często dzielił i przyjmował zróżnicowane formy we Francji i innych dużych miastach europejskich, jest raczej bezcelowe do- szukiwanie się ideologicznej spójności i politycznej stabilności tej kategorii w Grecji. W 1871 roku prowadzony w Grecji werbunek na barykady Komuny Pary- skiej jeszcze bardziej skomplikował sprawę, ponieważ anarchię i socjalizm, jakie znano do tej pory, przedstawiono w ateńskiej prasie jako składniki globalnej konspiracji sprzyjające niebezpiecznemu komunizmowi i działal- ności Międzynarodowego Stowarzyszenia Robotników (I Międzynarodów- ka) (1864–1872). Należy jednak zaznaczyć, że pomimo silnej reprezentacji anarchistów we francuskiej sekcji I Międzynarodówki, a zatem i w szeregach Komuny Paryskiej, na łamach greckiej prasy kierowano oskarżenia raczej pod adresem komunizmu i Międzynarodówki niż samej anarchii. W tym też okresie Papatanasiu, który wydawał własną gazetę „Μέλλον” (Przyszłość), jako jeden z nielicznych wyrażał poparcie dla paryskiego zrywu i „anarchii”, 205Aneks. Anamneza – anarchizm nazywając Komunę Paryską „powstaniem ludu paryżan” i dostrzegając w jej dziele zaczątek decentralizacji, która w przyszłości rozwinie się w federali- styczną organizację społeczeństwa. Przy okazji wydarzeń 1871 roku w wielkiej liczbie tekstów dotyczących tego okresu można zauważyć, że – na czysto językowym poziomie – zakończo- no z tłumaczeniem terminologii politycznej na język grecki i po raz pierwszy zaczęto posługiwać się obcymi, w prosty sposób zhellenizowanymi termina- mi. Oczywiście nie dotyczy to „anarchii”, która ma grecką etymologię, wydaje się jednak, że zinternacjonalizowana terminologia została przejęta do pewne- go stopnia nawet przez wrogie środowiska polityczne. W połowie lat 70. XIX wieku gazeta „Εργάτης” (Robotnik) wyraźnie nawią- zywała do dzieła Государственность и анархия (1873) Michaiła Bakunina, toteż w ostatnich 25 latach tego wieku można wreszcie mówić o komórkach anarchistycznych w Grecji. Od 1893 roku działał w Patras związek anarcho- socjalistyczny „Bractwo Socjalistyczne”, który wziął udział w wyborach 1895 roku. Mowa o niejednolitej grupie anarchistów, zwolenników Platona Drakou- lisa, Stawrosa Kallergisa i socjalchadecji, z której wyodrębnił się krąg skupio- ny wokół gazety „Επί τα Πρόσω” (Naprzód), przez pewien czas określanej jako anarchistyczna. Również w Patras w 1896 roku woźnica Dimitrios Matsalis zamordował wpływowego miejscowego kupca, a po aresztowaniu zeznał, że jest anarchistą (Γαλανόπουλος 2013), który stosuje taktykę „propagandy czynu”. W ostatniej dekadzie XIX wieku komórki anarchistyczne pojawiły się w licznych greckich miastach i eparchiach (Siros, Pirgos, Patras, Wolos, Pireus, Ateny). Z wyjątkiem Patras i Pirgos były to niewielkie grupy, a ich poparcie w społecznościach lokalnych pozostaje kwestią do zbadania. Ogólnie rzecz biorąc, odejście greckich anarchistów od dotychczas bezdyskusyjnych dążeń narodowych świadczy o wpływie II Międzynarodówki i potrzebie dostosowa- nia się do europejskiego ruchu anarchistycznego i nawiązania z nim kontaktu. Γαλανόπουλος Κ., Δημήτριος Μάτσαλης «Είμαι αναρχικός, αναρχικώτατος! Εκτύπησα το κεφάλαιον, όχι τα άτομα!». Μια περίπτωση ατομικού τερορισμού στην Πάτρα του ύστερου 19ου αιώνα, Βιβλιοπέλαγος 2013; Καραφουλίδου Β., Η γλώσσα του σοσιαλισμού. Ταξική προοπτική και εθνική ιδεολογία στον ελληνικό 19ο αιώνα, Βιβλιόραμα 2011; Κορδάτος Γ., Ιστορία του ελληνικού εργατικού κινήματος, Εκδόσεις Μπουκουμάνη, Αθήνα 1972; Μαρίνου Ξ., Αναζητώντας οδοφράγματα. Αστικός Τύπος και ελληνικές συμμετοχές στον γαλλοπρωσικό πόλεμο και την Παρισινή Κομμούνα, ΚΨΜ 2015; Νούτσος Π., Η σοσιαλιστική σκέψη στην Ελλάδα, από το 1875 ως το 1974. Οι σοσιαλιστές διανοούμενοι και η πολιτική λειτουργία της πρώιμης κοινωνικής κριτικής (1875–1907), Εκδόσεις Γνώση 1990. Ksenia Marinu (tłum. Krzysztof Usakiewicz) Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek206 SOCJALIZM Etymologia słowa odsyła do łacińskiego socius (‘wspólny’), a stamtąd do so- cialis (‘przyjacielski’, ‘związkowy’). Po raz pierwszy zostało ono użyte w Anglii w latach 20. XIX wieku, potem w latach 30. – we Francji i Niemczech. Określa zarówno koncepcję zbudowania społeczeństwa społecznej sprawiedliwości, jak i konkretne próby wcielenia tej koncepcji w życie. Mając na myśli znaczenie pierwsze, Wolfgang Schieder, autor hasła „So- zialismus” w słowniku Geschichtliche Grundbegriffe: Historisches Lexikon zur politisch-sozialen Sprache in Deutschland (1984) formułuje myśl, że zarów- no „socjalizm”, jak i „socjalista” należą do kategorii pojęć zorientowanych ku przyszłości, nie odnoszą się do konkretnej rzeczywistości społecznej i mają zmienną semantykę. W drugim znaczeniu pojęcie „socjalizm” odnosi się do porządku społeczno-politycznego, w którym środki produkcji są własnością wspólną i który opiera się na zasadach społecznej sprawiedliwości, wolności i równości, przejawiając troskę o biednych i pokrzywdzonych. Stąd brała się złośliwa krytyka socjalizmu ze strony Friedricha Nietzschego, ponieważ jego zdaniem w doktrynie socjalizmu uwidacznia się wola negacji życia i w tym sensie stanowi ona dzieło „nieudaczników” (Der Wille zur Macht). Społeczeństwo socjalistyczne teoretycy socjalizmu widzieli jako jedno- rodny organizm, o którego „zdrowie” troszczą się wszyscy jego członkowie. Za zagwarantowanie sprawiedliwości odpowiadać miało państwo. W planie politycznym za wroga uznawano liberalizm (→ liberalizm) i kapitalizm (→ kapitalizm). Dewiza socjalizmu to osiągnięcie „sprawiedliwości społecznej”. Obu pojęć używa się tu wymiennie, przy czym idea sprawiedliwości odnosi się zwłaszcza do podziału dóbr w społeczeństwie. Drugim powołaniem so- cjalizmu jest stałe demaskowanie aktualnego porządku społecznego. Inicjato- rzy takiego ruchu nierzadko wpadają w pułapkę „popędu mesjańskiego”, czyli widzą się jako zbawiciele ludzkości – zarówno w przypadku religijnego so- cjalizmu (chrześcijańskie ruchy chiliastyczne), jak i jego wariantu świeckiego (marksizm). Wspólne dla wszystkich wersji socjalizmu są kolektywizm i solidarność. Człowiek zostaje utożsamiony z kolektywem; w wersji marksistowskiej – z kla- są. Społeczna sprawiedliwość odnosi się przede wszystkim do losu tego kolek- tywu, a nie samej jednostki, zwłaszcza kiedy chodzi o „historyczną odpłatę” na rzecz kolektywów pokrzywdzonych. Socjaliści kategorycznie opowiadają się przeciwko własności prywatnej i głoszą własność wspólną środków produk- cji. Jednocześnie jako wcielenie zasad progresywizmu i racjonalizmu jest to projekt nowoczesny. Opiera się na przekonaniu, że inżynieria społeczna stwo- rzy porządek doskonały. W odniesieniu do człowieka natomiast utwierdza pogląd optymistyczny, wyrażający się w wierze w nieograniczone możliwości człowieka. 207Aneks. Anamneza – socjalizm Podobnie jak w przypadku → anarchizmu podstawowe ideały socjalizmu to równość i wolność, jednak w odróżnieniu od anarchizmu na plan pierw- szy wysuwa się równość. Jej rozumienie jest szerokie: może chodzić zarówno o równość możliwości, jak i o równomierny podział środków lub też odrzuce- nie naturalnej odmienności ludzi. W odniesieniu do gospodarki socjalizm postuluje nie tylko zlikwidowanie własności prywatnej, ale i rynku, który ma być zastąpiony przez planowanie gospodarcze, zagwarantowane i kontrolowane przez aparat biurokratyczny. Najsłynniejszą realizacją tej zasady są radzieckie pięcioletnie plany gospodar- cze (tzw. pięciolatki). Genealogię socjalizmu w jego sensie współczesnym można widzieć zarówno w różnych chrześcijańskich nurtach społecznych, jak i we wczesnonowożytnej Europie, w rozkwicie literackiego gatunku utopii społecznych, ufundowa- nego na tradycji Państwa Platona. Wspólnym punktem odniesienia dla teore- tyków socjalizmu jest pogląd, że stanowi on efekt → sekularyzacji i historyza- cji chrześcijańskiego ideału relacji międzyludzkich, a w szczególności tradycji wczesnego chrześcijaństwa i praktyk życia gminnego. Natomiast Marksowi, jak zauważa Peter Berger, udało się połączyć wizję religijną z wiedzą naukową wywodzącą się z myśli oświeceniowej. W tradycji marksizmu – pretendującego do statusu naukowego – „socja- lizmem utopijnym” nazywane są wszystkie poprzedzające go idee doskonałe- go społeczeństwa. Za prekursora uchodzi Thomas Morus (1478–1535), autor dzieła Utopia (właśc. Libellus aureus nec minus salutaris quam festivus de opti- mo Reipublicae statu de que nova insula Utopia, 1516). Opowieść ta ukazuje życie na Utopii bliskie ideałom monastycznym i stanowi zawoalowaną kry- tykę ówczesnej rzeczywistości. Następny ważny utwór poświęcony idealne- mu porządkowi społecznemu to La citt del Sole (1602) Tommasa Campanelli (1568–1639). Nieprzypadkowo w obu utworach doskonałe społeczeństwo jest usytuowane na dalekiej wyspie – przestrzeni atrakcyjnej właśnie ze względu na położenie i ogólną obcość. Należy tu pamiętać o historycznym kontekście powstania tych wizji, czyli czasie wielkich odkryć geograficznych. Według Je- rzego Szackiego podobną funkcję pełniły wyspy na morzach południowych, a czasem także Chiny. W dziele The Commonwealth of Oceana (1656) Jamesa Harringtona akcent zostaje położony na idee republikańskie. Z tego okresu pochodzi również dzieło Francisa Bacona The New Atlantis (1627), które głosi, że dzięki nauce na nieznanej wyspie na Pacyfiku zostanie urzeczywistnione państwo idealne. Osiągnięcie szczęścia i dobrobytu jest tu ujęte jako rezultat rozwoju badań naukowych. Interesującym faktem ze społecznej, a nie literackiej biografii socjalizmu jest tzw. Sprzysiężenie Równych (Conjuration des Égaux). Powstało we Francji w 1796 roku w czasie rządów Dyrektoriatu jako tajna organizacja głosząca po- stulaty socjalistyczne – Tajny Dyrektoriat Ocalenia Społecznego. Do przewrotu politycznego nie doszło. Jego założyciel François Babeuf został zgilotynowany, Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek208 a drugi główny działacz, Philippo Buonarroti, udał się na wygnanie, by później założyć w Genewie Związek Równych. Kolejny etap „socjalizmu utopijnego” egzemplifikują dzieła poświęcone porządkowi społecznemu i nowemu chrześcijaństwu autorstwa Henriego de Saint-Simona. W tym samym czasie znany dzięki swej propozycji nowych form społecznych – falansterów Charles Fourier publikuje Le nouveau monde amoureux (1818) i Le nouveau monde industriel et sociétaire (1829). Robert Owen kreśli natomiast plany zlikwidowania biedy przez zbudowanie miesz- kań komunalnych. Wszystkie te projekty łączy pragnienie podporządkowa- nia społeczeństwa kolektywnemu sposobowi życia, jak również optymistycz- ny pogląd, że ludzki rozum zdolny jest stworzyć harmonijne społeczeństwo na ziemi. O wiele bardziej niejednorodny projekt anarcho-socjalistyczny stworzył francuski działacz polityczny i myśliciel Pierre-Joseph Proudhon (1809– 1865), którego poglądy nie pozwalają się uporządkować w pozbawiony sprzeczności system światopoglądowy, nawet w przypadku dzieła De la ju- stice dans la révolution et dans l’Ẻglise (1858), uchodzącego za najdojrzalszy jego tekst. Proudhon, w pewnych okresach zdecydowany przeciwnik każdej władzy państwowej, był bliski anarchizmowi, by pod koniec życia ewoluować ku federalizmowi. Popierając powolne niekrzywdzące nikogo reformy, które miałyby zaowocować sprawiedliwością społeczną, dystansował się wobec re- wolucji jako narzędzia przemiany świata. Najbardziej przekonujący okazał się jako krytyk → kapitalizmu, utożsamiając go z grabieżą, ale w polemikach prze- grał z Marksem, który nie szczędził złośliwości pod jego adresem. I chociaż nie wywarł takiego wpływu na robotniczy ruch socjalistyczny jak Marks, jego utopijna wizja samoregulującego się w wyniku rozumnych reform społeczeń- stwa i konsekwentna pochwała indywidualizmu inspirowały wielu działaczy i myślicieli XIX wieku. Ważnym momentem w historii idei socjalistycznych/komunistycznych była Critique sociale (1885), dwutomowa krytyka społeczna Louisa Augu- ste’a Blanquiego (1805–1881), francuskiego publicysty i rewolucjonisty, or- ganizatora spisków i powstań (rannego, sądzonego i wielokrotnie więzione- go z powodu zaangażowania w wydarzeniach z lat 1830 i 1848), uczestnika Komuny Paryskiej w 1871 roku. Jego poglądy cechuje materializm i ateizm, a zwłaszcza radykalny antyklerykalizm (widoczny w apelach o wygnanie kapłanów). Fundamentem starego reżimu jest ignorancja, dlatego też walka z nią jest tak istotna. Zwiększenie wiedzy, powszechne oświecenie są motorem komunizmu, a skoro rozwój człowieka jest stały i prowadzi ku udoskonaleniu rozumu, to zwycięstwo komunizmu jest pewne. Choć Blanqui podkreślał, że komunizm powinien unikać pułapek utopii i nigdy nie oddalać się od polityki, idea osiągnięcia doskonałego społeczeństwa w drodze zwycięstwa nad igno- rancją ma charakter utopijny. Marks oceniał wysoko działalność rewolucyjną Blanquiemu, ale miał wątpliwości co do jego taktyki spiskowej. 209Aneks. Anamneza – socjalizm Inny wariant utopijny proponował młodoheglista Moses Hess, którego ra- dykalny program socjalistyczny przenikały również motywy religijno-mitolo- giczne. Na tym tle, jak i na tle fanatycznych propozycji wcześniejszych myślicieli (spośród których część była członkami tajnych stowarzyszeń), socjalizm Mark- sa i Engelsa rzeczywiście przedstawiany był jako projekt racjonalny i oparty na naukowych przesłankach: „Znaczenie krytyczno-utopijnego socjalizmu i komunizmu pozostaje w odwrotnym stosunku do rozwoju historycznego. W miarę jak rozwija się i kształtuje walka klasowa, to urojone wynoszenie się ponad tę walkę, to urojone zwalczanie jej traci wszelką wartość praktyczną, wszelkie uzasadnienie teoretyczne” (Manifest komunistyczny). Nieprzypadko- wy jest też tytuł fragmentu Anty-Dühring Engelsa opublikowanego jako od- dzielne dzieło Herrn Eugen Dühring’s Umwälzung der Wissenschaft (1883). „Naukowy” socjalizm Marksa i Engelsa Jak zauważa Jerzy Szacki, zasadnicza różnica między socjalizmem utopijnym i naukowym sprowadzana była do kwestii osiągalności celu i środków do tego potrzebnych. W połowie XIX wieku założony w 1836 roku we Francji przez niemieckich emigrantów tajny Związek Sprawiedliwych (Bund der Gerechten) zwrócił się z prośbą do Marksa i Engelsa o wypracowanie dla nich programu. W efekcie w 1848 roku powstał słynny Manifest komunistyczny, proklamujący obalenie burżuazji, zniszczenie starego, opartego na antagonizmie klas społeczeństwa, panowanie proletariatu i stworzenie nowego, bezklasowego społeczeństwa, w którym nie ma własności prywatnej. W tym ujęciu proletariat ma misję hi- storyczną – powinien być „grabarzem” kapitalizmu i wyzwolicielem ludzkości. Zgodnie z określeniem Marksa, który wykorzystuje tu heglowski typ termino- logii, ma z „klasy w sobie” stać się „klasą dla siebie”. W rezultacie organizacja zmienia nazwę na Związek Komunistów (Bund der Kommunisten). Ujęcie marksistowskie (ujęcie „komunistycznej społeczno-ekonomicznej formacji” – wedle określenia Marksa) cechuje to, że socjalizm przestaje być naiwnym marzeniem, gdyż jego realne osiągnięcie jest zagwarantowane przez prawa historii. Sekularyzacja historii świętej, kończącej się zawsze nadejściem Królestwa Bożego prowadzi do obrazu komunizmu jako ostatecznej i nieunik- nionej fazy historycznej ludzkości (na podobieństwo Królestwa Bożego na ziemi). Dokonanie oceny szans dla powstania społeczeństwa bezklasowego umożliwiła Marksowi Komuna Paryska z 1871 roku. Przekonanie, że socjalizm jest determinowany przez prawa rozwoju hi- storycznego i w tym sensie nieuchronny, pozostaje w sprzeczności z przeko- naniem, że musi zostać osiągnięty na drodze rewolucji (→ rewolucja), a nie „naturalnie”, czyli drodze ewolucji (→ ewolucja). Klasycy marksizmu zaś ka- tegorycznie twierdzą, że to właśnie niedorozwój klasowego antagonizmu Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek210 spowodował, iż utopijny socjalizm odrzucał metodę rewolucyjną. Oprócz „na- ukowości” marksistowskiej wizji przyszłego ustroju społecznego drugą cechą specyficzną doktryny jest położenie akcentu na metodę rewolucyjną, która jedyna może zapewnić transformację ustroju społecznego. Początkowo istnia- ło przekonanie, że zaostrzenie sprzeczności kapitalizmu w najbardziej rozwi- niętych przemysłowo krajach doprowadzi do sytuacji rewolucyjnej. Później Lenin, „twórczo” rozwijając marksizm, stwierdził, że ustanowienie socjalizmu jest możliwe także lokalnie. W pewnych kręgach wpływowym wariantem socjalizmu był tzw. socjalizm fabiański, powstały w 1880 roku w Anglii i propagujący zasady socjalistycz- ne w brytyjskich koloniach Australii i Nowej Zelandii. Założone w 1884 roku Towarzystwo Fabiańskie (Fabian Society) zrzeszało przede wszystkim arysto- kratów i elity intelektualne, przeciwstawiało się marksistowskiemu pojęciu socjalizmu, głosząc reformatorstwo społeczne i drogę ewolucyjną. Również ten ruch odgrywał pewną rolę polityczną w XX wieku. Spadkobierczynią i kontynuatorką I Międzynarodówki jest powstała w 1889 roku II Międzynarodówka (zdominowana przez rewizjonizm), roz- szerzająca zasięg działalności organizacji socjalistycznych poza Europę. Pod koniec XIX wieku ortodoksyjny marksizm został poddany r e w i z j i przez Eduarda Bernsteina i to właśnie jego myśl zainspirowała wiele formacji ide- owych skłaniających się ku socjaldemokracji, pojmowanej jako typ pragma- tycznego i społecznie zorientowanego reformizmu. W tym ujęciu odrzucona zostaje dyktatura proletariatu, akcent pada zaś na nowe warunki społeczne czyniące z marksizmu koncepcję zdezaktualizowaną. Po pierwszej wojnie światowej następuje poważny ideowy podział na ko- munistów i socjaldemokratów, a różnice dotyczą zwłaszcza sprawy metody społecznej transformacji (rewolucji lub ewolucji) i dyktatury proletariatu. Przedstawiciele austromarksizmu (Otto Bauer, Karl Renner, Max Adler, Vic- tor Adler i in.) wskazują na związki między socjalizmem i demokracją, prefe- rując ewolucyjny reformizm zamiast radykalizmu Lenina. Chodzi o połączenie marksizmu z machizmem lub neokantyzmem. Jedną z podstawowych kwestii, wokół których konsoliduje się ten ruch, jest kwestia narodowa i propozycja jej rozwiązania przez wprowadzenie federacji. Pojęcia pochodne Socjaldemokracja i socjalizm demokratyczny Zasady socjaldemokracji to konsekwencja i brak przemocy w reformach słu- żących poprawie życia w ogóle, co odsyła do ruchu reformatorskiego II Mię- dzynarodówki. Koncepcję charakteryzuje również ogólny pluralizm poglą- dów, pośród których znajdują się zarówno idee marksistowskie, jak i postulaty chrześcijańskie. Socjaldemokracja dąży do stałego poszerzania własnej bazy 211Aneks. Anamneza – socjalizm społecznej, co wyklucza dyktaturę proletariatu. Zwolennicy tego typu społecz- nego reformizmu prezentują go jako trzecią pośrednią drogę, łączącą kapita- lizm i socjalizm. Komunizm Tezy marksistowskie określają fazy w ruchu historii ku ostatecznemu zwycię- stwu społeczeństwa komunistycznego, będącego przejściem od kapitalizmu do komunizmu (mającego dwie fazy: socjalizm i właściwy komunizm). O ile w socjalizmie sprawiedliwość pojmuje się w odniesieniu do wkładu pracy („od każdego według możliwości, każdemu według pracy”), o tyle w komunizmie dewiza brzmi „od każdego według możliwości, każdemu według potrzeb”. Ko- munizm jako owoc radykalnego racjonalizmu przenika idea kontroli historii pod kątem wprowadzenia powszechnego, doskonałego, harmonijnego ustro- ju. Przyszły świat jest więc logicznym rezultatem teleologizmu dziejów, ale też rezultatem zniszczenia znienawidzonego porządku na drodze rewolucyjnej. Pojęcie komunizmu obejmuje również ideologiczną totalność i dominację po- lityki nad gospodarką. W tzw. krajach demokracji ludowej, satelitach ZSRR, w których socjalizm wprowadzono przemocą, teoria wskazywała na dwie obowiązkowe fazy bu- dowanego społeczeństwa: socjalizm (wraz z przydawką „rozwinięty”, „real- ny”) i komunizm – jako wyższy i ostateczny etap urzeczywistnienia ludzko- ści. Los XX-wiecznych prób zbudowania ustroju komunistycznego prześledził m.in. w książce The Grand Failure: The Birth and Death of Communism (1988) Zbigniew Brzeziński. Totalitaryzm Totalitaryzm to system polityczny, w którym władza ma kontrolę nad wszyst- kimi sferami życia, ograniczając i znosząc prawa i wolności obywateli. Jedno z najlepszych studiów nad naturą totalitaryzmu oferuje dzieło Nikołaja Bier- diajewa Истоки и смысл русского коммунизма (1937). Rosja radziecka, przeprowadziwszy rusyfikację i orientalizację marksizmu, stanowi według filozofa jedyne w świecie konsekwentnie zbudowane państwo totalitarne. Tzvetan Todorov mówi o totalitaryzmie jako o głównym zjawisku XX wieku, jako o wielkiej politycznej innowacji tego stulecia (Mémoire du mal. Tentation du bien, 2000). Z kolei w klasycznym już studium The Origins of Totalitaria- nism (1958) Hannah Arendt widzi specyfikę ruchów totalitarnych w skutecz- nym przekształcaniu ludzi w masę. Podstawową cechą tak uformowanego człowieka nie jest jego brutalność lub zacofanie, lecz niezdolność do normal- nych kontaktów międzyludzkich, które potrzebują moderacji przez „wodza”. Dla władzy totalitarnej, niedopuszczającej wolnej inicjatywy w żadnej sferze życia, charakterystyczna jest totalna propaganda, system policyjny, rozbudo- wane środki penitencjarne, na przykład obozy dla przeciwników politycznych, Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek212 określane przez Arendt jako centralna instytucja totalitaryzmu, który dąży nie tyle do narzucenia ludziom władzy despotycznej, ile do ustanowienia syste- mu, w którym nie są oni potrzebni. Rorachunków z totalitaryzmem dokonywała zwłaszcza literatura, m.in. za pomocą dystopii, jak np. George’a Orwella powieści Animal Farm (1944), od- syłająca do reżimu stalinowskiego, czy 1984 (1949), która zyskała sławę jako wnikliwe studium mechanizmów totalnej kontroli nad jednostką. Formy idei socjalizmu w Rosji Narodnictwo Rosyjskie narodnictwo to ruch inteligencki mający na celu służbę ludowi/ narodowi (→ agraryzm), popularny w drugiej połowie XIX wieku, ale po- przedzony przez ludomanię wczesnego słowianofilstwa. Idea „obowiązku względem ludu/narodu” została sformułowana przez Piotra Ławrowa w utwo rze Исторические письма (1868–1869). Również Nikołaj Michajłow- ski wysoko wartościował życie wiejskie z punktu widzenia jego roli społecz- nej. Wśród pisarzy narodników wyróżnia się Gleb Uspienski. Szczyt aktyw- ności ruchu przypada na lata 70. XIX wieku (organizacja narodnicka nazywa się Ziemla i Wola), kiedy tysiące przedstawicieli inteligencji przenoszą się na wieś w celu podniesienia poziomu kulturalnego chłopstwa i propagowania so- cjalizmu. Duża część narodników wyznaje teorię marksistowską, a nawet zna osobiście Marksa i Engelsa. Mają nadzieję, że Rosja pominie fazę kapitalizmu, przechodząc od wspólnotowego gospodarstwa wiejskiego od razu do socjali- zmu. W ocenie wczesnego Lenina byłaby to jednak „nieprawdziwa” wersja so- cjalizmu. Dziś projekt narodników, pojęty jako wyraz nadziei na własną drogę cywilizacyjną, określany jest jako „socjalizm gminno-państwowy”. W 1879 roku wskutek podziałów w organizacji Ziemla i Wola powstała na- rodnicka Narodna Wola, której metodą walki o samowładztwo stał się terro- ryzm. Zabójstwo Aleksandra II 1 marca 1881 roku jest dziełem tej właśnie organizacji. Stopniowo postulaty reformy i walka o socjalizm zeszły na dalszy plan, a grupa uległa dalszej radykalizacji. Jednym z przywódców jej najbar- dziej ekstremalnej frakcji był brat Lenina Aleksandr Uljanow, uczestnik nie- udanego zamachu na życie Aleksandra III. Na początku XX wieku radykalne narodnictwo częściowo znalazło kontynuację w Partii Socjalistów-Rewolucjo- nistów (eserowców), również znanych z działalności terrorystycznej. Idee socjalizmu chrześcijańskiego Idealizacja rosyjskiej gminy pojętej jako wyraz soborowości, mającej tworzyć fundament „ucerkiewnionego społeczeństwa” (въцърковено общество), czyli prawosławnego socjalizmu ludowego, charakteryzuje wczesną myśl słowia- nofilską z XIX wieku. Na początku XX wieku wpisujący się w rosyjski ruch 213Aneks. Anamneza – socjalizm religijno-reformacyjny neosłowianofile jako przesłankę za zreformowaniem prawosławia wskazują jego aspołeczność. Najsłynniejszym zwolennikiem idei chrześcijańskiego socjalizmu jest Sergiej Bułgakow, dla którego punktem od- niesienia pozostawały zarówno pierwsze gminy chrześcijańskie, jak i współ- czesne mu partie socjaldemokratyczne. Innym wariantem tego ruchu były anarchizujące projekty socjalizmu ewangelijnego Lwa Tołstoja (→ anarchizm). Tymczasem w opinii Bierdiajewa połączenie chrześcijaństwa i socjalizmu jest niemożliwe, jako że socjalizm to znak tego, iż chrześcijaństwo nie zreali- zowało swego zadania w świecie. Socjalizm radziecki Nowe elementy do marksistowskiego rozumienia socjalizmu wnosi leninizm, który radykalizuje doktrynę zarówno w odniesieniu do dogmatu o konieczno- ści i nieuchronności działań rewolucyjnych, jak i w odniesieniu do problemu podmiotu przemiany społecznej. Czyni to, wprowadzając ideę partii-awangar- dy w praktyce realizującej dyktaturę własną, a nie proletariatu. Zbudowana na zasadzie centralizmu i ścisłej hierarchii partia-awangarda wymaga żelaznej dyscypliny, podporządkowując sobie większość. W tym sensie demokracja i bolszewizm to kategoryczni antagoniści. Podstawę filozoficzną socjalistycznej praktyki stanowi materializm histo- ryczny, czyli marksistowsko-leninowskie rozumienie społeczeństwa i jego historii. Państwo radzieckie jest ideokratyczne, toteż jego istnienie zależy bez- pośrednio od jego ideologii, marksizmu-leninizmu, a więc od przyswojenia jej przez radzieckich obywateli. Ideologia ta ma charakter eschatologiczny; mobi- lizuje masy za pomocą apelu o zbudowanie społeczeństwa komunistycznego jako ekwiwalentu Królestwa Bożego na ziemi. Stalinizm W trzecim (ostatnim) tomie swego studium marksizmu Main Currents of Marxism (1978) Leszek Kołakowski prezentuje stalinizm jako najpełniejsze rozwinięcie leninizmu. Lenin jest w tym kontekście twórcą ideologicznych fundamentów państwa totalitarnego, które Stalin urzeczywistnia. Jak wyja- śnia Kołakowski, marksizm w czasach stalinowskich to zbiór poglądów we- ryfikowanych zgodnie z wolą wodza (np. przyjmowanie teorii filologicznych Nikołaja Marra raz jest, a raz nie jest ideologicznie dopuszczalne). Emble- matyczne dla epoki Stalina dzieło, pojęte jako rozwiązujące raz na zawsze wszystkie problemy filozofii, historii i nauk społecznych, to wydana w 1938 roku История Всесоюзной коммунистической партии (большевиков). Au- torstwo tej uproszczonej wersji marksizmu, wyłożonej w zrozumiały dla ludu sposób, przypisuje się Stalinowi. Przez 15 lat była to lektura obowiązkowa dla obywateli radzieckich. Wersję popularną ideologii marksistowsko-leninow- skiej rozpowszechniano ponadto za pośrednictwem wysokonakładowych broszur mających na celu polityczne wychowanie mas. Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek214 Zwycięstwo nad Hitlerem w radzieckiej propagandzie ukazane było jako wielki sukces socjalizmu. Postanowienia konferencji w Teheranie i Jałcie w praktyce umożliwiały ZSRR swobodne działanie w Europie Wschodniej. Jednym ze sposobów zagwarantowania posłuszeństwa ze strony partii komu- nistycznych w bloku wschodnim było powstałe w 1947 roku Biuro Informa- cyjne Partii Komunistycznych i Robotniczych (Kominform), złagodzona wer- sja Międzynarodówki Komunistycznej. Antytotalitaryzm W słynnej dystopii literackiej Мы Jewgienij Zamiatin opisuje życie w Pań- stwie Jedynym (czyli tytułowym My), gdzie człowiek został poddany to- talnej depersonalizacji i unifikacji, wreszcie – sprowadzony do numeru na liście w społeczeństwie absolutnej równości. Powieść ta, pisana w latach 1920–1921, ale wydana najpierw zagranicą dopiero w 1924 roku, wyprzedzi- ła o ponad 20 lat dzieło Orwella 1984 i miała duży wpływ na dalszy rozwój ga- tunku. Innymi znanymi dystopiami są utwory satyryczne Andrieja Płatonowa Чевенгyр (1929) i Котлован (1930). Późniejsi radzieccy dysydenci organizują samizdat (sieć wydawnictw podziemnych), przy czym nazwa ta stanowi parodię zwyczajowych abrewia- tur w komunistycznej nowomowie. Do najbardziej znanych postaci należy Aleksander Sołżenicyn, autor powieści Архипелаг ГУЛАГ, której pierwszy tom ukazał się w Paryżu w 1973 roku. Arendt H., Korzenie totalitaryzmu, Warszawa 2014; Berger P., Rewolucja kapitalistyczna: pięćdzie- siąt tez o dobrobycie, równości i wolności, Warszawa 1995; Bierdiajew M., Źródła i sens komunizmu rosyjskiego, Kęty 2005; Cox L., Socialism, w: The Blackwell Encyclopedia of Sociology, ed. G. Ritzer, University of Maryland 2007; Kolakowski L., Main Currents of Marxism. Its Origin, Growth and Dissolution, Oxford 1978; Marks K., Engels F., Manifest komunistyczny, Warszawa 2011; Murav- chik J., Heaven on Earth. The Rise and Fall of Socialism, San Fransisco 2002; Nietzsche F., Wola mocy, Kraków 2015; Schieder W., Sozialismus, w: Geschichtliche Grundbegriffe: Historisches Lexikon zur politisch-sozialen Sprache in Deutschland, ed. B. von Otto, W. Conze, R. Koselleck, Bd. 5, Stuttgart 1984; Szacki J., Spotkania z utopią, Warszawa 1980; Walicki A., Zarys myśli rosyjskiej. Od oświecenia do renesansu religijno-filozoficznego, Kraków 2005; Аптекман О., Из истории революционного народничества. „Земля и воля” 70-х годов (По личным воспоминаниям), Ростов на Дону 1907; Бауер О., Пътят към социализма, София 1920; Бердяев Н., Христианство и социализм, w: Сборник статей, посвященных П. Б. Струве, Прага 1925; Бланки Л. О., Избранные произведения, Москва 1952; Тодорoв Цв., Памет за злото, изкушение за доброто, София 2002. Nina Dimitrowa (tłum. Ewelina Drzewiecka) Socjalizm (Grecja) Termin „socjalizm” (σοσιαλισμός) początkowo tłumaczono na język grecki jako koinonismos (κοινωνισμός), od czego tworzono również wyrazy pochodne 215Aneks. Anamneza – socjalizm (koinonistes ‘socjaliści’ itd.). Najstarsze świadectwo użycia tego terminu po- chodzi z 1833 roku, z wygłoszonej przez greckiego uczonego Frangiskosa Pila- rinosa mowy pogrzebowej ku czci Adamandiosa Koraisa (1748–1833), która została opublikowana w greckim czasopiśmie „Le Polyglotte” wydawanym we Francji przez Panaiotisa Ioannidisa. W tekście tym Pilarinos (gorący zwolen- nik teorii Henriego de Saint-Simona) zwrócił się do zmarłego m.in. w następu- jących słowach: „Ty, przenikliwy krytyk i filolog erudyta, usiłowałeś wszyst- kimi nowymi filologicznymi środkami tchnąć w piersi ojczyzny filozoficzne przesłanie XIX wieku. Mam tu na myśli wolność, równość i socjalizm”. Należy podkreślić, że słowo to wcześnie pojawiło się zarówno po grecku, jak i w ko- smopolitycznym środowisku Paryża; zwłaszcza jeśli wziąć pod uwagę, że fran- cuski i angielski odpowiedniki socjalizmu dopiero przenikały do świadomości użytkowników swoich języków (oba terminy pojawiły się po 1820 roku). W kolejnych latach zhellenizowanego terminu (koinonismos) używali zain- teresowani polityką uczeni, m.in. Anastasios Polizoidis (1836) i Periklis Ar- giropulos (1846). Opisując rewolucyjne wydarzenia we Francji 1848 roku, greckie gazety donosiły, że rewolucjoniści podczas ataku na budynek Zgro- madzenia Narodowego krzyczeli „Niech żyje Republika Socjalna!”. Pośród tych okrzyków „ktoś nieznany z imienia, ubrany w czarny strój, z kawałkiem czerwonej tkaniny w pasie, dostawszy się do gabinetu i oddarłszy czerwony pas trójkolorowej flagi, powiewał nią jako flagą proklamowanego przez nich niedawno Rządu”. Chodziło tu zatem o oddanie w języku greckim francuskiego terminu „République Sociale”. Termin pozostawał w użyciu przez cały XIX wiek. „Socjaliści” (κοινωνισταί) przewodzili lokalnym powstaniom we Włoszech w 1877 roku. W tym samym czasie Biblioteka Stowarzyszenia Demokratycznego w Patras pełna była „prac wielkich socjalistów” (συγγράμματα όλων των μεγάλων κοινωνιστών), w 1892 roku w Berlinie zebrał się Kongres Socjalistyczny (Κοινωνιστικόν Συνέδριον) itd. Jednocześnie stopniowo rozpowszechniało się użycie międzynarodowego terminu „socjalizm” (sosialismos – σοσιαλισμός) i jego pochodnych (sosialistes ‘socjaliści’, sosialistikos ‘socjalistyczny’ itp.). Jedno z pierwszych świadectw pochodzi z 1852 roku, aczkolwiek termin został tu użyty w kontekście nega- tywnym, aby zdezawuować działania zwolenników Towarzystwa Filortodok- syjnego (Φιλορθοδόξοs Εταιρεία): „Odpowiednią postawą wykazują się także miasta Peloponezu, które przygotowują się do konfrontacji – nawet zbroj- nej – z greckimi socjalistami [podkreślenie w oryginale], owymi wielkimi wichrzycielami: Christoforosem, Flamiatosem, towarzyszącymi im mnicha- mi i całym jezuickim, prawosławnym towarzystwem”. Godne odnotowania jest, że charakterystyka ta odnosi się do mnichów Christoforosa Papulakosa i Kosmasa Flamiatosa, przywódców antynowatorskiego ruchu, o radykalnym i głęboko zabobonnym charakterze, który jednak spotkał się z wielkim odze- wem wśród ubogich warstw wiejskich. Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach. XVIII–XXI wiek216 Terminem znów posłużono się przy opisie wydarzeń Komuny Paryskiej w 1871 roku – zrywie, który doprowadził „umiarkowanych demokratów ku skrajnościom, czyli uczynił z nich socjalistów i wspólnodzierżców (κοινο- κτήμονας). Ten ostatni neologizm stanowi oczywiście próbę oddania w języku greckim terminu „komunista”. Termin rozpowszechnił się wraz z pojawieniem się na terytorium Grecji ruchów socjalistycznych w ostatnim dziesięcioleciu XIX wieku. „Socjalizm – podkreślił w 1885 roku jeden z prekursorów ruchu, prawnik Platon Drakulis (1858–1942) – stara się wyrazić przymierze z wielką grupą ludu pracującą, ciemiężoną, cierpiącą lub mającą cierpieć w przyszłości głód”. Dodał też: „Robotnicy nie otrzymają prawa życia wyłącznie dzięki za- stosowaniu się do zasad obowiązujących w socjalistycznym społeczeństwie”. Ustalona wcześniej strategia dla osiągnięcia celu, jak przedstawił to w 1893 roku inny prekursor ruchu, student Politechniki Stawros Kallergis, polegała na „poparciu posłów i burmistrzów z ludu, aby wkrótce socjaliści uzyskali większość w parlamencie i doprowadzili do rozwiązania wielkiego problemu społecznego, by połączyli walkę parlamentarną z organizacją pokojowych de- monstracji i strajków, odżegnując się jednak od użycia siły”. W 1885 roku Platon Drakulis zaczął wydawać miesięcznik „Άρδην” (Rady- kalnie), w 1890 roku powołano do życia Centralne Towarzystwo Socjalistycz- ne, w tym samym roku Kallergis wprowadził do obiegu gazetę „ οσιαλιστής” (Socjalista), trzy lata później została opublikowana książka Drakulisa Sztylet robotnika, czyli podstawy socjalizmu, w 1893 i 1894 roku w Atenach odbyły się pierwsze obchody pierwszomajowe; w 1895 roku Bractwo Socjalistyczne pod przewodnictwem Drakulisa poniosło porażkę w wyborach w Atenach i Patras. Wszystkie te wydarzenia stanowiły kroki milowe w rozpowszechnieniu ter- minu „socjalizm” i nadaniu mu znaczenia w Grecji przełomu XIX i XX wieku. Κουμανούδης . Α., Συναγωγή νέων λέξεων υπό των λογίων πλασθεισών, από της Αλώσεως μέχρι των καθ’ ημάς χρόνων, Αθήνα 11900, εκδ. Ερμής, Αθήνα 21980; κληρός Γ., Το Κοινωνικό μας Ζήτημα, Αθήνα 11907, εκδ. Διεθνούς Επικαιρότητας, Αθήνα 31971; κληρός Γ., Τα σύγχρονα προβλήματα του Ελληνισμού, Αλεξάνδρεια 11919, εκδ. Διεθνούς Επικαιρότητας, Αθήνα 21971; Κορδάτος Γ., Ιστορία του Ελληνικού Εργατικού Κινήματος, Αθήνα 21956, εκδ. Μπουκουμάνης, Αθήνα 31972; Αργυροπούλου-Λουγγή Ρ., «Οι αδελφοί Παναγιώτης και Γεώργιος Ιωαννίδη – υμβολή στην προσωπογραφία του Νεοελληνικού Διαφωτισμού», περ. Ερανιστής 13 (1976), σ. 61–77; Nούτσος Π., Η σοσιαλιστική σκέψη στην Ελλάδα από το 1875–1974, Αθήνα 1990; Καραφουλίδου Β., Η γλώσσα του σοσιαλισμού – Ταξική προοπτική και εθνική ιδεολογία στον ελληνικό 19ο αιώνα, Αθήνα 2011; Εφημερίδες Le Polyglotte (Παρίσι, 1833), Αιών (Αθήνα 1848, 1871), Το Βήμα του Λαού (Αθήνα, 1852), Σοσιαλιστής (Αθήνα, 1890, 1893), Ακρόπολις (Αθήνα, 1892, 1894). Leonidas Kaliwretakis (tłum. Krzysztof Usakiewicz) ABSTRACT Lexicon of Migrating Ideas in the Slavic Balkans (18th–21st c.). Vol. 9: Agrarianism, Anarchism, and Socialism The ninth volume of the extensive (ten-volume) monograph by Polish Slavic studies scholars (with contributions from scholars from a number of foreign research cen- tres), made possible by an NCN OPUS grant (2014/13/B/HS2/01057). In terms of form, the monograph is a lexicon, the main body of which consists of entries-articles on the history of 27 selected ideas that anticipated and shaped the processes of mo- dernization in the region: agrarianism, anarchism, capitalism, clericalization, confes- sions, conservatism, culture, education, enlightenment, evolution, history, homeland, humanism, liberalism, modernity, nation, politics, progress, rationalism, reformation, religion, revolution, schooling, secularization, socialism, tradition, and universalism. Their semantics, change able as it was in response to local conditions, was investigated separately for each of the seven current states of the southern Slavdom: Bosnia and Herzegovina, Bulgaria, Croatia, Macedonia, Montenegro, Serbia, and Slovenia. Volume 9 presents the three ideas – agrarianism, anarchism, and socialism – that are at the foundations of the European discourses of modernization and anti-moderniza- tion, of the European imaginary of the human intellectual condition as the key to the formation of societies. The book contains many synthetically expressed, original and source-based insights on the southern Slavic cultures’ struggles with modernity. Keywords: history of ideas, Balkans, agrarianism, anarchism, socialism. (trans. Jakub Ozimek)