NE 2013 ALTERNATIVA Reviste per shkence dhe kulture LUBLANE 2013 Viti XXI. Nr. 1,2,3 ISSN 0353-7110 Per shkenca natyrore: + Akademik dr. Tom Berisha Dr. Sander Kovagi prof. Dr. Silvo Zlebir per sheknca shoqerore: Akademik dr. Aleksander Stipčevič Akademik Zeqirja Ballata dr. Anton Bebler dr. Shaban Sinani + Arben Xhaferi dr. Afrim Krasniqi dr. Martin Berishaj dr. Irena Sumi dr. Hannah Starman dr. Ledi Shamku - Shkreli Kryeredaktor dhe redaktor pergjegjes: Prof. dr. Martin Berishaj Adresa: KDA MIGJENI, Celovshka 177 Lublana Email: m a rti n @be rishaj.com Keshilli botues Alternativa izhaja s finančno pomočjo Javnega Sklada Republike Slovenije za kulturne dejavnosti IZDANO V 2.000 PRIMERKIH + £,S r 6i S S 5 Alternativa-Reviste per shkence dhe kulture PERMBAJTJA 100 vjet shtet, 5 vjet shtet, marreveshje, mosmarreveshje.3 Qmimi nderkombetar pretnar 2013 per perkthyesin shqiptar.6 Model splošnega urejanja narodnomanjšinske tematike v Republiki Sloveniji.9 Kontekstualiziranje narodnih. 12 manjšin v ustavi RS . 12 Odvisnost manjšinske tipologije od realnih okoliščin. 13 Intervista.16 Kosova, boshti i geshtjeve kombetare.17 Nen hijen e marreveshjes Thagi - Dacič.24 Opinione dhe diskurse ideologjike.30 Korrigjimet ne tekstet e historise.31 Dhjete vjet me vone. 32 Bashkepunimi ne gjenocid. 34 Diskursi apo permbajtja?. 35 Kushjane mbeshtetesit?. .36 Asgje ne histori nuk ka mundurte ndodhe ndryshe perpos sig ka ndodhur.39 Q’nenkuptojne turqit me revidimin e historise se popullit shqiptar?! 4 2 Q’do te thote ndryshim i historise?!... 43 Peticion kunder rishikimit te historise nen mbikeqyrjen e autoriteteve shteterore turke.55 Kur historia behet njeri.61 ose Branko Thanasi..61 Relevanca historigrafike. 62 18 Shekuj ne nje njeri. 65 med spominom in memorijo.66 Prevlada oralnega in artis memoriae do izuma tiska. 68 Kolektivna memorija in identitetne strategije.70 Kraji memorije, politika memorije in pozaba . 71 Memorija in zgodovina . 73 Paradigma e mitit te malit dhe fantastikja te Koliqi.78 Ernest koliqi 110 pas.100 Falja dhe pajtimi - parakusht jete, paqeje dhe qyteterimi. 108 Shqiperia, 100 vjete me pare.117 Drejt pavarsise ose fpreksha per t’mire.118 Fillimet e veprimtarise patriotike. 122 Kryengritja e kurbinit dhe dom nikolle kagorri (1905-1907). 126 Kongreset dhe ndikimi i tyne. 135 Vitet 1910-1912. 142 Pavaresia. 152 Vitet e fundit. 156 Rrenjet e ngurta te shqiptareve.162 Dramca mendimesh.171 Tue dhetua Martin Camajn.172 Poeti i perzgjedhur.183 Frederik Rreshpja.184 Ave, mati moja.185 Kronika.185 Kje si bila?.186 Utrujen spuščam glavo.187 Recensione.188 Njeriu i ri shqiptar.189 2 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture 100 VJET SHTET, 5 VJET SHTET, MARREVESHJE, MOSMARREVESHJE ... Ne Shqiperi i sollem reliktet e Skenderbeut, sollem librin e pare te shkruar ne gjuhe shqipe qe na njejteson me kombe tjera evropiane. .. dhe i kthyem mbrapa. Mbetem pa to, ashtu sikurse ishim para festes se 100 vjetorit. Shqiptaria festoje dinjitetshem. Nga te gjitha anet me kuaj, me veshje kombetare me mustaqe e me mjekra te bardha imitoheshin baballaret e pavaresise, per te dlet Turqia, shtet mik yni kerkon qe gjithgka qe ka qene lidhur me okupimin 500 vjegare te nderrojme, rishikojme, rishqyrtojme te fshijme apo me mire te shprehem, te thuhet se ishin “miq” tane edhepse i kishin okupuar trojet tona etnike. Si rrjedhoje, te gjithe patriotet tane qe luftuan me pushke ne dore kunder tyre, nder shekuj, paskan luftuar pa asnje aresye e as nevoje. Na mesojne duke na e perseritur pa rreshtur se kushedi se sa shqiptare na paskan qene ne balle te perandorise Osmane dhe keshtu na deshmojne se ishin ata ketu per te na gliruar nga mendesia evropiane. Si gjithemone, mungon kundershtimi dhe zeri i atyre qe jane ne balle te kombit per tu thene se edhe ne Jugosllavin e Titos ishin shume e shume shqiptare qe e mbanin poste te larta shtretrore dhe shumica ishte “integruar” ne sistem te atij rezhimi edhe perkunder asaj se rinia shqiptare dergjej ne burgje kurse famiijet shqiptare vuanin zine e bukes e Kosova kullonte gjak. Kerkesa e Ankarase nenkupton revidimin e historise, qe nga periudha lufterave te Gjergj Kastriotit, e deri ne shpalljen e pavaresise. Kjo paraqet ghistorizimin e popullit shqiptar dhe zhveshjen e tij nga nje pjese e madhe e historise se vet kombetare. Te kerkosh prej nje populii te ndryshoje nje histori peseshekullore, do te thote ta lesh ate 3 populi pa histori. Nje populi qe do te pranonte ta ndryshoje historine e vet peseshekullore, mbetet pa histori dhe ghistorizohet. Duke qene se as Shqiperia, perkatesisht Kosova dhe as Turqia nuk jane anetare te BE-se, atehere del se sugjerimet e Brukselit per ta zbutur historine, nuk jane detyruese per shqiptaret. Ata po na “mesojne”, kurse ne Kuvendin e Kosoves po recitojne deputet siameze te Haxhiqamilit e qe, Gjergj Kastritot- Skenderbeut e quan hero katolik dhe jo kombetare! Nga ne po kerkohet, e ne po ua bejme qefin. Sepse, g’te te keqe ka te ndryshojme “paksa” identitetin!. Qka kem nevoje ti themi kujt se jemi shqiptare, tash, kur ne Kosove edhe flamurin e nderruam, gka u pengon qe te nderroni edhe etnine, te jeni ata qe duen tjeret. psh,. te jemi turq, grek e neser ndoshta edhe “subhanallah” eskim. Sepse nuk ndertohen me shtete qe kane per baze kombin! Ne kete konstelacion te tille elita politike mundohet popullit te vet ti shes dushk per gogla. Kosova eshte ule kembkryq ne Bruksel me Serbi per tu marre vesh per sovranitet te munguar ne veri te vendit. Natyrisht, Kosova eshte sikurse edhe Serbia, objekt i kesaj marreveshje. Marreveshja serbo-kosovare rezulton me instalimin e nivelit te ndermjetem te pushtetit, lexo atij etnik (jo shqiptar), vetem e vetem per te gel rruge qe Kosova te kene disperzion vertikal te sovranitetit ne krejt territor. A do te kenaqin kjo dhe a do te zbusin etnine serbe ne Kosove, apo do te mesohemi gradualisht ne mosbindje konstante serbe ndaj autoritetit kosovare do te tregoj koha. Shqiptaret ne Republiken e Sllovenise shpresojme se do ta kene zerin e tyre ne Keshillin per pakica prane Ministrise se Puneve te Brendshme. Nuk ishte faji yne qe deri me tani nuk kishim perfaqesues ne keto organe, por, ishte ngurtesia juridike sllovene qe lidhej me definim te statusit te pakicave tjera kombetare, (perpos asaj hungareze dhe italjane te definauara me kushtetute). Me miratimin e Deklerates ne Parlamentin Slloven me dt. 1 shkurtit 2011 qe kishte per baze rezoluten paraprakisht te pergatitur nga Lidhja e Lidhjeve te Shogatave kulturore te popujve te ish Jugosllavise ne 4 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture Republiken e Sllovenise ne fushen e realizimit te drejtave te pakicave ne fjale. Si perfaqesues i shqiptareveedhe kesaj here propozuam Tahir Maliqajn, njekohesisht kryetar i SHKSH Migjeni ne Lublane. 5 QMIMI NDERKOMBETAR PRETNAR 2013 PER PERKTHYESIN SHQIPTAR Akademia Sllovenia poetike e ka shpallur laureat te gmimit Pretnar per vitin 2013 perkthyesin dhe poetin Nikolle Berishaj., gmimit me te Iarte slloven per perkthimin e letersise sliovene, gmim ky qe e jep titullin e nderit Ambasador i letersise dhe gjuhes sliovene ne bote. Qmimi nderkombetar Pretnar, ambasadoreve te letersise dhe gjuhes sliovene, qe ndahet nga viti 2004, ne Takimin nderkombetar letrar te Herbersteinit, gjegjesisht nga viti 2008 ne Lirikonfestin nderkombetar (Festivali pranveror i arteve lirike), eshte falenderimi me i Iarte kulturor slloven (per kontributin shumevjegar te vazhdueshem apo per kontributin e rendesishem te njehershem ne lidhjet nderkombetare letrare, gjegjesisht per njohjen e letersise dhe gjuhes sliovene jashte shtetit) atyre individeve (perjashtimisht edhe dy veteve apo grupeve) meritore, ne menyre te barabarte per shtetasit sliovene dhe te huaj, qe angazhohen boterisht, ne frymen e dr. Tone Pretnar-it (1945-1992) per njohjen me letersine, gjuhen dhe letraret sliovene. Eshte ky falenderim nderkombetar per ata ndermjetesues kulturore, qe, jashte Republikes se Sllovenise, nder kombet tjera neper bote, e perhapin vetedijen dhe njohurine e gjalle mbi letersine dhe gjuhen sliovene, gjegjesisht qe vendosin nje dialog te qendrueshem nderkombetar kulturor, nje interesim dhe lidhshmeri (ne mes tjerash me njoftimet dhe perkthimin e literatures se re artistike sliovene, me nxitje dhe me organizimin e mesimit te gjuhes sliovene, si dhe me perkthimin e letersise sliovene, me prezantimin e letrareve bashkekohore sliovene ne kombet tjera etj.) 6 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture Kriteret e zgjedhjes vleresojne te gjitha fushat dhe llojet e veprimtarise letrare dhe krijimtarise, me te cilat vertetohet lidhshmeria e rendesishme nderkombetare si dhe prezantimi i literatures dhe gjuhes sllovene. Titulli i Ambasadorit ndahet ne takimin XII nderkombetar letrar - Lirikonfest ne Velenje. Qmimin Pretnar, gjegjesisht titullin e nderit Ambasador i letersise dhe gjuhes sllovene e kane fituar deri me tani: 1. Ludvvig Hartinger (Austri), 2. František Benhart (Qeki), 3. Gančo Savov (Bullgari), 4. Božena dhe Emil Tokarz (Poloni), 5. Kari Klemela (Finlande), 6. Matjaž Kmecl (Slloveni) dhe Andrej Rozman (Slloveni), 7. Nadežda Stankova (Rusi), 8. Peter Scherber (Gjermani, Austri), 9. Evgen Bavčar (Slloveni-France) dhe Orsolya Gallos (Hungari). Nikolle Berishaj, lindi ne Tuz, me 1958, aty edhe jeton dhe krijon. Eshte shqiptar nga Mali i Zi, me profesion inxhinier i elektroteknikes, perndryshe poet, shkrimtar,perkthyes, esejist... Perkthen nga sllovenishtja, kroastishtja, serbishtja, boshnjakishtja dhe malazezishtja ne shqip dhe anasjelltas. Ne Enciklopedine e Sllovenise (bl.1, 1987.) eshte autor i artikullit mbi historine e marredhenieve sllovene-shqiptare. Ne redaksine dhe perkthimin e tij, me 2008 botoi ne Tirane Antologjine e poezise bashkekohore sllovene. Eshte autor i Fjalorit sllovenisht-sdhqip dhe shqip -sllovenisht (botimi i pare ne Lublane, 1989, i dyti i plotejsuar ne Tirane, me 2002 dhe 2009). Ka botuar permbledhjen e poezise Sub rosa dictum (2001.) dhe romanin Kush e vrau besen (2011.). Nga Sllovenishtja ne shqip ka perkthyer shumje vepra letrare dhe shkvvencore, ne mes tyre Kajetan Kovič Miku im Piki Jakob (1984), Željko 7 Kozinc Gjarperi nen gur, (1989), Slavko Pregl Gjenite pa breke (2012), Boris Pahor Nekropoli ne botim), Drago Jančar Druri pa emer, ne botim); Anton Bebler Hyrje ne integrimet evropiane (2008), Milan Jazbec Bazat e diplomacise (2008), Martin Berishaj Identiteti dhe shtetesia (2010), Jerneja Mlekuž Burek.si (2011) etj.. Nga shqipja ka perkthyer ne sllovenisht romanin Prilli i Thyer te Ismail Kadarese (2006.). Revijalisht jane prezantuar ne perkthimin e tij poetet dhe shkrimtaret sllovene: Edvard Kocbek, Dane Zajc, Maruše Krese, Igor Torkar, Drago Jančar, Milan Dekleva, Suzana Tratnik, Katarina Marinčič etj., ndersa ne gjuhen sllovene autoret shqiptare Migjeni, Kadare, Ujkani, Podrimja, Tufa, Cufaj, Kongoli, Starava, Rreshpja etj.. Nga gjuha malaziase e ka perkthyer edhe romanin e Balsha Brkoviqit Galeria Private (2007). Qmimi iu dorezua ne Lirikonfestin nderkombetar (Mednarodni Lirikonfest) ne Velenje me 14. 06. 2013. Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture Model splošnega urejanja narodnomanjšinske tematike v Republiki Sloveniji Dr. Vera Kržišnik-Bukič po sprejetju Deklaracije Republike Slovenije o položaju narodnih skupnosti pripadnikov narodov nekdanje SFRJ v Republiki Sloveniji 1. februarja 2011 Opredelitev narodne manjšine v Republiki Sloveniji Po sprejetju te Deklaracije, o čemer sem v Alternativi že pisala, je potrebno in možno izrecno koncipirati definicijo narodne manjšine, ki bi, v skladu z mednarodnimi standardi in tudi judikaturo posameznih evropskih držav, še posebej ustrezala razmeram v RS 1 . Ta definicija naj bi pokrila vse dejanske narodne manjšine, prisotne v RS v sodobnem zgodovinskem trenutku. 1 Temeljno vsebinsko podlago za tukajšnjo definicijo predstavlja definicija, ki jo je podal Francesco Capotorti, Study on the Rights of Persons Belonging to Ethnic, Religious and Linguistic Minorities, United Nations, New York, 1991, str. 96 in ki se je kot take izhodiščno posluje vali pri obravnavi etnične problematike in v različnih publicističnih izdajah na primer naslednji slovenski avtorji: Vera Klopčič, Miran Komac, Mitja Tagar, Romana Bešter ali, na primer Mirjana Domini, hrvaška avtorica, ki je obravnavala Slovence na 9 V Republiki Sloveniji na prelomu 20. in 21. stoletja, v skladu s sodobnimi strokovnimi merili in uveljavljenimi dejanskimi mednarodnimi standardi ter ob njenem vstopu v Evropsko unijo, se upošteva za narodno manjšino (definicija): tista skupina prebivalcev s stalnim bivališčem v RS, - ki se je oblikovala kot plod določenih zgodovinskih okoliščin na sedanjem ozemlju RS, ki je manjštevilčna v primerjavi s preostalim prebivalstvom RS, katere pripadniki so državljani RS, ki ima kot skupnost nedominantni družbeni položaj v RS, ki ima v družbenem okolju značilnosti prepoznavne lastne skupnosti v RS, katere pripadniki se po enem, dveh ali več obeležjih (etnični izvor, materin jezik, kultura, verska pripadnost, tradicije, zgodovinski spomin) razlikujejo od preostalega prebivalstva v RS, ki izkazuje težnjo svojih pripadnikov v RS po načrtnem in sistematičnem ohranjanju in negovanju narodnostno skupnostnih obeležij, katere pripadniki izvajajo dejavnosti s ciljem lastnega narodnostnega solidarnostnega povezovanja in samoorganiziranja v kulturi, katere pripadniki izražajo nagnjenje k vezem in solidarnosti z matičnim narodom, ki je praviloma večinski v RS sosednji ali drugi državi. Hrvaškem. (Tu opuščam zaradi prostorskega krajšanja posebna posamična podrobnejša navajanja). Vsi slovenski avtorji smo lahko imeli pred seboj (e več desetletij staro in še vedno zelo aktualno delo Ernesta Petriča Mednarodnopravno varstvo narodnih manjšin, 1977, ki je še nadalje verjetno najbolj temeljna tovrstna publikacija. 10 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture K tej natančneje artikulirani obliki definicije podajam tu še strnjeno, ki bi bila lahko uporabnejša v večini drugih priložnosti: Kot narodne manjšine v Republiki Sloveniji na začetku 21. stoletja opredeljujem narodno samo-ozaveščene in številčno manjšinske dele stalno bivajočega prebivalstva države, ki so družbeni produkt objektivnih, od njihove volje neodvisnih širših zgodovinskih okoliščin, katerih pripadniki so slovenski državljani in ki se po nekaterih bistvenih družbeno kolektivnih obeležjih, kot so etnični izvor, materin jezik, kultura, tradicije, veroizpoved, razlikujejo od številčno večinskega naroda in med seboj. Toda če ta definicija lahko pokrije vse narodnostne oz. etnične entitete in je tudi bil njen smoter, da jih zajame, pa to seveda ne pomeni, da med njimi ni pomembnih in velikih razlik, kakor tudi ne pomeni, da gre pa vsaj znotraj vsake za neko homogeno enoto 2 . Konceptualna težnja definicije naj bi bila, najprej, v ustvarjanju najmanjšega skupnega imenovalca v podobnosti izraženih kolektivnih potreb vsake med obravnavanimi skupnostmi in, potem, vseh njih skupaj. Kajti v državi, ki je slovenske ozemeljske velikosti in zlasti prebivalstvene številčnosti, bi bila primernejša čim enotnejša manjšinska politika, ki jo tudi 2 Iz raziskave »ALBANCI, BOŠNJAKI, ČRNOGORCI, HRVATI, MAKEDONCI IN SRBI V REPUBLIKI SLOVENIJI, Polotaj in status pripadnikov narodov nekdanje Jugoslavije v Republiki Sloveniji«, ki j bila opravljena, po naročilu Urada Vlade RS za narodnosti v letih 2001-2003, na Inštitutu za narodnostna vprašanja (vodila jo je tukajšnja avtorica). Raziskava je bila predana temu Uradu v začetku 2004, ob, zatem, njegovi nikoli preklicani prepovedi tiskane objave. Jo je pa moral Urad na zahtevo pooblaščenke za dostop do informacij javnega značaja objaviti v začetku leta 2005 na svoji spletni strani, na kateri se nahaja v integralni obliki vse do danes. 11 sicer preferira mednarodno okolje (OZN, Svet Evrope, Evropska unija). Zato velja imeti pred očmi najprej ta najmanjši skupni imenovalec, če on seveda dejansko eksistira in ni plod kake na primer raziskovalčeve spekulacije, in šele potem nadaljnjo zadevno politično strategijo. Kontekstualiziranje narodnih manjšin v ustavi RS Ali res obstaja, in če, kaj je najmanjši skupni imenovalec kot bistveno vsebinsko jedro vsake in vseh narodnih manjšin v RS? Empirična raziskava, ki smo jo opravili na Inštitutu za narodnostna vprašanja v letih 2001-2003, in zlasti tematika segmenta o narodnostnem samoorganiziranju Albancev, Bošnjakov, Črnogorcev, Hrvatov, Makedoncev in Srbov v RS, je nedvomno potrdila, da ta skupni imenovalec pri vseh manjšinah obstaja. To je jasno izražena enaka potreba po priznanju, spoštovanju in upoštevanju njene lastne drugačnosti vsake od navedenih narodnih skupnosti v razmerju tako do večinskega naroda kot v njihovih, manjšinskih medsebojnih odnosih. Povedano drugače, dostojanstvo in ponos vsake med manjšinami v percepciji Drugih v skupnem širšem družbenem okolju je tista iskana in najdena skupna fundamentalna socialno psihološka norma za vsakega pripadnika vsake narodne manjšine v RS. Pri tej ugotovitvi gre sicer za splošno spoznanje, značilno tudi za vse druge etnične entitete v RS, a mi tu obravnavamo le one, ki jim po še določenih drugih uveljavljenih kriterijih lahko pripada kategorijalna oznaka narodne manjšine. In ker so narodne manjšine, tudi ALBANCI, BOŠNJAKI, ČRNOGORCI, HRVATI, MAKEDONCI IN SRBI (kratica: ABČHMS), že tradicionalna, faktografsko opazna socialna stalnica v medetničnih in splošno-družbenih odnosih v RS (še nadalje), je razumljiva, upravičena, težko ovrgljiva pobuda, 12 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture formulirana v predlogu eksplicitne imenske navedbe vsake od šestih obravnavanih skupnosti v Ustavi RS 3 . Ob treh v Ustavi RS že imenovanih, Italjanih, Madžarih in Romih ter šestih tu središčno obravnavanih, bi bili lahko v ustavi navedeni, kot v primeru ABČHMS tudi na novo, v slovenskem prostoru tradicionalni narodni skupnosti Nemcev ter Judov, sedaj obe zelo majhni, nekdaj nemška zelo številčna; če / ko bi tako pobudo podali oni sami. Odvisnost manjšinske tipologije od realnih okoliščin Po že vsestransko obravnavanih kriterijih, iz omenjene raziskave, bi kazalo vsem, tako že ustavno imenovanim, ali, po tukajšnjem predlogu, potencialno ustavno imenovanim, dodeliti tudi narodnostno manjšinski status. S tako ustavno formulacijo bi lahko zajeli dejansko vse narodnostne manjšine v Sloveniji, ki so imele in imajo ter bi tudi v dogledni prihodnosti lahko uveljavljale narodnomanjšinski status v skladu z veljavnimi mednarodnimi merili. Gre za načelno politično odločitev, ki je za RS skorajda nujna in po tukajšnjem spoznanju tudi optimalna. Imela bi večstranski ugoden učinek in odmev med samimi exyu-populacijami v RS, v demokratični slovenski javnosti, v novonastalih državah na območju nekdanje Jugoslavije in v Evropi (če se zadržimo samo na ABČHMS v RS). 3 To je bila zahteva v Sloveniji avtonomno nastalega zdrujenja predstavnikov narodov z območja nekdanje SFRJ, ki je bila prvič formulirana in javno predstavljena na zasedanju European Commission against Racism and Intolerance v Ljubljani 14. oktobra 2003. Dokument se je imenoval »Javna pobuda Albancev, Bošnjakov, Črnogorcev, Hrvatov, Makedoncev in Srbov, ki ti vimo v RS« . V imenu albanske komponente jo je podpisal Tahir Maliqaj, predsednik Albanskega kulturnega društva MIGENI. 13 Potrebno je povedati in poudariti, da to dvojno ustavno vključevanje, torej najprej poimensko, potem pa še statusno kategorijalno, ne cilja k neki polni statusni nivelaciji vseh dejanskih in doslej navedenih narodnih manjšin v RS. Ob taki predhodni premisi, ki kot svoje vsebinsko jedro upošteva različno realnost posamičnih obravnavanih skupnosti, je lahko in naj bi bila tudi znatno lažja odločitev države, da (sploh) pristopi k spremembi svoje manjšinske politike in ustave. Kot je znano ustava RS in izvedbeni zakoni ter drugi akti uporabljajo za priznavanje narodne manjšinskosti koncept avtohtonosti (ozemeljske, teritorialne prisotnosti), ki ni v tem pojmovnem smislu vključen v mednarodne dokumente o manjšinski tematiki. Po drugi strani je disperzirana naseljenost, ki je karakteristična za ABČHMS v RS razlog, ki ga država RS uporablja in navaja, češ da te narodne skupnosti niso upravičene do manjšinskega statusa, Takšna razlaga ni skladna z načeli osnovnih mednarodnih dokumentov, ki se ukvarjajo z odnosom posamične države do njenih dejanskih narodnih manjšin. Čeprav je, po drugi strani tudi res, da dokumenti Sveta Evrope dopuščajo diskrecijsko pravico vsaki državi članici te največje politične evropske organizacije, da se sama odloči kateri narodni skupnosti bo priznala manjšinski status in kateri ne. Termin narodna manjšina/narodne manjšine naj bi bil okviren torej za vse narodno-manjšinske skupnosti, a bi se njegov konkreten pomen za vsako med njimi šele naknadno določal. To zakonodajno materijo bi za vsako narodno manjšino ali tip narodne manjšine, po tukajšnjem predlogu, najjasneje in najlažje določal in opredeljeval poseben ustavni zakon Republike Slovenije o narodnih manjšinah. Kot zgled, kako urediti narodno- manjšinsko tematiko v Sloveniji, je mogoče uporabiti normative, ki so nastali v sosednji Hrvaški. Slovenci so bili že ob nastanku samostojne neodvisne Republike Hrvaške imenovani v njeni ustavi kot narodna manjšina, že pred celim desetletjem pa je na temelju hrvaške ustave in mednarodnih 14 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture dokumentov nastal Ustavni zakon o pravicah narodnih manjšin, ki še danes velja kot v Evropi eden najboljših 4 . 4 Ustavni zakon o pravima nacionalnih manjina, Narodne novine 155/2002, Zagreb, 23. prosinac 2002. 15 - - . Intervista . 16 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture KOSOVA, BOSHTII QESHTJEVE KOMBETARE Shkelqesia e Saje Z. Mimoza Ahmetaj, Ambasadore e Republikes se Kosoves ne Republike te Sllovenise rrefen se ne po e ndertojme shtetin ne shekullin XXI dhe jo ne shekullin XIX kur shtetet jane ndertuar mbi bazen e kombit. Shteti slloven per shtetasit kosovare nderpret praktiken per terhiqjen e shtetsise kosovare apo serbe me rastin e pranimit te asaj sllovene. ALTERNATIVA: Fillimisht me lejoni qe te Ju deshiroj mireseardhje ne komunitetin tone i čili rrugetimin e tij ne trollin slloven e filloje fill pas shpalljes se pavaresise se Shqiperise te vitit 1912. Ekselenca Juaj, jeni Ambasadore e Republikes se Kosoves ne Republiken Sllovene. Miresisht ju lutem na rrefeni per lexuesit e Alternatives, nje jeteshkrim Tuaj ne menyre qe tu afrojme sa me afer ketij komuniteti? Jam e lindur ne Prishtine ku edhe i kam mbaruar studimet dhe specializimin ne Fakultetin e Mjekesise-Dega e Stomatologjise ne Universitetin e Prishtines. Per shume vjet para luftes ne Kosove kam punuar ne Keshillin per te Drejtat e Njeriut me veprimtarin e njohur Adem Demaci. Ne kohen e shpalljes se pavaresise se Republikes se Kosoves isha Deputete ne Kuvendin e Kosoves nga Partia Demokratike e Kosoves, pastaj Keshilltare e Kryeministrit Thaci dhe tani jam Ambasadore ne Slloveni. ALTERNATIVA: Marredheniet shqiptaro- sllovene jane te hershme. Barra e aresyes natyrisht ge bie mbi ne per ti kujtuar ato, 17 prandaj, nuk eshte aspak e rastesishme mbeshtetja e fuqishme sllovene ne te gjithe proceset politike gjate kohes se bashkejeteses se Kosoves ne shtet te perbashket e ne vecanti gjate shpartallimit te Jugosllavise. Čili eshte vizioni i Juaj lidhur me ardhemerine e ketyre marredhenieve? Pajtohem plotesisht qe marredheniet dypaleshe te filluara shume kohe me pare vetem sa jane thelluar edhe me shume me shpalljen e pavaresise se Kosoves gjate presidences se Sllovenise ne BE. Sllovenia eshte e pranishme ne Kosove ne te gjitha sferat e jetes, sllovenet jane investitoret e dyte ne Kosove, Perfaqsuesi i BE ne Kosove eshte ish Ministri Zhbogar, Sllovenia ka mbi 300 ushtare ne kuader te KFOR-it, Zevendeskomandanti i KFOR-it eshte Gjeneral Brigade Prograjc, Guvernatori i Bankes Sllovene z. Sebastian Jazbec deri vone qe konsulent ne Banken Oendrore ne Kosove. Bizneset sllovene jane shume te suksesshme ne Kosove si IPKO, NLB, ADRIA, Birraria Peja, Gorenje, Petrol, Krka, Lesnina, etj. Afersisht jane 200 biznese sllovene qe operojne ne Kosove. Poashtu produktet sllovene jane brende te njohura ne Kosove. Per Kosoven Sllovenia eshte partner strategjik. Vetem ne dy javet e funait i kemi pasur dy vizita te rendesishme te Ministrit Čeku dhe Ministrit Hoxhaj te cilat kane rezultuar me nenshkrimin e tri marreveshjeve te bashkepunimit ne mes dy shteteve. Gjate vizites se Ministrit Čeku eshte nenshkruar Marreveshja per Bashkepunim ne mes FSK dhe Ministrise se Mbrojtes se Sllovenise. Poashtu vizita e Ministrit Hoxhaj u be dy dite para marrjes se vendimit te Keshillit te Evropes per MSA per Kosoven, me c'rast nga takimet qe ai pati me Presidentin Pahor dhe Ministrin Erjavec u sigurna qe Sllovenia do te vazhdoje ta perkrahe Kosoven ne te gjitha proceset integruese ne BE dhe NATO dhe mekanizmat tjere nderkombetare. Poashtu Sllovenia do ta ndihmoj Kosoven ne procesin e liberalizimit te vizave. 18 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture ALTERNATIVA: Padyshim qe keto marredhenie ne mes dy shteteve shenojne shkalle et larte te bashkepunimit, qytetaret e Kosoves ne Slloveni ballafaqohen me shume probleme ne fushen e aresimit, (mungesa e nenshkrimit te marreveshjeve bazike ne mes Universiteteve publike) sherbimeve pensionale, dhe mbi te gjitha ne qasjen jo te mire te administrates sllovene ndaj ketij qytetari. Cilat jane sfidat me te cilat Ju si ambasade ballafaqoheni ne kete drejtim? Ambasada e Kosoves ne Slloveni ne bashkepunim me Institutin e Standardizimit Slloven kane arrite qe perfundimisht ta bejne kodin e vecant per Kosoven (Kodi 901 ose XK) ne te gjitha institucionet sllovene, ky eshte hapi i pare dhe me i rendesishmi per bashkatdhetaret tane qe jetojne ne Slloveni por edhe per Kosoven, shtet te pavarur ne raport me Sllovenine. Kerni arrite qe perfundimisht ta nderpresim praktiken e shtetit slloven qe qytetareve kosovare t'u kerkohet heqja e shtetesise kosovare dhe serbe kurata aplikojne per shtetesi sllovene. Tani bashkatdhetaret tane nuk do te kene nevoje te shpenzojne kohe, mund dhe para per heqjen e shtetesise serbe. Dy shtetet tona kane arrite te nenshkruajne Marreveshjen per heqjen e tatimit te dyfishte qe ka qene barre per qytetaret, familjet dhe bizneset e tyre. Ne procedure jane edhe marreveshja per mbrojtjen dhe promovimin e investimeve, per bashkepunimin ne mes bibliotekave kombetare, per bashkpunimin ne mes institucioneve tona shendetesore, per kthimin e pensioneve dhe shkembimin e studentave ne mes Universiteteve perkatese publike. ALTERNATIVA: Qeveria e Kosoves sot ka ne agjende te vete normalizimin e marredhenieve me shtetin e Serbise, e qe shpresojme se me kete do te beje shtrirjen e sovranitetit te munguar te saje ne veri te Kosoves. Si e shihni ju kete proces? 19 Kosova po i jep fund historise se dhunes qe ka ekzistuar per shekuj ne mes dy popujve. Oeveria e Kosoves eshte e perkushtuar qe nje here dhe pergjithmone ta heq shtetin serb nga territori i Kosoves, t'i kthehemi shtetendertimit dhe integrimit te Kosoves ne BE ku edhe e kemi vendin. Ne shtator do te shuhen te gjitha strukturat ilegale serbe te drejtesise dhe policise. Oeveria e Kosoves ka arritur qe pekunder konfliktit te vazhdueshem dhe kercenimeve ta ruaj territorin e saj, ne te cilin te gjithe qytetaret e saj do t’i respektojne ligjet dhe Kushtetuten e Kosoves. Pas kaq vitesh te clirimit dhe pavarsimit te Kosoves Serbia e njef sovranitetin e Kosoves dhe integritetin e saj territorial. Ne Bruksel u bisedua ne nivel Kryeministrash te dy shteteve perkatese. Jane caktuar pikat kufitare ne mes dy shteteve (Kosoves dhe Serbise) ne te cilat perveq vendkalimeve kufitare ekzistuese do te ndertohen edhe te tjera qe do ta bejne levizjen e qytetareve me te lire. Me 3 nentor do te mbahen zgjedhjet lokale me ndihmen e OSBE por mbi bazen e ligjeve dhe Kushtetutes se Kosoves. Ne se fundmi kemi arrite ta marim edhe kodin telefonik per Kosoven. Ne Keshillin e Evropes Kosoves iu dha drita e gjelbert per nisjen e negociatave per Marreveshja per Stabilizim Asociim me cka Kosova ka hyre ne rrugen njekaheshe drejt integrimit evropian. Kosova dhe nenshkrimi i marreveshjes ne Bruksel mund te jet shembull i mire edhe per gjithe regjionin e Ballkanit dhe konflikteve aktuale ne te si ne Maqedoni dhe Bosne se si zgjidhen problemet-krizat mbi bazen e kompromisit dhe jo bllokimit te njeri tjetrit dhe krijimit te krizave te reja. ALTERNATIVA: Ne Kosove po formohet niveli i ndermjetem i pushtetit i ndertuar ne baza etnike. Ai po quhet Asociacion i komunave. Per implementimin e kesaj do te duhet te ndryshohet edhe Kushtetuta. Mendoni se kjo oferte politike do te »zbus« serbet ne veri te Kosoves? 20 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture Marreveshja eshte ratifikuar me shumicen apsolute te votave ne Parlamentin e Kosoves dhe kjo eshte shume e rendesishme. Nderrimet ne ligje dhe ne Kushtetute jane ne kompetence te Kuvendit te Kosoves. Poashtu eshte e rendesishme te permendet qe nuk ka autonomi etnike ne Kosove. ALTERNATIVA: Se sa i rend eshte procesi i normalizimit te marredhenieve tregon edhe doreheqja e zyrtarit nderlidhes te Kosoves ne Serbi Ambasadorit Peci. Ne daljen e pare para gazetareve shprehet se normalizimi i marredhenieve ne mes Kosoevs dhe Serbise do te ndodhe pas pranimit te Kosoves nga na e Serbise. Ishte mosmarreveshje ne mes tij dhe Kryeministrit mbasi qe ne dorehegje te vet drejtuar Presidentes shpreh pakenaqesin me Kryemninistrin. Čili eshte mendimi juaj lidhur me kete? Ambasadori Peci mendoj qe ka bere gabim ne procedure, ai ka dhene dorheqje nga sherbimi diplomatik dhe dorheqjen ia ka drejtuar Presidentes ne vend se t'ia drejtonte Ministrit Hoxhaj dhe MPJ, pjese e te cilit eshte sherbimi diplomatik. Por pavaresisht kesaj, Kosova edhe pse eshte shteti i ri ka kuadra dhe eshte duke i krijuar cdo dite e me teper ato. Shpejte pas dorheqjes se Ambasadorit Peci, ai eshte zevendesuar nga Ambasadori Sadiku. ALTERNATIVA: Oeveria e Kosoves ne pamundesi te konsolidimit te tri shtyllave te pushtetit e ne vecanti asaj te drejtesise sot po ballafaqohet me keto pasoja. Arrestimet nga ana e Eulexit tregojne qarte se gjyqesori ne Kosove ende nuk e ka marre veten. Shiquar nga nje distance, keto arrestime kane nje qellim, defaktorizimin e partise ne pushtet apo disciplinimin e elites politike ne Kosove. Čili eshte mendimi juaj lidhur me kete? 21 Kosova eshte shtet per 5 vjet. Per kete kohe derisa shtetet tjera jane bailafaquar me krize ekonomike ne kemi pas rritje te vazhdueshme ekonomike per 5%, parashikimet jane se edhe ne vitin e ardheshem do ta kemi te njejten rritje ekonomike. Kosova po i nderton institucionet e veta stabile, ka konsensus politik per ceshtje te rendesishme ne te cilat kalon vendi. E ka nje popullate qe eshte shume e re dhe mire e arsimuar. Ndryshimet ne vend shihen nga dita ne dite e mos te flasim nga viti ne vit. Ne nje vend me zhvillim kaq dinamik eshte e veshtire te mos e shohesh progresin apo ta mohosh ate. Ne e kemi nje Qeveri stabile, nje Parlament te dal nga vota e qytetareve, dhe nje gjyqesor qe nga paslufta eshte ne duarte e nderkombetareve. EULEX-i eshte pjese e kesaj drejtesie. ALTERNATIVA: Situata politike ne Kosoves, sot reflekton me nje mungese te konstruktivitetit te partive politike rreth ceshtjeve vitale kombetare. Nuk ekziston nje boshte rreth te cilit duhen te lidhen. Pozita politike tejet e papergatitur per nje sfide te tille nuk din te josh opoziten per ti shkue mbrapa rreth ketij strumbullari kombetare. Sipaš mendimit tuaj, cka kushtimisht duhet te ndodhe qe partite politike ne Kosove ti kthehen Kosoves? Kosova ka qene dhe eshte boshti i ceshtjeve kombetare. Per vite te tera kuadrat nga te gjitha trojet shqiptare jane arsimuar ne Kosove dhe vazhdojne te arsimohen edhe sot. Ne po e ndertojme shtetin ne shekullin XXI dhe jo ne shekullin XIX kur shtetet jane ndertuar mbi bazen e kombit. Kosova eshte ne proces te shtetndertimit dhe per fazen ne te cilen eshte ka konzenzus te gjere politik per te gjitha ceshtjet qe jane vitale per shtetin, nderkohe qe partite politike ne vend po merren me ceshtje konkrete dhe programet e tyre jane pragmatike. 22 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture ALTERNATIVA: Para disa ditesh ne Lublane, u zhvillua procesi gjyqesore kunder ish Kryeministrin Janez Jansha ku ju shqiptua denimi me dy vjet burg dhe 37 mije € gjobe. Natyrisht, pritet ankimimi i tij ne shkallen e dyte. Ky gjyq u interpretua teresisht politik. A shihni ngjajshmeri me gjykimet qe zhvillohen sot ne Kosove? Sa i perket Kryeministrit Jansha e ndjej te nevojshme ta ndaj me lexuesit tuaj respektin e madh qe populli ne Kosove e ka ndaj tij dhe punes se tij. Ai ka qene vazhdimisht inkurajues qe Kosova duhet ta fitoje pavaresine e saj ne kohen kur Kosova po e kalonte periudhen me te veshtire te saj nen regjimin serb por edhe gjate shpalljes se pavaresise dhe gjate kohes se ndertimit te shtetit. Kontributi i z. Jansha dhe lidereve te tjere politik sllovene ka gene inspirim per eliten politike te kohes ne Kosove. 23 Nen HIJEN e MARREVESHJES THAgi - Dacič Apo beteja per interpretim te saj Kujdes me statutin, shtyllen juridike te pushtetit dhe me gjykaten e apetit te asociacionit/ bashkesise -Pala e Kosoves duhet te jene shume e kujdesshme ne konceptin juridik dhe politik te kapercimit te niveleve hierarkike. Pra, te asaj se asociacioni/bashkesia ka te drejte lidhje te kontratave nderkombetare pa u konsultuar me qendren! Mbi te gjitha duhet te jene te kujdesshem ne shtylien juridike te pushtetit, e mbi te gjitha ne gjykaten e apelit Profesori i marredhenieve nderkombetare, prof. dr. Martin Berishaj, ka thene se sa i perket vazhdimit te marreveshjes pala e Kosoves duhet te jete e kujdesshme ne formulimin e statusit te asociacionit/ bashkesise. “Si rregull statuti i ketij institucioni i bazuar mbi Konventen Evropiane per Veteqeverisjes Lokale e percakton ate si person juridik i čili e ka Sternen e vet, flamurin dhe kengen dalluese (himnin). Keto elemente percaktohen me vendim te posagem te kuvendit e asociacionit/bashkesise. Jo rastesisht i shpalova keto elemente mbasi qe jam i mendimit se keto do te jene pjese e statutit. Mirepo, pala jone duhet te jene shume e kujdesshme ne konceptin juridik dhe politik te kapercimit te niveleve hierarkike. Pra, te asaj se asociacioni/bashkesia ka te drejte lidhje te kontratave nderkombetare pa u konsultuar me qendren! Mbi te gjitha duhet te jene te kujdesshem ne shtyllen juridike te pushtetit, e mbi te gjitha ne gjykaten e apelit”, ka thene Berishaj. “Epoka e re”: Z. Berisha si e vleresoni draftmarreveshjen e arritur ne mes te Prishtines dhe Beogradit? Berishaj: Qe ne fillim deshiroj te qartesohem ne menyre qe mos te keqkuptohem; kjo draft marreveshje (apo parim mbi marreveshje) mundeson 24 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture ne sistemin politik te Kosoves nje institucion te pushtetit te ndermjetem qe ne disa shtete te Evropes emertohet me emra te ndryshem: Rajon, Land, Kanton, Reggio, kurse ketu definohet si asociacion/ bashkesi. Natyrisht, emri ketu nuk luan aspak rol, por eshte me rendesi te thuhet se ketu formohet institucioni i ndermjetem i pushtetit, permbajtja e te cilit do te shpalohet me perpilimin e statutit, ku ne mes tjerash do te dai ne pah dekierarkia si model shtresor i participimit ne pushtet. Kjo, si alternative e centraiizimit te pushtetit (me ?’rast behet fjaie per alternativen e shperndarjes se forces politike ne nivele te ndryshme ne kuptim “zero sum”) situaten tashme mund ta kuptojme me mire ne baze te koncepteve te reja si psh: participimin ne pushtet (power sharing, pooling of sovereignity) e qe kjo nuk nenkupton faktin se, me teper fuqi ne nje nivel dmth. me pak ne nivelin tjeter. Ne teorine politike eshte i njohur fakti se pushtetin e decentralizon ai qe e ka pushtetin mbi territor apo nje pjese te tij dhe jo ai qe nuk e ka ate. Me te drejte shtrohet pyetja qe nderlidhet me situaten ne veri te Kosoves; kush e decentralizoj aty pushtetin? Ketu, si gjithkund tjeter, pushtetin e decentralizoj ai qe ate e kishte, pra, as pala shqiptare (kosovare) dhe as ajo serbe, (keto dy pale ishin aktere ne kete “loje”), pushtetin e decentralizoj BE, gjegjesisht bashkesia nderkombetare e čila edhe do te jete garance per implementimin e saj. Do te ndalesha per te shpjeguar dimensionin politik mbase, ne shume raste jane paraqitur shkeljet e rendit hierarkik te organizimit territorial gjate demokratizimit intensiv. Rreziku fshihet, ne keto dierarkizime territoriale ne faktin e thirrjes ne kete intensivitet te demokracise se pakontrolluar duke lene pas dore llogaridhenien si koncept bazik per realizimin e procedures demokratike. Se pari, nje nga aspektet e ristrukturimit te organizimit territorial hapesinor e qe eshte si pasoje e konfliktit te ngrire ne mes shteteve i perket pikerisht shperndarjes shumeshtresore te fuqise politike dhe se dyti, ndryshueshmeria e relacioneve ne mes nivelit te ndermjetem dhe atij qendror. Keto ndryshime shpalohen si efekt te proceseve zhvillimore e qe ne forme afatshkuret paraqiten si opsione politike, duke e neutralizuar dhe shlyer intensitetin e konfliktit territorial me disperzion vertikal te sovranitetit. Ky disperzion vertikal i sovranitetit te Kosoves do te ishte ne fakt emeruesi i perbashket i kesaj draft marreveshje. 25 “Epoka e re” : Me kete marreveshje a shihni dalje jashte pakos se Ahtisarit? Berishaj: Kushtetuta si dhe shoqeria nuk eshte geshtje qe nuk ndryshon,e ne veganti ne Ballkan ku sprovohen menyra dhe mostra te ndryshme te funksionalizimit te organizimit te jetes politike. “Epoka e re”: Nga 15 pikat e marreveshjes citat e demtojne me shume shtetin e Kosoves dhe cilat jame me te favorshme? Berishaj: Problemi i marreveshjeve ne Ballkan nuk qendron ne faktin se a arrihen ato apo jo, por ne faktin se ne g’mase implementohen ato! Se pari, palet si te tilla reflektojne me nje mosbesim bizantin qe eshte misheruar si forme e kultures politike ne Ballkan, dhe se dyti, ato pershkohen me disa dimensione qe gdo njera pale veg e veg ia jep vetes mundesine per ta interpretuar ate sipas hamendjes, e deri aty, se sa nuk lexohen ato nga njera dhe tjetra pale deri ne fund te faqes, gje qe u jep mundesi te fundbotshme te trajtimit te marreveshjes sipas deshires se tyre. Beteja per interpretim fuqishem mbeshtetet ne dozen e teatralitetit qe palet e kane shprehur gjate dialogut sig ishte rasti me “rrahje te tavolines”! nga Thagi apo Vugiqi s’ka rendesi, me g’rast nuk kishte rendesi permbajtja e dialogut si te tille, por vellimi i shprehjes dramatike te serbizimit apo shqiptarizmit heroik ne stil, “...vallah Thagi shume trim, qysh ia bani shkaut te shkines!” Te kthehemi te draftmarreveshja. Nese interpretimi mbi pika ne veganti zvogelon ndikimin e kuptueshmerise politike makjaveliane, qe si rregull i reflekton kesaj klase politike, atehere, gdo nen i marreveshjes e demton ate “shtet” te imagjinuar. Shtetin e Kosoves nuk e demton demokratizimi dhe sundimi i ligjit, por e kunderta. Klasa politike kosovare 14 vite me radhe eshte “pritur dhe toleruar” nga bashkesia nderkombetare per te shtruar sovranitetin ne teresine territoriale dhe nuk ka rezultuar me sukses. Veriu i Kosoves gjithe kesaj kohe eshte karakterizuar me mungese te sovranitetit. Kjo elite nuk ofroj asnje oferte politike per t’i futur qytetaret e asaj pjese ne proces te vendimmarrjes politike ne “torishten/vathen” kosovare. Shteti i Kosoves nuk duhet te shikohet si privilegj i nje klase politike, por ne rend te pare si pergjegjesi ndaj votuesit i čili doren ne zemer harrohet ne momentin kur u vjelet vota, dhe ndalemi ketu. Marredhenia ndaj qytetarit si bartes te sovranitetit dhe jo elites politike (sig kuptohet ne shumicen e rasteve) eshte dimensioni i čili e pershkon gjithe marreveshjen. Kjo marreveshje eshte ne fakt ne mikroplan i rregullimit te statusit te etnise serbe ne Kosove dhe si e 26 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture tille ne dimensionin e shperndarjes vertikale te sovranitetit nuk e demton shtetin si nocion. Mirepo, ajo e demton ne gdo pore te tij shtetin e Kosoves nese ai vazhdon te kuptohet sip kuptohet ai tash si shtet i mospergjegjesise dhe i mosfunksionimit te shtetit te se drejtes. Mvetesimin politik mund ta definojme si fenomen te fragmentimit politik, gjegjesisht si kunderthenie te integrimit politik. Karakteristike themelore e shtetit sovran eshte kufiri i tij; shteti eshte aq sovran para se gjithash dhe deri ne ate mase sa eshte ne gjendje dhe sa mundet te kontrolloj dhe te mbroje kufijte e vet. Ne fakt, shteti sovran nuk ka te beje me hapjen dhe mbylljen e kufirit si te tille, por me faktin sa eshte autonom dhe ne gjendje te percjell ligjet e veta dhe jo te huajat! “Epoka e re”: Cilat nga keto pika do te jete me e veshtire per t’u zbatuar ne praktike? Berishaj: Baze per zbatim te kesaj marreveshje duhet te jene logjika e hapave te vegjel dhe percaktimi decid dhe shume i rrepte i dinamikes nga ana e bashkesise nderkombetare ne hapa te realizimit te saj. Qeshtja e pare qe duhet cekur ketu eshte se bashkesia nderkombetare ende nuk ka arritur ta kuptoj qasjen serbe ne relacion ndaj shqiptareve. Serbet dimensionin e barazise kushtetuese dhe asaj politike ne rrafshin faktik ne Kosove me shqiptare gjithhere e kane kuptuar dhe do te vazhdojne ta trajtojne si nenshtrim. Prandaj, policit serb ne Kosove me rastin e veshjes se uniformes (pavaresisht se do te jene pjese e Policise se Kosoves) atij do t’i aktivohet refleksi i kushtezuar i njeriut te uniformuar i čili ka nje qellim nenshtrimin e “pales se pauniformuar”. Pra, asaj shqiptare! Akceptimi dhe nderrimi i menyres se jetuarit politik ne rend te pare sjellja brenda kornizave ligjore dhe brenda asaj qe quhet shtet i Kosoves. “Epoka e re”: Duke marre parasysh gjendjen ne terren a ka mundur Prishtina zyrtare qe ne kete dialog te nxjerr nje marreveshje me te favorshme? Berishaj: Dialogu si koncept eshte tejet i sofistikuar. Kete nuk e ka paraprije pala kosovare, por ajo ishte pjese e tij, do te thoja objekt i saj, mbase e gjithe kjo eshte perqendruar brenda territorit kosovar. Me lejoni te beje nje digresion te vogel. Para disa vitesh, Haris Sillajxhiq, me deftoj nje ngjarje shume interesante nga Dejtoni. Milloshevigi, ne nje rast me insistim te 27 Sillajxhiqit (per te zgjeruar nje pjese te territorit boshnjak ne ombrellen serbe) e merr lapsin dhe e pyet se čila pjese ke deshire te mbetet juaja, Sillajxhiqi i shpjegon dhe ky ne menyre vehemente e zgjeron territorin boshnjak me nje potez te lapsit. Pala boshnjake u kenaq me kete doreleshuarje millosheviqiane, mirepo, posa eshte dal nga takimi, pala boshnjake e kuptoi se Millosheviqi ne fakt kishte vizatuar mbi harten e Bosnjes dhe jo mbi harten e Serbise! “Epoka e re”: Si do duhet te siliet Prishtina tash e tutje per te riparuar leshimet me kete marreveshje ne menyre qe ta shtrij sovranitetin edhe ne veri? Berishaj: Konceptualisht mendoj se nuk duhet perdor termi Prishtina (si pale) , por ne marreveshje tjera te radhes duhet precizuar palet; pra Republika e Kosoves dhe Republika e Serbise, sepse eshte norme juridike qe gdo marreveshje ne fillim te saj t’i precizoj palet. Pala kosovare mendoj se eshte e sterngarkuar me dimension te perfaqesimit te saj ne rrafshin partiak, ne kete rast te PDK-se! Sovraniteti kosovar nuk do te mbrohet me bindje te fundbotshme partiake, por me ndergjegje racionale shtetformuese. Sa i perket vazhdimit te marreveshjes pala jone duhet te jete e kujdesshme ne formulimin e statusit te rajonit apo sido qe te quhet ai. Si rregull statuti i ketij institucioni i bazuar mbi Konventen Evropiane per Veteqeverisjes Lokale e percakton ate si person juridik i čili e ka stemen e vet, flamurin dhe kengen dalluese (himnin) Keto elemente percaktohen me vendim te posagem te kuvendit e asociacionit/bashkesise. Jo rastesisht i shpalova keto elemente mbasi qe jam i mendimit se keto do te jene pjese e statutit. Mirepo, pala jone duhet te jene shume e kujdesshme ne konceptin juridik dhe politik te kapercimit te niveleve hierarkike. Pra, te asaj se asociacioni/bashkesia ka te drejte lidhje te kontratave nderkombetare pa u konsultuar me qendren! Mbi te gjitha duhet te jene te kujdesshem ne shtyllen juridike te pushtetit, e mbi te gjitha ne gjykaten e apelit. “Epoka e re”: Z. Berisha pas kesaj marreveshje ne Prishtine Thagi njihet si hero, por edhe si tradhtar. Njejte njihen edhe Dagiqi e Vugiqi ne Beograd... Berishaj: Tradhtia nacionale eshte geshtje e akceptimit kohor. A mund te paramendoni se si do te trajtohej Angela Merkel poqese me veprime te 28 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture sotme politike te jetonte ne shekullin 19?! Prandaj, personalisht jam i mendimit se duhet te distancohemi dhe te rrime larg ndaj perceptimeve ne stil; peshtyje politikanin dhe ngjitja etiketen apo peshtyje etiketen dhe ngjitja politikanit. “Epoka e re”: A do te duhej qe kjo marreveshje te merret per model edhe nga shqiptaret ne Mal te Zi dhe ne Serbi? Berishaj; Pikerisht kete model, qe eshte pjese e marreveshjes se sotme, shqiptaret nen Mal te Zi, e kemi prezantuar si platforme politike per definimin e statusit te shqiptareve ne vitin 2004 duke e dorezuar ne Kongresin amerikan. Kjo kerkese eshte ende aktuale dhe si e tille mundeson realizimin e te drejtave te pakices kombetare shqiptare nen Mal te Zi. Studimin lidhur me platformen e kam botuar si liber “Nga hapesira e trojeve ne hapesire te rrjedhave”, ne koordinim me CSIS (Center for strategic and international studies) nga VVashingtoni dhe Insititutin per Qeshtje Shqiptare “Albanica” te Lubjanes. Problemi i nivelit te ndermjetem te pushtetit (ta quajme ate si te duam) lehteson integrimin dhe procesin e kygjes se individit ne procesin e vendimmarrjes. Pikerisht lidhur me kete, ne marreveshje te radhes ndermjet Kosoves dhe Serbise, pala kosovare duhet insistuar qe kete model ta implementojne edhe per shgiptaret e Lugines se Presheves. 29 Opinione dhe diskurse ideologjike Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture KORRIGJIMET NE TEKSTET E HISTORISE Akademik, Mehmet KRAJA Pse duhej te ndodhte? Historia krijon vetedije dhe botekuptim, prandaj sulmet ndaj historise se nje populli qe prej kohesh konsiderohen si sulme ndaj identitetit dhe qenies kombetare. Politika, regjimet dhe ideologjite vazhdimisht kane qene dhe vazhdojne te jene te kujdesshme ndaj historise, sepse ne shkrimet per kohen e shkuar gjithmone jane fshehur paralajmerimet per te ardhmen. Asnje histori deri me sot nuk eshte shkruar pa perzierjen e pikepamjeve politike ne diskursin historik, madje, ne disa raste, shkrimi historik ka mundur te sherbeje si pararendes i zhvillimeve te mevonshme politike. Prandaj, nuk ishte e rastit qe me 2002-3, ne situaten e nje krize te pergjithshme te ideve per zgjidhjen e geshtjes se Kosoves, atehere kur ne bashkesine nderkombetare u rifuqizua ideja e kthimit te Kosoves nen administrimin e Serbise, u shfaq edhe kerkesa e Keshillit te Europes, ne forme te rekomandimit, qe ne tekstet e historise per shkolla tetevjegare dhe te mesme te Kosoves te behen disa korrigjime, te vogla, te parendesishme ne dukje te pare, por esenciale ne substance. Ne pamje te jashtme korrigjimet kishin kete synim: qe nga tekstet tona te historise te menjanohej diskursi i ashper nacionalist, ne menyre qe te femijet shqiptare te Kosoves te mos krijohej urrejtja ndaj popullit serb, sepse, sipas nje parimi te pergjithshem, per ate qe kishte ndodhur ne Kosove nuk mund te ishte fajtor populli serb, 31 por regjimi, pushteti, pra Millosheviqi. Prandaj, kudo qe veprimet negative te Serbise ne Kosove ishin identifikuar si “serbe”, u zevendesuan me “shteterore”, ndersa ne shume vende “pushtuesi serb” ose u hoq ne teresi, ose u zevendesua me “pushtetin”. Keto korrigjime, ne substance, kishin implikime te medha per historine mbi njeqindvjegare te Kosoves ne raport me Serbine, por, mbi te gjitha, ne luften e vitit 1999. Tani dilte se Serbia nuk kishte qene asnjehere pushtuese ne Kosove dhe se lufterat e shqiptareve te Kosoves kunder Serbise, perfshire edhe luften e UQK-se, nuk kishin qene luftera glirimtare, por me shume nje konflikt i “shqiptareve etnike” me pushtetin, i čili ua shkelte lirite dhe te drejtat, Keshilli i Europes desh ta silite situaten ne kete pike dhe per kete qellim tregoi gatishmeri te financonte korrigjimet e teksteve dhe ribotimin e tyre. Shume me e rende se historia e shkruar, ishte historia qe pergatitej te jetohej: nese shqiptaret e Kosoves kishin luftuar kunder pushtetit dhe jo kunder pushtuesit, atehere ndryshimi i pushtetit ne Serbi (me nje garanci eventuale nderkombetare) vetvetiu nenkuptonte kthimin e Kosoves atje ku kishte qene para vitit 1999. Do verejtur se grupi i historianeve qe i propozoi ndryshimet ne tekstet shkollore me 2003, njesoj si edhe strukturat e Ministrise se Arsimit, vinin nga provenienca politike e LDK-se, se ciles, ne kontekstin e zhvillimeve politike te atyre viteve, i shkonte pershtat minimizimi ose nje paraqitje sa me inverzive e luftes se UQK-se, sepse trashegimia e kesaj lufte e bente kundershtarin e saj politik teper te fuqishem. Dhjete vjet me vone... Dhjete vjet me vone situata ne Kosove paraqitet krejtesisht ndryshe: Kosova eshte shtet sovran me shume njohje nderkombetare, loja me statusin e saj ka marre fund dhe nuk ka rrezik qe ajo te rikthehet nen Serbi ne asnje rrethane, ne pushtet tani nuk eshte LDK-ja, por PDK-ja etj. Perdorimi politik i historise nuk vazhdoi aty ku mund te pritej dhe te supozohej, ne valorizimin folklorik te UQK-se, sepse ky valorizim tashme mund te quhet i perfunduar, pa gjetur ndonje kundershtar aq te denje dhe te fisem. Por, papritmas u 32 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture shfaq ne horizont nje kerkese tjeter: Oeveria e Turqise filloi nje trysni te papare mbi institucionet e Kosoves, per te spastruar tekstet e historise te ciklit parauniversitar nga permbajtjet qe denigrojne Perandorine Osmane, ne kete fushate u angazhua kupola me e larte e shtetit turk, duke filluar nga kryeministri, ministri i Jashtem, ministri i Arsimit dhe, natyrisht, ambasadorja ne Prishtine, e čila tashme ka marre ne dore kryerjen e puneve operative. Ngjashem me rastin e dhjete viteve te shkuara me rekomandimet e Keshillit te Europes, Ministria e Arsimit e Kosoves perseri beri nje komision, per te identifikuar pikat nevralgjike ku duhej nderhyre, tani komisioni nuk perbehet vetem nga historianet, por perfshin edhe gjeografe, albanologe, osmanologe etj, pra, nje spekter te gjere te “dinjitareve” kosovare, te angazhuar pa hile qe nga kjo loje te dale e fituar Turqia dhe shteti i Kosoves te neperkembet sa me fort. Themi keshtu, per shkak se planet dhe programet mesimore jane geshtje te shtetit dhe nderhyrjet nga jashte ne permbajtjet mesimore mund te konsiderohen si shkelje e sovranitetit. Me ane tjeter, perfshirja e pashembullt i kupoles me te larte politike te shtetit turk ne kete geshtje, ben te ditur se trashegimtarja e sotme e dinastise se dikurshme te selxhukeve, Turqia bashkekohore, krahas fuqizimit ekonomik, ne programin e vet kombetar e ka ndryshimin e imazhit te pushtuesit te dikurshem te Ballkanit. Qe ne vitin 2009, ne nje konference per geshtjet e Ballkanit mbajtur ne Sarajeve, ministri i Jashtem turk, Ahmet Davutogllu, pasi u shpreh me fjale mallengjyese “per sundimin e lavdishem osman”, i čili “i solli drite dhe emancipim Gadishullit Ballkanik”, “u beri thirrje popujve ballkanas, e ne radhe te pare Bosnjes, Shqiperise dhe Kosoves qe t’i kthehen prape asaj kohe te arte” (citimi sipas Kadarese, “Mosmarreveshja”, faqe 35). Per te realizuar kete program kombetar, Turqia e sotme ka gjetur terren te pershtatshem ne tre shtetet e permendura te Ballkanit, njesoj si ne dy ose tre shtete te Azise se larget: paqendrueshmerine ekonomike, trashegimine historike dhe mentalitetin anadollak. Kriza ekonomike ne Europe i shkon pershtat kesaj rrethane, sepse ne shtetet e Ballkanit mungojne ndjeshem 33 investimet perendimore, ndersa Turqia paraqitet prijese ne eksportimin e kapitalit ne kete rajon, duke krijuar nje atmosfere biznesi krejtesisht orientale ne keto vende te perfshira nga transicioni i mundimshem. Pra, thene ndryshe, Turqia e sotme e ka vendosur te mos beje investime vetem per leverdi ekonomike, por duke imponuar edhe synimin e saj per nje rol te ri ne keto hapesira, i čili shkon deri te projeksioni fantastik i rikthimit ne skene te Perandorise Otomane, natyrisht me nje pamje te re dhe me veshje te re botekuptimore dhe doktrinare. Bashkepunimi ne gjenocid Tani mbetet peshtje e diskutueshme se cilat jane interesat e shqiptareve ne keto aspirata te Turqise dhe se me pfare pmimi duhet ta paguajne mbeshtetjen politike dhe ekonomike qe ky shtet ua ben klasave politike shqiptare. Qmimi me i rende dhe me i paperballueshem do te ishte krijimi i nje amalgame identitare joeuropiane, nje mallkim ky qe u ka qendruar mbi koke shqiptareve, se paku njeqind vjet para se ta benin shtetin dhe njeqind vjet pasi e bene shtetin shqiptar. Pergjate gjithe periudhes se Rilindjes Kombetare, perfshire edhe Lidhjen e Prizrenit, Lidhjen e Pejes, kryengritjet qe i paten paraprire formimit te shtetit shqiptar, pra pergjate gjithe ketyre zhvillime me parashenje te qarte kombetare, ne levizjen shqiptare ka vepruar e pandare nje rryme proturke, e čila ne disa paste vendimtare arriti ta devijonte peshtjen shqiptare, qofte duke u bere ze i fuqishem vetem per nje autonomi shqiptare ne kuader te Turqise, qofte edhe me vone, duke synuar ta bente shtetin shqiptar “nje Turqi te vogel ne Ballkan”. Ishte merite e nje klase politike dhe nje klase intelektualesh properendimore, te cilet, gjate viteve njezet dhe tridhjete te shekullit te kaluar, perfundimisht e shkeputen Shqiperine nga trashegimia anadollake. Mirepo, ne Kosove, per shkak te zevendesimit te nje pushtuesi me nje pushtues tjeter edhe me te eger, nuk u zhvillua procesi i shkeputjes emancipuese nga orientalizmi dhe turqizmi, madje, sikunder dihet, ruajtja e trashegimise otomane ne te gjithe perberesit e jetes shogerore u stimulua nga programi nacional serb. 34 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture Quditerisht, jo Turqia e sulltaneve, por Turqia e Ataturkut u be aleate e fuqishme e njeres dhe tjetres Jugosllavi per shpernguljen e shqiptareve nga Kosova. Asgje nuk ndihmoi qe kjo te mos ndodhte, as lidhjet tradicionale shqiptaro-turke, as minoriteti i madh shqiptar ne Turqi, as prania e madhe e shqiptareve ne nivelet me te larta te administrates civile dhe ushtarake te shtetit turk. Kosova u lendua rende nga marreveshjet e fshehta dhe traktatet e mbetura ne tentative ndermjet Mbreterise Jugosllave dhe Turqise, apo te Titos me Kypriliun ne vitin 1953 ne Split. Qe te mund te nderronte imazhin e saj negativ, tashme jo otoman, por modem, Turqia do te duhej te kishte kuraje t’i kerkonte falje popullit te Kosoves per kete gjeme te madhe qe i shkaktoi, duke u bere aleate e programit nacional serb ne gjenocidin e hapur ndaj popullit te Kosoves. Po kaq lendues per shqiptaret eshte edhe nje fakt tjeter: ne njeren ane, arroganca me te cilen ajo kerkon t’i avancoje te drejtat e minoritetit turk ne Kosove, ndersa, me ane tjeter, minoritetit shqiptar ne Turqi nuk ia njeh asnje te drejte. Nxjerrja si pengese e zgjidhjeve kushtetuese qe aplikon Turqia ndaj minoriteteve kombetare eshte justifikim i paqendrueshem, sepse, kur Erdogani ka interes te fuqizoje pushtetin civil mbi ate ushtarak, ndryshimet kushtetuese i ben pa hezitim. Diskursi apo permbajtja? Ndryshimet, per te cilat kembengule administrata e larte e shtetit turk, ne dukje te pare nuk jane te paperballueshme, sepse ngjajne diši kozmetike, sikur prekin dizajnimin e historise, pra shkrimin dhe jo substancen, jo permbajtjen, jo faktet historike. Pavaresisht nga mjegulla qe mund te krijohet rreth kesaj geshtjeje, qellimi mbetet po ai: te behet “g’mitizimi” (sip do ta quaje kete proces njeri nga mbeshtetesit e ketyre ndryshimeve) i rolit negativ te Perandorise Osmane ne historine shqiptare, jo sa per sy e faqe, por duke i krijuar favore Turqise bashkekohore. Pra, sipas mbeshtetesve te ketij procesi, historiografia shqiptare e ka mitizuar rolin negativ te Perandorise Osmane dhe, duke e quajtur ate “pushtuese te eger”, perpon _ 35 mesazhe negative edhe per Turqine bashkekohore. Prapavija eshte politike, nuk eshte aspak shkencore. Si ne rastin e Keshillit te Europes, kur synohej qe, duke zevendesuar “pushtuesin serb” me “pushtetin serb” te krijohej nje klime e favorshme per kthimin e Kosoves nen Serbi, po sipas ketij modeli, historiografia shqiptare qe e quan Perandorine Osmane “pushtuese te eger”, behet pengese qe doktrina e Davutoglluse te gjeje hapesire me te gjere veprimi nder shqiptaret. Me ane tjeter, pavaresisht kamuflazhit, korrigjimet dhe ndryshimet nuk jane aspak periferike, jashtesore, por prekin esencen e trashegimise kulturore shqiptare, prekin vete konceptin e historise sone, kuptimin e saj, vleren e saj. Per shkollaret shqiptare, te Kosoves apo te Shqiperise, g’kuptim mund te kete Skenderbeu me krejt historine dhe krejt literaturen qe i shoqeron bemat e tij, nese perball nuk ka sulltanet pushtues, por ca perhapes te emancipimit? Q’kuptim mund te kene letersia dhe dijet humane te Rilindjes Kombetare, nese perball tyre nuk qendronte nje pushtues qe ua kishte mohuar lirine shqiptareve, por dikush qe rrezaton kulture dhe civilizim? Idete se shqiptaret kane marre pjese aktive ne ndertimin e Perandorise Osmane dhe se i kane shfrytezuar favoret qe ua ka krijuar ajo, jane kryekeput ide te historiografise serbe. Fundja, historia e popujve te botes asnjehere nuk eshte shkruar duke madheruar vasalet dhe kolaboracionistet e pushtuesve, sado te shumte qe mund te kene qene ata, sikunder qe as e drejta e popujve per liri nuk percaktohet nga ky ves i shemtuar njerezor. Per me teper, gdo shtet normal dhe gdo komb i emancipuar, prekjen nga dikush i jashtem ne gjera kaq esenciale, sig eshte vete kuptimi i mesimit te historise, do ta konsideronte shkelje te dinjitetit, pergmim dhe fyerje. Kush jane mbeshtetesit? Idete per nje rol tjeter te Perandorise Osmane ne zhvillimet historike ne boten shqiptare, ne historine e Kosoves ne veganti, kishin nje mbeshtetje edhe para se te shfaqeshin ne formen e tanishme, Qe ne vitet shtatedhjete te shekullit te kaluar ne Prishtine, ne periudhen e liberalizimit te dijes 36 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture historike, ne mesin e historianeve tane (me gjase, nen ndikimin e historianeve te Turqise) ishte shfaqur teza se islamizimin e shpejte dhe masiv te shqiptareve te Kosoves nen Perandorine Osmane duhej pare ne nje kendveshtrim pozitiv, sepse, sipas kesaj teze, ka qene pikerisht ky islamizim qe i ka ndihmuar ata te ruajne identitetin dhe kombesine, kundrejt sllavizimit, i čili i asimiloi ne mase te madhe shqiptaret e krishtere ne Kosove dhe ne viset perreth saj. Sesa eshte e paqendrueshme kjo teze, mjafton te sjellim ne vemendje faktin se ishte pikerisht myslimanizmi sllav ai qe hoqi pergjithmone nga posedimi shqiptar Tivarin, Plaven, Tutinin dhe Pazarin e Ri. Me vone, po keta zera, ose te ngjashem, hodhen idene se Skenderbeu e ka demtuar substancen shqiptare me lufterat e tij kryenege kunder nje perandorie te madhe, sig ishte Perandoria Osmane. Keto shqyrtime, ndonjehere pseudoshkencore dhe ndonjehere krejtesisht te perhanta, nga qarqet e disa historianeve u zhvendosen pak nga pak ne rrethe fetare ose gjysme fetare dhe gjysme shkencore apo intelektuale. Duke ndjekur menyren e ndertimit te doktrinave ideologjike, ligjesia historike shartohet me dogmen, ne kete rast me dogmen fetare, duke deformuar keshtu jo vetem perceptimin e historise, por edhe krejt kuptimin e lufterave per liri, te shqiptaret dhe te mbare popujt e botes. Ky eshte insturmentalizimi me i keq i historise per efekte joshkencore. Por historia nuk mund te quhet e vlershme, nese ne interpretimin e saj nuk projektohet e ardhmja. Per mbeshtetesit kosovare te doktrines se Davutoglluse, rikthimi ne skenen ballkanike te nje perandorie turke ne kufijte e Perandorise Osmane, nese jo me kufij politike, atehere gjithsesi me kufij ekonomike, fetar dhe kulturor, se pari, do te fuqizonte faktorin shqiptar ne Ballkan, madje duke arritur ta bashkoje ate, sig ishte i bashkuar ne kohen e asaj perandorie (si alternative e bashkimit te paarritshem europain); dhe, se dyti, berja e Kosoves republike islamike, sipas tyre, do te shkonte me lehte permes nje islami te moderuar, te tille gfare e kultivon Turqia moderne. Shqyrtimet e ketilla mendjelehta, te cilat fshehin brenda ca dredhi primitive, nuk besoj te krijojne hapesire me te 37 madhe ne boten shqiptare te ideve, sikunder qe edhe kjo trysni politike e radhes mbi historiografine, kulturen dhe mendimin shqiptar do te deshmohet si nje recidivizem tragjik, i frikshem per nga egersia, por me parashenjen e qarte te deshtimit pa alternative. 38 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture ASGJE NE HISTORI NUK KA MUNDUR TE NDODHE NDRYSHE PERPOS SIQ KA NDODHUR Xhelal ZEJNELI Historine duhet ta rishikojne, jo shqiptaret e sunduar, por sunduesit turq; pra, jo i sunduari, por sunduesi! Autoritetet e sotme te Ankarase kerkuan prej shqiptareve te riinterpretojne historine kombetare qe ka te beje me periudhen osmane. Me fjale te tjera, ata kerkuan prej shqiptareve ta ndryshojne historine e vet. Kete kerkese turqit e bejne nga pozicioni i forces. Krahas shqiptareve, ne gadishull jetojne edhe popuj te tjere. Nje kerkese te tille Turqia, te pakten publikisht, nuk ia ka bere asnje populli tjeter te rajonit, si per shembull grekeve, rumuneve, serbeve, bullgareve etj. Nje kerkese e tille popujve te siperthene as qe mund te paramendohet. Korrigjimin e historise, autoritetet turke ia kerkuan edhe kryeministrit te Maqedonise - Vlado Bugkovskit, gjate vizites se tij ne Ankara dhe ne Stamboll ne vitin 2004. Ne konferenčen per shtyp ne Ankara te kryeministrit turk R. T. Erdogan-it dhe atij sllavo-maqedonas Bugkovskit, kryeministri turk deklaroi se me homologun e tij, perpos tjerash ka biseduar edhe per korrigjimin e historise. Historine e vet - nen trysni - e ndryshojne vetem popujt e parendesishem. Shqiptaret nuk bejne pjese ne kete kategori popujsh. Jane populi i lashte dhe rrenjes ne gadishull, ne brigjet e Jonit dhe te Adriatikut. Jane race ariane, indoevropiane. Prej popujve te tjere i dallon gjuha, e čila eshte mu ne 39 rrenje te trungut gjenealogjik te gjuheve indogjermane. Rrjedhimisht, jane populli me i rendesishem i rajonit. Periudha osmane e historise se popullit shqiptar eshte hartuar dhe eshte shkruar me kritere shkencore , nga dijetaret me eminente te kombit. Ne te nuk mund te gjesh as edhe nje fyerje te vetrne ndaj pushtuesve dhe sunduesve osmane. Ata qe parapelqejne rishikimin e historise i referohen edhe nje kerkese t eKomisionit Evropian per ndryshimin e gjuhes se urrejtjes ne Ballkan. Eshte e vertete se Bashkimi Evropian sugjeron dhe parapelqen qe popujt e kontinentit te mos i perfshijne ne tekstet shkollore te historise ato njesi mesimore qe mund t’i ndezin ndjenjat nacionaliste dhe te mbjellin urrejtje ndaj nje populli te caktuar. Mirepo, nje kerkese e tille vlen ne radhe te pare per vendet qe jane anetare te BE-se. Nderkaq, per vendet qe nuk jane anetare te Unionit, ndonese synojne integrimin, nje kerkese e tille nuk mund te jete detyruese. Pervep kesaj, Bashkimi Evropian prej vendeve anetare kerkon te kene kujdes sidomos per periudhat historike fe kohes me te re, p. sh. per Luften I Boterore dhe per Luften II Boterore. Me fjale te tjera, Brukseli nuk kerkon revidimin e historise se shekujve te kaluar. Revidimi i historise se shekujve te kaluar, me pare se karakter shkencor, ka karakter politik. Pra, kerkesa e dy ministrave turq, Omer Dinger- it - per Arsim dhe Prof. Ahmet Davutoglut- per Pune te Jashtme, nuk eshte vegse kerkese politike. Kerkesa e Ankarase nenkupton revidimin e historise, qe nga periudha lufterave te Gjergj Kastriotit, e deri ne shpalljen e pavaresise. Kjo paraqet ghistorizimin e popullit shqiptar dhe zhveshjen e tij nga nje pjese e madhe e historise se vet kombetare. Te kerkosh prej nje populli te ndryshoje nje histori peseshekullore, do te thote ta lesh ate populi pa histori. Nje populi qe do te pranonte ta ndryshoje historine e vet peseshekullore, mbetet pa histori dhe ghistorizohet. 40 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture Duke qene se as Shqiperia, perkatesisht Kosova dhe as Turqia nuk jane anetare te BE-se, atehere del se sugjerimet e Brukselit per ta zbutur historine, nuk jane detyruese per shqiptaret. In ultima linea, nuk kane qene shqiptaret pushtues dhe sundues te Turqise. Perkundrazi, eshte Perandoria Osmane ajo qe e pushtoi Shqiperine - madje pas nje qendrese perekshekullore. Dhe nese duhet ndokush ta ndryshoje apo ta riinterpretojeh\stome, kete duhet ta bejne turqit dhe jo shqiptaret. Kete pra, duhet ta bejne ata qe kane pushtuar toka te huaja dhe qe kane sunduar mbi popuj te tjere. Dhe jo te sunduarit - shqiptaret. Kjo i ngjan rrefimit te ujkut dhe te qengjit: “Mos ma turbullo ujin”- i thote ujku qengjit! Per qendresen heroike antiturke te shqiptareve, sidomos ne shekullin XV flet edhe orientalisti austriak Joseph von Hammer (1774-1856) ne vepren Geschichte des Osmanischen Reiches, l-lll, 1836. (Perkthimi ne gjuhen kroate, Joseph von Hammer, Historija turskog / osmanskog carstva, 1-3, Zagreb, 1979. Vellimi 1:1-536 f.; veliimi II: 5-553 f.; vellimi III: 5- 571 f. Epoka osmane e historise se popullit shqiptar shquhet per dy periudhave te lavdishme: - e para, periudha zulmemadhe e lufterave te popullit shqiptar nen udheheqjen e Gjergj Kastriotit kunder pushtuesve osmane, qe ne letersine dhe ne artin shqiptar eshte quajtur moti imadh ; - e dyta, periudha e Rilindjes Kombetare Shqiptare, qe fillon ne vitet dyzet te shekullit XIX. Pa epoken e lavdishme te Gjergj Kastriotit, populli shgiptar nuk do ta kishte periudhen e Rilindjes Kombetare. Nderkaq, pa periudhen e Rilindjes Kombetare, shqiptaret nuk do ta kishin pavaresine. Arritje e rilindesve shqiptare eshte pavaresia e Shqiperise (1912), d.m.th. shteti shqiptar. Shteti - gjeja me e shtrenjte dhe me e shenjte e nje populli. 41 Me fjale te tjera, epoka e Kastriotit ne shekullin XV, periudha e Rilindjes Kombetare ne shekullin XIX si dhe shpallja e pavaresise ne fillim te shekullit XX, jane tri verigat kryesore te zinxhirit historik te popullit shqiptar per t’u gliruar nga zgjedha osmane. Pa Gjergj Kastriotin shqiptaret nuk do ta kishin as Rilindjen Kombetare ; pa Rilindjen Kombetare nuk do te kishin as shtet. Shqiperia do te shlyhej nga harta politike e Ballkanit. Si disa popuj te tjere pa shtet, edhe shqiptaret - te perbuzur - do te endeshin udhekryqeve te botes. Nje populi qe eshte gliruar nga sundimi i huaj, historine e shkruan ashtu si do vete dhe jo si ia diktojne te tjeret. Aq me pak - pushtuesit dhe sunduesit. Natyrisht, duke u bazuar ne argumente shkencore. Kerkesa turke per ta riinterpretuar historine, nje dite do te shtrihet edhe ne rrafshin e /efers/sedhe fe artit. Letersia shqiptare e periudhes se Rilindjes Kombetare, sikunder edhe e popujve te tjere te gadishuilit, nderlidhet ngushtesisht me synimet per t’u gliruar nga sundimi osman. Romantizmi ne letersine shqiptare, qe lindi me Jeronim De Raden ne vitet '30 te shekullit XIX nder arbereshet e Italise, trajtoi temat qe jane tipike per kete drejtim letrar dhe artistik, sig jane: tema e historise, tema e se kaluares se lavdishme, e lashtesise se popullit, e prejardhjes, e figurave historike, e gjuhes, e traditave dhe e virtyteve te popullit. Figura qendrore e letersise shqiptare te drejtimit letrar te romantizmit eshte ajo e Gjergj Kastriotit. Ky personalitet vigan i historise se popullit shqiptar ka qene burim frymezimi per studiuesit dhe per krijuesit artistike shqiptare, qe nga humanistet shqiptare ne qindvjegaret XV-XVI e deri ne ditet tona. nenkuptojne turqit me revidimin e historise se popullit shqiptar?! Te hiqet permendorja monumentale e heroit te tyre kombetar nga fortesa e Krujes legjendare qe perjetoi tre rrethime (1450, 1466, 1467) ne te cilat moren pjese vete Sulltan Murati II dhe Sulltan Mehmeti II (pushtuesi i 42 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture Kostandinopojes). Te hiqet kryetrimi kombetar nga sheshi i Tiranes, i Prishtines, i Shkupit dhe i Dibres?! Te shmanget antemurales i qyteterimit perendimor nga sheshet anembane metropoleve te Evropes?! C'do te thote ndryshim i historise?! Te digjen si ne mesjete, sipas lndex librorum prohibitorum - poemat e letersise shqiptare qe kane per protagonist qendror figuren e kryezotit te mesjetes?! Figura e Gjergj Kastriotit eshte trajtuar artistikisht neper shekuj edhe nga krijues letrare dhe artistike fe huaj. Por, ndikimi i Ankarase nuk shtrihet deri atje. Lufterat antiosmane te shqiptareve per liri u trajtuan ne menyre artistike nga poete, romanciere, dramaturge, piktore, skulptore. Sot, kur ish-sundimtaret e kane marre veten, a duhet valle qe edhe veprat e krijuesve artistike te asgjesohen?! Ministri turk i Puneve te Jashtme - Dautoglu thote se historia e shqiptareve duhet te riinterpretohet per arsye se qenkesh shkruar sipas urdhrave te Enver Hoxhes dhe te Titos!! Po letersia dhe arti shqiptar i periudhes se viteve 1836-1944, qe prejKengeve te Mitosaos e kendej, qe midis tjerash trajton artistikisht edhe temen e qendreses antiosmane te popullit shqiptar - pa diktatin e Enverit dhe te Titos- a duhet valle te ndryshohet, te ndalohet, te seleksionohet dhe te asgjesohet?! Ankaraja duhet te dalloje ne menyre te qarte marredheniet politike ndermjet dy vendeve: Shqiperise, perkatesisht Kosoves, ne nje ane dhe Turqise, ne anen tjeter - nga raportet historike te te dy popujve: popullit shqiptar dhe atij turk. Pa nje dallim te ketille, Ankaraja nuk ka per te qene ne ndihme te shgiptareve. 43 Po qe se shqiptaret, me kerkesen e Dautoglut, e ndryshojne historine, nderkaq popujt e tjere te Ballkanit nuk e bejne nje gje te tille, atehere shtrohet pyetja: “Ne g’pozite bien shqiptaret, perballe fqinjeve te tyre bailkanike”?! * * * Dikur historianet serbe dhe greke shkruanin: “Gjate sundimit te Perandorise Osmane ne Ballkan, shqiptaret ka qene ne sherbim te Stambollit. Si te tille, ata nuk kane luftuar per t'u gliruar nga zgjedha e turke”. Shkrimet e tilla te historiografise serbe, greke dhe ruše inteligjencia shqiptare per nje i konsideronte si tendencioze dhe thellesisht antishqiptare. Historianet shqiptare nderkaq, shkrimet e tilla i hodhen poshte ne menyre shkencore. Q'ndodh sot?! Po ndodh digka absurde dhe e pabesueshmel! Disa historiane shqiptare te specializuar per periudhen osmane te popullit te vet fosmano/ogejngulmojne se kjo periudhe per shqiptaret nuk ka qene sundim por administrim. Sot, vete shqiptaret i konfirmojne shkrimet kuazi- shkencore te studiuesve sllavo-bizantine per periudhen osmane te historise se popullit shqiptar. Tash e tutje, kunder interesave jetike te shqiptareve, s’ka nevoje me te shkruajne serbet, greket dhe ruset. Keshtu sepse, kete e bejne me devotshmeri vete shqiptaret. Jane i vetrni populi i rruzullit qe lufton kunder vetes e qe ve ne (oje identitetin e vetJ! E papare kjo, ne historine e botes!! Me pikepamjet kunder vetvetes, shqiptareve do t’ua kishin žili edhe akademiket serbe. Ne kete dance macabre ben pjese kolona e peste: kuislinget, mercenaret dhe shqiptaret e ndershem te llojit te sejdo-bajramoviqit (“perfaqesues” i Kosoves ne Kryesine e RSFJ-se ne kohen e S. Milosheviqit). Nder ta ka edhe klerike, analiste politike, drejtues te mediumeve, veprimtare te shogatave humanitare, pseudo-historiane. Kuptohet - edhe politikane te shitur per pese para. (Emra te tjere “shgiptaresh te ndershem” nuk 44 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture permendim ne shenje konsiderate ndaj familjeve te tyre, qe u distancuan prej bijve dhe vellezerve te vet). Ka qe thone se gjate periudhes osmane shqiptaret zinin poste te larta perandorake. Turqit, eliten shqiptare e shperblenin me favore dhe privilegje. Gjate sherbimit ne pushtetin otoman, shqiptaret shquheshin me zellin, devotshmerine dhe luajalitetin. Nga dinastia e familjes me farne te Qypryiiinjve (me prejardhje shqiptare), gjate shekujve XVI-XVII dolen pese kryevezire. Gjate pese shekujve te Perandorise Osmane dhjetera vezne (rreth 47 sish) kane qene me origjine shqiptare. (Vezir ka kuptimin minister, guvernator krahine, kryetar viiajeti; Vezir i madh ose kryevezir- grade me e larte e qeverisjes ne Turqine e kohes se sulltanit). Eshte me se e qarte se qeveritaret e Perandorise, me prejardhje shqiptare, nuk i sollen popullit te vet ndonje te mire te vegante. Mirepo, historine e popullit shqiptar nuk e krijuan ata qe i qendruan besnik ePortes se Madhe edhe pas shembjes se saj. Histori krijuan dhe ne histori hyren ata qe kishin ideale te larta dhe qe u flijuan per kauzen e madhe. Vepra historike nuk krijojne ata qe luftojne per interesa meskine, por ata qe kane ideale madhore. * * * Per kuazi-historianet, sundimi osman mbi shqiptaret nuk ka qene pushtim dhe sundim, por administrim dhe shpetim. Mirepo, shume shqiptare qe nuk e pranuan fene islame, per arsye te ndryshme u detyruan t'i lene vatrat e stergjysherve. Pa i llogaritur shqiptaret qe u shperngulen ne Itali pas vdekjes se Gjergj Kastriotit, shume shqiptare kerkuan strehim ne Greqi, ne Rumani, ne Bullgari, ne Ukraine, ne Žare te Kroacise, ne Vojvodine (fshatrat Nikinci dhe Hertkovci te themeluar nga fisi Keimendi qe u shperngulen nga Kosova pas luftes austro-turke te vit it 1683- 99; duke qene se banoret ishin te fese katolike, radikali serb Vojislav 45 Sheshel, me 1993 fshatrave ua vuri flaken, duke e debuar popullsine perne Kroaci). Shume shqiptare u vendosen edhe ne vende te tjera te botes. Po qe se sundimi osman mbi shqiptaret paska qene administrim dhe shpetim, atehere gka i shtyri shqiptaret qe ne periudha te caktuara te gohen ne kryengritje antiosmane? 1 Čila e mire i shtyri t'i lene vatrat stergjyshore?! A ka qene prania osmane sundim ose jo, kete e kane ditur me se miri ata qe jane ballafaquar me formacionet e ndryshme te ordive perandorake, si dhe me pushtetin perandorak. Frang Bardhi eshte autor i fjalorit te pare shqiptar Dictionarium latino epiroticum, Rome 1635. Kjo eshte e para veper ne gjuhen shqipe pa permbajtje fetare te drejtperdrejte. Ndermjet tjerash, vepra permban edhe 113 proverba dhe ijale te urta (e para permbledhje e tille). Nje prej fjaleve te urta, perkatesisht sentencave qe e ka thene populli shqiptar para rreth 400 vjetesh, thote: “Tek shkel turku, nuk mbin baf. Kalvari i popujve, i shkaktuar nga bajonetat e ushtrive te huaja, nuk mund te perjetohet nga ex-katedrat e akademikeve. Ne te kaluaren, per t’iu pershtatur sistemit te pushtuesit, d.m.th. per t’u integruar ne shoqeri dhe per t’u asimiluar, nje populli i nevojiteshin dekada, ne mos dhe shekuj. Faza e integrimit ka qene e dhimbshme. A mund ta perfytyroje ndokush sot eksodin biblik neper Adriatik dhe Jon te arberesheve pas vdekjes se Gjergj Kastriotit - drejt Kalabrise dhe Sicilise?! Nje perandori, per t’u konsideruar dobiprurese per nje populi qe ka qene pjese e saj, duhet qe pas shperberjes, populli i sunduar (apo edhe i administruar): - te kete ruajtur njesine tokesore; -te kete ruajtur gjuhen; - te kete ruajtur fene e te pareve te vet; - te kete ruajtur folkiorin dhe etnografine e vet; - te kete ruajtur kujtesen historike; 46 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture - te kete krijuar klase dhe elite intelektuale; - te kete krijuar klase dhe elite politike; - te kete krijuar determinante historike dhe sociologjike; - te kete shenuar zhvillim ekonomik; - te kete ruajtur vetedijen kombetare; - te kete ruajtur identitetin kombetar; - te kete ndertuar institucione kombetare. Ne pastin e shperberjes se perandorise, populli qe i ka ruajtur apo qe i ka krijuar vlerat e siperthena, ka mundesi te rezultoje si subjekt politik i mevetesishem. Pas zhberjes se perandorise, populli qe ka qene pjese e saj, e qe nuk i ka ruajtur apo qe nuk i ka krijuar kategorite e mesiperme rezulton: i asimiluar; pjeserisht i asimiluar; pa subjektivitet politik ose me subjektivitet politik te pjesshem. Ne rast te tille, per popujt e asimiluar, pjeserisht te asimiluar, pa subjektivitet politik ose me subjektivitet politik te pjesshem perandoria konsiderohet pushtuese dhe sunduese. Gjate sundimit te Perandorise Osmane: - shqiptaret nuk krijuan institucione kombetare' - ne zona urbane te caktuara, ne vend te gjuhes shgipe, mbizoteroi turqishtja; - nje pjese e shqiptareve u konvertuan ne fene islame; - ne rajone te caktuara u godit rende kujtesa historike e shqiptareve; - shqiptaret nuk arriten te krijojne klase dhe elite intelektuale relevante; - shqiptaret nuk arriten te krijojne klase apo elite politike kombetariste qe do te mund te ishte ne krye te pergjegjesise historike; - ne shekullin e kombeve (shek XIX), per dallim nga popujt e tjere te Ballkanit, shqiptaret nuk paten elite politike nacionaliste; - shqiptaret nuk arriten te krijojne determinante sociologjike dhe historike qe do te ishin promotore te proceseve politike; - u rrezikua edhe vetedija kombetare e shgiptareve; 47 - u rrezikua edhe identiteti kombetar i shqiptareve; - ne kohen kur Turqia e humbi luften ballkanike (1912) tihe Shqiperia paskryengritjeve te pergjithshme antiosmane (1909-1912) u shpall e pavarur, shgiptaret nuk ia dolen te ruajne teresine tokesore. Nga kjo rezulton se periudha osmane per shqiptaret ka qene pushtim dhe sundim. Ne faza te caktuara, perandorite dobesohen. Gjate lufterave me fuqite e tjera, ato humbin edhe territore. Gati si rregull, fuqive ngadhenjyese ua dorezojne provincat e perandorise, d.m.th. tokat e huaja. Por, kurishin ne pyetje tokat turke te Perandorise, Stambolii luftonte deri ne pike te fundit. Perkunder kesaj, ka mercenare dhe kuislinge ge thone se Perandoria Osmane s’paskesh gene sundim por administrim, madje edhe gliriml! Individe dhe grupe shoqerore te popullit te sunduar, per interesa vetjake kane qene te integruar ne shoqerine e pushtuesit dhe te sunduesit. Rrjedhimisht, ata kane qene edhe ne sherbim te tij. Po te jesh sot ne sherbim te ndonje pushtuesi apo sunduesi, shpaliesh tradhtar. Ngecja e shqiptareve ne shekullin e kombeve - Kah mesi i shekullit XIX, kur serbet dhe greket hartonin projektet e tyre Nagertanien (1844), perkatesisht Megali idene(1844) per t’i formuar shtetet e veta kombetare, Naum Veqilharxhi mezi ia doli te perpiloje nje abetare tetefaqeshe (Evetari, 1844). Evetari l Naum Bredhit shenon fillimin e pranveres shqiptare drejt lirise. Ne agimet e historise politike te kohes me te re te popullit shqiptar ne Ballkan lindi edhe qarkorja e tij. Ne shekullin e kombeve popujt e Ballkanit: greket, rumunet, serbet, malazezte, bullgaret arriten te fitojne pavaresine nga Perandoria Osmane. Shqiptaret nderkaq, nuk ia dolen. Nuk kishin nje elite politike kombetare ge do te ishte ne krye te pergjegjesise historike. Dhe ne kete mes, vetvetiu shtrohet pyetja: Ne sherbim te kujt kane gene geveritaret e Perandorise Osmane - me prejardhje shgiptare?! 48 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture Nje populi qe ndryshon historine e vet mohon veten, punon kunder vetvetes, manifeston krize identiteti dhe ve ne dyshim qenien kombetare. Pershtatja e historise objektivave turke do t’i konfirmonte pohimet serbe dhe greke se shqiptaret jane pergues te interesit turk ne rajonin e krishtere dhe ne Evropen katolike e protestante. Ne fund te fundit, Ankaraja nuk duhet te brengoset gjithaq per rishqyrtimin e historise se popullit shqiptar. Keshtu sepse shqiptaret, edhe pa kete rishqyrtim, nuk e dine sa duhet historine e vet. Sikur ta dinin, nje kerkese e tille nga pushteti turk as qe do te shtrohej. Me ardhjen e turqve ne gadishull, u nderpre ne lule te moshes veprimtaria e humanisteve shqiptare - Gjon Gazullit, Marin Barletit, Mikel Marulit, Leonik Tomeut, Maksim Grekut, Marin Begikemit. Sundimi osman mbi shqiptaret e nderpreu edhe traditen e shkrimit shqip te filluar nga Gjon Buzuku, Pjeter Budi, Frang Bardhi, Pjeter Bogdani. Lidhjet e shqiptareve me boten perendimore - u nderprene. Sipaš perfaqesuesve te mendimit politik shqiptar, islamizimi i shqiptareve paraqet per ta aksident historik qe: - e nderpreu zhvillimin e shqiptareve ne frymen perendimore; - e veshtireson riintegrimin e shqiptareve ne familjen perendimore. Perkunder kesaj nderprerjeje, do te ishte johistorike ta projektosh poziten e shqiptareve jashte gjirit perendimor. Gjate sundimit osman shqiptaret u asimiluan, jo vetem ne pikepamje fetare por edhe ne ate kombetare. Deri vone ke mundur te hasesh shqiptar i čili pyetjes: Q’je me kombesi? i pergjigjej: Turk, elhamdulilah! Ndonese, me perjashtim te huazimeve, nuk dinte asnje fjale ne gjuhen turke. Me fjale te tjera, feja islame identifikohej m ekombesine turke. Shkrimtari boshnjak qe deklarohej serb - Mesha Selimoviq thote: “Asgje ne histori nuk ka mundur te ndodhe ndryshe perpos sig ka ndodhur”. 49 Duke qene se gjate sundimit osman u shlye edhe kujtesa histerike e popullit shqiptar, ketij populli iu desh nje rilindje kombetare. Tragjizmi shqiptar arriti kulmin ne Londer (1912-1913), kur trojet e Arberise u ndane ne kater čopa: ne gjysme-Shqiperi, ne Greqi, ne Serbi dhe ne Mal te Zi. Me vone edhe ne dy čopa te tjera: ne Kosove Lindore dhe ne Maqedoni, Gjithsej gjashte. Si asnje populi tjeter ne bote. Per kete tragjedi te popullit shqiptar, autoritetet turke duhet t’u kerkojne shqiptareve falje dhe jo riinterpetim te historise. Tragjizmi shqiptar troket ne ndergjegjen e Ankarase se sotme. Te vonuar ne histori dhe pa potencial intelektual dhe politik te duhur, shqiptaret as qe mund te pritnin dig me shume nga gersheret londineze. Nuk mund te krijohej Shqiperia etnike duke ndenjur - deri ne momentin e fundit - ne parlamentin turk. Nga kolltuqet e atij parlamenti, mund te krijohej jo me shume se nje gjysme-Shqiperie. Perseri shtrohet pyetja: Kujt i sherbyen qeveritaret me prejardhje shqiptare te Perandorise Osmane?! Edhe ne kohen e Josip Broz Titos ka pasur shqiptare qe kane qene ne maje te piramides se shtetit te sllaveve te jugut - Jugosllavise federative. Mirepo, gati te gjithe u varrosen ne Novo groble te Beogradit. Ne dheun e Kosoves, per ta s’pati vend. Te tillet nuk e krijuan historine e Kosoves. Duke qene turpi i Dardanise, ata u shnderruan ne metafore te tradhtise se larte dhe mbeten ne anen e kundert te historise. Popujt e Evropes vertet kane bere ndryshime te caktuara ne tekstet shkollore te historise, por kete e kane bere ne menyre te ndersjelle. Francezet dhe gjermanet tri here kane luftuar nder vete. Per te ndertuar nje kontinent te qete dhe me perspektive, brezat e ri i edukojne ne frymen e bashkejeteses dhe jo te te kaluares se pergjakshme. Historine duhet ta rishikojne, jo shqiptaret e sunduar, por sunduesit turq. Pra, jo i sunduari, porsunduesi. Gjate historise se kohes me te re, Serbia dhe Greg/a kane kryer gjenocid ndaj shgiptareve. Prej luftes ruso-turke me 1877 e deri ne 50 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture diten e glirimit te Kosoves me 1999, serbet ndaj shqiptareve kane bere krime permasash te medha. Te njejten ndaj shqiptareve e kane bere edhe andartet greke dhe zervistet. A thua nje dite, edhe serbet dhe greket, me sugjerimet dhe me kerkesat e Brukselit, do te kerkojne prej shqiptareve qe ta riinterpretojne historine?! Per pajtimin e popujve kolonizues me popujt e kolonizuar, me pare se rishkrimi i historise, nevojiten veprime te tjera. Serbet dhe greket, ne radhe te pare duhet t'ua kthejne shqiptareve tokat e pushtuara, t'u paguajne zhdemtim dhe t'u kerkojne falje. Si mund ta riinterpretojne historine mysiimanet (boshnjake) me 200 mije te vrare, perfshire edhe masakren e Srebrenices?! Nje dite serbet mund t’u thone shqiptareve: “Ne Jugosllavine federative, sidomos pas Kushtetutes se vitit 1974, i keni gezuar te gjitha te drejtat. Shqiptari ka qene: nenkryetar i Kryesise se RSFJ-se, kryetar i Kryesise se RSFJ-se, kryetar i Kuvendit te RSFJ-se, kryetar i Komitetit Q endror te LKJ-se (Lidhjes se Komunisteve et Jugosliavise), kryetar i Lidhjes se Rinise Socialiste te Jugollavise, sekretar federativ (minister). Keni qene ambasadore ne shume vende prestigjioze te botes. Keni pasur shkailen me te iarte te autonomise; keni pasur qeveri, parlament, universitet ne gjuhen amtare, akademi shkencash dhe artesh, veprimtari kulturore; keni qene element perberes i federates...Dhe perseri thoni se keni qene te pushtuar, te roberuar, te kolonizuar, te eksploatuart! Dhe gjithmone jeni rebeiuar!!” E verteta eshte se prej vitit 1877 e deri ne vitin 1999 Serbia i pushtoi tokat shqiptare dhe ndaj tyre ushtroi gjenocid. Qe nga dita e pushtimit, shqiptaret kane pasur nje synim te vetem: glirimin nga zgjedha e huaj dhe kthimin ne gjirin e vendit ame - Shqiperise. Historine e shqiptareve nuk e krijojne shqiptaret qe u ngjiten ne majen e piramides se shtetit te sllaveve te jugut ne te cilin dominonin serbet, por ata mbi te cilet ideologjia garashaniniste qendroi si shpate e 51 Demokleut, ata qe ecen tehut te shpates dhe liri kerkuan nder shekuj, duke qendruar te patundur - si nje mal i vetmuar. Historia e deshmon se popujt qe kane qene nen sundimin e perandorive, rendom jane asimiluar. Gjuha e tyre eshte bere gjuhe e vdekur. Me shperberjen e perandorive, popujt qe kane mbijetuar, i kane formuar shtetet e veta kombetare. Ndryshimi i periudhes osmane te historise se popullit shqiptar mund te kete refiektim negativ, te brendshem, por edhe te jashtem: - e para, shqiptaret jane populi qe u perkasin tre konfesioneve. katolike, ortodokse dhe islame. Shqiptaret e fese katolike dhe ata te fese ortodokse, kerkesen e Ankarase do ta hedhnin poshte ne menyre te prere; - e dyta, permbushja e kerkeses turke per rishikimin e historise do te ndikonte ne prishjen e harmonise fetare, duke shkaktuar nder shqiptare edhe pergarje mbi baza fetare; - e treta, fuqite historike te kontinentit te vjeter dhe qendrat politike te tyre si: Roma, Berlini, Vjena, Parisi dhe Londra, perkunder kerkeses se Brukselit per shmangien e gjuhes se urrejtjes nga faqet e historise, permbushjen e kerkeses turke nga shqiptaret, nuk do ta shikonin me sy te mire. Dhe do te thonin: Shqiptaret jane pro-turq. Rishikimin e periudhes osmane te historise se popullit shqiptar Ankaraja e kerkoi edhe prej autoriteteve te Kosoves. Duhet ditur se kjo periudhe e historise se popullit shqiptar, qe nga gasti i pushtimit te Shqiperise nga turqit me 1479 e deri ne diten e shpalljes se pavaresise (1912) eshte histori e perbashket dhe e pandare e kombit shqiptar ne Ballkan. Eshte nje histori. Me fjale te tjera, pa pelqimin e Tiranes, Kosova nuk ka te drejte t’i qaset rishikimit te periudhes se siperthene te historise se popullit shqiptar. bShqiptaret ne Ballkan dhe ne diaspore flasin nje gjuhe, kane nje histori dhe jane nje komb. 52 Alternativa- Reviste pershkence dhe kulture Po qe se autoritetet e Prishtines do ta zbatonin kerkesen turke per riinterpretimin e historise, kjo do te shkaktonte pergarje edhe ndermjet Shqiperise dhe Kosoves. Qeshtja e rishikimit, e rishkrimit dhe e riinterpretimit te historise se nje populli nuk eshte geshtje politike, por shkencore. Me historine duhet te merren historianet dhe jo politikanet. Rishikimi i historise se nje populli eshte e drejte dhe detyre e institucioneve shkencore te nje kombi, sig jane Akademia e Shkencave, institutet perkatese, katedrat e universiteteve, nen premisen qe te jene jashte ndikimeve politike. Natyrisht, shqiptaret per gdo deshtim te vetin gjate historise dhe sot, nuk duhet ta fajesojne Turgine. Ne mesjeten e hershme, serbet dhe bullgaret i krijuan mbreterite e tyre. Shqiptaret jo. Atehere mbi shqiptaret nuk sundonin turqit. Nga kjo shihet se shqiptaret nuk posedojne kapacitet te mjaftueshem shtetformues dhe shtetndertues. Ndryshimi i historise shpie ne perseritjen e saj. * * * Kurdistani eshte nje rrafshnalte dhe rajon malor ne Lindjen e Mesme, ne jug te Kaukazit. Ne te hyjne vise te Turqise, te Irakut verior, te Iranit perendimor, te Sirise lindore, te Armenise dhe te Azerbajxhanit. Prej shekujsh ka qene atdheu tradicional i popullit kurd. Krijimi i nje shteti te vegante te Kurdistanit u propozua nga Aleatet pas Luftes I Boterore, por ky propozim u braktis me 1923 kur Turqia ripohoi pushtetin territorial mbi kete rajon. Ndonese zyrtarisht nuk njihet si shtet, banoret e quajne rajonin Kurdistan. Kurdet jane populi mysliman arian kryesisht baritor, qe tlet nje dialekt t epersishtes. Sipaš burimeve britanike, jane afro 20 milione dhe prej 3000 vjetesh (Sipaš disa burimeve, ne Turgi jetojne 10,4 deri 14 milione kurde). I kane ruajtur gjuhen dhe traditat e veta kulturore, por kurre nuk jane bashkuar nen nje sundimtar te vetem. Ne shekullin XIX levizjet kombetare kurde vepruan te veguara nga njera-tjetra ne secilin nga vendet qe perfshin 53 Kurdistani. E para kryengritje e madhe kurde ka ndodhur ne Turqi me 1925, por vetem kur u themelua ilegalisht Partia Demokratike Kurde ne Turqi me 1967 nacionalizmi militant perfshiu te pese provincat juglindore te Turqise. Me 1984 kryengritjet e kurdeve ne Turqi u riperterine. Ankaraja i quan terroriste. Ne vitet ‘60 dhe ne fillim te viteve '70 te shek. XX kurdet organizuan kryengritje kunder qeverise s elrakut. Pas revolucionit iranian (1979) pati nje rritje te disidences kurde ne Iran. Vemendja nderkombetare u perqendrua te kurdet me 1988-89, kur Iraku nisi zbatimin e politikes se shpopullimit te zonave kurde ne kufi me Turqine, dhe me 1991 kur, pas Luftes se Gjirit, qeveria e Irakut rifilloi fushaten e vet kunder kurdeve ne Irakun verior. Ali “kimisti” perdori ndaj tyre edhe helme kimike. Me pas, per kurdet e Irakut verior u vendos “hapesira ajrore e sigurt". Te supozohet se nje dite do te krijohet shteti i kurdeve. Kryengritjet e tyre perbalie Turqise, Irakut dhe Iranit te shuara ne gjak, do t’i shenojne ne historine kombetare te vet. Shtrohet pyetja: A do te kerkojne autoritetet e Ankarase, te Bagdadit dhe te Teheranit prej kurdeve riinterpretimin e historise ku pershkruhen bombardimet, tanket, burgjet, denimet drakonike dhe helmet e Ali “kimistit:?! Per te kerkuar riinterpretime te historise, pushtuesit dhe sunduesit problemet e popujve qe aspirojne lirine duhet t’i zgjidhin me dialog dhe jo me politiken e forces. Nuk burgoset nje populi i tere. Aq me pak ne shekullin XXI. 54 Alternativa- Reviste pershkence dhe kulture Peticion kunder rishikimit te historise nen mbikeqyrjen e AUTORITETEVE SHTETERORE turke 5 5 Kete peticion, sipas rendit alfabetik, e kane firmosur keta: Ardian Ndreca (filozof, Universiteti Urbaniana ne Rome, Itali), Anton Berishaj (kritik i letersise, poet, Universiteti i Prishtines). Akil Koci (Kompozitor, muzikolog) ,Adem Gashi (shkrimtar).Agron Tufa (shkrimtar, Universitetit i Tiranes), Artan Shkreli (arkitekt),Agron Gjekmarkaj (kritik i letersise, Universiteti i Tiranes)Adelina Thaqi (Soprano, Magjistre), Anton Gojcaj (shkrimtar), Arian Krasniqi (dramaturg), Aleksander Qipa (kryetar i Unionit te Gazetareve, poet, publicist), Agreta Gashi (mjeke, Universiteti i Prishtines), Antonio Gashi (violongelist, Universiteti i Prishtines)Adelina Thaqi (Soprano, Magjistre e Kendimit dhe Arteve te bukura), Arben Rugova (gazetar, publicist), Aida Dismondy (doktorante), Ardian Haxhaj (shkrimtar), Afrim Krasniqi (politolog, Universiteti i Tiranes), Arbana. F. Xharra (publiciste, gazetare), Avni Zogiani (aktivist i shoqerise civile, publicist), Albert P. Nikolla (antropolog, Universiteti i Tiranes), Aljula Jubani (albanologe, Universiteti i Tiranes), Angjelin Shtjefni (Universiteti i Tiranes), Arlind Doberdolani (študent), Anila Malile (diplomate), Adnan Mustafa (farmacist), Alfred Duka, avokat), Albana Lifschin (shkrimtare), Aida Bregasi (kardiologe, Universiteti i Yale), Asilan Muharremi (perkthyes), Beqe Cufaj (shkrimtar, publicist), Brunilda Ternova ( gazetare, perkthyese), Bujar Kapllani (skulptor), Bardhyl Meta (publicist), Besim Morina (historian) Begzad Baliu (albanolog, Universiteti i Prishtines), Bardhyl Matraxhiu (kritik, Universiteti i Tiranes), Bardh Frangu (shkrimtar, publicist), Behar Gjoka (shkrimtar, studiues), Bardhyl Londo (poet, Mjeshter i Madh), Blerina Suta (kritike e letersise, Universiteti Aleksander Xhuvani), Donika Gervalla-Schvvarz (veprimtare, publiciste), Daut Demaku (shkrimtar), Dorian Kopi (publicist, Universiteti i Tiranes), Durim Qaga (poet) Eugjen Meriika (publicist, shkrimtar), Elida Bugpapaj (poete, publiciste), Edita Kupi Ukaj (publiciste, perkthyese), Entela Kaši (shkrimtare, presidente Albanian Pen Center), Franco Altimari (albanolog, zv. Rektor, Universiteti i Kalabrise, Itali), Femi Cakolli (kritik letrar), Flutura Agka (shkrimtare), Flaka Surroi (publiciste), Francesco Marchiano (pedagog ne Spezzano Albanese Calabri), Fahri Xharra (publicist), Fatmir Terziu (shkrimtar, kritik arti), Flamur Shehu (kompozitor, Mjeshter i Madh), Gezim Gurga (albanolog, Universiteti i Palermos, Itali), Giuseppina Turano (albanologe), Gezim Alpioni (sociolog, Universiti i Birmingham-it), Gezim Basha (poet, perkthyes), Gjon Berisha (historian, Instituti i Historise), Gjergj Filipaj (gazetar, shkrimtar), Gjon Keka (publicist), Gezim Mekuli (publicist), Gjergj Bajram Kabashi (publicist), Halil Haxhosaj (shkrimtar, kritik letrar), Ismail Kadare (shkrimtar), Iris ---- 55 Elezi (regjisore), Imer Mushkolaj (publicist), Isak Ahmeti (albanolog, shkrimtar), Ilire Zajmi-Rugova (shkrimtare, gazetare), Irena Gjoni (poete), Ismail Rugova (bibliotekar, perkthyes), Jahja Drangolli (historian, ligjerues), Jonila Godole (perkthyese, shkrimtare), Kolec Topalli (akademik, gjuhetar), Kujtim M. Shala (kritik i letersise, Universiteti i Prishtines), Kole M. Berisha (ish kryetar i parlamentu te Kosoves, publicist),Kolec Traboini (poet, kineast), Lazer Stani (shkrimtar), Lucia Nadin (albanologe), Lush Culaj (historian, Instituti Albanologjik i Prishtines), Leonard Seiti poet), Ledia Dushi (poete, perkthyese), Lis Bukuroca (Naser Aliu) (publicist), Lediana Stillo (poete, perkthyese), Luan Krasniqi (boksier, kampion i shumefishte), Matteo Mandala (albanolog, Universiteti i Palermos, Itali), Majlinda Bregasi (albanologe, Universiteti i Prishtines), Martin Berishaj (politikolog, Universiteti i Lublanes), Mirela Kumbaro, Mero Bazo (gazetar, publicist), Monica Genesin (albanologe, Universiteti i Salentos - Lecce, Itali), Maks Velo (piktor), Mentor Quku (historian i letersise), Migena Kapllani (arsimtare)Mete Bytyqi (botues - Gazeta Lajm),Mira Tafani (arsimtare), Ndue Ukaj (kritik i letersise, shkrimtar), Natasha Lushaj (poete, kritike letrare), Ndue Gjika (shkrimtar), Nexhat Latifi (biznismen), Persida Asllani (kritike e letersise, Universiteti i Tiranes), Pandeli Qina (mjek), Primo Shllaku (poet, perkthyes), Preveza Abrashi (mjeke, Universiteti i Prishtines), Prend Buzhala (shkrimtar, kritik i letersise), Petrit Palushi (shkrimtar, kritik letrar), Peter Tase (perkthyes), Petrit Ruka (poet, kineast), Oibrie Demiri- Frangu (poete, Universiteti i Prishtines), Qazim Namani (historian), Romeo Gurakuqi (historian, UET), Rudolf Marku (shkrimtar), Romeo Qollaku (shkrimtar, perkthyes), Ragip Syla (shkrimtar), RitaRobert Prennushi (muzikolog dhe instrumentis), Rita Salihu (poete, veprimtare), Rexhep Shahu (poet, publicist) Sami Repishti (Ph.D., City University of New York, US), Šali Bashota (poet, pedagog ne Universitetin e Prishtines), Skender Žogaj (shkrimtar, publicist), Skender Bugpapaj (publicist), Sabit Rrustemi (poet), Shaban Sinani (studiues dhe historian i letersise), Sadik Bejko (poet), Simon Brozi (intelektual), Shaip Emerllahu (drejtor i Manifestimit “Ditet e Naimit, poet), Shpend Bengu (Pedagog i historise se artit dhe multimedias), Shpend Sollaku Noe ( shkrimtar), Trina Gojani (poete, perkthyese)Tonin Mirakaj, Uk Lushi (shkrimtar, publicist), Visar Zhiti (poet, Mjeshter i Madh), Vilson Mirdita (ish ambasador i Kosoves ne Berllin, Universiteti i Hohenheim-it), Vlora Baruti (muzikante), Virgjil Kule (publicist, studiues), Vladimir Beja ( Ish komandat i flotes), Visar K. Berisha (mjek, Universiteti i Prishtines), Zenel Kelmendi (ish rektor i Universitetit te Prishtines), Zef Gjeta ( ILB), Xhavit Beqiri (poet, Universiteti i Prishtines), Xhemal Ahmeti (kritik letrar, publicist), Xhevat Ukshini 56 Alternativa- Reviste pershkence dhe kulture Drejtuar: Presidentes se Republikes se Kosoves, Znj. Ahtifete Jahjaga Parlamentit te Republikes se Kosoves Cleverise se Republikes se Kosoves Akademise se Shkencave te Republikes se Kosoves Per dijeni: Presidentit te Republikes se Shqiperise, Z. Bujar Nishani Kuvendit te Republikes se Shqiperise Qeverise se Republikes se Shqiperise Akademise se Shkencave te Republikes se Shqiperise Koheve te fundit ne Kosove, eshte hapur debati rreth "ndryshimeve te historise" dhe nevojes per nje histori te mirefillte kombetare, ne te cilen ngjarjet dhe personalitet do te trajtoheshin ne perkim me faktet historike dhe argumentet e nevojshme multishkencore. Faktet historike dhe argumentet shkencore, jane ngjarje dhe momente jetike ne historine e nje kombi. Ato s'mund te ndryshohen me nderhyrje te jashtme, sidomos kur behet fjale per marredheniet mes nje perandorie pushtuese dhe nje kombi te pushtuar, pas nje qendrese qe perben nje faqe te ndritur jo vetem ne historine e shqiptareve, por edhe ne historine e Evropes. Pushtimi osman shkaktoi nje grope te zeze ne historine e kombit shqiptar. Ai e nderpreu procesin normal historik te zhvillimit te kombit tone. Ky pushtim i shkeputi me dhune shqiptaret nga Europa dhe shkaktoi tragjedi dhe drama te pashlyeshme ne kujtesen historike te kombit. Nuk mund te pajtohemi kurre dhe denojme perpjekjet e disa pseudohistorianeve dhe te segmenteve te caktuara politike, te cilat perpiqen qe shekujt e gjate te pushtimit osman t'i paraqesin si kohe te bashkejeteses paqesore dhe te suksesshme. Pashallaret, ushtaraket, zyrtaret apo shtetaret e larte te Perandorise Osmane, qofshin keta edhe kryeministra qe i kane sherbyer Portes se Madhe, pavaresisht nga origjina e tyre shqiptare nuk kane vlere per historine tone kombetare Historia e Shqiperise nuk eshte nje histori renegatesh dhe as histori sherbetoresh, por histori qendrese me ne krye Gjergj Kastriotin. Eshte histori kryengritjesh e lufterash per liri, histori perpjekjesh per ruajtjen e gjuhes, te kultures e te identitetit. Eshte histori e perpjekjeve titanike per Rilindje Kombetare, per shkrimin shqip, histori e perpjekjeve dhe sakrificave te panumerta Per liri, pavaresi dhe sovranitet kombetar. Eshte histori e perpjekjes 57 se pandalur te shqiptareve per te jetuar te lire me shtetin, kulturen dhe identitetin e tyre si te gjithe popujt e tjere te qyteteruar te Europes. Perpjekja per te trilluar nje histori te paqene, me pseudohistoriane dhe pseudokomisionere shteterore, te drejtuar sipas nje projekti te erret politik, s'i sherben as paqes dhe as miqesise se vertete mes popujve dhe as projektit te nje te ardhmeje qe sjell paqe, harmoni e mirekuptim. Perpjekjet qe interpretimi i historise te behet ne funksion te pushtetit dhe jo ne funksion te se vertetes, jane te rrezikshme dhe vene ne pikepyetje te ardhmen tone. Ndryshimi i historise ne forme arbitrare, duke i ardhur rreth oreksitte diplomacise turke, krijon nje precedent te rrezikshem: pas disa vitesh edhe Serbia mund te kerkoje te shpallet vetem nje administratore ne Kosove dhe ajo te vleresohet pozitivisht per lirine, pavaresine, kulturen dhe identitetin tone. Paqja e bazuar ne drejtesi eshte pervoje qe i ka ndihmuar shume popujve te kuptojne te kaluaren, pa e mohuar ate, pa i fshehur ose shtremberuar te vertetat historike. "E verteta eshte e padiskutueshme", pati thene VVinston Churchill-i. Me te tille shembuj eshte e mbushur historia e Europes dhe mbi keto premisa duhet te shkruhet edhe historia jone. Pikerisht kete paqe, qe bazohet ne te verteten historike, duhet ta synojme edhe ne, qe populli shqiptar dhe ai turk si popuj liridashes dhe paqesor, te ndertojne marredheniet e tyre te miqesise dhe te bashkepunimit reciprok. Pikesynimi i historise, gjithmone duhet te jete e verteta dhe vendosja e se vertetes historike ne kontekstin e duhur e ne perkim me parimet metodologjike qe ka shkenca e historise. Kerkesa per ndryshimin e historise s'ka ardhur si rezultat i shtytjeve shkencore, zbulimeve dhe fakteve te reja dhe as i nevojes se interpretimeve te reja te mirefillta shkencore, por si rezultat i trysnise se shtetit turk mbi qeverine e Kosoves dhe mbi disa historiane te manipuluar e te painformuar me punime te mirefillta shkencore. E gjithe historia jone, e shkruar nga shqiptare dhe te huaj, deshmon te kunderten e asaj qe ofron komisioni i ministrise dhe eksperteve turq per historine tone, sipas te cileve periudha e pushtimit osman s'kishte dhune, s'kishte shtypje dhe s'kishte gjenocid. Pushtimi peseshekullor turk ka qene i dhunshem dhe 58 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture pergjate asaj periudhe te gjate, ka pasur vrasje, shfarosje, dhune te vazhdueshme, nderkohe qe shqiptaret ishin populli me i persekutuar i Perandorise. Te mos harrojme faktin se nga te gjitha gjuhet e te gjithe popujve te pushtuar nga osmanet, gjuha shqipe u ndalua ne menyre te vegante e me force. Mjafton vetem ky fakt per te treguar gjenocidin e Perandorise osmane kunder shqiptareve, kunder kultures dhe identitetit te tyre. Ne nuk mund t'i fshehim te vertetat historike. Mjafton te kujtojme perpjekjet dhe sakrificat e panumerta te Rilindesve shqiptare per te paren shkolle shqipe laike, e čila u arrit te hapej vetem me 7 marš 1887 ne Korge Per fat, ndryshe ndodhi me shqiptaret jashte kufijve te Perandorise osmane dhe arbereshet e Italise qe prej fundit te shekullit XVI arriten t'i gelnin ne diaspore shkollat e para dhe vatrat e tyre te rendesishme arsimore, qe u bente promotore te te Rilindjes sone kulturore dhe te identitetit kombetar shqiptar. Ndryshimet e historise, qe synojne rehabilitimin e pushtimit osman, perbejne nje loje te rrezikshme qe hap nje plage te thelle ne ndergjegjen tone kombetare. Ndryshimet e historise me eksperte turq perbejne nje agresion kulturor qe godet shtyllen kurrizore te kombit, ato jane nje fyerje e papranueshem per shqiptaret dhe me pasoja per te ardhmen dhe identitetin e tyre. Te gjithe tashme e dime se gdo nderhyrje ne histori sipas skenareve te paracaktuar politike cenon ADN-ne e kombit shqiptar. Ne kemi deshiruar dhe deshirojme qe marredheniet midis shqiptareve dhe turqve dhe shteteve te tyre respektive te jene miqesore, te sinqerta dhe ne interes te popujve tane, por sig thoshte Aristoteli i pavdekshem, "Amicus Plato, sed magis amica veritas". ("E kam mik Platonin, por e kam me mike te verteten.) Ne emer te se vertetes historike, i kerkojme qeverise se Kosoves, Kuvendit te Kosoves, institucioneve pergjegjese kulturore dhe akademike si dhe historianeve, qe te mos e tradhtojne ndergjegjen e tyre profesionale dhe kombetare, te rishikojne kete vendim arbitrar dhe teresisht antikombetar, te anulojne punen e komisionit te perbashket ndershteteror per rishikimin e historise se 59 Shqiperise dhe te lejojne historianet te bejne punen e tyre te pavarur shkencore, sipas parimeve dhe metodologjise se shkences historike dhe jo sipas interesave, urdhrave dhe vullneteve politike te qeverise se sotme te Turqise. 60 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture Kur historia behet njeri OSE Branko Thanasi Xhemail Ahmeti Pse Branko Thanasi alias Tanashi alias Manojlovski eshte vox vivendi i me se 25 brezave shqiptare te Maqedonise? gka kane te bejne shqiptaret e Maqedonise me gjenocidin e Basileios se l-re ndaj "sektit" te "Palianeve" qe refuzonin ikonat dhe kishen ortodokse? Pse turqit jane shkaktaret e islamizimit dhe ortodoksizimit te shqiptareve te Maqedonise? Perveg gjuhes gka i dallon "kauret", "turqit" nga shqiptaret tjere te Maqedonise ne mendesi, tradita, histori ketyre 60 viteve te fundit? Kush lufton per hegjemonizimin e opsionit turko-islam nder shqiptaret e Maqedonise? «Asimilimi ta ngrin zemren» - tha shqip shqiptari ortodoks Branko Manojlovski. Gjuha e tij dallon nga ajo e shqiptareve tjere te Maqedonise. Eshte me e paster. Me e gliret nga sllavizmat dhe turqizmat qe ende kreolojne thelle te folmen e shqiptareve te Maqedonise. Ai eshte ne moshe. Rrefimi nis ne lashtesi, atje edhe ku starton drama e popullates se kesaj ane. Pasardhesi i Thanaseve te Rekes se Eperme eshte voxvivendi i me shume se «25 brezave», jo vetem atyre ortodokse, por i te gjithave. Intervista e Kushtrim B. Sadikut shpertheu nga shtresat subkutane te kujteses ballkanike nje megakauze, e čila nuk eshte vetem pjese e historise se dermuar dhe ashkeluar shgiptare, por rendesire per historiografine ne disa 61 dimensione: ajo demonstron peshen shkencore te «oral history»-se, respektivisht ate te deshmitareve te gjalle te kohes dhe proceseve; shpalon polindividualen kulturore te «homo balcanicus«-it; ajo rinenvizon gjuhen si mediuminfeniksor ne ruajtjen e kontinuitetit te identiteteve dhe te kujteses duke permbysurtezen rreth fuqise se ideologjive [religjioneve, doktrinave e mendesive] ne tjetersimin afatgjate e total te identiteteve historike. Per gfare asimilimi zemerguri tlet Branko Thanasi? Relevanca historigrafike ROMA -Deri para dyzimitte perandorise romake ne lindore dhe perendimore (395)rajoni i Maqedonise se sotme nuk eshte objekt pershkrimesh, madje as indeksuese. Kjo vlenper kronikat dhe «historite» antike dhe disa nga ato romake e me vone edhe bizantine, te cilat flasin per fise ilire-greko-barbare. Ato romake disa here potencojne se enklavat e ketij rajoni, gjate viteve 313 - 314, menjehere pas pagezimit te Konstatinit te Madh si dhe shpalljes se shtetit te tij te krishtere ne mase gpaganizohen dhe euforishem pranojne religjionin e krishtere perendimore - me vone katolik [Brox: 1998]. Permendjet kryesisht gjeografike e kulturore (mbi traditat, sjelljet, ritet, gjuhen) intensifikohenkah fundi i shekullit 4, atehere kur Hunet dhe Gotet perlajne ato vise [Errington: 1986 dhe Turatsoglu: 1997] pa mbeturfare aty. BIZANTI -Ne «historite» e tre kronisteve te pare bizantine Eustathios nga Epiphaneia,Euagrios Scholastikos (536 -600 - Historia e Kishes) dhe Hesychios nga Mileti (600 >) ndryshon kjo gjendje. Ne menyre here pas here te detajuar raportohet mbi rezistencen e armeneve(permbi Turqine e sotme) dhe ilireve ne Maqedonine jugore,perendimore e veriorekunder diktatit bizantin. Valet e asimilimit me dhune mbi banoret e viseve te Magedonise se sotme, qofte ne periudhen bizantine - sidomos gjate 62 Alternativa- Reviste pershkence dhe kulture sundimit te Justinianit - e qofte ate protobullgare e bullgaromadhe i pershkruajne edhe historiane tjere te rendesishem te kohes duke filluar nga Prokopios - i Caesarea-s,Agathias-i (500 -700) e deri te Niketas Stethatos dhe Johannes Zonaras (800 - 1200). I fundit, Zonaras,eshte interesant se shkruan pikerisht per zonen qe Kushtrim B. Sadiku ne intervisten e tij me Thanasine quante «trekendshin ndermjet Kergoves, Dibres dhe Ohrit/Struges»: Zonen ku Basileios I. per te shfarosur «sektin e palianeve» (dege e krishtere brenda Bizantit me qender ne Armeni, e čila refuzonte kultet, ikonat, hierarkine dhe ceremonite kishtare, por preferonte modelin e komunes burimore te krishtere sipas Palit) dhe per te vene ne fuqi bazilikat [Ligjet e mbretit - 60 libra] e tij ben gjenocid dhe zhduk mijera njerez. Zonaras natyrisht se ka shkruar ne favor te Basileios kur ngulekembe duke festuar asgjesimin e «palianeve», sepse pjesa dermuese e studiuesve te kohes sone si R. M. Bartikian (1961), Nina G. Garsoian (1967) Seta B. Dadoyan (1997) dokumentojne se bazilikat asnjehere nuk u pranuan nga vija e vendbanimevepostilire (sot: Resnja, Ohri, Struga, Kergova, Gostivari, Tetova dhe pjesa perendimore e rrethit te Shkupit). OSMANET -Ne perputhje kontinuitative me kete linje argumentesh jane edhe kronikat osmane te shekullit XVI dhe XVII, te cilat per lexuesin e sotem u risollen ne faksimile nga studiuesit Nicolle David (1995 dhe 2000), te John Haldon -it [2002], Faroqi, Suraiya (1999), Edgar Hosch (2011), Alexander Demandt (2008) e shume te tjere. Deri ne shekullin XVI te gjitha burimet osmane flasin per «derrat» e njejte qe i rezistojne asimilimit islam ne keto ane. Ne listen e fiseve disa here te permendura jane: Leket, Stepet, Gjonet, Derrallet, Bageret ose Bagerdanjet.Tanaset ose Thanaset (kjo sepse ne ciriliken e vjeter nuk 63 ekziston “th”), Monojlite, Skuret, Qupet, Gurbet, Skondet, Gerguret, Bashet ose Beshet, Garcet, Matrancet (nga matranci) ose Matranget, Pinjollet, Likruget, Muhaxheret e Moraves, Gjinet etj. Keto emra mbajne sot «fiset» e Rekes, Kergoves, Pollogut [Tetove, Doberdoll, Zheline], Shkupit e keshtu me radhe. Rezistenca e ketyre viseve - sipas burimeve - zbehet pas lejimit nga osmanet te kishes sllavo -greke qe te instalohet ketyre aneve. Kah fundi i shekullit XVI dhe fillimi i atij XVII tashme «arnautet» vihen para dy alternativave: ose me kishe ose me xhami ose asgjesim! Ketu nis ngritja e dy identiteteve te Brankos ne «kaur» dhe «turq», sepse do pranojne si me pak te keqe ortodoksine sllavo-greke e do si me pak te keqe islamin osman. Ky asimilim vazhdon deri ne vitin 1912 - 1913. (JUGO)SLLAVET -Pas dekretit te AVNOJ-it per krijimin edhe te nje «identiteti» sllav ne Ballkan [Maqedonia], qysh ne vitet e 50 ish-Jugosllavia jo vetem ortodokset shqiptare te Rekes por edhe ata myslimane te Kergoves e Mavroves i regjistron si maqedonas, duke ia shtuar gdo emri «ovskin» [Shqiptaret e Kergoves qe ende kane «ovskin« dhe te ashtuquajturit torbeshej. SOT -Ne dy zonat me te asimiluara ku jetojne sot «kauret» dhe «turqit» shqiptare te Maqedonise, ne Gostivar dhe Reke, nuk ka ndonje dallim te madh perveg ketij: Tek «kauret» e gjeneratave te vjetra [ne 17 fshatrat Rekes] ka ende qe flasin shqip, ndersa tek edhe te vjetrit «turq» flitet turqishtja dhe maqedonishtja e shume me keq ose fare gjuha shqipe. Megjithate ky nuk eshte problemi: Edhe pse ortodokset shqiptare dhe torbeshet ne saj te oportunizmit dhe servilitetit kane perqafuar mendesine jugosllave dhe i kane do pak figura kyge ne politike, nuk krahasohen dot me ato «shqiptare», te cilat kane qene shume me aktive dhe masive ne mbeshtetjen e sistemit dhe komunizmit maqedonas. Perderisa ortodokset shgiptare dhe torbeshet kthehen, ata myslimane ikin dhe pretendojne 64 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture homogjenizimin e popullates se kesaj ane me opsionin turko-islam para atij shqiptar. Paradoks por fakt. 18 Shekuj ne nje njeri Per kete histori asimilimi, per keta «turq» e «kaure» flet Branko i Thanaseve alias Manojlovski. Nje histori shtypjeje e kanosjeje permanente per asgjesim. Ortodoksi shqiptar i Rekes Branko me prononcimin e tij behet mediumi qe lidhe e shpjegon 18 shekuj te ekzistences se gjuhes dhe kultures shqipe, por edhe te asimilimit qe si duket nuk ka ndodhur pikerisht ashtu si? na manipulojne historiografite zyrtare shqiptare e balikanike. Sidoqetejete si neper histori keshtu edhe sot oportunizmi, serviliteti dhe ngarendja «vullnetare e euforike» pas «zoteve te huaj» ka luajtur poashtu nje rol eminent ne polihybridizimin e qenies se plisave 65 MED SPOMINOM IN MEMORIJO Taja Kramberger 6 Memorija je vozlišče različnih spominov in spremlja vsak trenutek našegs življenja. Ničesar znanega ni, kar ne bi pripadalo preteklosti in kar ne bi sodilo k družbeni ali individualni memorizaciji. Za nastanek kolektivne memorije je potrebno, da več posameznikov ali posameznic ohrani spomine na iste doživete izkušnje. Vendar pa prehod od individualne memorije h kolektivni vseeno ni povsem enoznačen; potrebna je selekcijska obdelava, ki nekatere spomine obdrži, drugih pa ne. Gerard Noiriel ljudi znotraj skupin, ki opravljajo to funkcijo, imenuje "podjetnike memorije" (Noiriel, 2008). Dejstvoje, daje bilo tudi v zgodovini uradno razmerje do preteklosti dolgo časa spontanistično "memorijsko" in da so - zlasti v obdobju nacionalnih držav v 19. in 20. stoletju, ko je bila nacionalna homogenizacija ideološki imperativ (ponekod paje tako še danes) - številni zgodovinarji bolj podjetniki memorije kakor kritični znanstveniki, zgodovinska dela pa, zaradi manka kritičnih orodij in neproblematiziranega primeža Nationbilčung, pretežno poveličevanje etničnih kolektivnih memorij. K razlikovanju med zgodovino in memorijo, ki vzpostavljata različna razmerja do snovi preteklosti, se bomo še vrnili, saj gre za eno temeljnih dilem današnjih zgodovinopisij v (Srednji) Evropi. Vvečji merije strukturirano okoli skupka vprašanj, ki jih naslavljamo na preteklost, in subtilnosti orodij, ki jih za razumevanje preteklih realnosti uporabljamo. Vsakdanje življenje s svojimi imperativi upravljanja s časom - tako individualnim in udomačenim kakor družbenih ali profesionaliziranim -določa 6 Naslov je uredniški 66 - Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture prve okvire kolektivne memorije, ki jihje mogoče v vsaki družbi relativno hitro prepoznati. Ti okviri na ljudi, ki živijo v skupnosti, delujejo normativno, so njihove mentalne, časovne in prostorske meje; na primer družbeno vsiljen ritem prihoda v šolo ali službo, roki za oddajanje besedil, nalog, izdelkov, projektov, praznovanje obletnic, rojstnih dni - vse to določa časovne okvire kolektivne memorije in kdor jih ne spoštuje, se lahko hitro znajde zunaj prostora družbene sprejemljivosti in konvencij, zunaj okvirov kolektivne memorije. Podobno velja za prostorska razmejevanja. Seveda pa vse družbe nimajo enakih kronoloških in prostorskih determinant in tako tudi ne enakih sankcij za kršitelje. Tako večurno čakanje na avtobus v Indiji, denimo, ne sproža nobenega družbenega nelagodja, medtem ko v evropskemkontekstu lahko človeka že minutna zamuda spravi ob delo. Časovni modus, ki spenja ritem kolektivnih memorij v Indiji, se tako odločilno razlikuje od rigidne temporalnosti birokratskega zahodnega duha, ki na ta način določa in zateguje okvire kolektivnih memorij. Memorijo lahko v tehničnem, operacionalizacijskem smislu opredelimo kot skupek tehnik memoriranja in rememoriranja. Kot taka je bila v antičnem svetu, ki ni poznal množične distribucije knjig in le omejeno kroženje pisnih diskurzov, sestavni del retorike (inventio, dispositio, elocutio. actio, memoria) in oralne diseminacije. Angleški raziskovalki Frances A. Yates in njenemu delu TheArt ofMemory (Yates, 1966; prim. Rossi, 2000)' dolgujemo večji del tega, kar danes vemo o starih praksah artis memoriae 7 od antike (temeljni predstavniki: Simonides, Hippias, Cicero, Kvintilijan), prek srednjega veka (Albert Veliki, Tomaž Akvinski, Raymond Lull, Petrarka), renesanse (Giulio Camillio Delminio, Petrus Ramus, Giordano Bruno) pa do 17. stoletja 7 Glej odlomek tega dela v mojem prevodu v tej številki Bhzhm. 67 (Robert Fludd, Francis Bacon, Descartes, Leibniz), ko je počasi zamrla še zadnja subverzivna (hermetična) veja tradicije umetnosti memorije. Drugi pomemben aspekt memorije poleg oralnih mnemoničnih praks je njena družbena razsežnost. V tem pomenu je kolektivna memorija družbena konstrukcija realnosti, pri čemer meri na to, kar je v življenju skupnosti ostalo od preteklosti oz. na to, kar so skupnosti najrazličnejših velikosti - od družin, strank, društev, pa do razredov, slojev, etnij, držav ali nacij - naredile s svojo preteklostjo. Ne gre za seštevek individualnih memorij, ampak za obsežen rezervoar oz. arhiv spominov, ohranjajenih v kolektivni memoriji v različnih oblikah vednosti, ki si jih pripadniki in pripadnice partikularne skupnosti ali družbe delijo. Vsak od spominov te memorijeje povezan z družbenimi okviri memorije in ne obstaja per se. ampak s podporo drugih spominov. Prevlada oralnega in artis memoziae do izuma tiska Pri starih Grkih se zapisana memorija naslanja na oralno na podoben način kakor se sodobna zgodovina (od 18. stoletja dalje) opira na kolektivno memorijo, natančneje, na kolektivne memorije, pri čemer jo jih modificira in ne uniči. Pri Grkih lahko dejansko opazujemo presenetljivo evolucijo v zgodovini memorije. Množica virov med 8. in 4. stoletjem pr. n. š„ se pravi, med Hesiodom in Aristotelom, nudi odličen material za študij kolektivne memorije, ki gre najprej skozi fazo divinizacije, nato laicizacije in naposled pristane v invenciji mnemotehnike (Vernant, 1965). Klasična antična memorija se običajno povezuje s tremi ohranjenimi larinskimi viri: Kvintilijanovo Institutio oratoria, z anonimnim delom Ad Herennium libri IV in s Ciceronovim besedilom De oratore, v katerem avtor poroča o Simonidu (556-468 pr. n. §.), grškem poetu s Keosa, ki je na 68 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture podlagi odličnega memoriranja zmogel rekonstruirati razvrstitev sostov za mizo in s tem tudi njihovo identiteto na nekem banketu, potem ko se je vdrla streha in jih zmečkala. Njegova memorijska veščina je temeljila na topofiliji, na zmožnosti memorije, da se umešča prostorsko, da se vpisuje v materialni prostor, v kraj (topos, locus, lieu, luogo,plače, Ort). Vsak spominski kraj memorije vsebuje podobo (imago, image, imagine, Bild) na način, ki ga dandanes v precej opreproščeni obliki poznamo iz igre "Memory", kjer si je za uspešno lociranje parov kartic treba zapomniti kraj, tj. koordinate kartice, in pa njeno podobo. Kraj in podoba sta tako že v antiki postala temeljna elementa artis memorativae ; vsi mnemonični sistemi do 17. stoletja in tudi poznejše memorijske strategije - med njimi denimo oglaševalske akcije - temeljijo na tem učinkovitem tandemu. Zaradi te metode so nekateri stari Grki izkazovali osupljivo zmožnost memoriranja - tako naj bi Hippias iz Elide po samo enem poslušanju zmogel obnoviti 50 imen, grški filozof Šarmadas naj bi znal na pamet vse knjige v neki knjižnici, Mitridad, ki je vladal 22 ljudstvom, pa naj bi se naučil vseh 22 jezikov in z vsemi ljudmi komuniciral brez tolmačev. Seveda pa so memorijski sistemi kakega Giulia Camilla (1480-1544), ki je izdelal načrt za univerzalni memorijski teater, neskončno zapletenejši od omenjene kratkočasne igre. Difuzija krščanstva kot dominantne ideologije v zgodnjem srednjem veku je monopolizirala intelektualno polje in sprožila globoko Transformacijo v klasični veščini memorije. Srednjeveške procedure memorije povdarjajo nujnost spominjanja kot temeljnega religioznega postopka. Tako je stara klasična in laična umetnost memorije v srednjem veku postala ne le močno prepojena s krščanstvom, ampak je celo uspela vgraditi verovanje kot osnovni motor religije v spominske procedure. Rekoncipirana memorija ni bila več stvar prepričevalnega postopka in laične retorike, ampak je postala stvar vere in religije. Cerkev se je zavedala izjemnega vpliva memorije pri oblikovanju 69 identitete skupnosti. Poslej je krščansko poučevanje utemeljeno na memoriji in mnemoniki, temeljni kult krščanstva pa je postala komemoracija (Jezusa, Marije, svetnikov, mučenikov itn.). Kristijanizacija memorije in mnemotehnike pa je povzročila razcep v kolektivni memoriji na liturgično memorijo s cikličnim časovnim modusom in na laično memorijo, katere osnovaje bila linearna kronologija. Na podoben dualističen način sta se pouk v eklezijastičnih šolah in od 12. stoletja tudi univerzitetno poučevanje hkrati opirala na oralno memorijo in na zapisana besedila, zaradi česar so se začeli množiti traktati o memoriji, ki so priporočali zdaj eno zdaj drugo didaktično metodo (Le Goff, 1988; prim. Yates, 1966; Carruthers, 1990, 1998). Z iznajdbo tiska se začenja velika agonija v umetnosti memorije in mnemoničnih praks. Veliki klasični memorijski sistemi, več kakor tisoč let osrednje gibalo družbenih identitet in uveljavljanj, so bili s pojavom riskarskega stroja postopoma izrinjeni na obrobje, četudi so se občasno še tiskali priročniki o tem, kako izuriti memorijske strategije. Do 16. in 17. stoletja se je evropski mnemonični sistem nekako saturiral, nove spoznavne zahteve zgodnjega razsvetljenstva v 18. stoletju, denimo Kantove, so v artis mnemonicae - podobno kakor že nekateri humanisti v 15. in 16. stoletju (tako Erazem Roterdamski ali Melanchton) - videle prej oviro za mišljenje kakor mentalno ali spoznavno stimulacijo. Kolektivna memorija in identitetne strategije Že Marcel Mauss in Emile Durkheim sta prikazala, da vsaka družbena skupina zasnuje obširen simbolni sistem, prek katerega zaznava, deli in elaborira svoje namembnosti (Durkheim, 1898 in 1912; Mauss, 1903). Njun kolega Maurice Halbvvachs, pionirski raziskovalec socioloških dimenzij memorije, je dopolnil njune študije in prikazal, kako družbene skupine 70 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture oblikujejo svoje kraje memorije in prek njih kolektivno identiteto (Halbvvachs, 1925,1941 in 2001 [1950]). Ta hkrati pomeni zaznamovanje mej in teritorija, defmiranje razmerij z drugimi, zasnutje podobe prijateljev in sovražnikov, rivalov in zaveznikov, pa tudi načine ohranjanja in prenosa stare memorije na nove generacije, projiciranja kolektivnih upanj, želj in strahov na prihodnost. Identiteta, tako individualna kakor kolektivna, je simbolna konstrukcija, ki se v veliki meri opira na memorijo. Memorija je v tem pomenu eden od izrazov družbene misli, je oblika selekcioniranih spominov v partikularni skupnosti, na podlagi katere se oblikujejo različne oblike družbenih pripadnosti. Tako memorija ni naravna danost, ampak niz med seboj povezanih družbenih reprezentacij, ki jih skupnost oblikuje skozi diskurze in druge govorice in so poslej temelj njene identitete (Fabietti in Matera, 1999; prim. Friškič, 2008). Elaboriranje diskurzaje družbeno občutljiva in identitetno izredno pomembna dejavnost, najsi gre za besedišča manjših skupnosti, profesionalne žargone, slenge gangs, stilizacijo medijskega slovarja, literarno govorico in diferenciacijo ali pa za razdelavo znanstvene terminologije, saj skupnost z delom na metafori in pojmovanjih uveljavlja specifičnost svoje kulturne in intelektualne posebnosti, specifični habitus in moč svojega kulturnega in simbolnega kapitala, kakor bi rekel Pierre Bourdieu (Bourdieu in Wacquant, 2006). Kraji memorije, politika memorije in pozaba V 80. letih 20. stoletja je francoski zgodovinar Pierre Nora obudil staro vednost o locis memoriae in v javnost lansiral obsežen korpus študij s 71 skupnim naslovom Kraji memorije (Nora ed., 1884-1992). 8 To je projekt drugačnega vrednotenja nacionalne zgodovine, ki je zaradi sveže perspektive zrahljal vezi samozadostnega nacionalističnega pojmovanja francoske zgodovine in nacionalno zgodovino na podlagi nove klasifikacije starih materialnih in nematerialnih krajev memorije prefiguriral v objektivacijo različnih političnih režimov, ki so v različnih obdobjih vladali Franciji in ki so si francosko kolektivno memorijo prilaščali na različne načine. Tako je na zanimiv način, ki ga sam opredeljuje kot "zgodovino Francije druge stopnje" (ibid.), predstavil simbolno topografijo Francije (prostorske, časovne, posvečene idr. kraje memorije). Ta ustreza radikalni modifikaciji tradicionalističnih oblik nacionalnega sentimenta in razgalja razmerja, ki jih je Francija - seveda vselej skozi potrebe sedanjosti - v različnih obdobjih vzpostavljala s svojo preteklostjo. Kolektivna memorija je vselej bila pomemben zastavek v boju posamičnih družbenih skupin za oblast; polastiti se memorije kolektiva pomeni vzpostaviti nadzor nad selekcijskimi mehanizmi memorije in regulirati pozabo. Takoje razumljivo, daje bila ena od temeljnih preokupacij različnih družbenih skupin (razredov, slojev, strank, etnij, nacij) in posameznikov, ki so imeli aspiracije po oblasti in ki so skušali dominirati v družbi, dokopati se do vzvodov memorijske politike. Obvladovati kolektivne memorije in elaborirati simbolni dispozitiv, s pomočjo katerega populacija z difuznimi obrisi oblikuje svojo koherenco in identiteto, pomeni imeti nadzor nad družbenimi pričakovanji, željami, zavrnitvami, izključitvami ipd., skratka, ključno vlogo v odločilnih 8 Dejansko je prva prenicljiva in konkretna raziskava krajev memorije seveda Halbwachsova študija z naslovom Legendama topografija evangelijev v Sveti de eii. Študija o kolektivni memoriji (1941), ki na podlagi analize umeščanja krajev v turističnih vodnikih in v drugih virih lepo poka e, kako zelo variira lokalizacija kolektivne memorije glede na različne dru bene skupine. Vsaka od njih si izbere lastne kraje memorije za iste dogodke in te izbire so lahko med seboj zelo oddaljene. Tako Halbvvachs ilustrira, kako se pod navidez homogenim in prav toliko tudi naivnim pojmom "tradicije” ohranjajo različne interpretativne plasti, ki se dejansko med seboj ne ujemajo, zato pa toliko bolje ponazarjajo aspiracije različnih dru benih skupin. 72 -— Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture družbenih zastavkih, Id določajo temeljne družbene konture (prim. Hutton, 1993). Memorija in zgodovina Kakšna pa so razmerja med Mnemozine in Klio? Ze Maurice Halbvvachs (2001 [1950]), ki ima sicer Polymnio (in ne Klio) za zgodovinsko muzo, opozarja na ključno razlikovanje med memorijo in zgodovino. Medtem ko je memorija živo izročilo, dinamičen, spontan in kontinuiran tok skupnosti, ki temelji na podobnostih in ne sega prek meja skupine, ki gaje ustvarila, je zgodovina zavesten odmik od te nenehne kontinuitete in kategorična in epistemična vzpostava cezur, diskontinuitet, je zaznamovanje razlik, nasprotij, odkrivanje interesov in prikaz sprememb v preteklosti v določeni perspektivi. Tako je tudi zgodovinska memorija (v obči rabi zgodovinski spomin) zanj le protislovna fraza, ki za mišljenje nima nobenega pomena. Tudi Pierre Nora postavlja oba koncepta v nasprotje (Nora ed., 1984—1992). Memorijo, vpeto v konkretnost, v geste, podobe in predmete, ki se hrani z zelo lebdečimi spomini, ima za nosilko družbenega življenja skupin, ki je v permanentni evoluciji, ki se multiplicira in je odprta za dialektiko spominov, dolgih latenc in amnezijskih redukcij. Zgodovina pa je zanj analitično, prozaično spoznavno orodje, ki se ne opira na časovno kontinuiteto, literarizacijo ali na evolucije in se ne vzpostavlja prek preprostih predmetnih razmerij. Je intelektualna in laična operacija, ki skozi kritično refleksijo vzpostavlja distance do različnih kolektivnih memorij, te pa postavlja v interakcijo. Kjer kolektivna memorija sakralizira svoje spominsko gradivo, ga mora zgodovina desakralizirati in laicizirati, ga postaviti v red drugih gradiv in razgaliti razmerja med njimi. Veliko težav nastopa v okoljih, kjer ni jasnega razlikovanja med kolektivno memorijo in zgodovino. Pojmovanje kolektivne memorije kot zgodovine se je zlasti uveljavilo v etničnih zgodovinopisjih srednjeevropskega prostora, kjer je vsaj od 73 posttridentinskega koncila močna tendenca k homogenizaciji, kar mentaliteto teh krajev spontano približuje kolektivni memoriji, odvrača pa od močne kritične in diferencirane misli, ki jo zahteva znanstveno zgodovinopisje. Za epistemično posodobitev zgodovinopisja je tako prva pomembna in odgovorna naloga sistematična, kritično-refieksivna analiza poti, po katerih se je skozi 19. in 20. stoletje odvijala nacionalizacija kolektivne memorije, se pravi to, kar so pred več desetletji za nemški prostor med drugimi opravili Reinhart Koselleck ali Jan in Aleida Assmann (gl. Koselleck, 1999 [1979]; Assman in Assmann, 1983; Assmann, 1999). Neposredno prevajanje kolektivne memorije družbene skupine, ki je trenutno na oblasti, v zgodovino je torej nevarno ideološko delovanje, medtem ko je ohranjanje specifičnih kolektivnih memorij nedominirajočih skupin oblika boja zoper pozabo heterogenih identitet, zoper homogenizacijo mišljenja in uniformnost v zgodovini (gl. Jurič Pahor, 2006). Rezultat osvoboditve izpod terorja ene same linearne zgodovine, ki je dejansko vsiljena kolektivna memorija vladajoče ideološke opcije, posrkana v prazno mnemoniko datumov in imen, ne da bi razvijala mišljenje, pomeni vstop v živo in neskončno kompleksno zgodovinsko snov. 9 Pomeni tudi razprtje problematik, predmetov, rristopov in perspektiv, rojstvo novih raziskovalnih predmetov, možnost za študij sinhronih, a divergentnih družbenih idej, imaginary ev in življenjskih ritmov, je sprostitev intelektualnih potencialov za kritično preučevanje zgodovinopisnih režimov. Treba seje, kakor pravi Gerard Noiriel (2008), odpovedati ideji, po kateri naj bi obstajala ena sama Zgodovinska vednost, ki bi razsojala o memoriji, a\ je realnost neskončno bolj zapleten univerzum.. Literatura: 9 Od zgodnjega 19. stoletja dalje ta prisilni in hromeči podatkovni prime , ki ne dopušča risljenja, določa paradigma nacional(istič)nega historizma (nem. Historismus), ki smo jo v .irvenskem zgodovinopisju - pa tudi v drugih disciplinah, saj gre za močno paradigmo - spomano prevzeli po germanofonem modelu. Več o tern gl. v Kramberger, 2007; Rotar, 74- Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture Assmann, A. (1999): Erinnerungsrdume. Formen und Wandlungen des kulturelkn Geddchtnisses. Miinchen: Beck. Assmann, A. in Assmann, Jan (1983): Schriftund Geddchtnis. Archdologie der literarischen Kommunikation I. Miinchen: Fink. Bourdieu, R in Wacquant, L. (2006): Načela za refleksivno družbeno znanost in kriticdo preučevanje simbolnih dominacij (zbrala in uredila Taja Kramberger in Drago B. Rotar), Založba Annales, Zgodovinsko društvo za južno Primorsko in Društvo Tropos, Koper &Ljubljana. Carruthers, M. (1990): The Book of Memory. Cambridge: Cambridge University Press. Carruthers, M. (1998): The Craft of Thought. Cambridge: Cambridge University Press. Durkheim, E. (1898): "Representations individuelles et representations collectives". V.Revue de metaphysique et morale, St. 6, str. 273-302 (dostopno na spletnis trani:http://classiaues.uqac.ca/classiques/Durkheim emile/Socio et philo/c h l representations representations.html: preverjeno oktobra 2009). Durkheim, E. (1912): Lesformes elementaires de la vie religieuse. Le systeme totemigue enAustraiie. Pariz: Alcan. Fabietti, U. in Matera, V (1999): Memorie e identitd. Simboli e strategic del ricordo. RinrMeltemi editore. Friškič. S. (2008): "Zakaj kolektivna memorija ni kolektivni spomin? Uvod v raziskave kolektivne memorije, slovenske prevodne zagate in razlike med deskriptivno in konceptne elaboracijo znanstvenega polja". V: Monitor ISA, 'etn. X, St. 1-2, str. 83-106. 75 Halbvvachs, M. (1925): Les cadres sociaux de la memoire. Pariz: Presses Universitaires de France. Halbvvachs, M. (1941): La Topographie Legendaire des Evangiles en Terre Sainte. Etude de memoire collective. Pariz: Presses Universitaires de France. Halbvvachs, M. (2001 [1950]*): Kolektivni spomin (pravilno Kolektivna memorija, v prevodu Brača Rotarja; cf. po tipkopisu prevoda in ne po izdanem delu, kjer je pertinenca koncepta z uredniško unifikacijo memoire in souvenir v vernakulami spomin uničena). Ljubljana:Studia humanitatis. Hutton, P (1993): History as an Art ofMemory. Vermont: University of Vermont Press & University Press of Nevv England. Jurič Pahor, M. (2006): "Memorija in spomin v času globalizacije", v: Razprave ingradhv.s t. 50-51, str. 160-183. Koselleck, R. (1999 [1979]): Pretekla prihodnost. Prispevki k semantiki zgodovinskih lasov (v prevodu Igorja Krambergerja). Ljubljana: Studia humanitatis. Kramberger, T. (2001): "Maurice Halbvvachs in družbeni okviri kolektivne memorije".V: Kolektivni spomin (pravilno Kolektivna memorija). Ljubljana: Studia humanitatis,str. 211-258. Kramberger, T. (2007): Historiografska divergenca: razsvetljenska in historistilnaparadigmaio odprti in zaprti epistemični strukturi in njunih elaboracijah. Koper: Založba Annales, Znanstveno-raziskovalno središče Univerza na Primorskem in Zgodovinsko društvo za južno Primorsko. Le Goff, J. (1988): Histoire et memoire. Pariz: Gallimard. Mauss, M. (1903): "Mythologie et symbolisme indiens". V: Annee sociologique, St. 6. str. 247-253. Noiriel, G. (2008): "Zgodovina, memorija, državljanski angažma" (v prevodu Taje Kramberger in Draga B. Rotarja). V Monitor ISA, letn. X, St. 1-2, str. 373-377. Nora, P ed. (1984-1992): Les Lieux de memoire (v treh delih oz. v 7 knjigah: I. del: 1984. 76 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture La Republique ; II. del: 1986, La Nation: 1. knjiga: Heritage-Historiographie- Paysages. 2. knjiga: Le Terriotoire-L'Etat-Le Patrimoine, 3. knjiga: La Gloire-Les Mots; III. del: 1992, Les France: 1. knjiga: Conflits et partages, 2. knjiga: Traditions, 3. knjiga: De 1'archive a l'embleme). Pariz: Gallimard. Rossi, P (2000): Logic and the Art ofMemory. Chicago: University of Chicago Press. Rotar, D. (2007): Odbiranje izpreteklosti: okviri, mreie, orientirji, časi kulturnega življenja v dolgem 19. stoletju. Koper: Založba Annales, Znanstveno-raziskovalno središče Univerza na Primorskem in Zgodovinsko društvo za južno Primorsko. Vernant, J.-R (1965): Mythe etpensee chez ies Grecs. Pariz: Maspero. Yates, F. A. (1966): The Art of Memory. Chicago: University of Chicago Press. 77 Paradigma e mitit te malit dhe fantastikja te Koliqi Dr. Rovena VATA Fjalet kyge: Mal, det, gjak, mik, grua, kod zakonor, hije, rrenje, tharm, buke e mbrume, zana, ore, kanun, rrefim, perralle, pasqyre, pus, krua, prrua, dritare, djep, kenge, flamur, tregtar, bajrak, hane, vaj, gjame, kumbull, nuse, kopshti, Usi. E trajtuar si mit, fantastikja karakterizohet nga “mendimi mitik” qe sipas Claude - Levi Strauss, ky mendim perfaqeson “nje pune te imet intelektuale”' 0 , se e vetmja menyre qe njeh letersia si perfaqesim, “eshte rrefim Z” 11 . Si prozator Koliqi tregohet mjeshter i madh i shtjellimit te struktures se tekstit poetik dhe i strategjlse se rrefimit; “perfton forma te pershtatshme te rrefimit dhe te komunikimit artistik te vepres letrare dhe ndikimin estetik te saj ne lexuesin ” 12 . Sipas kodit te zgjedhur, saktesia logjike e ketyre kundervenieve mund te manifestohet ne menyre te pabarabarte dhe te mos ngertheje dailimet ne 10 Claude Levi Strauss, “Mendimi i eger ”, Dukagjini, Peje 1999, f. 120. Lidhja e pasionuar me vendlindjen shpjegohet, para se gjithash, nga nje perspektive historike: Malet, krojet, burimet dhe kenetat nuk jane per te (indigjenin) vetem aspekte te peizazhit te bukur, qe meritojne vemendjen. Secili prej tyre eshte veper e nje paraardhesi nga i ciii rrjedh. Ne peizazhin qe e rrethon, ai lexon historine e veprave dhe gjesteve te qenieve te pavdekshme qe i adhuron; qenie qe, per nje gast te shkurter, mund te paraqiten perseri ne formen njerezore; qenie shumicen e te cilave e ka njohur nga pervoja personale, si baballare, gjyshe, vellezer, nena dhe motra. I gjithe vendi per te eshte si nje dru i vjeter gjenealogjik, dhe gjithnje i gjalle. 0do indigjen e mendon historine e paraardhesit te tij totemik si nje rrefim per veprimet e tij personale, ne burimin e kohes dhe ne vete agimin e jetes, kur bota, e tille sig e njohim sot, ishte ende ne duart e gjithefuqishme, te cilat e formesonin dhe e modelonin. 11 Zherar Zhenet, “Figurat", Rilindja, Prishtine 1985, f. 55. 12 Anton Berisha, “Ernest Koliqi, poet dhe prozator", Toena, Tirane 1997, f. 65. 78 - Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture natyre. Vepra letrare, ku ky mit shfaqet, eshte “para se gjithash veper e ligjerimit ” 13 . Tregimet me te mira te Koliqit qe mbeten mes mitit dhe fantastikes jane tregimet, “Kercimtarja e Dukagjnit”, “Nusja e mrekullueshme”, “Žana e fundme", te cilat pershkohen nga ide, ikona, imazhe te ardhura nga eposi heroik, nga perrallat e baladat, nga legjendat dhe traditat zakonore, si dhe nga idiolekti e sociolekti ambiental autorial. Thene ne stilin e Koliqit, ne tregimet, novelat dhe rrefejzat e tij, “eshte rindertuar jeta shqiptare ne trymen shqiptare ” 14 . Te libri Hija e maleve e Koliqit tregimi qe mbetet mes perralles dhe legjendes eshte Kercimtarja e Dukagjnit. “Zanat e Dukagjnit, per me i qite zanin maleve te tyne, kishin da qi njana prej sosh te merrte fytyren e trupin e Lutes e te shkonte ne Krue ne vend te saj, me sa qi kete, tue e plandose ne nji gjume te rande, e kishin vu me fjete ne banen hyjnore ku ato jetojne. Mandej e kishin gue prap ne shtepi, naten, prane s’ames, kur shoqja e tyne ktheu nga triumfet e Krues. Puc, Zanat bajne shpesh keso lojnashH 5 . Kategorite specifike dhe mitet qe lidhet me zanat, oret mund te sherbejne gjithashtu per te organizuar hapesiren ku ato veprojne, ndaj 13 Po aty, f. 121. 14 Kujtim Rrahmani, “Intertekstualiteti dhe oraliteti”, AIKD, Prishtine 2002, f. 55. Aty ndjehet shqiptaresia e shkruesit, e narratorit, e personazheve, e mendimeve dhe e ndjesive te tyre: madje edhe e te folurit dhe te shikuarit. Ndihet antropologosi shqiptar, si kontekst dhe si tekst. Aty ndodh loja e strukturave te gjalla dhe atyre fiksionale, simbolike. Aty treten ne nje loje te vetrne, modusi oral e mitik dhe modusin historik, etik dhe psikologjik. Me nje fjale, ai ia del qe ta shenjoje letersine e tij si vule tisi. 15 Ernest Koliqi, “Hija e maleve”, Kercimtarja e Dukagjnit, f. 109. Shih: Dhurata Shehri, “Perralla si tregim brenda tregimit", ne “Letersia si e title”, Toena, Tirane f. 227. Te tregimi “Nusja e mrekullueshme’’, dalim ne perfundim se me shume se me nje perralle si tregim brenda tregimit kemi te bejme me nje perralle brenda perralles. 79 verejme nje shtrirje territoriale dhe gjeografike te caktuar, vetem ne male dhe ne bjeshke. “Po Zanat a flejne gjithnji ne shpel len kristalore? Flejne e presin. Rrethue me drite t’ylberte, ne palet e nderparshme te tisavet, mbi lule te shkapaderdhuna an’e kand qi ruejne perhere nji freski agimore, flejne rrjesht e rrjesht, ne mreže te ndriteshme, tue prite diten e zgjimit. Flejne e andrrojne lumit e ardhshme te kombit fone. Edhe dita do te vije qi nji kangatar arbnuer, mbasi te kete bashkue vargjet e shperdame te kanges se mrekullueshme, do t’i kendoje pa prite ne mes te popuiiit te guditun. N'at pas Zanat kane m’u ngjalle me nji fshame ngushullimi, shpella ka me shkelqye mbi maje te maleve si nji agim i ri e prej saj kane me daie tuba-tuba e dora-dora kangataret hyjnore per me zbrite ne fushat e atdheut. Prendvera te patregueshme kane m’e gjelbrue token fone”' 6 . Eliade perqendrohet te dy koncepte themelore: te ai i Kohes dhe i Hapesires, duke vene ne dukje se: “Pernjeriun religjioz as koha as hapesira nuk jane homogjene dhe te perhershme’ v . Qdo rrefim mitik eshte rikthim ne rrefimin e Kohes, te cilen Eliade e quan ab initio. Te rrefyerit mitik i pergjigjet shpalljes se nje sekreti (fshehtesie), sepse personazhet mitike nuk jane qenie njerezore-ata jane perendi ose heronj mitike, nuk jane qenie njerezore-ata jane perendi ose heronj iluministe, prandaj veprimet e tyre permbajne sakramente, te cilat nuk do te mund t’i njihte po te mos i ishin shpallur. Ne rrefimet me subjekte fantastike autori na ofron raporte te reales me jorealen, marrjet dhe dheniet mes tyre. Zhan Pol Sartri: “Letersia ka fuqi te pakushtezuar per te krijuar nje bote fantastike duke u nisur nga disa rregulla”' 9 . 16 E. Koliqi, “Žana e fundme”, Hija e maleve, f. 208. 17 Osman Gashi, “Miti dhe kufijte e ietersise (Miti dhe koha)", ne: “Seminari Nderkombetarper Gjuhen, Letersine dhe Kulturen Shqiptare", Prishtine 2006, f. 127. 18 Zhan-Pol Sartri, “Q’eshte letersia”?, Deas, Tirane 1998, f. 74. Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture Koliqi: “Mos i hap syt e bukur edhe ma teper se i ke hape; qe, me dy fjale po t’a hjeki kureshten. Zanat e Dukagjinit, per me i qite zanin maleve te tyne, kishin da qi njana prej sosh te merrte fytyren e trupin e Lules e te shkonte ne Krue ne vend te saj, me sa qi kete, tue e plandose ne nji gjume te rande, e kishin vu me fjete ne banen hyjore ku ato jetojne. Mandej e kishin gue prap ne shtepi, naten, prane s’ames, kur shogja e tyne ktheu nga triumfet e Krues. Puc, Zanat bajne shpesh keso lojnash f 19 . Asaj qe thuhen me lart per konceptin e kohes dhe te hapesires mitike, deri ne nje mase do t’i shkonte edhe perralles: “Mirepo perralla eshte nje forme, e čila kryesisht rrefen ngjarje me nje domethenie duke konsideruar me te rendesishme ngjarjen se sa personat, te diet e perjetojne’ w . Koliqi, ne trashegimite kulturore te popullit tone sheh te lidhur ngushte te sotmen e popullit shqiptar me te kaluaren e tij, ne besime, ne doke e ne zakone, ne norma juridike, ne mitologji e besime dhe kjo, jo per te qendruar e per te hyjnizuar gjerat prapanike, primitive, po per t'i sherbyer se tashmes e se ardhmes. Te tashmen e te ardhmen, sipas konceptit te tij, nuk mund t’i marrim kurre te shkeputura nga e kaluara, se atje gjithesesi i kane rrenjet, “puna eshte qe gdo gje t’ua pershtasim gjendjeve te reja, t’i drejtojme ato nga e ardhmja’ 2 \ “Kallzohet nder prralla se, naten, prej kenetes s'argjante ndrigue nga rrezet e zbeta te hanes, dalin nji nga nji me endun valle te qeta Zanat e ujit me tisa te shtjelluem per me endun valie mbi brigje te heshtuna. Krejt njashtu prej fundeve t’asaj pasqyre se vjeter dolen edhe m’u rreshtuen te 19 E. Koliqi, “Kercimtarja e Dukagjinit”, Hija e maleve, f. 109. 20 Osman Gashi, “Miti dhe kufijte e letersise (Miti dhe ietersia)", vep. e cit., f. 130. Shih me gjeresisht: Edlira Tonuzi (Macaj), “Pasqyrat e Narcizit, simbolika mitike dhe semiotika e tekstit”, Pavaresia, Durres 2012. 21 M. Tirta, “Viera te etnokultures shqiptare ne krijimtarine e Koliqit”, ne: “Seminari XXI2”, Prishtine 2001, f. 297. 81 muget, pa qite za prej goje, zotni e zoja te kohes qi u fik. Fytyra e ime i gitte fytyrave te tyne’ 22 . Hapesira eshte nje bashkesi e vendeve te quajtura njesoj si personat qe jane pike orientimi ne kuader te grupit. Vendet dhe individet gjithashtu jane te percaktuar me emrat e pervegem, te cilet, ne rrethana te shpeshta dhe te perbashketa per shume shoqeri, mund te zevendesojne njeri -tjetrin. Po te verne re te “Nusja e mrekuilueshme ”, perrallorja behet fantastike sepse krijohet konteksti historik i rrefimit ku kategorite perrallore perkatese funksionojne si pjese te nje realiteti me koordinata reale historike, “ku perrallorja receptohet si gudi, e pazakonshme , e pashpjegueshme” 23 . “Perzierja e fiksionit me realitetin’ 24 , nga Koliqi behet ne menyre te vetedijshme dhe mjaft origjinale nga ai. Fantastikja si model i nje fenomeni si vizion “Me statusin e mitit si narracion” 25 , zhvillon shnderrime te njepasnjeshme te figurave narrative duke funksionuar nje procede letrare e vegante. Krijimtaria popullore i ka perfytyruar kurdohere qeniet mbinjerezore si pjesemarrese ne jeten e perditshme te njeriut, qe bashkeveprojne me njeriun, e ndihmojne ose e pengojne ate. Keshtu vepron Koliqi me figurat e zanave qe perzihen ne jeten e perditshme, martohen me njerez reale, i shitojne ne te shumen e heres ose i gjymtojne. “Jam martue me nji shtojzovalle e per nate bij me te. E i a kalizoi fill e per pe martesen e guditeshme. Por sa mbaroi tregimin, nisi m’u mbrapshtue nder fjale. Ep e merr per me qite zanin: s’a pune e mundun. i ishte marre goja. Qyshe at dite gjuha s’ipunon ma” 26 . 22 E. Koliqi, “Pasqyre e vjeter shkodrane", ne: “Hane gjaku ”, Apollonia, Tirane 1995, f. 163. 23 Kujtim Rrahmani, “Oraliteti dhe intertekstualiteti”, vep. e cit., f. 73. 24 Fazli Gajraku, “Utopia e narracionit”, AIKD, Prishtine 2008, f. 48. 25 Yves Chevrel, “Letersia e krahasuar ”, vep. e cit., f. 36. 26 E. Koliqi, “Nusja e mrekuilueshme”, Hija e maleve , f. 18. 82 --- Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture Personazhi i tregimit “Nusja e mrekullueshme ” 2 - 7 qe ne kete rast nuk ishte nuse per me e gezue, por ishte Žane per me e zanue, e denoj me mungesen e zerit, si per ironi te fatit, ishte pikerisht zeri i saj qe e therriste ne enderr: “Ndalet te nji krue, m bas nji gjysme ore, per m’u flladite nji fije. Shtrihet permbys ne zgrip te kronit, ule buzet e eteshme kah uji e merr me pi, kur, e papritun, nji goje e kuge, e fresket, luizon per mrekuili si drandofilie mbi pasqyre te gurres, e puthe gjate, dashunisht, e zhduket. Kthen ne shtepi mendueshem. Naten, ne gjume, shef n’anderr gurra te kuliueta ku bulzojne goje vashash qi e joshin me kange t’ambla. Hana ka prarue majet e ahave. Bylbylat po kendojne pyjeve. Edhe Oret po iahen krojve. Ti pse flen, o rob i andrrave? Del jashte n’arin e rrezeve. Mblidh per ne lule fushave. Gersheto kunore te bukura. E hidhi mbi pasqyre fujnave” 28 . Duket se ne krijimet e ketij realiteti, te kesaj bote joreale, mitike, Koliqi eshte joshur nga mitologjia e vendit te tij, ku ashtu si ne boten e mitologjise, thyhet dallimi mes reales e ireales, mes te besueshmes e te pabesueshmes, e ku kersheria per te njohur boten, per te kuptuar realitetin, i jepte force fantazise qe te thurte krijesat e saj, qe per njerezit ishin edhe udherrefyese ne udhen e te fshehtave, edhe mistere qe nuk do te zbuloheshin kurre. Per kete dukuri poetike Northrop Fray ne nje studim per mitin shprehet: “Ne boten e mitit nuk kemi pershtatjen ndaj pervojes se njohur. Miti eshte imitim i veprimeve afer ose brenda kufijve te mundshem te deshires ’ 29 . 27 Shih: Laura Smaqi, “Zbulim i vetvetes n’pasqyre tletravet", Maluka, Tirane 2009, f. 15. Tregimi “ Nusja e mrekullueshme” ka ne qender lidhjen e dashurise mes nje djaloshi dhe nje qenieje gjysmehyjnore. Anima eshte arketipi i femerores qe luan nje rol te rendesise shume te vegante ne pavetedijen mashkullore, eshte pjesa jetesore e saj. Ajo terheq drejt jetes plogeshtine e materies qe nuk do te jetoje, perdor plot kurthe, e ben njeriun te besoje gjera te pabesueshme, me qellim qe ai ta jetoje jeten. 28 E. Koliqi, “Nusja e mrekullushme”, Hija e maleve, f. 13-14. 29 Northrop Fray, “Anatomia e Kritikes”, vep. e cit., f. 188. 83 Lidhja e shkrimtarit me mitologjine nuk eshte nje lidhje e sajuar me mund ne rastin e Koliqit, por nje lidhje qe vjen natyrshem, per te cilen nuk eshte e nevojshme te studiosh thellesisht p’eshte miti me teper se g’eshte e nevojshme te degjosh e te kapesh me intuite ate qe s’mbetet thjesht problem i nje kohe, por i te gjitha koherave, ate qe edhe pse shekujt i kane kaluar siper, ende mbetet si pikepyetje ne ndergjegjen e njerezimit. Teresia e veprimtarive dhe e qendrimeve praktike rituale qe lidhen me besimin e njeriut primitiv, ne mundesine per te ndikuar ne forcat e natyres me ndihmen e disa forcave te mbinatyrshme praktikoheshin per te triumfuar e mira mbi te keqen, per ta mundur kete. Menyra karakteristike e berjes magji, me anen e shprehjeve dhe shembujve, me anen e thirrjeve dhe shtirjeve (per shembull, derdhja e ujit per te bere qe te bie shi, etj) “i japin magjise njefare analogjie me estetiken ’ 50 . Struktura narrative organizohet mbi kombinimin formal te sistemit te gjuhes, rezultat i te cilave jane tekstet letrare. Raportet qe keto tekste vendosin me receptuesin (lexuesin) apo me autorin, me kohen apo shoqerine ku keto tekstet ekzistojne, lehtesojne kuptimin e “literaritetit”, domethenies se tyre, “ate qe nje veper e ben letrare™. Studiuesi Zherar Zhenet pohon: “Rrefimi eshte riprezantimi i nje ngjarjeje, ose i nje vargu ngjarjesh, reale a fiktive, me anen e ligjerimit, e ne menyre te vegante, me ligjerimin e shkruar ’ 52 . Tregimtari eshte njeriu qe mund ta lere fitilin e jetes se tij te digjet plotesisht ne flaken e bute te tregimit te tij. Tregimtari eshte personazhi ku njeriu i drejte gjen vetveten 33 . “Te lexosh nje rrefim, do te thote edhe te te kete kapurnje tension, nje angeshti” 34 . 30 Tefik Qaushi, “Fjalori i estetikes”, Ombra GVG, Tirane 2005, f. 234. 31 Zherar Zhenet, “Figura", Rilindja, Prishtine 1985, f. 56-57. 32 Po aty, f. 58. 33 VValter Benjamin, “Ul iminacione”, Korbi, Tirane 1998, f. 408. 34 Umberto Eco, “PerLetersine”, Dituria, Tirane 2007, f. 19. 84 - Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture Gjinia rrefimtare hipertekstuale mund te na edukoje me ndjenjen e lirise dhe te krijimtarise, por nuk eshte gjithgka, tregimet “tashme te shkuara na mesojme edhe te vdesim ’ 35 . Prania aq e madhe e formave te rrefimit popullor: kallezimit, perralles, mitit, mitikes, gojedhenes, e te tjera qe gershetohen poetikisht, perbrenda prozes tregimtare te Koliqit kane funksion te shumefishte ndertimor dhe njekohesisht paraqesin udhen e vetedijesuar te prirjes se ketij shkrimtari ne fushen e letersise popullore, si gjetje dhe mbitheksim i njerit prej burimeve themelore te autorit. Ne mitologjine shqiptare ka ekzistuar perfytyrimi per disa krijesa femerore qe jane quajtur Žana, te cilat origjinen e kane nga hyjnia e natyres se virgjer, Prapa figures se Zanes, me atributet e saj me qenesore, verejme nje hyjni te maleve, te natyres se virgjer, mbrojtese te bimesise dhe te kafsheve te egra, gjahtare hyjnore. Ne besimet popullore Žana paraqitet ne pamjen e nje gruaje te re a te nje vajze me bukuri te perkryer, simbol i bukurise. Zakonisht gjenden ne jetese a ne punet e tyre tri Žana bashke e sečila, prej tyre ka funksione te saj te veganta, por gjenden dhe dy ose dhe nje e vetmuar. Forca e tyre misherohet ne dhine e eger a ne tri dhi te egra, ne sorkadhen, ne pellumbin a ne rosen e eger. Po ua mbyte atributet perkatese, sipas rastit, ato nuk kane me force dhe mund te pelcasin menjehere. E njejta figure mitike haset ne folklorin tone, te cilat njihet si: Ksheta, ose Nusja e Bukur, Cuca e Liqenit, Nusja e Ujit, Žana e Ujit. Ajo rri ne uje e here-here del ne breg e krihet, ngrohet ne diell dhe eshte shume e bukur. Prinderit porosisnin femijet: “Mos u lani ne hurdhat me vorbull nen ujevara se u kap e u mbyt Ksheta ’ 56 . 35 Po aty, f. 20. 36 Mark Tirta, “Mitologjia ndershqiptare”, Mesonjetorja, Tirane 2004, f. 134. 85 Edhe Gersheteza eshte figure ne mitologjine shqiptare. Kjo qenie ne trajte nimfe, vajze me floke te verdhe te gjate, gjithashtu kshete dhe kshetez, mund te shihet anes lumenjve e liqeneve duke krehur floket, me gka dallohet ne radhe te pare. Gersheteza thirret edhe flogke 37 , ose Nuše e ujerave. Ajo mbron lumenjte e iiqenet nga e liga. Ne tregimet e Koliqit gjejme nje bote te lidhur gjenetikisht me mitologjine. E themi kete sepse i perkasin nje bote tjeter apo magjive, por ata kryejne rite qe kane forca hyjnore te Diellit e te Henes, festojne festa qe origjinen e kane nga mitologjia. Northrop Fraj ne teorine e tij te mitit synon te depertoje e te zbuloje kete forme arkaike te kultures njerezore dhe shfrytezimin e saj ne krijimtari. Sipaš tij kemi tri organizime te miteve dhe simboleve arketipore ne letersi: 1. “Mitin e zhvendosur i čili merret me zoter e demone dhe merr formen e dy boteve te kunderta. 2. Tendenčen e realizimit per ta vene theksin ne permbajtje dhe ne prezantim me pare sesa ne formen e tregimit. 3. Tendenčen e pergjithshme qe e kemi quajtur romantike per te sugjeruar monstra te nenkuptuara mitike ne nje bote te shogeruar ngushte me pervojen njerezore’™. Oraliteti ne gjuhe, elementet e prozes gojore. Element ky, qe te ben te mendosh, se tregimet e tij do te tingellonin me bukur te vene ne skene. Prania e formave te shkurtra te prozes gojore: urimet, mallkimet, pershendetjet, shprehjet frazeologjike, shprehjet e gjuhes se perditshme jane te shpeshta ne tekst. Me kete sy eshte pare edhe nga kritika, per shkak te ketij oraliteti mjaft te pranishem ne krijimtarine e Koliqit. Prania e elementit fantastik dhe fantazmagorik. 37 Robert Elsie, “A Dictionary of Albanian Reiigion, Mythoiogy, and Folk Culture”, London: Hurst&Co 2001, f. 63. 38 Northrop Fray, “Anatomia e Kritikes", Rilindja, Prishtine 1990, f. 192. 86 - Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture Eshte Elementi, i čili perfshin endrrat, fantazite, prirjet ndaj alegorise e shume te tjera. Realiteti dhe fantazia jane gershetuar mjaft mire, sa te mund t’i konsiderojme si dy faqe te se njejtes medalje ose si substanca te te njejtit produkt, fryti i te cilave eshte vete teksti i perftuar nga reaksioni i ketyre te dyjave. Paraqitja e shpeshte e oreve, zanave, hijet, te bardhat etj. Perveg mjeteve dhe arsyeve te kesaj menyre te te rrefyerit, eshte me rendesi te dallojme edhe funksionet qe realizohen permes ketyre mjeteve, qe jane: nderfutjet e shpeshta te autorit te cilat i realizon, njekohesisht duke bere te mundur ate, qe Eko e quan “autor model dhe lexuesi model ku prania e ketij te fundit-te brendashkruar ne tekst-i čili orienton leximin , duke e ndihmuar lexuesin real te plotesoje boshlleqet e ligjerimit e te beje te zeshme heshtjet. Ky lexues model eshte nje abstraksion semiotik, domethene nje paradigme edukative, udheheqese, e čila shpeton lexuesin a interpretuesin nga shperberja e nga boshti, i čili krijon urat lidhese mes autorit dhe lexuesit ’ 39 . Permendjet e shpeshta, qe shkrimtari ben per ate gka lexuesi eshte e mundshme, qe te jete duke menduar gjate kohes kur ai po rrefen. E ben lexuesin te ndjehet bashkautor, qe shpeshhere permendet pavend per shume autore te tjere. Frazat e ngjashme me ato te perralles bejne, qe teksti te marre ngjyrime te tjera artistike dhe te jete me afer tradites se meparshme te te shkruarit ne prozen e letersise shqipe, me afer menyres tradicionale te te rrefyerit. Mund te themi, se Koliqi perdor historikun e menyres se te rrefyerit duke u orientuar drejt asaj, tipar ky qe Todorov e quan me nje term shume me te sakte: “Marredhenie dialoguese me historine dhe bashkekohesine /efrare” 40 . 39 Umberto Eco, “Struktura e papranishme”, Dukagjini, Peje 1996, f. 49. 40 Todorov Tzveton, “Poetika e prozes’’, Libri-Panteon, Tirane 2004, f. 87. 87 E quan keshtu, sepse kjo menyre e te rrefyerit ben qe ne te na krijohet “pershtypja” ose “ iluzioni ” sikur po e degjojme edhe po e shohim ngjarjen e rrefyer dhe jo sikur po e lexojme. Ne kete menyre, na duket e drejte teza se keto tekste do te tingellonin me mire duke i degjuar ne skene, se sa duke i lexuar, per arsye te narracionit me te cilin ai i ka ndertuar tregimet e tij. Ky rezultat, mendojme ne, vjen si pasoje e oralitetit, qe ndjehet se tepermi ne tregimet e Koliqit, duke u konsideruar edhe oraliteti si njeri prej mjeteve potenciale teknike te shprehjes. Nder shume popullsi primitive, ne mbare boten, emri i nje njeriu eshte pjese e vetes. Mendohet se ashtu sikunder mund te lidhet magjia per ta demtuar dike duke marre disa fije flokesh ose čopa te thonjve te tij, po ashtu mund t’i behet edhe nje e keqe duke perdorur emrin e tij. Oret, figura ne mitologjine e Shqiperise Veriore, kryesisht ne Veri te lumit Drin. Oret e maleve kane qene nje Hoj zanash qe thirreshin me emra perkedheles si “Oofshin te Bardha”, “Ato te mirat”, “Ato te lumturat”, pa ua permendur emrin. Prandaj emri eshte digka qe duhet te ruhet me kujdes. Keshtu shpjegohet emri tabu nga autoritetet ne kete fushe. Oret, emrat e vertete te te cilave jane tabu dhe mund te shfaqen ne trajta te ndryshme, per shembull si kuaj ose si gjarperinj, etj. Ato mund te jetojne edhe ne strehet e gatise se shtepise te atij qe kane ne ngarkim. Kur pulat kakarisin e bejne potere naten ne oborrin e shtepise, per to thuhet se kane pare oren. Ka qene zakon qe te zotet e shtepise te kolliteshin kur kalonin neper oborr, me qellim qe oret ta merrnin vesh se ai ndodhet aty. “Tabuja ”, 41 “eshte digka e zakonshme ne Ballkan” n . £do tabu duhej te ishte nje ndalese ku shoqeria gjente nje interes te caktuar. 41 Sigmund Freud, “Totem dhe tabu ”, vep. e cit., f. 30. Fjala tabu, qe do te thote “ ndatim ”, eshte sipas pohimeve te studiuesve me origjine polineziane. 42 Edith Durham, “Brenga e Baltkanit dhe vepra te tjera per Shgiperine dhe shgiptaret", Naum Veqilharxhi, Tirane 1998, f. 517. 88 -- Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture Kjo figure popullore femer eshte e barasvlershme me fatet e Shqiperise Jugore. Baroni Franc Nopga e lidh kete term me Oreadat, nimfat e maleve, te lashtesise greke. Qdo njeri ka oren e vet mbrojtese. Kete gje e verejme edhe tek tregimi i Koliqit kur shprehet se: “Sikurse do t’a keni ndergjue sa here e here, vendi i yne motit ishte and kand i populluem me Žana kangatare. Q’do kreshte e kalter, g’do she gurgutlues, g’do zabel i iutzuem kishte Zanen e vet. Ishin projset e Shqipnis. Ato rrijshin gati me largue mjerimet e te zezat qi merreshin me i u afrue popullit sbgiptar. Nder mengjese te gada endeshin valle maleve e fushave per me ndjelle te mira mbi komb qi asohere, per hirin e tyne, ishte fatlum ” 43 . Edhe kuajt, pulat, pellumbat, dhite e shkembit, burimet dhe thesaret mund te kene oret e tyre mbrojtese. Kur lind femija, oret mblidhen naten rreth nje zjarri te madh dhe vendosin gfare vetish fi japin. Ky kuvend i rreth 300 oreve drejtohet nga nje ore jashtezakonisht e bukur, e čila qendron para tyre ne nje shkemb te larte. Syte e saj jane si xhevahire plot shkelqim dhe shprehja e fytyres i ndryshon sipas shkailes se fatit qe do t’i blatohet femijes. Nese ndaj personit ora leshon ndonje piskame, fijet e fatit te tij do te priten, ai do te jete oreprere. Oret e njerezve trima jane te bardha, fatbardha, qe i ndihin e i mesojne mjeshterine si te sherojne te tjeret, kurse ato te frikacakeve jane te zeza, fatzeza. Kur nje person ben mekat ose kryen ndonje veprim te lig, ora e tij kthehet e zeze. Ka edhe ore te verdha. Mirepo, ndryshe nga zanat ndrikulla, oret jane vdektare dhe vdekja e tyre mund te sjelle vdekjen e atyre qe kane ne ngarkim. Ne mitologjine shqiptare ka ekzistuar perfytyrimi per disa krijesa femerore qe jane quajtur zana. Aty ku eshte ruajtur kulti i zanes, njerezit nuk e žene ne goje emrin e saj duke e guajtur tabu nje gje te tille. Keshtu, per ta 43 E. Koliqi, “Zana e fundme”, Hija e maleve, f. 203. 89 emertuar e per ta permendur ata perdorin eufemizma si: Shtojzovallet, Te Lumet, Fatmirat, Te Bardhat, etj. Ato nuk mund te shihen prej kujtdo dhe ndonjehere godasin njerezit ne menyre misterioze. Sipaš ketij perfytyrimi, keto qenie mitike i gjejme te pershkruara edhe ne vepren e Koliqit me emrin shtojzovalle. “Jam martue me nji shtojzovalle e per nate bij me te. E i a kallzoi fill e perpe martesen e guditshme’ M . Shtojzovallet zakonisht jane te padukshme dhe mund te shihen nga qeniet njerezore vetem kur ato hapin perden e padukshme para syve te tyre. Ato jane krijesa te vogla, meshkuj e femra dhe kane bukuri te jashtezakonshme. “Persilishin te padukshme burrat ne lufte e u rrijshin ngjat nder te mesyme per me u dhane zemer. Ne ditet e ngadhnjimit ishin perbrl poetvet qi kendojshin hymnat e lavdis. Por fatet nderruen e erdhen mote te thershme per Shgipnin e mjere ” 45 . Ka raste kur ndermjet krijesave njerezore dhe shtojzovalleve behen martesa, por vajza shtojzovalle mund te kapet e te mbahet nga burri vetem ne qofte se ky i jep asaj rrobat e veta per t’i veshur. Shtojzavallet duan kenge e valle, rrine zakonisht ne bjeshke dhe ne pyjet e dendura dhe quhen edhe shtozote. Fjala shtojzovallja, qe vjen nga shtoj, zot dhe valle, dmth. 'Zoti ua shtofte vallen e qe haset ndryshe shtojzorreshtat, ‘Zoti ua shtofte rreshtat’, eshte pa dyshim nje eufemizem per ndonje fjale tabu me te hershme, ndoshta per zana, me te cilat duket se shtojzovallet kane shume gjera te perbashketa. Keto krijesa te bukura me fuqi te mbinatyrshme jetojne ne pyje te dendura e ne kullota bjeshkesh, ku e kalojne kohen me kenge e me valle. 44 E. Koliqi, “Nusja e mrekullueshme”, Hija e mateve, f. 18. 45 E. Koliqi, “Zana e fundme”, Hija e maleve, f. 203. 90 - Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture Ato jane ne gjendje te qendrojne pezull ne ajer dhe, naten, tjerrin fillin e jetes se njeriut. Shtojzavallet jane krijesa te bukura me fuqi te mbinatyrshme jetojne ne pyje te dendura e ne kullota bjeshkesh, ku e kalojne kohen me kenge e me valle. Ato jane ne gjendje te qendrojne pezull ne ajer dhe naten tjerrin fillin e jetes se njeriut. Eufemizmat qe perdoren ne gjuhet popullore paraqesin nje interes te vegante, “ato jane si te thuash ura qe te shpie nga gjuha ne folklor”* 6 . Veganerisht te pasura me eufemizma jane gjuhet e Ballkanit. Ato jane pjese e se folurit figurativ. Eufemizmat nenkupton qe nje frymor, nje send, nje koncept, nje figure e besimit popullor, ne disa rrethana evitohet te mos quhet me emrin qe ka dhe ky emer zevendesohet me nje emer tjeter, i čili te thuash se vjen nga arsyet e nje veprimi te tille eshte frika. “Eufemizmat jane pjelle e frikes dhe e perpjekjes qe ben njeriu primitiv per te larguar rreziget qe ai ne bestytnite e tij mendon se i kercenohen" 47 . Aty ku eshte ruajtur kulti i zanes, njerezit nuk e žene ne goje emrin e saj duke e quajtur mekat nje gje te tille. Keshtu, per ta emertuar e per ta permendur ata perdorin eufemizma si: Shtojzovallet: (Shtoji zot vallet), Shtojzorreshtat (Shtoji zot rrathet e tyre), Te Lumet, Fatmirat, Te Bardhat, Te Mirat, Nuset e Malit. Kjo ka te beje me mendesine sipas se ciles emri i hyjnise nuk duhet te permendet rast e pa rast, se eshte mekat i rende 48 . Per oret perdoret zakonisht shprehja: “Zoti ju shtofte vargun”, kurse fjala shtojzovallet, qe vjen nga shoj, zot dhe valle, dmth “Zoti ua shtofte rreshtat”. Oret i quajne shtoizorrjeshtat, shtoizorreshtat, ngjisje fjale krejt analoge me shtoizavalle 46 Eqrem Qabej, “Disa eufemizma te shqipes”, ne “Studime gjuhesore N”, vep. e cit., f. 17. 47 Po aty, f. 24. 48 Mark Hrta, “Mitologjia ndershgipare”, Mesonjetorja, Tirane 2004, f. 115. 91 Nje tjeter eufemizem eshte emri i shtoizavalleve, shtozovalleve, i čili vjen nga urimi shtoi Zot vallet , eshte pra nje fjale e dale nga nje fjali e tere. Ne tregimin e Koliqit “Kur oret lajmojne’ m , Ora trajtohet si nje figure mbinjerezore dhe quhet Ore Mali. “Gjetoja, tue thithe cingaren qi i dha frati, kallzoi: zotni, kena ardhe tu ti m’u rrefye, pse njani nder ne te dy do te desin mbrenda ketyne shtate ditve. Frati ngriti fytyren kah ai ne shej pyetjeje tue e shqyrtue me kureshte. Na e kane dhane lajmin Oret e Maiit. Frati tundi kryet e spjegoi: Kjo quhet bestytni qi don me thane besim i rrejshem. Mos u jepni randesi ketyne sendeve, pse jane te tana te kote’™. Sipaš Freudit: “Totemi zakonisht eshte nje kafshe, e pademshme, ose e rrezikshme dhe e frikshme, rrallehere nje bime ose nje force e natyres (shiu, uje). Totemi shprehet ai, eshte engjell mbrojtes dhe ndihmese e anetareve. Anetaret e totemit kane detyren e shenjte qe te mos e vrasin totemin e tyre dhe te mos ushqehen me mishin e tij’™. “Lulash Prelen e kishte vra patroila e gjendarmve, tue qite kot perpjete sepse i u ishin ba vesvese do hije ne mal. Pushket e para e kishin rrezue dekun per toke; e gjendarmet, yue mos ndegjue as zhurme as za, ishin largue andej, pa u shkue kurrkund ne mend per vrase te bame. Por kur Oret iajmerojne ’ 52 . 49 Laura Smaqi, “Zbulim i vetvetes n’pasqyre tletravet", vep. e cit., f. 28. Nje tejter pamje e qenies mitologjike zbulohet ne tregimin: “Kur oret iajmojne". Ashtu si zanat, oret jane figura tipike te mitologjise shqiptare e luajne rol te rendesishem ne besimin popullor. Jo rralle zanat dhe oret marrin emrat e njera-tjetres, megjithese kane aspekte krejt te veganta qe i dallojne mes tyre. Mjedisi qe pershkohet eshte krejt i ndryshem nga ai i dy tregimeve te para. Nuk ka grupe njerezish qe levizin piot gjalleri, qe bejne nje jete kolektive, por nje shpelle mali dhe dy njerez te ngujuar ne te. Shpella ka nje kuptim sa te drejtperdrejte, edhe simbolik. Konfiiktet me Oeverine i kane detyruar dy burrat te bejne nje zgjidhje te detyruar, sig eshte jeta ne shpelle, por shpella bart dhe nje sere kuptimesh simbolike, si vend i ndermjetem mes qiellit dhe tokes. 60 E. Koliqi, “Kur oret Iajmerojne”, Hija e maleve, f. 141. 51 Sigmund Freud, “Totem dhe tabu’’, Dituria, Tirane 2003, f. 10. 52 E. Koliqi, “Kur oret iajmerojne”, Hija e maieve, f. 143. 92 - Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture Edhe Zanat, edhe oret kane me shume tipare njerezore se mbinatyrore, sepse jane te mveshura me ndjesi e perjetime sikurse njerezit. Ne momente te caktuara dine te gezohen, te zemerohen, te pikellohen, te qajne, te luajne, te kendojne, por edhe te hakmerren sikurse njerezit. “Žana zbriti tu krojet e kullueta me pi ujin qi sa here kishte pasqyrue fytyren e saj, dikur te gezueshme. Ne logun ma te gjelber, ku bari kishte bijte ma i bute, valtzoi vetem per heren e fundit, shpirtin pezutl ne malt te shoqeve qi perpara kercejshin me te; pushoi tue heshte nen hijet e ambia ku kishte zhegite me motra. U ul me hov notarak gjymtyret e bardha. Shetiti neper vetmit e erandeshme te rudinave ku lulet glshin vetem per te. Keshtu gjith dita i kaloi tue u perkunde ne kujtime. Hana, kur duel nga nji vetull mali per me prarue bjeshket e hapta, e gjet te shtrime mbi nji shtroje fershme bathrash, me zemerte fryte prej idhnimit ’ 53 . Mes tyre nder me kryesoret eshte besimi ne zana dhe ne ore. Akti i “te besuarit”, eshte shprehje e nje qendrimi pranues dhe miratues i nje permbajtjeje me kuptim te caktuar, shoqeruar me nje ndjenje bindjeje intime. Rrefimet dhe rrefenjat e Koliqi bashke me rolin qe u japin zanave dhe oreve, si figura qendrore te besimit popullor shqiptar, lidhen gjithashtu ne menyren e ndertimit me nje tjeter perberes te kultures shpirterore popullore, si? eshte perralla. Njeheresh vjen para lexuesit “Ajo ne te cilen populli beson"- zana, dhe shprehja konkrete e realizimit artistik te ketij besimi- perralla popullore 54 . Figurat mitologjike ruajne nje rol disaplanesh: 1. Arrijne te lidhin te sotmen me nje kohe te papercaktuar, teper te larget. 2. Deshmojne ne menyre te pakundershtueshme ekzistencen e nje tradite, e čila i ka transmetuar permes brezash. 53 E. Koliqi, “Zana e fundme", Hija e ma/eve, f. 204-205. 54 Dhurata Shehri, “Perralla sl tregim brenda tregimif, ne: “Letersia si e tille", Toena, Tirane 1996, f. 225. 93 “Duhet m’e zbulue varg per varg tue e nxjerre nga kujtimet e pleqve, nga gjykimet e urta te burrave, nga buzet e njoma te vashave qi dashurina mbushe me te fshame t’ambia, nga goja uruese e grave shqiptare, nga ktithmat e hovshme te djelmoshave” 55 . Si figura folklorike autentike shqiptare, duke qene nje Hoj kuintesence e qenies shqiptare, zanat ndihmojne autorin ne rrugen e tij per percaktimin e tipareve tona etnike. Besimi ne ekzistencen e qenieve mitologjike eshte nje prej elementeve te mendesise shqiptare, e konceptuar si shprehje e lidhjes me rrenjet. “Sikurse do t’a keni ndergjue sa here e here, vendi i yne motit ishte an’ e kand i populluem me Žana kangatare ’ 56 . Karakteri specifik i tipareve te zanes se mitologjise shqiptare eshte vene ne dukje prej studiuesve 57 . “Kombi shqiptar, qi rropatej t'u baje bali kobeve qi po shprazeshin mbi te, kishte nji bukuri tragjike. Oendresa e disprueme e kreshnikeve te fundem u dha Zanave lande me kendue ndonji kange e cilla delte, po, e perzieme me vaje , por ishte me gjith kete ngushullim pershpirtnat e tyne” 5& . 55 E. Koliqi, “Žana e fundme”, Hija e maleve, f. 207. 56 E. Koliqi, “Žana e fundme”, Hija e maleve, f. 203. 57 Tirta, Mark, “Mitologjia nder shqiptare", Akademia e Shkencave e Shqiperise, Instituti i Kultures Popullore, Tirane 2004, f. 112- 113. “Prapa figures se zanes, me atributet e saj qenesore, verejme nje hyjni te maleve, te natyres se virgjer, mbrojtese te bimesise dhe te kafsheve te egra, gjahtare hyjnore. Eshte luftetare me forca e mjete te mbinatyrshme ne ndihme te kreshnikeve. Žana, si figure qendrore e besimeve popullore, ze nje vend te vegante ne eposin legjendar mesjetar te shqiptareve, madje merrte pjese gjallerisht ne veprimet e heronjeve te ketij eposi. Vend qendror ze edhe ne disa balada mesjetare, ne legjenda mitike: ate e ndeshim dendur ne gjini te ndryshme te krijimeve folklorike. Dallohen per trimeri e aftesi luftarake hyjnore. “Me sa duket ne kete kendveshtrim kane ngjashmeri me Amazonat e lashtesise ne Azine e Vogel”. 68 E. Koliqi, “Žana e fundme”, Hija e maleve, f. 203. 94 - Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture Qabej e ka percaktuar si figure ne te cilen gershetohen disa cilesi te Artemides greke e te Dianes romake e ne te njejten kohe perjashtohen cilesi te tjera 59 . Ne dallim prej tyre, tipari thelbesor i zanes shqiptare eshte natyra e saj heroike dhe lidhja me luften. Ashtu sip i frymezon heronjte ne lufte, ashtu dhe i qan kur ata vriten dhe kenga e saj eshte njekohesisht vaj e kushtrim. Ja si e pershkruan ate Koliqi: “Por n’ato naltesina te pastra, qilloi nji bari, sternip i nji luftari te Skanderbeut, q’ish zhgute prej fushes me gjallue ne vobsin e tire te maleve. Ai e ndieu per se largu kangen e thekshme dhe u avit per m’e shijue ma mire. I meshefun mbas nji ahi, ndergjoi gjith naten edhe e nxuni fillim e mbarim. Thone se n’at kange ndegjohej zhurme djepash te perkundun e za nanash qi u ndjellin gjumin fatosave fardhshem; gurgullimi i kronit qi ep me pi uje ne vogli dhe jehona e malit te lindjes’ w . Studiuesit jane te nje mendjeje kur pohojne se zana eshte nje hyjni epike vendase e trojeve ilire, por qe mori emer romak (ashtu sig moren dhe shume hyjni te tjera) dhe perfshin ne vetvete elemente pararomake-ilire dhe elemente greke e romake. “1- Zana e eger qe denon prishesit e rregullave ne territorin e zoteruar prej saj; 2- Zana me natyre amazone, por me nje force ne renie e qe mundet nga kreshniket, 3- Zana ndihmese vellazerore e heronjve, e vene teresisht ne sherbim te heroizmit’ 61 . Ne besimin popullor te Shqiperise se Veriut Zana u perngjan Oreve 62 . “Kujdesi me i madh i malesoreve eshte qe te mos i trazojne Zanat kur ndodhen duke u tare a duke ngrene ne ndonje gurre mali. Prandaj shtegtari, para se te kaloje ne keto vende duhet te kollitet, keshtu qe Zana qe lahet e 59 Eqrem Qabej, “Diana dhe Zana”, ne: “Studime Gjuhesore Y\ Rilindja, Prishtine 1988, f. 150-156. 60 E. Koliqi, “Zana e fundme”, Hija e maleve, f. 205-206, 61 Mark Tirta, “Shtresime mitologjike”, QFSH, nr. 3, Tirane 1988, f. 200. 62 Eqrem Qabej, “Shgiptaret midis Perendimit dhe Lindjes”, MQM, Tirane 1994, f. 34. 95 ha buke te kete kohe te largohef’. Nuk gjen malesor te mogem qe duke shkuar afer nje gurre, te mos kollitet. Me kete besim lidhet shprehja: “Mos ke shkele kun ne treveze Zanash”? 63 . “Kur Zanat pane ujin e kulluet te urrave perzie me gjak fatosave, rudinat e blera shkretue nga thembra e Aziatikut, tempujt e ndriteshem shendrrue ne burgje kualsh, vashat arbnore robnesha ne shatorret e te huejit, u shkrehen ne nji vaje qi s;donte me pase mbarim’ w . Ashtu si Zanat, Oret jane figura tipike te mitologjise shqiptare e luajne rol te rendesishem ne besimin popullor. Jo rralle zanat dhe oret marrin emrat e njera-tjetres, megjithese kane aspekte krejt te veganta qe i dallojne mes tyre: Ndryshimi themelor sipas burimeve me te shumta e me te besueshme eshte ne funksionin e Zanes si mbrojtese e natyres se virgjer: male, pyje, burime, egersira te malit, ndersa Ora eshte mbrojtese e njeriut, familjes, fisit, fshatit, te territoreve te bashkesise fshatare rrethanore, por edhe ne permasa krahinore 65 . Bota artistike e Koliqit eshte nje bote, qe i ngjan sa realitetit aq dhe fantastikes. Keshtu do te shprehej Todorovi ne lidhje me raportin, qe krijojne tekstet fantastike me lexuesin e tyre. Sipas William Bascom: “Perrallat jane narracione te prozes, te citat konsiderohen fiksion. Ato nuk pranohen si dogme apo si histori edhe pse rrefehen vetem per zbavitje, kane edhe funksione te tjera te rendesishme. Ndodhia mund te vendoset ne gdo kohe dhe hapesire ’ 56 . Kurse sipas studiuesit Ardian Marashi per personazhin e tregimit “Nusja e mrekullueshme” shprehet se zana, pa dyshim, eshte simboli me i goditur i Nenes Edipiane: dashuria per Zanen ia shitoi gojen Lekes, sikunder 63 Eqrem Qabej, “Studime gjuhesore IV", Rilindja, Prishtine 1977, f. 213. 64 E. Koliqi, “Zana e fundme”, Hija e maieve, f. 203. 65 Mark Tirta, “Mitologjia ndershqiptare", Mesonjetorja, Tirane 2004, f. 181. 66 Mustafa Myzafere, “Perralia dhe Miti”, ne: “Seminari Nderkombetar per Gjuhen, Letersine dhe Kulturen Shgiptare", Prishtine 2006, f. 335. 96 -- Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture dashuria per Jokasten ia shitoi syte Edipit, e sikunder dashuria per Shqiperine ia beri mahi Koliqit duke ia shtange penen ne perlavderimin e “virtyteve te races ’ 67 . Ne disa pike, rrefimi koliqian ka shenjat e rrefimit te prozes sone gojore, sidomos te perralles 68 . Misteri i pazakonte koiiqian si artthenie, ne nje fare menyre, e gjen shpjegimin ne sugjerimin e Italo Calvinos, kur thote: “Ne universin e pafund te letersise hapen gjithnje rruge te reja per t'u zbuluar, shume te reja ose shume te vjetra, stile dhe forma ge mund te ndryshojne imazhin tone te botes’ m . Bota e perralles eshte unike e perbere nga kjo bote dhe ajo bote (bota tjeter). Kalimi prej njeres ne tjetren behet pa veshtiresi, sepse “personazhet migrojne’ 70 . Procesi i analizimit te njeriut shqiptar nis me njohjen dhe pershkrimin e perberesve te botes se tij mendore e shpirterore. Ne besimet tona popullore ka plot rrefime mitologjike per henen, diellin, yjet, per dukuri atmosferike te cilat Koliqi i ka trajtuar. Hena 7 \ sherben si simbol dhe motiv i perhapur ne artin popullor shqiptar, ne gure varri e ne tatuazhe dhe eshte aleate. Kur ajo del e madhe me njolla te medha gjaku thuhet ose besohet se do te derdhet gjak. “Kur, qe, mbas nji sheigje ujit te lumit, ne breg fandejshem, u kujtuen se kish dale nje hane e madhe, e verdhe me do danga te kuge. Hana si gjithmone. 67 Ardian Marashi, “Frojdi dhe Zanat", vep. e cit., f. 37. 68 Anton Berisha, “Ernest Koliqi, poet e prozator"ve p. e cit., f. 65. 69 Halo Calvino, “Leksione Amerikane", Dritero, Tirane 2000, f. 49. 70 Umberto Eco, “Si shkruaj", AIDK, Prishtine 2003, f. 34. 71 Po aty, f. 79. 97 Jo, murmuroi ai me nji za si te tretun sif dangat e kuqe...S’asht si bana e zakonshme... Ajo ishte e mendshme edh’ e arsimueme, por plot bestyrni si shumica e gravet. U dridh e u shtrengue Sipaš Propit 72 perralla ka gjithsej 7 personazhe kryesore, te tjeret jane variante, perveg ketyre ekzistojne edhe personazhet lidhese, treguesit, tradhtaret dhe disa personazhe te tjere qe kane funksion dytesor ne perralle, por qe jane te domosdoshem dhe nuk mund te hiqen. Te tregimet e librit “Tregtar flamujsh’ n jeta shkodrane paraqitet me realitetin e vet te ashper, duke zbuluar boten e fshehur te ambicieve te njerezve, shpirtin e gelur po edhe shpirtin e mykur qe perkundet ne erresime te se kaluares. “Nji ndiesi e erret, si nji neveri e paspjegueshme mbante larg Hilush Vilzen nga dugaja e Gašper Tragacit. Kur i dihej domosdo me ra atypari, sjellun kryet, pezull ne frige mos po del tregtari ke dera m’e thirre m . Titulli i tregimit “Bylbylat e Plepishtit” eshte nje metafore zbuluese e dashurise. Koliqi ne kete tregim ngre geshtjen e paragjykimit qe eshte mosnjohje, mandej turbullimen qe sjell kultura e huaj pa e njohur thelle kulturen e vendit. Ne thelb, autori tali nje mentalitet te shartuar per te ngrehur kultin e bukurise, dashurise e mengurise vendese 75 . “Zakonet e vjetra duhen nderue, por vetem ato qi s’na pengojne ne jete e ne perparim. Un s’dij, por me duket se veg nder ne kane qindrue do zakone te marra qi... Zonjushe, po pij me per shendet te nji Shgipnije te pertrime e te lume mbi trunkun e atyne zakoneve fona qi s’pengojne bukurin e nji jete te ndereshme” 76 . 12 Vladimir Proppi, “Morfologjia e perralles”, perktheu nga origjinali Agron Tufa, Shtepia e Librit dhe e Komunikimit & Aleph, Tirane 2004, f. 34. 73 Sabri Hamiti, “Letersia modeme shqiptare", Albas, Tirane 2000, f. 117. 74 E. Koliqi, ‘Tregtar flamujsh”, Tregtar flamujsh, f. 7. 75 Sabri Hamiti, “Letersia modeme shqiptare", Albas, Tirane 2000, f. 118-119. 76 E. Koliqi, “Bylbylat e plepishtit”, Tregtar flamujsh, f. 96. 98 -— Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture Nje raport te llojit te vegante ndermjet malesorit e njeriut te qytetit, apo te Malesise e te Shkodres, Koliqi e ka krijuar ne novelen “Djepi i ant". Malesori Bajram, me tregimin e vet per pasurine e gjetur nen dhe, trondit gjithe qytetin dhe ambiciet e tij. Ai me ne fund trondit edhe shkrimtarin Hilush dhe tregtarin Loro, me te njejten fuqi. Tregimi i Malesorit eshte nje shtytes per zbulimin e botes se brendshme te ndrydhur te personazheve, qe paraqesin shtresat qytetare. Kjo nga shpie te nje karakteristike themelore e novelave te Koliqit, thellimi ne boten psikologjike te personazheve. ‘Karakteristika tjeter eshte mbeshtetja e perhershme ne nje mjedis intim dhe real” 77 . “Ne fund paret qi merr i ka hak, bisedoi Hilushi. S’duhet perzie Bajrami me vjedhsit e zakon shem. Edhe ai ban tregti. Shet andrra. S’kane te paguem andrrimet e bukura, me te cilat u kenaqme mbrame, nesa Bajrami na perkundte ne djepin ari te fantazis se tij’ m . 77 Sabri Ha m iti, “Letersia modeme shqiptare", Albas, Tirane 2000, f. 119. 78 E. Koliqi, “Djepi i arit”, Tregtarflamujsh, f. 214. 99 Ernest koliqi 110 pas Frank Shkreli 110 vjete me pare, me 20 Maj, 1903 lindi ne Shkoder Ernest Koliqi. Une kam pase fatin e mire ta njoh Profesor Koliqin gjate qendrimit tim si refugjat ne Rome, para se te vendosesha ne Shtetet e Bashkuara te Amerikes. E kujtoj si nje njeri te thjeshte dhe teper te afrueshem me gjithkend. Por mbi te gjitha, ai ishte nje gjigant i letersise dhe i kultures shqiptare me merita te konsiderueshme. Perveg meritave te medha ne nivelin kulturor dhe gjuhesor, nje kontribut i rendesishem kombetar i mohuar i Ernest Koliqi, ose per te cilin flitet shume pak ose aspak, eshte hapja e shkollave te para ne gjuhen shqipe ne Kosove, nen drejtimin e tij si minister, kur Kosova u bashkua me Shqiperine gjate luftes -- ndekohe qe shkollat shqipe ishin te ndaluara nga okupatoret serbe. Ai ndihmoi gjithashtu edhe ne sigurimin e bursave per študente shqiptare nga Kosova per trajnimin e tyre ne Itaii dhe Austri. Meritat e Ernest Koliqit, para dhe pas Luftes se Dyte Boterore jane te medha, por fatkeqsisht gjate periudhes se regjimit komunist te diktatorit Enver Hoxha, ndonese edhe sot, Ernest Koliqi vazhdon te gjykohet per aktivitetin e tij te shkurte politik dhe jo te vlersohet per kontributet e tija monumentale ndaj letersise, kultures dhe gjuhes shqipe ne pergjithesi. E verteta eshte se, une nuk e ndjeje veten as te afte dhe as te denje te shkruaj per kete personalitet te madh te gjuhes dhe kultures shqiptare. Por nuk mund durohem pa e kujtuar ate me rastin e ketij 110 vjetori te lindjes se tij, pasi kisha fatin ta njihja ne rinine time, dhe dashte e pa dashte njerez te 100 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture tille te lene pershtypje qe zgjasin tere jeten. Megjithse kur e kam njohur ne fillim te 70-ave, ai ishte ne moshe te shkuar - Ernest Koliqin e mbaje mend dhe e kujtoj si njeri te palodheshem dhe te paperkulshem ndaj sfidave dhe veshtirsive, dhe gjithmone te qeshur. Ishte themelues dhe pronar i revistes se famshme "Shejzat", nje ndermarrje kejo qe ai e vazhdoi se botuari deri ne momentin e fundit te jetes. Revista "Shejzat", ne te vedete, ishte jo vetem nje pasqyrim i talentit te tij, dhe i dashurise per letrat shqipe dhe i atdhedashurise, por njekohsisht ishte edhe simbol i aftesise se tij per te mbledhur rreth vetes bashkpuntore e shkrimtare, te cilet si edhe vet Koliqi, ia donin te miren kombit shqiptar. Ernest Koliqi, duke besuar ne fjalen e ude, "trimi i mire me shoke shume", rreth "Shejzave", mblodhi nje numer te madh shkrimtaresh dhe eksponentash te kultures dhe gjuhes shqipe ne mergim, te cilet per kontributet e tyre nuk kerkonin asnje shperblim, por qe per objektiv kishin, vetem e vetem, perkushtimin e tyre ndaj geshtjes kombetare. Ata ishin, ajka, undyra e shkrimtareve dhe intelektualeve shqiptare ne mergim, te cilet i shkuan pas ketij burri te madh te letrave shqipe. Karl Gurakuqi, njeri prej bashkpuntoreve dhe njohesve me te mire dhe bashkohas i Ernest Koliqit, duke iu referuar bashkpunimit te gjere te intelektualeve te kohes me revisten Shejzat e Koliqit, ka shkruar se, "Nuk ka ngja ndonji here ne shtypin tone, qofte mbrenda ne Shqipni, qofte jashte Atdheut, qe nje reviste te kete pase nji numer kaq te madh bashkpuntoresh." Karl Gurakuqi vazhdoi me vleresimin e tij se, "Kejo don te thote se per Koliqin ushqehet nji nderim i posagem; emeni i Tij me veprat e gmueshme e te shumta ka ba qe sedli e ka pase per nder me e vu nen flamur te Tij dhe bashke me te, me u perpjeke te mbajne gjalle flaken e dashunise se kombit e te gjuhes shqipe." 101 Kete flake dashurie per gjuhen dhe kombin shqiptar, Ernest Koliqi e ka shprehur ne te gjithe veprat e tija, por sidomos ne kryeartikujt e revistes Shejzat, shume prej te cilave kam patur fatin t’i lexoj -- mendime te cilat, megjithese te shkruara me shume se nje gjysem shekulli me pare, mbeten edhe sot aktuale. Ne ato komente, lexuesi dallon qarte ndiesite e tija atdhetare. Ne shkrimet e tija, sipas vet autorit, askush “Nuk gjene ne to asnji rresht qe mos te naitesoje fisnikine e kombit, ose qe te cenoje nderin dhe idealet e gjindes arbnore.” Ne nje koment ne Shejzat e vitit 1971 te titulluar, "Njerezija”, duke folur per demokracine, Profesor Ernest Koliqi shkruan se me mburrje shqiptohet fjala demokraci, nga ata qe ndoshta as nuk dine preardhjen e saj etimologjike, ose nga ata politikane qe, sipas At Gjergj Fishtes, “vene kapele ne krye e lidhin kravate ne fyt.” Demokracia e vertete sipas, Ernest Koliqit, nuk eshte “Peshtjellim ideshe dhe panjerzi sjelljesh”, por ajo ,“Lype harmonizim vullnetesh e qeilimesh nepermjet bisedimesh te lira e te kthiellta. Rrahen gashtjet mire e mire, mandej fiton davane shumica. Nder ne Shqiptaret, perkundrazi, t’ashtuquejtunit demokrate duen te shterngojne (detyrojne) te madh e te vogel me iu nenshtrue -- arsye e pa arsye -- mendimeve e qellimeve te tyne, madje edhe kur ndodhen ne pakice.Secili grup ngujohet ne kulle te ideve te veta. S’ka vend per shoshitje te kthiellta mendimesh. Kush nuk ndodhet i perfshim ne nje gji te grupit, ashte anmik, njeri i urrejtshem qe duhet asgjesue, po qe e mundun, ose me e shnderue me akuza e shpifje shnjerzuese.” Ne nje editorial tjeter, me tituli, “Politika dhe Kultura”, te vitit 1965, duke shkruar per atdhedashurine thote: “Animire, si mundet t'i thote vetes “atdhetar”, ai bir Shqipje, qe per arsye shkalle shoqnore, ja rrjedhimi shtepijak, ja feje ja krahine, e shikon shtrembet dhe e menine bashkegjaksin (bashkombasin) e vet a thue se Shqipnija nuk ashte gerdhe e perbashket, por llogor ku fati na denon me kalue jeten? Pra, vetija e pare e 102 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture nje atdhetari qindron ne dashuni per vellaznit e nje gjaku e te nje gjuhe. Mos e menije ate edhe neqoftse nuk te pelqen.po qe ma i shkolluem ndrigoje, po qe ma i pasun ndihmoje....Tue perbuzun bashkombasin, čili do te jete ai, dhe pa asnji baze themelore, ti mohon mundesine e bashkjeteses kombtare, verteton fjalet e te huejve qe s’na duen, e te cilet trumbetojne se Shqiptaet s’jane te zotet t’i krijojne vetes nji atdhe.” Duke komentuar per kulturen politike te kohes por qe duket sikure pasqyron edhe gjendjen aktuale te politikes shiptare, ai thote se “veprimtaria politike e čila nuk ndrigohet prej kultures nuk ashte gja tjeter vegse nji loje kote, qe argeton ndoshta ata qe e lozin, por pengon ecjen e kombit mbi udhen fatale te historise.” Ne nje koment tjeter ne Shejzat e vitit 1969, Profesor Ernets Koliqi shkruan se, “Shqiptaret, pleq e te rij qofshin, nder levizje turbulluese ideologjike, duhet te perpiqen me sjelle ujin ne mulli te atdheut, tue u frymezue nga mendime e idena shqiptare dhe jo prej atyne te marra nga te huajte te cilet duen te ndreqin punte e veta, e me zi g’presin te gjejne torollake qe ua a ngjesin falas doren.” Dhe nje kryeartikull drejtuar nje te riu letrar, ne nje numer te Shejzave te vitit 1970, Ernest Koliqi keshillon te rinjte se si te gjitha kombet e tjera, edhe kombi shqiptar duhet t’i pershtatet zhvillimeve shoqerore te njerezimit dhe tu bashkohet dialogjeve me perfaqsues qyteterimesh dhe kulturash te ndryshme, por ai thekson rendesine e besnikerise qe duhet patur ndaj traditave dhe kultures shqiptare ne rend te pare, duke thene: “Brigjet e Atdheut tone te adhuruem njomen nga valet e kaltera te Mesdheut, ku lulzuan besimet e qytetnimit qe perfaqsohen ne gjinden arbnore. Ashte vetvrasje perpjekja me tha langjet ushqyese te qytetnimeve mesdhetare ne r rajet e thella te kombesise. Pranverat e reja te shgiptarizmit, prej atyne 103 langjeve do te bijne e do te hapen ne mbrekulli gjethesh e lulesh. Vepra a rti dale nga mendja e zemra e Shqiptarit duhet te depertohen nga fryma, nga ersimi i tokes s’one, e te vrumullisin me fuqine e humus-it te shqiptarizmit, humus ky i grumbulluem ne shpirt e ne gjak te fisit shqiptar gjate mija vjetesh. “ Fjalet, veprat dhe shkrimet e Profesor Ernest Koliqit kane qene dhe jane visare te gmueshme dhe gjithnje aktuale per kombin shqiptar. Duke lexuar shkrimet e tija, te shfaqet para syve pasqyra e paster e patriotizmit dhe atdhedashurise se patundur e tij, por njekohsisht edhe e shqetesimeve te tija te zemres si nje atdhetari, poeti e shkrimtari, qe vdiq ne mergim, i perbuzur dhe larg rrethit te familjes. Le te sherbeje ky pervjetor, qe me ne fund, sipas akademikut dhe ekspertit te letersise shqiptare, kanadezit, Robert Elsie qe , “Kritiket moderne ne Shqiperi, te cilet vet kane mbijetuar Stalinizmin gjysem shekullor, te jene me te kuptueshem, me te arsyeshem dhe me sensitive ndaj kompromiseve, qe shpeshhere shkrimtaret dhe intelektualet jane detyruar te bejne nen urdherat e regjimeve ekstreme. Si figure letrare dhe kulturore, Ernest Koliqi ishte dhe mbetet nje gjigant”, thote Profesor Robert Elsie, ne nje shkrim te tij per Ernest Koligin. 104 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture NE PREHEN TE PAJTIMIT Don Lush GJERGJ Falja e gjakut eshte trimeri kulmore, kerkese, nevoje dhe domosdoshmeri e kohes sone, sepse pa flakjen e kesaj dukurie, kancerit shpirteror shqiptar, nuk ka liri dhe demokraci te mirefillte. Me shume bindje dhe kenaqesi mund te them se pata fatin, rastin, dhuraten dhe hirin e Zotit qe te isha nje nder bashkepunetoret e te palodhshmit, te papritueshmit dhe te pavdekshmit prof. Anton QETTA ne levizjen e madhe te pajtimit te gjaqeve. Ai gjate tere jetes dhe veprimtarise se tij te mehershme ishte “Bleta” qe mblodhi “nektarin” me te mire te popullit shqiptar, me letersine dhe traditen gojore, etnografike dhe folklorike, me grumbullimin dhe sistemimin e thesarit te rendesishem dhe te gmuar popullor per ne dhe per brezat e ardhshme. Keshtu Prof. Anton Qetta kishte zbuluar dy damare te rendesishem te komunikimit me popullin shqiptar, ate te mendjes, arsyes, kultures dhe tradites, si dhe ate te zemres, ndjenjave, perjetimeve. Mu per kete mendoj se ishte nje nder njohesit me te mire te “gjakut tone te shprishur”, si thone Arbereshet, te mendjes dhe zemres arberore. E tere kjo pune, levizje, gjurmim nder populi dhe me populi, si duket ishte parapergatitja ose “uvertura” per kryevepren e tij jetesore, pajtimin e gjaqeve gjate vitit 1990, aq sa me te drejte mund ta quajme, ishte e mbetet “Babai i Pajtimit”. Kudo qe shkonim dhe kalonim, Antoni yne kishte ndonje shok, mik, dashamire, gjithnje me ndonje ngjarje apo perjetim nga e kaluara, me kujtime te fresketa dhe thenie popullore, me menguri dhe butesi shembullore, me tregime tronditese dhe mahnitese, te cilat bashkebiseduesit i detyronin ne vemendje dhe heshtje, ne vrojtime dhe mendime, shpesh edhe ne “dorezime”, deri te shtrirja e dores se pajtimit. _ 105 Ne shoqeri me Bacen Anton, si e thirrnim gati te gjithe me nderim dhe me dashuri, kishim gka te perjetojme, degjojme dhe mesojme, sepse ai e krijonte ambientin e takimit, bisedes, ndejes, kenaqesise se shoqerise dhe shoqerimit ndernjerezor, aq sa gdo here ishim te mahnitur nga arti i tij ne komunikim. Ishte vertet Mjeshter i Popullit dhe per Popullin! Anton Qetta, ndoshta me mire se askush prej nesh, e njihte fare mire dhe per se afermi, ne brendi e thellesi shpirtin e lenduar dhe te roberuar te popullit shqiptar nga vuajtja, skamja, kercenimi dhe roberimi shekullor, shpesh i sterngarkuar edhe nga vetmia, izolimi, kercenimi i gjak - hakmarrjes dhe shume baticave dhe zbaticave tjera, vegmas i ndarjeve dhe Pergarjeve, qe per sundimtaret ishte arma me e lehte e sundimit dhe roberimit tone. Shi per kete ai ishte tejet i motivuar, gjithnje i frymezuar me teper se kurre ne kete nisje fatbardhe dhe te bekuar, do te thosha edhe me teper, providenciale. Thoshte keshtu: “Popu/// shqiptar eshte i mire dhe bujar, por ka ra pre nen ndikimin e se keqes, eshte roberuar nga shumekush dhe shumegka, e ne, bijte dhe bijat e tij, duhet ta “zgjojme" nga kjo kllapi, ta lirojme nga ky roberim dhe kushtezim i tradites se keqe, e čila nuk eshte e jona, mbi te gjitha eshte shume e demshme dhe vdekjeprurese, sepse vellaun e shnderron ne vrastar, mikun ne armik, jeten ne vdekje, dashurine ne urrejtje, Urine ne roberi...”. Se bashku me rinine tone, me boten e kultures dhe te artit, me krijuesit e profileve te ndryshme, me hoxhallare dhe meshtare, me nje fjale me te gjithe, kishte krijuar nje “orkester” unik te pajtimit te gjaqeve, te cilin ai e “dirigjonte” me shume mjeshtri dhe me dashuri. Pranvera e madhe e vitit 1990 me Pajtimin e Gjaqeve, me Shoqaten Humanitare Bamirese te Kosoves “Nena Tereze”, Luften kund Analfabetizmit, qe shprehej me krijimin e sistemit paralel shkollor dhe shendetesor, e kishte vetem nje Protagonist, Popullin Shqiptar, nje Prijes dhe Frymezues dhe Babe, Prof. Anton Qetten, nje qellim dhe percaktim, 106 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture takimin, afrimin dhe bashkimin e mbare popullit rreth nje ideje dhe ideali tejet te larte, gati edhe mitik dhe utopik per ate kohe, ate LIRISE DHE PAMVARESISE. Synimi ishte i qarte, mposhtja dhe sh’ rrenjosja e gjakmarrjes nje here e pergjithmone, si parakusht qenesor per paqe dhe pajtim, per liri dhe demokraci, per nje te tashme dhe ardhmeri me fatbardhe. Ja si e pershkruante Anton Qetta kete levizje: “Ne fillim te shkurtit 1990, disa študente te Pejes me disa mesimdhenes kishin themeluar “Keshiliin e Pajtimit” per ta pajtuar popullin. Tentimi i pare ishte diši i suksesshem, kemi pajtuar nje rast vrasje, ndersa ne pese raste tjera kemi marre “besen” per tre muaj. Fillimi ishte ne fshatin Lumbardh dhe Raushig afer Pejes... Rinia ka punuar shume me jave te tera per t’i zbuluar keto raste, per t’i pergatitur njerezit per paqe. Sipaš mendimit tim jane kater arsye kryesore te pajtimit. Ne rend te pare ishte nje propozim human dhe kishte per qellim kryesor “paqen mes njerezve”. Ne rend te dyte propozimi ishte ne duar te njerezve te vlefshem, te rinise dhe te inteligjences... Populii fill e perqafoi kete propozim... Sduhet harruar edhe momentin historik te ngjarjeve si dhe domosdoshmerine e pajtimit per krijimin e shoqerise pluraiiste dhe demokratike...” (Valentino Salvoldi - Lush Gjergji, Resistenza nonviolenta nella ex-Jugoslavia, EMI, Bologna, 1993, fq. 70-71. Me gjeresisht lexo: Po aty, vep. e cit. fq. 25-80). Ja pershkrimi i Anton Qettes i veshtiresive per pajtimin e gjaqeve: “Ishin dy shkaqe kryesore te pengimit te pajtimit. I pari ishte bindja kokeforte per ruajtjen e tradites sipas Kanunit. Disa njerez ne menyre fanatike shkonin sipas kesaj tradite. Arsyeja tjeter ishte justifikimi i familjeve te citat e zbatonin hakmarrjen, sepse keshtu deshironin te paragiteshin besnike ndaj tradites...” (Giancarlo-Valentino Salvoldi - Lush Gjergji, Kosovo nonviolenza per la riconciliazione, EMI, Bologna, 1999, fq. 52. Me gjeresisht lexo: Po aty, vep. e cit. fq. 37-77). 107 Ja edhe shpjegimi sintetik dhe profetik i Prof. Anton Qettes per pajtimin e gjaqeve: “Ne fill e kemi perjashtuar mundesine e demshperblimit apo te pageses se gjakut: Pajtimi i gjithmbarshem i popullit shgiptar duhet te jete nje veper fisnike, vetem nje gjest i pervujterise dhe shpirtmadhesise se popullit tone... Te tjeret po na vrasin vazhdimisht, a duhet atehere edhe ne te vritemi me njeri-tjetrin?... Jo, duhet te jemi si kurre me pare afer dhe se bashku me njeri-tjetrin, sepse na presin sprova dhe rreziqe te ndryshme edhe me te medhaja...”( Giancarlo-Valentino Salvoldi - Lush Gjergji, Kosovo un popolo che perdona, EMI, Bologna, 1997, fq. 48: Me gjeresisht lexo: Po aty, vep. e cit. fq. 31-105). Falja dhe pajtimi - parakusht jete, paqeje dhe qyteterimi Njeriu dhe njerezimi s’mund te jetojne pa falje dhe pa dashuri. Falja, pajtimi dhe dashuria nuk eshte thjesht veper njerezore, geshtje e arsyes, vullnetit apo percaktimit tone, sepse mendoj se pjesa dermuese e njerezimit e kupton se e keqja nuk mundet me te keqe, por vetvetiu eshte tejet e veshtire, mos te them e pamundshme, pasi qe i tejkalon fuqite tona njerezore. Shi per kete pa besim dhe pa ndihmen e Zotit dhe te rrethit, perkrahjen, pjesemarrjen tone vellazerore nuk mundet e keqja e urrejtes, menise, gjak apo hakmarrjes. Kete e ka vertetuar edhe pervoja jone sidomos gjate vitit 1990, ku kemi gjetur dhe perjetuar se motivet fetare dhe kombetare dukshem lehtesonin pajtimin, faljen, tejkalimin e gdo Hoji veshtiresie, si shtylla te fuqishme veprimi. Pa keto elemente ne bejme “vrasje, hakmarrje apo edhe gjakmarrje” psikologjike, shpirterore, nepermjet indiferentizmit, egoizmit, egocentrizmit, karrierizmit, materializmit, konsumizmit, hedonizmit, moskujdesit per te varfer dhe te mjere si dhe shume dukurive tjera shemtuese, sidomos dukurise se shtimjes, shpifjes, pergojimit, paragjykimeve, perkrahjes dhe solidaritetit per te keqe, qe fatkeqesisht jane gjithnje ne rritje dhe ne zhvillim te hovshem nder ne, edhe pas arritjes se lirise, demokracise dhe shtetesise se Kosoves. NJERIU 108 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture ESHTE NJERI AQ SA KA DASHURI, sa di dhe do te kete mirekuptim, dhembje, meshire per te tjeret, te tale dhe te kerkoje falje, pra, sa jeton me dashuri dhe per dashuri. Kjo nderlidhet ngushte edhe me aspektin fetar, botekuptimor, kombetar, gjithe njerezor. “ Nese ndokush thote: “E dua Hyjin” e kendej e urren vellane e vet qe e sheh, Hyjin qe rtuk e sheh, s’mund ta doje” (1 Gjn 4, 20). Urrejtja eshte djallezore, vdekjeprurese, vrastare, vetevrasje, vellavrasje, ndersa dashuria dhe falja jane hyjnore dhe frytdhenese. Shen Gjoni urrejtjen e krahason edhe me verberi, terr: “Kush e urren vellane e vet, gjendet ne erresire dhe ecen ne erresire. Nuk di kah shkon sepse terri ia ka verbuar syte” (1 Gjn 2,11). Jezusi thote: Tor ju them juve qe me degjoni: Doni armigte tuaj, benu mire atyre qe ju urrejne, bekoni ata qe ju mallkojne, lutuni per ata qe dijekegas ju mundojne... Si deshironi tju bejne juve njerezit, ashtu bejuni edhe ju atyre... Behuni edhe ju te meshirshem sikurse /edhe/Ati juaj eshte i meshirshem. Mos gjykoni dhe nuk do te gjykoheni. Mos denoni dhe nuk do te denoheni! Falni dhe do te gjeni falje!” (Lk 6, 27-28. 31. 36-37). Pse njeriu i sotshem, sidomos ne Shqiptaret, talim pak, veshtire, gati edhe keq, pjeserisht, vetem ne disa rrethana te rrezikimit, te luftave, si ndodhi gjate vitit 1990? Gabimi i pare, me duke mua, eshte ne edukimin e rrebte dhe formal, qe mbeshtetet kryesisht ne urdhera, ndalime, krijon me teper ndjenjen e frustrimit, hurxhit dhe te paaftesise, mbylljes, e čila shpesh shperthen ne agresivitet, sulm, urrejtje dhe ne shkaterrimi, sepse familja dhe shoqeria jone me teper mbeshtet ne ligje, rregullore, tradita, se ne marredhenie ndernjerezore, nderfamiljare, ne pervojen e miresise dhe dashurise se ndersjellet. Ne duhet t’i zbulojme dhe t’i perkrahim anet pozitive te vetja dhe te tjeret, sepse nese rritet e mirja, vetvetiu pakesohet e keqja. Gabimi i dyte eshte garimi i eger per pune, fitim, sukses me gdo kusht, ku njeriu nuk eshte me askush dhe asgje nese nuk punon, nuk fiton, nuk ka 109 sukses ne krahasim me te tjeret, pra, subjekti-njeriu objetivizohet apo behet gjesend. Ne kete “gare” te pameshirshme dikush lodhet, ndalet, galon, s'ka fuqi dhe mbetet i frustruar, ndihet keq, nuk e ka me mbeshtetjen e te tjereve, dhe si i tille potencialisht eshte “kandidat” per urrejtje ndaj vetvetes dhe ndaj te tjereve. Bota, te tjeret jane fajtore per fatin e keq, per mossukses, per deshtime, prandaj jane psikologjikisht dhe shpirterisht te cunguar, te anesuar, te demtuar dhe si te tille ne hali me vetveten dhe me te tjeret. Gabimi i trete eshte feja vetem si njohuri, rregullore, ligj, ne anen thjesht formale, pa pervoje dhe jetesim me Zotin-Dashuri dhe me vellaun njeri. Nga pervoja e fese se Zotit-Dashuri i čili ne vazhdimesi eshte edhe falje, meshire, pajtim, nderrim, permiresim, mesohemi dhe aftesohemi edhe ne deri diku t’i perngjajme atij, jemi te lumtur ne falje ndaj te tjereve. Ne Shqiptaret sot jetojme ose nen ndikimin e individualizmit te tepruar, bajraktarizmit, vetem si te them une, ose te kolektivizmit anonim, mentalitetit turmor dhe grumbullor, si thone dhe veprojne te tjeret, pa pasur mundesi te jemi vetvetja, pa ndonje orientim dhe percaktim jetesor. Ndikimi i te tjereve, i rrethit te ngushte apo te gjere, ende eshte shume i madh, mos te them edhe vendimtar, kryesisht negativ, duke cunguar identitetin dhe personalitetin, orjentimet, bindjet, percaktimet, veprimet dhe jeten personale dhe familjare. Shqiptari rregulloren kryesore te jetes e ka kete parim: Si te tjeret! Kur te tjeret falin, si ndodhi gjate vitit 1990, atehere edhe une ose edhe ne..., ndersa sot, eshte ndryshe. Falja tek ne ende fatkeqesisht trajtohet si dobesi, ndersa hakmarrja dhe gjakmarrja si trimeri, si tradite e shenjte shqiptare, si virtyt i pamohueshem nga rrethi familjar dhe shoqeror traditor, sipas parimit te pakuptimte: gjaku nuk falet as nuk tretet kurre! Ne tekstet shkollore, ne literature, ne krijimtari te ndryshme, si poezia, proza, piktura, skulptura, muzika, filmi, vlera dhe virtyti i faljes, paqes, dashurise, strategjia paqesore dhe jodhunore gandiane, tereziane, rugoviane, bashkimi ne dallime eshte shume pak i pranishme. Trimeria me e larte eshte ta mundim te keqen se pari ne vete, e pastaj edhe te te tjeret, sepse JEMI TE LIRE VETEM NESE 110 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture JEMI TE MIRE! Prandaj, para gdo veprimi, pika e pare eshte kuptimi i gjendjes, si nga aspekti historik, ashtu edhe nga veshtrimi aktual. Pika e dyte eshte ndarja e pervojave tona nepermjet bisedimeve, dialogut dhe komunikimit ndernjerezor dhe ndervellazeror, qe te jemi se bashku si ne te mira, ashtu edhe ne te veshtira. Gjendja konflikuale kerkon se pari harmonizimin e njeriut me vetveten, me ate qe eshte dhe deshiron te jete, dhe vetem pastaj mund te shkojme kah hapi i dyte - marredheniet ndernjerezore, qe te vijme edhe deri te ndjenja e perkatesise se perbashket apo gjitheshqiptare, te shoqeria. Sot hak-marrja apo gjak-marrja duhet te nderrohet edhe ne terminologji, sepse thene keshtu duket se njeriu ka te drejte, bile edhe detyre, ta marre hakun apo edhe gjakun! QDO HAK APO GJAK-MARRJE SOT ESHTE SE PARI VETEVRASJE, PASTAJ VELLAVRASJE DHE SE FUNDI EDHE VRASJA E TJETRIT. Pa vetedije te tille s’mund ta luftojme kete dukuri shemtuesi, kancerin e shoqerise shqiptare ne ditet tona. Duhet gjithnje ta kultivojme KULTUREN E JETES: nderimin, pranimin, perkrahjen dhe mbrojtjen e jetes ne gdo faze, sipas parimit te njohur shqiptar: “ S’ka shtepi pa pleq dhe pa femije”, dhe: “Mjere ajo shtepi qe s’ka pleq dhe femije!”. Pse atehere mos ta duam dhe mbrojme jeten nga gdo rreziku apo kercenimi, edhe nga gjakmarrja? Kush jeton per hakmarrje, nuk jeton fare, sepse jeton vetem per te bere keq, kjo s’eshte e denje per askend, jeton per se gjalli ne varr. Urrejtja eshte DIKTATORI me i keq qe vetvetiu nuk vdes kurre dhe roberon te gjithe. Mu per kete falja eshte parakusht jete, paqeje dhe qyteterimi, si pervoja me e rendesishme dhe vendimtare ne jete, e čila mundeson te dalim prej vetvetes dhe te perqendrohemi ne te tjeret per te jetuar te vellazeruar dhe te bashkuar. S’ka njeri te persosur qe s’ka nevoje per falje, si prej Zotit ashtu edhe prej te afermit, por edhe per te falur. Nga kjo pervoje linde paqja e vertete e čila m mbeshtet ne drejtesi, te verteten dhe mbi te gjitha ne dashuri. Kjo e begaton kulturen e jetes me qyteterimin e dashurise. Dhe se fundi disa parime te shendosha, do te thosha edhe te shenjta, per pajtimin e gjaqeve: • Pajtimin e gjaqeve nuk e kerkonim kurre ne emer te vrastarit dhe kriminelit, por ne emer te te pafajshemve, mbi te gjitha ne emer te Zotit dhe te Popullit shqiptar, te femijeve dhe te rinise, per te tashmen dhe per ardhmerine tone. • E keqja kurre nuk e mund te keqen, por vetem e mirja, falja dhe pajtimi nuk lejojne qe “zinxhiri” i tradites t’na ngulfate dhe t’na fundose paskajshmerisht ne vellavrasje dhe vetevrasje. • Falja e gjakut eshte trimeri kulmore, kerkese, nevoje dhe domosdoshmeri e kohes sone, sepse pa flakjen e kesaj dukurie, kancerit shpirteror shqiptar, nuk ka liri dhe demokraci te mirefillte. • Me falje dhe pajtim ne me se miri i nderojme viktimat, sepse gjaku i tyre na mundeson krijimin e ndjenjes se perbashket me mbare popullin tone, si nje familje e madhe, si ne gezime, ashtu edhe ne pikellime, para sfidave dhe rreziqeve qe doemos na priteshin. • Ata qe talin jane “heronjte e diteve tona”, paralajmeruesit se jeta eshte me e torte se vdekja, falja me e qendrueshme se urrejtja, dashuria dhe vellazeria rruga e vetrne e shpetimit • “Sofra e Pajtimit” kishte krijuar parakushtet per ngjarjet madhore te vitit 1999 dhe me vone, si ne aspektin kombetar, ashtu edhe nderkombetar, per krijimin e strategjise paqesore dhe jodhunore, per luften e lavdishme te UQK-se, per nderhyrjen e NATO-s, ne perforcimin e vlerave dhe virtyteve pa te cilat s’do te ishim ata qe jemi dhe aty ku jemi sot, ne Kosoven e lire dhe demokratike. Fatkeqesisht edhe pas kaq viteve ende nuk kemi asnje studim te mirefillte ndersciplinor rreth faljeve te gjageve gjate vitit 1990 nga 112 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture aspekti juridik, traditor, etiko-moral dhe fetar. Me pajtimet e gjaqeve eshte tejkaluar tradita, drejtesia, mungesa e lirise dhe shtetesise, eshte zbatuar vellazeria, falja dhe dashuria e čila na ka afruar dhe bashkuar para rreziqeve te luftes dhe asgjesimit. Kjo pervoje duhet gjithnje te kujtohet, studiohet, paraqitet nepermjet mjeteve pamoro- degjimore, shtypit, krijimtarise, si vlere dhe virtyt qe duhet kultivuar gjithnje e me shume, si parakusht jete, paqeje, demokracie, si zhvillim i gjithanshem i njeriut, familjes dhe shoqerise sone. Disa kujtime dhe perjetime Po iu kthehem pak disa kujtimeve. Ne nje rast, ishim ne rrethin e Gjakoves dhe pergatiteshim per kremtimin publik te pajtimeve te gjaqeve ne Smoliče, atje ku dikur ishte “mjellur” molla e sherrit per te shkaktuar konflikte nderfetare mes shqiptareve katolike dhe myslimane. Dite e nate ishim neper oda, ne bisedime, propozime, pergatitje. S’kishim kohe per asgje, as per ngrenje, as per fjetje apo pushim. Deshira e vetrne ishte: te jemi me popullin tone dhe t’ua lehtesojme barren e rende te hak apo gjakmarrjes. Bača Anton ishte dukshem i lodhur, por edhe i disponuar. Me tha keshtu: “Don Lush, prekma pak shpinen. A kam ende shpine?”. Une iu pergjigja: “S/ jo, ne shpinen tende eshte mbare Kosova, edhe me teper, populli shpiptari”. Ai si ne hoka me tha: “Nuk e di a kam me shpine, aq jam keputur... A ka ndonje vend ku mund te mbeshtetemi pak para se te daiim para popullit ne kremtimin e pajtimeve te gjaqeve?”. Dhe u mbeshtetem ne nje ode te madhe, ai me nje skaj, une dhe bashkepunetoret tjere, ne nje skaj tjeter, diku afro nje ore. Pas ketij pushimi kaq te nevojshem, baca Anton me tha: “Tash mund te Vendroja ne bisedime edhe per ndonje dite dhe nate... Ja, keshtu eshte puna me populi dhe per populi. Njeriu i tejkalon edhe nevojat biologjike, gdo 113 pengese... Kete e kemi sprovuar shpeshhere gjate pajtimeve te gjageve... Motivimi dhe dashuria bejne mrekulli Ishte 9 maj 1990, testa e “Shen Koliit” ne Sellagrazhd te Velezhes, komuna e Prizrenit. Kishim vendosur qe per kete teste te kremtonim edhe pajtimin e gjaqeve ne ato hapesira, se bashku shqiptaret katolike dhe myslimane. Kjo e kishte “turbuar” Serbine, sidomos pas ngjarjes historike te Verrat e Llukes /1 maj 1990/, ku NDODHI POPULLI. Me 3 maj 1990 Ministria e Puneve te Brendshme e Serbise me dekret e kishte ndaluar pajtimin e gjaqeve ne Kosove dhe me gjere me keto arsye: • Sepse populli shqiptar nuk ka traditen e faljes se gjaqeve, (gje kjo qe nenkuptonte deshiren e tyre: le ta vazhdojne traditen e vrasjeve! (vr. ime). • Kete levizje e udheheq Anton Qetta, me “njefare” prifti katolik shqiptar, Don Lush Gjergji, edhe pse shumica e shqiptareve jane myslimane; • E tere kjo levizje eshte kryekeput kunder popullit serb ne Kosove dhe kunder Serbise. Prot. Anton Qetten e kishin ndalur dhe burgosur, mua me kishin kercenuar deri me vdekje dhe me pushkatim, popullin e kishin keqtrajtuar ne format me te vreshta, por kot, sepse tashme Shqiptaret e shijonin pajtimin, vellazerine gjithshqiptare, bashkimin ne dallime. Meshen e kam kremtuar i rrethuar me nje mori populli nga viset e ndryshme te Kosoves, ndersa mbi kokat tona fluturonin helikopteret ushtarak, qarkullonin taksat, degjohej kudo fyerja dhe sharja. Populli ishte nje mendje dhe nje zemre ne lutje, kendonte, falenderonte Zotin, perjetonte pranine dhe dashurin e Tij ne nje qetesi dhe siguri qe dukshem shqetesonte armiqte tane. Porosia e tij nga takimi im i fundit me te para se te kalonte ne amshim ishte kjo: “ Nese vdes pa e pare dhe perjetuar Urine dhe pavaresine, se paku nje 114 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture gisht i imi do te jete jashte vorrit, mbi te. Ate dite qe do te agoje liria, eja, e shtjere edhe gishtin tim ne vam, qe te pushoje ne qetesi ne token time te shtrenjte, te shenjte dhe te tire!”. Ky gisht nuk ishte drejtuar kah te tjeret per t’i sulmuar, fajesuar, por u be simboli i shtrirjes se dores se pajtimit, veper kjo pa dyshim, e pelqyeshme para Zotit, e domosdoshme per popullin shqiptar. Me pajtimin e gjaqeve ne e perforcuam vellazerine tone gjithshqiptare, krijuam kulturen e jetes dhe qyteterimin e dashurise duke ia plotesuar testamentin e fundit Nenes Tereze. Ajo me doren e saj kishte shkruar kete porosi: “ Gjithmone shpirterisht jam e lidhun me urate dhe ne dashni me popullin tem shqiptar, sidomos ne kohe te veshtira. Mbas shume hjekave dhe rreziqeve, me gezon pamase lajmi i pajtimeve. Urime rinise shqiptare kosovare qe e nisi ket veper, si dhe te gjithe astyne qe mamin pjese ne kete pune te madhe dhe shenjte... Deshiroj te festojme se bashku Pajtimin e m bare populi it tem shqiptar...” (Bukuresht, 3 maj 1990). Prof. Anton Qetta, ishte dhe mbeti Njeriu i provanise se Zotit dhe Popullit Shqiptar, ai i čili diti ta jepte “ pjesen me te mire te vetvetes" me shume maturi, perkushti dhe dashuri, i čili e gjeti “damarin” e popullit per nje komunikim te drejtperdrejt ne oden e madhe qe ishte e tere Kosova, Maqedonia, Mali i Zi, diaspora shqiptare ne Evrope dhe ne Amerike. “Sofra e Pajtimit’ kishte krijuar parakushtet per ngjarjet madhore te vitit 1999 dhe me vone, si ne aspektin kombetar, ashtu edhe nderkombetar, per krijimin e strategjise paqesore dhe jodhunore ne krye me Presidentin historik te Kosoves, Dr. Ibrahim RUGOVEN, per luften e lavdishme te UQK-se, per nderhyrjen e NATO-s, ne perforcimin e vlerave dhe virtyteve pa te cilat s’do te ishim ata qe jemi dhe aty ku jemi sot, ne Kosoven e lire, te pavarur dhe demokratike, model bashkejetese dhe integrimin nder ne dhe me gjere. 115 Prof. Anton Qetta vuri gurthemelin e lirise dhe pavaresise se Kosoves, edhe pse ai kete gezim dhe ndodhi fatkeqesisht nuk e priti dhe perjetoi. Te tille jane flijimtaret e medhenj dhe te mirefillte, qe kane jetuar dhe vepruar me percaktime dhe vizione largpamese, per Popullin dhe me Popullin, per te miren e te gjitheve. 116 Alternativa- Reviste pershkence dhe kulture Shqiperia, 100 vjete me pare 117 DREJT PAVARSISE OSE T’PREKSHA PER T’MIRE “Qela e Dom Nikolle Kagorrit ishte nje voter, rreth se ciles gdo zemer shqiptari mblidhej me afsh atdhetarie dhe mund te shprehej lirshem.” Mustafa Kruja Daniel Gazulli Libri i Hajredin Isufit “FEJA DHE FLAMURI” ka tre vjet qe asht botue, por megjithate ka kalue pothuej ne heshtje. E pra, ne llojin e vet, ate te letersise historike dokumentare, ky liber i ka te rralle shoket. Historiani Hajredin Isufi na ka sjelle nje shembull te studimit te historise te qemtueme nder arkiva me perkushtim e dashuni. Ai do te mbetet nje liber model qe ndrigon shume skuta te errta te historise sone te fillimit te shek. XX. Kushdo qe do te ulet me hartue Historine e Shqipnise per kete periudhe, nuk mund te mos kete ne te djathte te tryezes se tij te punes kete liber shume te vlefshem, i historise sig asht, jo si e kane masakrue pseodohistoriane te ideologjizuem apo edhe te pamoral, jo rralle edhe antishqiptare. Pasqyrimi i jetes, e sidomos veprimtarise se Imzot Kagorrit, nepermjet dokumentave origjinale, asht nje kontribut shume i randesishem jo vetem per ndrigimin e kesaj figure, por te vete historise sone te asaj periudhe. Libri paraprihet nga nje parathanje e shkrueme poaq me pasion e pergjegjesi shkencore nga Prof. Dr. Shaban Sinani. Prof. Dr. Shaban Sinani nuk e fillon me pompozitet, sig ndeshim random, parathanjen e tij. Ai natyreshem e me singeritet na thote se “Emri i Dom 118 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture Nikolle Kagorrit me ka shogeruar qysh nga femijeria. Kenga popullore qe i kishin ngritur bashkevendesit e tij ne Lure, prej se ciles mbaja mend gjithnje vargjet “Dom Nikotla, shqipe malit/ n’krah te djathte te Ismail Oemalit”, per nje kohe te gjate ishte i vetrni njoftim historik rreth figures se tij”. E ma tej vazhdon se "... ishte dhe s’ishte nenkojetar i geverise se pare kombetare, ishte dhe s’ishte krahu i djathte i ismail Oemalit ...” Sa i perket thanjes se Prof. Sinanit se “nuk ishte veshja klerikale ajo qe i bente hije rolit te tij”, por"... nje peshperime tinzare nuk jam krejt i nje mendje, por le te lame te rrjedhe bukur parathanjen plot mirenjohje te Profesorit per kete figure madhore te histroise sone kombetare. Thote Prof. Sinani: ‘Dom Nikolle Kagorri kishte bashkuarne vetvete te gjitha vetite me te mira te atdhetareve shgiptare te periudhes se Riiindjes dhe te kohes pas saj. Jo rastesisht qe gjendur ne kuvendin e shpalijes se pavarvsise ne Vlore me 1912. Jo rastesisht dhe aspak si klerik qe zgjedhur prej i. Oemalit ne krahun e tij te djathte”. Ma tej Profesori shtjellon me argumente perse kjo “jo rastesisht”. Duke arrijtur ne perfundimin se “Ai ishte i se njejtes gjedhe me mendimtaret dhe veprimtaret e periudhes romantike, tek te diet eshte veshtire te njesosh se čila eshte paresore e čila dytesore. Iluministi dhe misionari, kleriku dhe dijetari, kryengritesi dhe pagetuesi ishte e veshtire te vegoheshin e te pershkruheshin tek ai”. Atehere, si shpjegohet qe ai"... ishte dhe s’ishte nenkojetar i qeverise se pare kombetare, ishte dhe s’ishte krahu i djathte i Ismail Oemalit sa kohe qe “Me mendimin dhe veprimin e Dom Nikolle Kagorrit lidhen nisma, zhvillime, protagoniste, ngjarje, procese historike, fare pak te studjuara ne shkencen historiografike shgiptare ’? Ai, ne “roiin e nje rabini ... meshtare dhe mesues njeheresh, prift dhe mesues i shqipes ...”, Ai, pra, pjesemarres - 119 ne ato zhvillime te vrulleshme, deri edhe ne “ nje akademi shqiptare kushtuar geshtjes se alfabetit qysh ne vitin 1902”, apo “ Konferenčen gjuhesore te peshkopeve per njesimin e shqipes , frymezues, organizator, armatore udheheqes ne Kryengritjen e Kurbinit, mbi te gjitha protagonist i dores se pare ne Shpalljen e Pavaresise, harrohet qellimshem nga thjesht nje vullnet i mbrapshte perbaltjeje”. Kete, me gjithe vuilnetin e mire, pra kete “ ...vullnet te mbrapshte perbaltjeje”, Prof Sinani nuk arrin ta shpjegoj si duhet, prandaj, ndoshta, mendimi i tij shume i respektueshem se “nuk ishte veshja klerikale ajo qe I bente hije rolit te tif, mendoj se galon. Vullneti i mbrapshte i lanjes ne harrese te njenes prej figurave ma te panjolle te te gjithe historise sone kombetare qendron pikerisht tel veladoni, qe Ai mbajti me nder e perkushtim deri sa ndrroi jete ne dhe te huej. Kjo mungese nuk ia ule aspak vlerat parathanjes se shkelqyeshme te Prof. Sinanit, i čili me ndershmeni prej hisoriani shkencetar, e jo sharlatan - si shume para tij -, thekson se si ato peshperimat e mbrapshta per te varrose kete figure madhore kishin vetem paragjykim ideologjik, sa kohe qe "... relacionet e tyre (Austro-Hungarise - shenimi i imi, DG) e denoncojne si klerik te pabindur, qe nxit veprime qe prekin barazpeshat delikate midis dy kryeqyteteve perandorake”, e se, megjithate,"... Dom Nikolle Kagorriarriti te trondise jeten e sulltanit dhe te nderkombetarizoje permes nje kryengritjeje lokale geshtjen shgiptare”. Pra, qofte edhe ne menyre te pavetedishme, por me ndershmeni intelektuale, Prof. Sinani na sjell ne drite te diellit se “peshperimat e mbrapshta” nuk mund te kishin zanafille tjeter, veg asaj ideologjike, sa e hoqen nga gdo veper arti qe nga Monumenti i Pavaresise, ku ishte ne variantin maket; e thane ndrysh, figura e tij madhore u sakrifue per hir te veladonit, ashtu si edhe Luigj Gurakuqi “i paveladon”. Ne vijim Prof. Sinani shtjellon shkurt, por i shkeputun tashma nga gdo trysni, rolin e Imzot Kagorrit ne Kongresin e Manastirit, ne ate te Elbasanit e te 120 -—' Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture Dibres, ne themelimin e Klubit patriotik te Durresit, ashtu edhe shume veprimtarive te tjera ku ai ishte protagonist i dores se pare, tue analizue me kompetence shkencore arrestimin e denimin nga Turqia ne vitin 1911, por mbi te gjitha tue cilesue se ai proces gjyqesor ishte i jashtezakonshem e se “Mbrojtja ge i beri vetes, ... eshte njeheresh nje apologji e geshtjes shqiptare jashte kuadrit perandorak”. Mbasi vlereson nalt (ashtu si e meriton plctesisht) punen aq te perkushtueme e shkencore te autorit Hajredin Isufi, arrin ne konstatimin shume te drejte se tue u mbeshtete ma shume ne arkivat e hueja, nderkohe qe jane te pastudjueme arkivat tona - sig asht rasti i dokumetacionit origjinal qe ka sjelle autori -, “eshte nje prove se historia e populi it shqiptar njihet shume pak, kryesisht ne vija te pergjitheshme". Ja perse shenova ma nalt se “Kushdo qe do te ulet me hartue Historine e Shqipnise per kete periudhe, nuk mund te mos kete ne te djathte te tryezes se tij te punes kete liber shume te vlefshem “Nje histori e Shqiperise, si na e deshmon edhe monografia e Hajredin Isufit , - thekson Prof. Sinani - nuk mund te rishkruhet duke u mbeshtetur gjithe ne ato burime ge dihen, gjithe ne po ato dokumente ge jane keshilluar deri me sof”; si te thuesh, ja ku e keni historine, tek keto dukumenta origjinale mbi veprimtarine e Imzot Kagorrit, palce e historise sone kombetare te para nje shekulli, “ge e ka shkruar me veprim historine e jetes se vet'. Sepse, sig e perfundon parathanjen e tij Prof. Dr. Shaban Sinai, Dom Nikolle Kagorri ishte “nje vijues i tradites se hereshme te klerikeve shgiptare, te cilet e nisen rrugen e veprim it te tyre “en se dashunit botes sane”, per hir te dashurise per kete vend, per kete bote, per Arberin dhe dheun e tij, per shqipen dhe hijeshine e saj, per viset shqiptare ge / krahasojne me vendet e iashta biblike, per Urine e bashkatdhetareve. Ne gjuhen e tyre “te vetet”qene dhe mbeten gjithnje vellezerit e nje gjaku, te nje gjuhe dhe besimi kurre s’u be shkas per t’ikuptuarndryshe ...Ky eshte nje tipar themelorne historine e . 121 Kishes Shgiptare dhe te klerikeve te saj, te dlet iluminizmi dhe idete perparimtare pergjithesisht i udhehoqen ne veprim laik dhe doktrina kurre n uk i pengoi te ngriheshin ne lartesine qe i kerkonte historia”. Ne ato naltesi, ne piken ma te nalte te historise sone kombtare, rri mrekullisht Imzot Nikolle Kagorri, i menjanuem nga politika, por kurre i harruem nga populli i tij per te cilin u flijue. Fillimet e veprimtarise patriotike Nese ne pjesen e pare, ate me tituli “Parathanje”, folem shkurt per vleresimet dhe reflektimet e Prof. Shaban Sinanit mbi librin e Hajredin Isufit “FEJA DHE FLAMURI”, ne shkrimin e sotem po kalojme menjehere tek veprimtaria atdhetare e Imzot Kagorrit. Kjo nuk asht nje zgjedhje e imja, por e historianit tone, qe feminine, pergatitjen e Imzot Kagorrit ne Universitetin e Propaganda Fide ne Rome e deri sa Ai emnohet meshtar ne Durres, i kalon me nje gjysem paragrafi. Asht nje zgjedhje e vetedijeshme. Nuk ka qene synimi i Autorit te hartoje nje biografi te atdhetarit te shquem, por thjeshte te dokumentoje veprimtarine e tij, pse nepermjet paraqitjes se figures se Imzot Kagorrit pasqyrohet ma se miri vete historia jone prej fundit te shekullit XIX e deri ne Luften e Pare Botenore. Dora doras ai dokumenton e na befason se si asht lane pothuej ne harrese per gati nje shekull ky vigan i atdhetarise. Mbasi pershkruen shkurt gjendejn e Durresit ne fund te shekullit te XIX, ndalet tek vendi e roli i dy institucioneve klerikaie te krishtena, ku nuk i shpeton dot nje kandveshtrimi teper klasik per historiografine tone: sikur ata funksiononin thjeshte ne sherbim te kesaj apo asaj fuqie te huej, por shqisa prej historianit e ban te kthjellohet shume shpejt e te pohoje se “Fusha e 122 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture pare e betejes u be levizja arsimore”, e se “Porta e Larte lejonte gdo institucion kterikal dhe gdo fuqi te huaj, duke perfshire dhe monarkite baltkanike, te organizonin shkolta ne gjuhet e tyre ne te katert anet e perandorise. Perkundrazi, hapja e shkollave shgiptare dhe perdorimi i shkrimit shqip ne sistemin arsimor.... ishte rreptesisht indaluar”. Pra, beteja arsimore, ku kleri katolik, si deshmohet ne mbare vendin, jo vetem perpiqej e hapte shkolla, edhe me ndihme te Austrise, ne gjuhen shqipe, por mbi te gjitha te sherbenin ato per edukimin atdhetar, sepse, sip e pohon edhe Hajredin Isufi, qellimi i meshtareve katolike ishte qe “krahas ushqimit shpirteror, qe merrnin ne kishe, te ushqeheshin edhe me ndjenjen e atdhetarise, qe per fene katolike, feia dhe atdheu iane te pandare ’’ (nenvizimi im, DG). Me keto fjale mendoj se Autori ka deshmue qarte e preme kujt i sherbente Kisha Katolike; e natyrisht, merite ka historiani yne qe ne titullin e librit “FEJA DHE FLAMURi”. Ne te njejten kohe shkollat turke kishin si synim themelor “te fanatizonin me anen e doktrines islam ike .... te osmanizonin me anen e kultu res turke, nxenesit shqiptare te fese muslimane”, nderkohe qe shkollat ortodokse i konsideronin nxanesit e tyne me kombesi greke, megjithese, sip pohon konsulli austro-hungarez Ippen ne nje relacion drejtue Vjenes, “Ortodokset e Durresit ...n uk jane ne sherbim te propagandes greke”. Ne kete kontekst, kur deskriminimi i shkollave katolike e i pdo veprimtarie atdhetare ishte tejet i eger, fillon veprimtarine e tij si mesues, pervep se meshtar, Imzot Kaporri. Ai ishte emnue meshtar ne Durres ne vitin 1893 dhe menjehere, vetem mbas nje viti, pra me 1894, vihet ne sherbim te shkolles shqipe te hapun nga Vjena, ku pervep mesimit te shkrimit te gjuhes shqipe, si deshmon nje prej nxanesve te pare te tij, pak vite ma vone edhe ai mesues ne shkollen katolike, Agostin Serreqi, se Imzot Nikolle Kaporri “ishte i pari qe na kalli ne zemer atdhedashunine" , e se ai e 123 trajtoi shkrimin shqip ...si mjet qe do ta gorite vendin drejt perparimit dhe popullin shqiptar drejt bashkimit, ne tufte per Urine e atdheuf. Per here te pare Autori na sjell dokumenta se pergapjet per nje alfabet te perbashket, veg perpjekjeve te Shoqnive “Bashkimi” e “Agimi” ne Shkoder, perkatesisht te drejtueme prej Imzot Prenge Dogit dhe Imzot Lazer Mjedes, nuk asht Kongresi i Manastirit ne nandor 1908, por ne menyre te institucionalizueme, qysh me Konferenčen e Gjuhesore te Shkodres, e quejtun per t’u fshehe nga pushtuesit turq, Konferenca e Arqipeshkvive (te Shkodres, Durresit e Shkupit), qe u mbajt nga 30 prilli deri me 7 maj 1902. Nuk asht rasti me u ndale tek punimet e kesaj Konference te injorueme nga historiografia, por duem te theksojme rolin thellesisht atdhetar qe kishte ajo konference. Te mos harrojme se ne ate kohe, ndersa lejohej shkrimi ne gdo gjuhe tjeter,"... shkrimi shqip dhe botimi i librave shqip, ishte i ndaluar dhe cilido , qe e thyente kete urdherese, ndiqej dhe denohej rende”. E megjithate, edhe ne ato kushte te randa, vetem Shoqnia “Bashkimi” arrijti te botonte jo pak, por plot 35 tituj librash shkollore dhe letrare ne gjuhen shqipe! Me dokumenta arkivore Autori verteton rolin e Imzot Kagorrit ne perhapjen e librit shqip ne Durres e rrethina, te gazetave te pakta shqip qe vinin nga shoqnite e mergimit, prej “Albania” e Faik Konices, e sidomos ato qe i dergonte miku i tij Shahin Kolonja. Perhapja e gazetes “Drita” sherbeu edhe nder ortodokse e muslimane edhe si abetare per te mesue shkrimin shqip. Te gjitha keto, e tue marre ne sy edhe rreziqet qe vinin prej kesaj pune, i kishte marre persiper Imzot Kagorri. Veganarisht ai soili per here te pare nga Vjena librin e botuem atje ne gjuhen shqipe “Historia e Shqipnise” qysh ne vitin 1899. Libri shperndahej ne Durres si trakt i vertete, tue kalue dore me dore, por njekohesisht te bahej nxitje libri edhe per mesimin e shkrimit e leximit te gjuhes sone. 124 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture Tue qene se shumica e popullit nuk dinte te lexonte, Imzot Kagorri vete, ashtu edhe bashkepunetoret e tij ma te afert si Stef Kagulini, lexonin kete liber ne grupe te vogla njerezish, ne menyre krejtesisht sekrete, me qellimin e vetem edukimin atdhetar te popullit. I vendosun ne vepren e tij atdhetare, ai kete liber e dergoi deri ne zonat ma te thella malore; atje ngarkoi per leximin e tij meshtaret qe vareshin nga Arqipeshkvia e Durresit. Autoritetet turke nuk mund te mos vinin ore kete rizgjim te ndergjegjes kombtare, prandaj, perveg propagandes zyrtare fe - komb (nenkupto: muslimane - turq), jo vetem nuk penguen, por nxiten e bashkpunuen ne perhapjen e gazetes greke “Astir”, qe shperndahej lirshem e falas, gazete me tendenca te theksueme antishqipatre, kunder Levizjes Kombetare Shqiptare, si sherbim i drejtperdrejte qe Patriarkana i bante Stambollit. Asht shume domethanese qe populli patriot i Durresit, perfshi edhe pjesen ortodokse, e braktisen me perbuzje kete fletushke mjerane. Ky deshtim i plote i bashkpunimit haptas ndermjet Portes se Nalte dhe Patriarkanes se Stambollit ishte veper e Imzot Kagorrit dhe i nderimit qe populli atdhetar i Durresit kishte per meshtarin e vet. Prane tij, ne gdo hap e ne gdo rrezik, nuk u gjenden vetem bashkepunetore besimtare katolike, por edhe te besimeve te tjera, prej te cileve nuk mund te la pa permende mikun e tij Saida Kertusha, prej te cilit kemi, gjithnje simbas kujtimeve te bashkepunetoreve ma te afert te Imzot Kagorrit, thanjen lapidare: “Nderi dhe liria mbrohet dhe fitohet me gjak..”. Nuk kishte si te ndodhte ndrysh: Durresaket, jo vetem katoliket e pakte qe jetonin aty, por edhe ortodokset e muslimanet, shikonin tek biri i urte e trim i 125 Lures, Imzot Nikolle Kagorrin, udheheqesin e tyne, gka nuk do te vononte ta provonte edhe me vepra te medha atdhetare per liri, nje nder faqet ma te bukura te historise sone, sig ishte Kryengritja e Kurbinmit, edhe kjo e anashkalueme ne historiografi. Kryengritja e kurbinit dhe dom nikolle kagorri ( 1905 - 1907 ) Imzot Kagorri ishte perthithe i tani ne veprimtari nga ma te ndryshmet, gjithmone i nxitun nga motive atdhetarie te pashoqe: nga sherbimet meshtarake me theks kryekeput atdhetar, ne shoqnite kulturore, perseri me theks e qellim veprimtarine kombtare, tek shperndamja e librave e gazetave shqip, tek pjesemarrja aktive e me rol te dores se pare ne gashtje te alfabetit e deri te njesimit te normes gjuhesore, deri tek pjesemarrja direkte ne veprimtari politike, sidomos mbrenda juridiksionit kishtar te Durresit. Kjo e ndihmoi te ngrihej ne shkallet ma te nalta te Levizjes Kombtare Shqiptare. Vala e trazinave politike kishte fillue qysh ne fund te shek. XIX nen drejtimin e Murat dhe Refik Toptani, qe ne vitet e para te shekullit te ri do te arrinte kulmin nen udheheqjen e atdhetarit te shquem Abdi Toptani, Kryetar i Komitetit te Rezistences, formue ne Valias ne dhjetor 1901. Perfaqesues te Durresit ne kete levizje ishin Imzot Kagorri dhe Mustafe Ali Beshiri. Komiteti e shtriu ndikimin e lidhjet e tij ne gjithe Shqipnine e Mesme, ate Veriore e deri ne Prizren, Peje e Gjakove. Ishte hera e pare ne historine e kombit tone, mbas Lidhjes Shqiptare te Prizrenit, nje bashkepunim kaq i gjane nderkrahinor. Do te pyese lexuesi: A i dine historianet tane keto, se nuk i kemi lexue kund? Natryrisht qe i dine, dhe i dine shume ma mire se une, por na vazhdojme ta trajtojme historine me paragjykime. 126 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture Kerkesat e qarta politike dhe bashkepunimi me arme ne dore ndaj gdo perpjekjeje raprezaljesh nga autoritet turke, sig ishte ajo e Shengjergjit, e detyruen adminsitraten te terhiqej perkohesisht. Por paqja e rreme nuk do te zgjaste shume. Valiu i Shkodres vendosi te fillonte shtypjen e levizjes me nenshtrimin e kurbinasve, zona ku tyrqit kishin humbe krejtesisht autoritetin shtetnor. Ekspedita barbare iu ngarkue pinjollit ma te mbrapshte te fisit te Toptaneve: Esat Pashe Toptanit, qe ne shkurt 1903 ndermori nje nga aktet ma te turpshme te te shitunve. Forcat e tij jo vetem vrane njerez te pambrojtun, dogjen e plagkiten gjate ekspedites ne zonen e Kthelles, por edhe perdhunuen vajza e gra te traumatizueme nga barbaria e tyne. Imzot Kagorri, tue u veshe e mbrojte nga nje mandate i misionit austriak per verifikimin e ankesave qe arrinin nga gdo ane, me 26 marš 1903 niset drejt Kurbinit dhe “ grumbulloi shume fakte rrenqethese te veprimtarive te dhuneshme, qe kishte kryer Esat Pasha me forcat e tij" , na thote historiani yne. Gjate misionit te tij, qe zgjati deri me 5 prill 1903, ai gfrytezoi rastin te vihej ne kontakt me parine e Kurbinit per organizmin e kryengritjes. Ajo filloi menjehere, porsa u kthye ne Durres Imzot Kagorri, aq sa forcat osmane te udhehequna nga faqeziu Esat Toptani, u detyruen te terhiqeshin me turp, por tue lane mbrapa nje gjendje tejet te rande, qofte ekonomike, ashtu edhe morale. Bashkimi e bashkerendimi e veprimtarive luftarake u ba edhe ma i forte ne zonat ku kaluen hordhite esadiste, si ne Kruje, Tirane etj. Tashma shqiptaret e kishin te qarte se historia i kishte thirre te shpreheshin me gryken e armeve. 127 Kulmin e ketij rebelimi do te ndeshim pak ma vone, ne Kryengritjen e gjate dhe heroike te Kurbinit ne vitet 1905-1907. Kurbini, qe bante pjese ne Kazane e Krujes, jeten e mbrendeshme e kishte organizue simbas dokeve te veta, i njohun si “Kanuni i Kurbinit”. Perpjekjet e Turqise qe ta detyronin popullin e panenshtrueshem te Kurbinit simbas ligjeve kuranike, normave te administrates osmane, deshtun per gjithe shekujt me rradhe; perpjekja e tyne e fundit, raprezaljet e vitit 1864, e kishin pergjake, por jo perule. “Kurbini - thekson historiani Hajredin Isufi - vazhdoi te qeverisej rreguliisht ne baze te Kanunit te vet. Kurbinasit nuk paguanin as taksa, as nuk jepnin ushtare. Ata i paguanin pushtetit gendror osman vetem tributin vjetor tradicional". Jeta e kurbinasve rregullohej simbas vendimeve (te detyrueshme per te gjithe) te Kuvendit Krahinor te Kurbinit, krejtesisht i pavarun nga adminsitrata turke. Me kalimin e Kurbinit nga vartesia prej sanxhakut te Shkodres ne vartesi te Sanxhakut te Durresit, u dekretue edhe “ge te vendoste ne Kurbin adminsitraten shteterore turke dhe t’i detyronte banoret te dergonin nizame, ...te dorezonin tatimin e se dhjetes mbi prodhimin bujgesor dhe te paguanin taksat e tjera shteterore . te citat ishin pezutluar ge nga viti 1846. Aksionin per tikuidimin e venomeve te Kurbinit e drejtoi personalsiht valiu i Shkodres, Hajdar Pasha . Perfshirja e tyre ne sistemin e administrates burokratike perandorake, nenkuptonte .... Fundin e vetegeverisjes, fundin e autonomies se tyre iocaie dhe filiimin e zgjedhes administrative osmane . Kreret e Kurbinit e njoftuan mytesarifin e Durresit se nuk kishin nder mend te pranonin asnje geveritar turk . 128 Alternativa- Reviste pershkence dhe kulture Konflikti politik i pranveres 1903 mbas dy vjet mosnenshtrimi do te kthehej ne nje nga konfliktet ma te ashpra ushtarake, qe do te trondisnin perandorine e kalbun osmane. Ne ato paste jetike Kleri Katolik, si gjithmone, u gjend pa medyshjen ma te vogel prane besimtareve. Do te duhej, si e kerkonin maredhanjet e kohes, qe Arqipeshkvia e Durresit t’i kundervihej mosbindjes se armatosun. Kunder mosbindjes? Natyrisht, por ne nje menyre tjeter. Imzot Kagorri doli haptas per lufte te armatosun deri ne glirimin e plote. Me te u rreshtuen plot klerike te tjere atdhetare, prej te cileve na ban nder te kujtojme te madhin At Shtjefen Gjegovi. Rreth tij e me te, ne mbrojtje te popullsise katolike te Kurbinit, nuk ishin vetem luftetaret e shquem vendas, me ne krye Gjin Pjeter Pervizin e Skurajve, por edhe disa atdhetare durrsake, qe nuk kursyen asgja ne ndihme te tyne, si Neki Libohova, Stef Kagulini, Hafiz Ali Podgorica, Pavli Terka, Abaz Qelkupa, Saida Kertusha, Sabri Dermani, Sulejman Kadiu, Musta Haxhiu, Jahja Ballxhini, Mia Llavda etj. I shenova disa prej tyne, sepse i kerkova ne famekeqen Enciklopedi Shqiptare, ku mjelses Lenka Quku i kushtohet nje faqe, kurse ketyne atdhetareve te flakte s’u zihet ne goje as emni. Imzot Kagorri gjet menjehjere edhe mbeshtetjen e trimave te Shengjergjit, me ne krye Xhafer Shterpanin, vellazenve atdhetare tiranas Abdi e Refik Toptani; perkrah tyne u gjenden edhe Ishmi, Shijaku, Kruja e Hajdar Beiegut, Mati, Dibra, Lura e tij, Mirdita, Kavaja, Lezha, sepse kudo ai kishte miq, kudo e donin dhe e nderonin. 129 Edhe pse perkohesisht, u detyruen te terhiqeshin si Valiu i Shkodres, ashtu edhe mytesarifi i Durresit. Ajo terheqje i kushtonte shume ne karrieren e tij Teofik Pashes, prandaj edhe ndermori nje sulm te pergatitun me kujdes ndaj anmikut te tij numur nje, Imzot Kagorrit. Administrata e tij, nepermjet hafijeve, kishte mbledhe informata te mjaftueshme per lidhjet dhe rolin e Imzot Kagorrit me kryengritesit kurbinas. Tentativat per arrestimin e tij qysh ne vitin 1903 kishin deshtue, veg prej cilesise se tij te rrobes ekumenike, edhe pse ai kishte perkrahje te plote jo vetem nga pjesa e krishtene, por edhe nga muslimanet e Durresit e deri tek familja e bejlereve te Tiranes, famiije me autoritet ne populi, por edhe ne administraten osmane. Me ane tjeter, randimi me taksa, pse vendosja e autoritetit adminsitrativ turk kishte deshtue, veshtiresonte shume gjendjen e kurbinasve te vorfen, ashtu si edhe te zonave te tjera. Ne prag te konfrontimit ma te eger Imzot Kagorri denoncon para opinionit vendas, por edhe te huej, me nje leter te hapun qe e boton ne gazeten “Drita” te Sofjes miku i tij Shahin Kolonja ne marš 1905. Deklarata e tij denoncuese publike shkaktoi, ashtu si pritej, reagime te torta ne Durres. Me ate rast duhet thane se edhe Vjena, protektore e katoligizmit ne Shqipni simbas marreveshjes me Stambollin, u terhoq dhe nuk perkrahu rebelimin e meshtarit te Durresit. Kjo u dha aq zemer otomaneve qe sundonin ne Durres, sa ai u rrah nga xhandaret ne nje rrugice te qytetit barbarisht e pa asnje shkak. Oellimi nuk ishte ta vrisnin, por ta trembnin e ta zhburrnonin. Imzot Kagorri ishte aq i zgjuet te kuptonte se tashma ishte krejt i pambrojtun, por ishte edhe poaq trim sa te mos i shkonte mendja te terhigej; 130 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture perkundrazi, ai e shtoi veprimtarine e tij ne nje kuader ma te gjane te Levizjes Kombtare. Bashke me mikun e bashkepunetorin e tij ma te ngushte, Gjin Pjeter Previzin e Skurajve (Kurbin) ideoi dhe ndermori pergatitjet per nje aleance nderkrahinore ku do te perfshihej shumica e Veriut e me nje berthame kryesore ne krahinat katolike te Kurbin, Lezhe, Mat, Mirdite, Lure. Nen petkun e meshtarit e me ate cilesi, ai shkel vete gjithe Veriun; nga Bregu i Mates ne Lezhe te vellaznit atdhetare Gjeto Čoku e Dede Čoku, tek vellaznit ma te fameshem ne Tirane, Murat e Refik Toptani, deri ne Mirdite apo Luren e tij tek Baftjar Doda, deri te organizimi i Kuvendit qe u mbajt ne Delbinisht (Kurbin) ne vjeshte 1905. Nder vendimet e tij themelore ishin: Te mos paguenin asnje takse administrates turke - gka do te thonte praktikisht mosnjohjen e saj Vendimet e Kuvendit u bane publike: Ato iu derguen adminsitrates ne Durres, Valiut ne Shkoder, i čili tregoi nje shperfillje fyese dhe si kunderpergjigje urdhenoi adminsitraten e Sanxhakut te Durresit, qe te vilej me gdo kusht taksa e bedelit ushtarak ne Kurbin. Sanxhaku mendoi ma se pari arrestimin e Imzot Kagorrit, qe simbas Konsullit austriak Karl “ishte shpirti i qendreses antiosmane dhe frymezuesi i luftes se armatosun te kurbinasve". Imzot Kagorri, per t’i ike arrestimit, strehohet ne mes kryengritesve ne Kurbin. Tentativa per arrestim kishte ba efektin e kundert: shpirti i kryengritjes tashti ishte ne mes te kryengritesve. 131 Shkodra dhe Durresi gjendeshin ne prag te nje deshtimi te turpshem para kurbuinasve trima. Atehere menduen me vu ne loje diplomacine, aty edhe ate austriake. Si deshtoi gdo perpjekje per te shue kryengritjen, e fundit ajo e Kajmekamit te Krujes, qe mori pergjigjen trimoshe te Gjin Pjeter Pervizit, se “Populil i Kurbinit ishte i vendosun mos me i pague asnje takes qeverise, sepse nga taksat, qe ishin mbledhe per dekada me rradhe, nuk ishte rregullue nje ure, . nuk ishte hape asnje shkolle ne gjuhen shqipe". Gjin Pervizi, flamurtari i 28 Nandorit 1912 ne Milot, ne kulmin e kryengritjes e te nje mjerimi ekonomik te skajshem, kujtohet edhe per shkollat shqip. Mbas ketij deshtimi ishte i pritshem nje operacion i gjane ndeshkimor prej Valiut te Shkodres. Per t’i dale para punes, Imzot Kagorri organizon nje Kuvend te ri me date 31 maj 1906, po ne Delbinisht, ku ishte transferne edhe Arqipeshkvia e Durresit, si rezultat i perndjekjeve turke. Ne kete Kuvend per here te pare ne mes kryengritesve, merr pjese edhe vete Arqipeshkvi Prenge Bardhi. Ashtu sig pritej, vendimi ishte nje: Rezistence deri ne fund dhe bashkepunim me krahinat tjera. Me kete rast Imzot Kagorri hartoi dhe u lexoi te pranishmeve nje promemorie per Perandorine e Austro-Hungarise per t’u dhane ndihme. Pergjigja e Vjenes nuk vonoi, por ajo ishte negative. Atehere vete Imzot Kagorri, ne bashkepunim me Gjin Pervizin, ashtu edhe me meshtare te tjere si Dom Zef Nikaj, Dom Luigj Kroqi, Dom Zef Shllaku, moren persiper sigurimin e armeve nga tregjet e Europes dhe sjelljen e tyne fshehtas me anije te ulqinakeve e te durresakeve. Te hollat per blemjen e armeve i kishte dhane atdhetari brilant Gjin Pervizi. 132 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture Ndonse lajmi u muer vesht dhe Valiu i Shkodres mori te gjitha masat e mundeshme qe armet te mos arrinin, ato perseri arrijten nepermjet Durresit dhe prej aty ne Kurbin. Me 5 gusht 1906 e per tri dit rresht organizohet Kuvendi tjeter i Delbinishtit, qe ishte jashte kontrollit te adminsitrates turke. Organizatoret kryesore jane perseri Imzot Kagorri, At Shtjefen Gjegovi, Gjin Pervizi, sidhe Beg Ali Vokrri nga Malbardha. Ne ate Kuvend u pervijue kerkesa per autonomi kombtare, me sa di une, hera e pare qe ndeshet nje kerkese e tille e qarte. Aty u moren edhe nje seri vendimesh qe kishin te banin me raprezaljet e mundeshme te sundimtareve turq, sepse autoritetet e Shkodres, Durresit e Krujes, ma shume se sa mosaftesia per te mbledhe taksat, i shqetesonte lekundja e autoritetit te tyne para Stambollit dhe ndikimi i rebelimit te Kurbinit ne krahinat tjera. Me 4 shtator 1906 forca te shumta osmane iu drejtue Kurbinit. Paria dha alarmin. Qdo mashkull i afte per pushke doli ne mal. Forca aleate te beselidhuna me Kurbinin gjithashtu iu afruen nga te gjitha anet. Batalioni ndeshkimor, mbas nje demostrimi frikesues, u ndrye ne Kruje, sepse hafijet i kishin njoftue se nuk do te mund ta perballonin zemrimin e kurbinasve. Aq u tremb komandanti i garnizonti, sa mori masa per sigurimin e qytetit nga nje sulm i mundeshem prej fshatrave perreth, aleate te kurbinasve. Komandanti i garnizonit shpalli shtetrrethimin, ne menyre qe asnje fshatar te mos mund te hynte ne treg. 133 Me 20 shtator ai thirri gjithe kryepleqesite e fshatrave te kazase per bisedime ne Kruje. Pergjigja e kruetaneve qe e preme: “....As edhe nje koke per katund nuk do ta japim, sepse ju u mjafton nje pike e zeze mbi teter te bardhe, per te na marre gjithe pasurine". Kur kryepleqesite po largoheshin prej qytetit, komandanti i garnizonit Shefqet beu u dha sinjalin forcave qe ishin ne kala te hapnin zjarr mbi te ftuemit. Fshataret, te gjithe te paarmatosun, te preme me pabesi, mbeten te vdekun nga bresherite qe vinin nga kalaja: 22 te vdekun. Masakra e 20 shtatorit goi peshe gjithe fshataret. Ata prene rruget nga mund te vinin perforcime prej Tirane apo prej Durresit, prene linjat telefonike, dhe u organizuen per vetembrojtje nga ndonje raprezalje e matejshme. Mbas kesaj masakre osmanet sulmuen Zhejen, ku u ndeshen ne prita te organizueme me forca te pakta nga Gjin Pervizi. Mbasi moren Zhejen, turqit iu drejtuen fshatit Skuraj, kryeqender e Kurbinit, djep i Levizjes Kombtare Shqiptare. Akti i pare ishte djegeja e kulles- keshtjelie te kryetrimit Gjin Pervizi. Mbas saj u dogjen fshatra te tane, u shkretuen me gjithgka. Mbi masakrat e turqeve mbi popullsine e pambrojtun kemi nje dokumentacion te tane nga deshmitare okulare, prej imzot Kagorrit, tek At Shtjefen Gjegovi e shume te tjere. Perballe kesaj mesyemje te eger, qe kishte shkrumbue shtepi e te mbjella, u vune ne lidhje me fuqite e medha te kohes personalitete si Imzot Kagorri, At Gjegovi, Imzot Prenge Bardhi, Gjin Pjeter Pervizi etj., por edhe nderhymja e tyne prane Stamollit nuk pat sukses. Kur armet e kurbinasve e te zonave perreth iu kundervune deri ne piken e fundit te gjakut te pakte qe u kishte mbete, Valiu i Shkodres kaloi ne premtime per marreveshja dhe praktikisht pezulloi si veprimet ushtarake, ashtu edhe vjeljen e taksave. Alternativa- Reviste pershkence dhe kulture Si? pasqyrohet ne korrispondencen e dendun e ne protestat e Imzot Kagorrit, shqiptaret ishin te vetedijshem se Stambolli donte vetem te merrte kohe per sulme edhe ma te egra e nuk u rrejten nga premtimet e Valiut te Shkodres, por edhe kurbinasit, mbas kater vjet lufte krejtesisht te pabarabarte e te rreskapitun veganarisht nga ana ekonomike, u detyruen te pranonin marreveshje e 29 prillit 1907, qe u nenshkrue ne Milot. Edhe pse nuk ishte ky qellimi i vertete i kryengritjes, duhet thane se ajo nuk i uli armet pa sukses: Stambolli u detyrue te pranonte shumicen e kerkesave te kryengritesve, nder to, te drejten me u administrue simbas venomeve vendase e jo nga adminsitrata turke. Kryengritja e Kurbinit, qe zgjati kater vjet, e udhehequn nga Gjin Pjeter Pervizi, me frymezues, organizator dhe armator Imzot Nikolle Kagorrin, ishte kushtrimi ma i forte ne prag te Pavarsise. Kongreset dhe ndikimi i tyne Revolucioni xhonturk, qe solli ramjen e absolutizmit sulltanor, ma shume se nje ere lirie, per shqiptaret ishte nje rast per t’u ?frytezue per nje organizim te fuqishem, qe tashma ua njihte kushtetuta e re. Imzot Kagorri ua bani te qarte durresakeve e ma gjane se nuk ishte fjala per fitimin e lirive te trumbetueme nga xhonturqit, por rasti me u bashkue edhe ma shume, pavaresisht nga besimi fetar, qe te organizohej e te shpejtohej verpimtaria ne dobi te gashtjes kombtare, sa kohe qe edhe sundimtaret e rij nuk kishin kalue ende ne raprezalje kunder shqiptareve si paraardhesit e tyne. Ai nuk humbi rastin ne riorganizmin e Klubit patriotik te Durresit (edhe pse ende fshehtas e te paligjeruem), shtrimjen e veprimtarise se tij nga Kurbini ne —___ 135 Kavaje, futjen e gjuhes shqipe edhe ne shkollen e mesme turke e hapjen zyrtarisht te shkolles shqipe, por sidomos krijimin e lidhjeve te ngushta me atdhetare kudo shtrihej veprimtaria e Arqipeshkvise se Durresit. Shkolla e gjuha shqipe, te ndalueme prej shekujsh, tashti duhej te kapercenin ngutshem nje veshtiresi te madhe: alfabetin e njesuem. Ja perse Kongresi i Manastirit do te mbese nje ngjarje e madhe per kombin tone. U mblodhen aty burrat ma te shquem te kombit, e nderta Imzot Nikolle Kagorri. Ndersa delegatet e tjere te Kongresit ishin perfaqesues te 23 klubeve te krijuem ne trojet tona e jashte tyne, Imzot Kagorri u thirr perjashtimisht pikerisht per personalitetin e tij zamadh, qe kishte krijue ne te gjithe levizjen atdhetare e sidomos ne Kryengritjen e Kurbinmit. Kongresi per te ishte ne radhe te pare nje rast “per te hedhe themelet e bashkimit e te vellaznimit'. Tashma ai ishte figure qendrore e shume e respektueme ne gjithe levizjen kombtare. Xhonturqit, si kunderpergjigje te Kongresit te Manastirit, menduen dhe organizuen ne Diber nje kongres, qe duhej te ishte perkrahes i politikes “se re”, pra me te zgjedhun nga klube xhnturke, qe mbin si kepurdha helmuese ne gdo kagube. Por Durresi njezashem zgjodhi ne mes kater delegateve ate qe tashma kishte autoritet absolut ne qytet, rrethina e ma gjane, Imzot Kagorrin. Komiteti Xhonturk sidhe qeverisja e vilajetit ne Shkoder refuzuen pjesemarrjen e Imzot Kagorrit ne Kongres. Ky kundershtim ishte heqja perfundimisht e maskes se “politikes se re”, qe Imzot Kagorrin nuk e kishte pengue kurre me pa fytyren e vertete te pushtueseve “te modernem”. 136 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture Imzot Kagorri e kishte pranue mandatin e perfaqesuesit te Durresit me qeilim qe te shkonte ne Diber e te luftonte dhamb per dhamb me “perfaqesuesit” e Komiteteve Xhonturke, ardhe deri nga Selaniku, po qe vetem perfaqesues te idealeve kombtare nuk ishin. Ne shej proteste dorezuen mandatin e tyne te delegatit edhe atdhetaret durresake Dr. Neki Libohova dhe myftiu u Durresit Myrtesim Kelligi. Gjate zhvillimit te punimeve te kongrsit te Dibrres, atdhetaret durrsake i durezuen mytesarifit nje deklarate ultimative ku e paralajmronin se do te krijonin nje klub per mbrojtjen e interesave te qytetareve durrsake. Ishte kjo nje kunderpergjigje tlake per tlake ndaj veprimtarise se dhuneshme te adminsitrates se re nacionalsite xhonturke kunder shqiptareve te vertete. Ne gusht 1909 ata tormuen edhe dy komitete mbrojtese dhe sigurie. Kryetar nderi u zgjodh Imzot Kagorri, kurse kreytar efektiv Dr. Neki Libohova. Stambolli gjate vitit 1909 u angazhue me zjarr e hekur qe te pengonte gdo levizje kombtare shqiptare, por edhe ma e torte ishte kunderpergjigja e atdhetareve per bashkim e perparim te levizjes kombtare. Hapi ma i randesishem ishte Kongresi Arsimor i Elbasanit ne shtator 1909. Perseri adminsitrata xhonturke pengoi pjesemarrjen e Imzot Kagorrit ne kete Kongres. Ai dhe delegatet e tjere te Durresit, te penguem nga sundimtaret e sanxhakut, munden te arrinin ne Elbasan vetem ne dy ditet e fundit te punimeve mbas presionit te torte te organizatoreve te Kongresit. Ne kujtimet e tij atdhatari Jahja Ballhysa pershkruen se me sa emocion e duertrokitje te panderpreme u prit ne sallen e Kongrsesit arritja e Imzot Kagorrit. Ne fjalen e tij, qe e mbajti sa arrijti ne Elbasan, ai doli haptas per gashtjen e autonomise se Shqipnise, per shkollimin ne gjuhen shqipe e me alfabet latin, Per hapjen e Shkolles Normale te Elbasanit, e si kundershtar i rrepte i gdo rryme pseodoreformiste proxhonturke. 137 Pavaresisht tensioneve politike te krijueme nga xhonturqit, Shoqata “Vellazenia”, qe vepronte ne fshehtesi, e palegalizueme, kontrollonte e dominonte mbi veprimtarine e autoriteteve zyrtare turke. Por kjo nuk mjaftonte, prandaj u ba i domosdoshme legalizimi i Klubit patriotik “Bashkimi”. I ngarkuemi per nxjerrjen e lejes per legalizmin e klubit, atdhetari Jahja Ballhysa, iu imponue mytaserifit deri ne ballafaqim kercenues dhe e detyroi ate te pranonte legalizmin. Perurimi i Klubit “Bashkimi” zyrtarisht u kthue ne nje feste te vertete popullore, ku ne fjalen e tij, qe pritej nga durresaket si shiu ne dite te gushtit, Imzot Kagorri vuni theksin tek mesazhi jetik per kohen e te gjitha kohnat: dashunine e vellaznimin e popullit pa dallime fetare. Suksesi i Klubit ishte i jashtezakonshem: durresaket, pa dallim feje, u mblodhen te gjithe rreth tij e rreth frymezuesit kryesor te te gjithe levizjes kombtare, Imzot Nikolle Kagorrit. Me thjeshtesine, giltersite e menyren aq te ngrohte te komunikimit, ai kishte arriite te bante per vete deri edhe ata qe dikur kishin qene kundershtare te tij, sepse ai kishte nje ideal, qe ndoshta te tjeret nuk arrinin ta shihnin ende; ideali i tij ishte FLAMURI. Vertete ne qender te veprimtarise se klubit ishte gashtja e arsimit shqip, por nepermjet kesaj veprimatria ngerthej shume ma gjane gjithe shtjella e levizjes kombtare. Nuk ia vlen te ndalemi ketu gjate mbi reagimin e turpshem te administrates xhonturke ndaj Klubit, per metodat vandale, nxitjen e rrugagrise kunder Klubit, manipulimin e mjeraneve qe manifestonin neper rruge se “s’duem shqipen”, “rrofte gjuha turke”, “shqipja na ban kaurre”, deri tek thyemja e xhamave apo rrahja e atdhetareve per t’i poshtnue e trembe te hiqnin dore nga rruga atdhetare. Po ata qe u tremben ishin te tjere, prej bimbashit e mytaserifit te sanxhakut te Durresit, deri tek valiu i Shkodres, Bedri Pasha, qe erdh vete ne Durres, 138 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture gjoja “te zbuste gjaknat”, por u gjend para akuzava te drejtperdrejta e te ashpra te Imzot Kagorrit: shqiptaret, i tha ai, nuk kane asnje lidhje me ato abetare me alfabet arab qe na keni dergue. Asht vone, Pashe, me i imponue perseri nje vullnet te huej popullit shqipatr, qe tashma e ka zgjedhe rrugen e tij. Ndeshja e ashper ne mes atdhetereve e adminsitrates perdite e ma te egersueme, goi ne krijimin e Komitetit te Fshehte, qe shume shpejt do te ndikonte gjithe jeten politike e shoqnore te Durresit. Ne ate Komitet banin pjese atdhetare te sprovuem, si Imzot Kagorri, Neki Libohova, Jahja Ballhysa, Stef Kagulini, Saida Kertusha etj. Por “perparimet qe shenoheshin ne Durres nga perpjekjet e rretheve patriotike - na thote historiani Hajredin Isufi - nuk ishin gjithgka per Dom Nikolle Kagorrin. Ai synonte qe arritjet ne Durres dhe vendimet qe ishin marre ne Kongresin e Manastirit dhe te Eibasanit, t’i popullarizonte edhe ne zonat me te thella e te izoiuara Ai, meshtari i Durresit, nuk ishte thejshte propagandues i fese, por nje misionar i vedete e i perkushtuem ne mbrojtjen dhe perhapjen e ideve atdhetare shqiptare, sidhe realizimin e tyne me veprimatri praktike. Per te reaiizue kete, ai kishte perzgjedhe me shume kujdes miq personale e shume te shtrejte kudo, ne Ishem, Sukth, Bize, Kruje, Kurbin, Lezhe, Milot. Nje nder “te zgjedhunit” e tij ishte edhe djaloshi kruetan, 20-vjegari Jahja Kovagi, financier ne nenprefekture te Krujes. Bashkeqytetar e mik me Mustafa Krujen, qysh heret, 17 vjeg djale, ishte aktivizue ne levizjen patriotike perkrah Muharrem Tages, Hysen Kalloshit, Xhemal Belegut etj. Me Imzot Kagorrin e kishte lidhe pikerisht Mustafa Kruja tue ia pershkrue si “patriot i madh dhe me bese dhe te gjithe shgiptaret, pa dallime fetare, i quante vellezer". Keto jane shenimet qe ka nxjerre Hajredin Isufi nga ditaret e Jahja Kovagit. “Ne ishim te bindun, se .... ai qe do te na drejtonte, me keshiilat dhe udhezimet, si te vepronim per gashtjen kombtare 139 shqiptare, kishte vetem nje drejtues kryesor dhe fjala e tij kishte peshe, ai ishte Dom Nikolle Kagorrf' - shkruen Jahjaj ne kujtimet e tij. Imzot Kagorri, ashtu si meshonte ne Kishe per fe, ashtu edhe meshonte ne gdo shtepi e ne gdo takim per Atdhe. Jahja Kovagi u ba nje dishepuli i deje i Imzot Kagorrit ne Kruje. Leterkembimi i tij i pasun e kujtimet, jane nje burim i randesishem historik autentik. Vete ai mund e duhet te konsiderohet nje prej figurave te shqueme te Levizjes Kombtare Shqiptare. Veganarisht roli i tij ne perhapjen e abetareve shqipe e mesimin shqip ne shkolla ne Kruje asht i dores se pare. Represioni xhonturk ne prag te kongrsit te Dibres ishte ba i eger. Pikerisht ato dite J. Kovagi njoftonte mikun e tij Mustafa Kruja ne Stamboll: “.... shumicen e abetareve i kemi shpemda . Te gjtihe i kane marre me gezim .... Pose disa fanatikeve, ketu shumica e madhe e popullit e gmon nevojen dhe shejtnine e gjuhes amtare .... thuejse te gjithe ketu deshirojne me gjithe zemmer ta nxane shgipen”. Ne leterkembime, por mbi te gjitha ne veprimtarine konkrete, shpirti patriot i Jahja Kovagit shpaloset madherisht. Ai nuk njeh friken e presionin ne rrugen e tij prej atdhetari; brenga e tij e vetrne asht mungesa e abetareve dhe nje mesues i afte qe te pergonte arsimin kombtar ne zemrat e kruetaneve. U ndalem veganarisht tek kjo figure atdhetare, pse mendojme se e meriton jo vetem per fillimet e shkolles shqipe ne Kruje, por per gjithe rezistencen e rolin tij ne rebelimin e Krujes e krahinave perreth gjate viteve 1909-1912. Kajmekami i Krujes dhe myteserifi i sanxhakut te Durresit, te trembun nga kompaktimi i gjithe popullsise ne Levizjen Kombtare, e kthyen Kruejen ne nje garnizon te mirefillte ushtarak, me rreth “6000 pushke zjarri', sig njofton nepunesi i ri i nenprefektures, por kjo nuk e ul optimizmin e tij se “gdo aksion 140 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture ge mund te marrin xhonturqit kunder shkrimit shqip e alfabetit latin ne Kruje, do te ishte i pasukseseshem”. Forcat e shumta ushtarake u perqendruen ne Kruje pa guxue te kryenin asnje operacion ushtarak, sepse shpresonin qe, ne rast perkeqesimi te gjendjes ne pjesen katolike te krahines, Kurbin e Kthelle, te kishin mbeshtetjen e popullsise muslimane te qytetit e te fshatrave perreth, te pakten ata te mos bashkoheshin me kurbinasit kryengrites, qe ishin ngrite rishtas ne revolte. Priteshin ekspedita ndeshkuese kunder tyne e kjo e kishte shqetesue shume edhe Arqipeshkvine e Durresit. Valiu i Shkodres u perpoq ta qetesonte gjendjen tue dergue ne mes kryengritesve perfaqesuesit ma te nalte me origjine shqiptare, por gjithgka ishte e kote. Konsulli austriak ne Durres shkruente ato dit se “njeriu i vetem ge mund te qetesonte gjendjen do te ishte Dom Nikolle Kagorri". Ai i sugjeronte kajmekamit te Krujes se “ per gdo kerkese te zyrtareve turq, se pari, te keshiilohej me Dom Nikolle Kagorrin dhe propozimet e tij te mos refuzoheshin”. Arqipeshkvi Bardhi gjithashtu dekalron se as ai, as ndonje njeri tjeter, nuk mund te ndikonte te populli i Krujes e i rrethinave per te ule rezistencen ndaj osmaneve, perveg Dom Nikollv Kagorrit. Kjo deshmon ma se miri g’autoritet kishte tashma Imzot Kagorri ne Shqipnine e mesme, ashtu edhe ne mbare Levizjen Kombtare. Oeveritaret e Shkodres, Durresit e Krujes u detyruen te uleshin ne bisedime me Imzot Kagorrin dhe vete vaiiu, Bedri Pasha, pranoi kerkesat e meshtarit te Durresit dhe urdhenoi nderpremjen e gdo operacioni ushtarak. Nga korrispondenca e konsujve te asaj kohe kjo marreveshje konsideroeht si kapitullim i autoriteteve xhonturke para Imzot Kagorrit. Ata e njihnin personalitetin e tij dhe forcen per te ngrite ne kambe krahina te tana me nje fjale te vetrne. 141 Autoritet u detyruen te ulnin presionin e tyne edhe sa i perket mesimit te gjuhes shqipe. Tashma, ne prag te Kryengritjes historike ne Kosove, ata perpiqeshin te acaronin sa ma pak gjendjen ne Shqipnine bregdetare. Por nuk mund t'u shkonte ne mend se ne mes kryengritesve kosovare, per te dhane edhe pervojen e tij si organizator i Kryengritjes se Kurbinnit ne vitet 1905-1907, sidhe mbeshtetjen e krahinave fqinje te Krujes, Kurbinit, Kthelles, Mirdites, Lezhes etj., do te gjendej pikerisht Imzot Kagorri. “ Don Nikolle Kagorri ishte kryetari i fameshem i levizjes nacionaliste mes katolikeve. Ai mori pjese ne menyre te drejtperdrejte ne Kryengritjen e Kosoves me 1910 ” - do te shkruente Fernand van Langenhove. Po ashtu, ai dhe shume autore te tjere, theksojne se si kryengritesit shpresat per sigurimin e armeve i kishin vare tek messhatri i Durresit, mik i ngushte i detareve atdhetare ulqinake. Anijet niseshin prej Trieste e zhgarkonin pergjate bregut ne mes Matit e Durresit. Prej atje, permes nje rrjeti qe e drejtonte nje njeri i vetem, Imzot Kagorri, shperndaheshin ato prej bregut te detit deri ne Shkup. As vete qeveria, shkruen Jahja Kovagi, nuk do te mundte te organizonte ne fshehtesi nje transport te tille armesh. Ky ishte meshtari i atdhetarise Imzot Nikolle Kagorri: i squet e trim, bujar e i beses, frymezues e organizator, armator e udheheqes. Vitet 1910-1912 Ne prag te Kryengritjes se pergjtiheshme te vitit 1911, xhonturqit, ma me egersi se paraardhesit e tyne, ndermoren nje vale arrestimesh. Ata ndiqnin me shqetesim veprimtarine e Imzot Kagorrit. Ne seline e tij ne Durres vinin atdhetare nga te gjitha anet: nga Ohri e Tirana, Kruja e Shkodra, Kosova e Mati, Lezha e Mirdita. Ndjekja e Imzot Kagorrit nga ana e “hafijeve “ turke kishte fillue qe me 1903, e sidomos gjate Kryengritjes se Kurbinit ne vitet 1905-1907, tue pa ndikimin 142 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture e tij te madh ne populi pa dallime fetare. Ne fakt ai ishte njeriu ma i perfolun si ne Stamboll, ashtu edhe ne Vjene, qe ne vend qe ta mbronte, si shtet protektor i katolikeve shqiptare, shikonte tek Imzot Kagorri “te pabindunin”, qe po pershpejtonte ngjarjet. Vete Veziri i Madh (kryeminsitri) i kishte kerkue Vjenes te nderhynte per te frenue veprimtarine e tij. Pjesemarrja dhe roli i tij ne Kongrese, mbrojtja qe i bani alfabetit latin, roli i tij ne ngritjen e shkollave ne Durres e Kruje, mosbindja haptas ndaj gdo urdheni te pushtetareve, goi ne arrestimin e tij me 18 qershor 1910. Imzot Kagorrit iu mohua e drejta e fjales ne gjyq, sepse e njihnin gojetarine dhe guximin e lurianit trim dhe e dinin se mund t’u nxirrte shume telashe gjate mbrojtjes. Por i kishin ba llogarite gabim. Avokati gjirokastrit Dalip Efendiu i bani Atij nje mbrojtje te shkelqyeshme, aq sa progesi i Tij u zgjat per rreth gjashte muej e ne te gjitha instancat, tronditi Durres, Shkoder e deri Stambollin, aqsa u detyruen ta lironin nga burgu ne marš 1911. imzot Kagorri nuk humbi kohe: Sa u njoh me zhvillimin e ngjarjeve prej miqeve te shumte qe erdhen ta pergezonin ne Durres, si vizitoi Kthelle, Selite e Bushkash, u nis menjehere ne Luren e tij, qe te takonte atdhetaret e te ndihmonte ne organizmin e Kryengritjes. Para se te niste Kryengritja, Ai bani gjithgka, qe me urtesine dhe autoritetin e Tij, te ndikonte ne dy drejtime; a) Heqja dore nga pergamja dhe gjakmarrja; b) Bashkerendimi i veprimtarise ne mes krahinave, qe kryengritja te ishte e pergjitheshme dhe nje e vetrne. 143 Hapi i pare qe Ai ndermori ishte organizmi i nje kuvendi per nje Beselidhje te re, qe u mbajt ne Lure me pjesemarrjen e parise se Matit, Dibres, Kurbinit, Lezhes e deri Shala e Shoshi. I shoqnuem nga dy djem besnike, Hile Kangi e Stefe Kagulini, Ai shkeli pothuej gjithe Veriun, deri ne zonat shqiptare ne Mal te Zi. Tashma votrat e zjarrit qe ishin ndeze ne mbare vendin, duheshin bashkue. Ishte koha kur turqit, te gjendun nen zjarr te gjithaneshem, u perpoqen te banin paqe me kryengritesit, nje paqe dinake, me secilen krahine vegmas, por kudo propozimet e tyne u hodhen poshte e ketu pat nje rol shume te randesishem mendja dhe guximi i Imzot Kagorrit. Ai, perkundrazi, u kthye ne Durres me nje mision shume te randesishem: te siguronte arme per kryengritesit. Aksioni i garmatosjes se popullsise, i ndermarre gjate vitit 1910, e kishte gjete, veganarisht sanxhakun e Durresit, te garmatosun. Gjithgka bani Imzot Kagorri per sjelljen e armeve nga Trieste asht nje veper gjigande, qe do te meritonte studim te vegante. Po kufizohem te them se ne kete ndermarrje te jashtezakonshme (ai siguroi armet per pothuej gjithe Veriun e Shqipnise) pat mbeshtetjen poaq te jashtezakonshme te atdhetareve durrsake Saida Kertusha, Jahja Ballhysa, Hysen Fani, Sabri Dermani etj., te cilet besonin verbnisht tek idealet e Imzot Kagorrit, e ndiqnin dhe e mbeshtetnin Ate pa iu trembe asnje rreziku, qofte edhe me jete. Jo vetem ne kushtet e terrorit ma te eger turk, por edhe ne rrethana te tjera krejt te favorshme, zbarkimi, transportimi dhe shperndamja e armeve nga Shqipnia e Mesme e deri ne Malesi te Mbishkodres do te ishte nje ndermarrja e pamundun; natyrisht, jo per nje gjigand si Imzot Kagorri, qe nuk e njihte te pamundunen kur fjala ishte per liri te Atdheut. Si u asiguruen armet, me 3 qershor 1911, rreth 500 kryengrites, mirditore, luriane, matjane, kurbinas etj., sulmuen forcat osmane ne Lezhe, arrijten te shtinin ne dore nje depo armatimi tue marre armatimin dhe municionin qe 144 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture gjendje aty. Ishte aksioni i pare i randesishem i atij viti, qe do te ndizte tlake mbare vendin ne lufte kunder pushtueseve. Si kundermase te pare turqit arrestuen pothuej te gjithe atdhetaret katolike te Durresit, tue mendue se kishin qene ata qe kishin mbeshtete Imzot Kagorrin per armatosjen e kryengritesve, pa u shkue ne mend se atdhetaret muslimane te Durresit e te rrethinave kishin vu ne dispozicion te Imzot Kagorrit djemte e tyne ma te mire, anijet, pasunine e gjtihgka tjeter qe u kishte kerkue meshtari trim. Gjithgka e organizonte Ai, e frymezonte Ai, edhe pse fizikisht ato dit gjendej ne mes kryengritesve ne krahinen e Fanit tue organizue pergatitjet per te perballue ushtrine e Shefqet Durgut Pashes prej rreth 70.000 vetesh, qe ishte drejtue kunder zonave kryengritese. Por me gjithe gjakun e derdhun, kerkesa kryesore e kryengritesve per autonomi te trojeve shqiptare nuk u plotesue nga Stambolli. Ne keto rrethana, Komiteti i Pergjitheshem i Kryengritjes, ku bante pjese edhe Imzot Kagorri, ne vjeshten e vitit 1911 u muer intensivisht me organizmin e nje kryengritjeje te re e te pergjitheshme pranveren e vitit 1912. Duhet thane se levizja e armatosun nuk kishte pushue nje past, por ajo nuk ishte e bashkerendueme: luftohej ne Kosove, luftohej ne Hot e ne Mirdite, ne Diber e ne Kurbin, por pa nje drejtim te unifikuerm, sip do te kishte dashte e kambengulte gjithmone Imzot Kaporri. Perpjekjet e turqeve per t’i perga kryengritesit nepermjet disa pashallareve shqiptare, deshtuen, sepse ndikimi i fjales dhe respekti qe gezonte Imzot Kaporri tek ata, ishte shume ma i fuqishem sesa e disa pashallareve te nenshtruem ndaj osmaneve. Me 12 marš 1912 malesoret e Bregut te Mates, te Ishmit e te Kurbinit, kryen sulmin e pare te fuqishem te Kepi i Rodonit. Sulmet vijuen ne Shijak, Zadrime, Kthelle e kudo ishte e mundun qe te siguroheshin arme, qe te bahej i mundun sulmi i pergjitheshem. 145 Nderkohe edhe Kosova, e prime prej legjendarit Isa Boletini, ishte ngrite rishtas ne kreyngritje. Administrata turke, e bindun per rolin e Imzot Kagorrit ne organizmin e kryengritjes, bante gjithgka te siguronte te dhana per ta sulmue, po ai levizte ne te gjithe Veriun e kthehej here mbas here ne Delbinisht, qender e perkoheshme e Arqipeshkvise, i mbrojtun nga gjithe populli, sidomos bashkepunetoret e tij besnike Hile Kangi e Stefe Kagulini. Duhet thane se Imzot Kagorri gjate kesaj periudhe nuk pat as perkrahjen e duhun te Vjenes, ashtu si do ta kishte per detyre, si shtet protektor i katolikeve (H. Isufi ketu e tepron tue u mbeshtete ne relacionet e ndonje konsulli, qe nuk perfaqesojne gjithmone makropolitiken e nje shteti, e thote se “Oendrimi i Vjenes ndaj Dom Nikolle Kagorrit, nuk ishte me pak armiqesor, se sa ai qe kishin qeveritaret e administrates osmane ne sanxhakun e Durresit dhe ne vilajetin e Shkodres". Mbasi shtjellon disa intriga jo fort bindese kunder Imzot Kagorrit, Isufi sjell edhe pjese nga relacioni i konsullit austriak ne Durres, Lovental, drejtue MPJ ne Vjene, lidhun me propozimin per emnimin e Imzot Kagorrit arqipeshkev i Durresit: Marrieje qe te rakomandoj nga ana ime per nje mbeshtetje ne menyren me te nxehte .... qe te behet nje pefrkrahje energjike e kandidatrues se Imzot Kagorrit”.) Pavaresisht nga mbeshtetja austrohungareze apo jo, lufta kunder sundimtareve turq aty nga fundi i prillit bahet perdite e ma te shpeshta, qofte ne sanxhakun e Durresit, ashtu edhe ne Mirdite, Zadrime etj. Lidhja me Luigj Gurakuqin ne Shkoder ishte gjithashtu nje hap i randesishem drejt kryengritjes se pergjtiheshme. Ne keto maredhanje, ashtu si ne gjithe veprimtarine atdhetare te Imzot Kagorrit, nje rol shume te randesishem pat rishtas Stefe Kagulini. 146 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture Nga Durresi e drejt Durresit levizjet e atdhetareve baheshin gjithnje e ma te shpeshta. Nje nder ata qe shkoi tek Imzot Kagorri ne ate periudhe ishte edhe Hile Mosi, perfaqesues i Komitetit te Kryengritjes ne Podgorice, perfshi edhe nje pjese te madhe te Malsise se Mbishkodres. Nderkohe, levizja atdhetare ne Durres e rrethina vazhdonte ma me vendosmeni drejt kryengritjes se pergjtiheshme, por duheshin ende arme, nje nder arsyet kryesore qe atdhetaret nuk pershpejtonin ngjarjet. Imzot Kagorri, qe nga Biza, ku ishte strehue per t’i ike nje arrestimi tjeter, organizoj furnizmin me arme, kesaj here jo ma nga Trieste, por nga Korfuzi. Pa hy ne hollesi te kesaj ndermarrje te jashtezakonshme, mjaftohem te them se Ai ka qene armatori numur nje ne vitet 1905-1912 per zonen nga Durresi deri ne Lezhe, Mirdite, Fan, Lure, Kurbin etj. Kjo deshmohet edhe nga relacionet e shumta Durres-Stamboll, apo Shkoder-Stamboll, te burimeve konsullore, por sidomos te administrates osmane. Nderkohe Ai levizte me bashkepunetoret e tij Saida Kertusha, Hile Kangi e Stefe Kagulini nga nje krahine ne tjetren me synim bashkerenditjen e veprimeve nepermjet nje lidhje te re e te forte. Kete qellim pat edhe Kuvendi i Zejmenit i dates 11 maj 1912 i organizuem me mbeshtetjen e vellazenve Čoku ku moren pjese perfaqesues te Mirdites, Kthelles, Selites, Malesise se Lezhes, Kurbinit e Bregut te Mates, beselidhje se ciles pak ma vone iu shtuen edhe Dibra e Mati. Menjehere filluen edhe sulmet kunder turqeve, si ne Kurbin e ne Breg te Mates. Tashma qellimi kryesor i Imzot Kagorrit i kapercente shume organizmin e sulmeve luftarake ne zona te veganta. Komiteti i Kryengritjes per Shqipnine e Mesme, me Imzot Kagorrin mendje e frymezues, e ku banin pjese atdhetar si Abdi Toptani, Šali Nivica e Stefe Kagulini, i vuni vehtes si qellim kryesor 147 lidhjen ne mes komiteteve nderkrahinore. Kete detyre jetike per kryengritjen e moren persiper pikerisht Imzot Kagorri dhe Šali Nivica. Biri i Kurveleshit Šali Nivica, i emnuem mesues ne gjimnazin e Durresit me 1909 (atehere vetem 19-vjeg djale), u lidh me mish e me shpirt me lurianin trim, qe gashtjen e lirise e kishte kthye ne qellim te vetem te jetes se tij. Askush, ne vitet 1903-1912, nuk qe ma aktiv se Ai ne levizjen kombtare per liri. Ndersa levizja e armatosun ne qershor 1912 kishte shperthye pothuej se kudo, dy miqte e bashkepunetoret, Imzot Kagorri e Šali Nivica, shkelen ane e kand Shqipnine per te koordinue veprimet luftarake. Ndersa i pari shkeli gjithe Veriun e deri ne Kosove, Šali Nivica nisej per ne Berat, Vlone, Delvine e Gjirokaster. Korrispondenca e ketyne dy atdhetareve gjate asaj periudhe asht nje burim autentik e shume i randesishem per historine. Situaten qe u krijue ne vjeshte 1912 historiani Hajredin Isufi e pershkruen qarte: Shperthimi i Luftes se Pare Ballkanike, me 8 nentor 1912, krijoi nje situate te nderlikuar ne Shqiperi. Monarkite shoviniste fqinje ... kishin vendosur per ta fshire Shqiperine nga harta politike e Bali kanit". Pra, ndersa shqiptaret, kudo ne trojet e tyne po luftonin per glirimin nga pushtuesit osmane, nje rrezik tjeter shume i madh, sip do ta deshmonin vitet ne vazhdim, po u kercenohej shqiptareve. Qe me 14 tetor 1912, tue parapa rrezikun e ri e tejet te madh, mbahej ne Shkup nje mbledhje e perfaqesueseve te Komiteteve te Shpetimit per te vendose si do te veprohej ne rrethanat e reja “sesi mund t’i dilej para rrezikut te vdekjes, qe po i kanosej kombit tone”. Aty u vendos te njoftoheshin Fuqite e Medha, “se populli shqiptar do te rrokte armet ...per t’i dai zot mbrojtjes se territoreve tokesore shqiptare”. Barra per drejtimin e mbrojtjes se trojeve tona iu ngarkue ne fillim atyne qe u gjenden ne Shkup: Mit’ha Frasherit, Šali Gjukes, Rexhep Mitrovices e Bedri Pejes. Me levizjen e tyne drejt Tiranes udheheqjes mbarekombtare iu shtuen edhe Abdi Toptani, Mustafa Kruja e Imzot Nikolle Kaporri. Ne mbledhjen e tyne te pare ne strehen e Imzot 148 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture Kagorrit u hodh ideja t’u kerkohej Fuqive te Medha autonomia e Shqipnise nen mbrojtjen e Austro-Hungarise. Por shqipja e malit, Imzot Kagorri, nuk ishte i atij mendimi. la vlen te sjellim nje fragment nga fjala e Tij: “Pasha buken, or shoke e vllazen, po qe puna per nji autonomi me proje (mbrojtje, DG) te dikujt e jo indipendence, un kishim me pelqye ma pare vete Turqine, e čila .... heret a vone, asht e denueme me u shporrun ketyne viseve fEuropes . nuk na ka hije me i thane nji tjetri: Eja na sundo ti, qi je zotni ma i mire se ai qi kemi, mbasi na sjemi te zotet me sundue veten”. U vendos ashtu si kerkoj Imzot Kagorri. Mbledhja i drejtoi nje memorandum mbretitte Austro-Hungarise, tekstin e te cilit e hartoi Imzot Kagorri: “Shqipnia me kater vilajetet: Shkoder, Kosove, Manastir dhe Janine, te mbetej e paprekun, e pazvogiueme .... Qe me kater vilajetet e permendun ma siper, me tre milion e sa shqiptare, te bahej mbretni (shtet, DG) me vete . dhe po te ishte e mundun te merrej parasysh deshira jone, te bahej nje mbretni e paaneshme si Belgjika e Zvicera”. Ja si e pershkruen Mustafa Kruja kundershtimin e Imzot Kagorrit per te qene nen protektorat te Austro-Hungarise: “Shqipnia per Dom Nikolle Kagorrin, Atdheu, liria e saj, ishte ideali i tij, kurse Austria ishte (per te) nje shtet i huej.... Dom Nikolle Kagorri ishte shgiptar Plot gojen .... “. Sa mbaroi mbledhja e Durresit dhe i nisen memorandumin Vjenes, ata u shperndane: Šali Gjuka ne Elbasan, Abdi Tpotani ne Tirane, Dom Niklle Kagorri ne Mirdite, Mustafa Kruja ne Kruje, Mit’hat Frasheri ne Vlone. Nderkohe Ismail Oemali njoftonte se se shpejti do te arrinte ne Shqipni e do te shpallej Pavarsia. 149 Po nje gjame e zeze vinte nga Veriperendimi: armata serbe pushtoi zonat nga Shengjini deri ne Kruje. Pikerisht ne keto rrethana arrijti me 21 nandor Ismail Qemali me shoke ne Durres. Ai u prit nga Imzot Kagorri, Abdi Toptani e Mustafa Kruja. Veganarisht ne rrethanat dyfish te randa, te pushtimit turk e te invazionit serb, lindte nevoja e shpalljes se menjehereshme te Pavarsise pikerisht ne Durres, pavaresisht se nje pjese e madhe e popullsise muslimane, kryesisht e rrethinave, ishte jo mire e informueme, e se gjykonin veprimatrine e atdhetareve me ne krye Ismail Oemalin si agjente e provokatore. Por Imzot Kagorri leshoi kushtrimin e tij historik: “O SOT, O KURRE MA”! Turma fanatikesh, te mbeshtetun e te ndersyem si nga mytaserifi i Durresit, ashtu edhe nga metropoliti Jakov, mbushen rruget e qytetit tue rrezikue edhe jeten e Ismail Qemalit e te atdhetareve te tjere. Por kjo nuk bani qe ata te terhiqeshin: Me 23 nandor u organizue nje takim madheshtor me popullin e Durresit, qe te shpalosnin planin e tyne per Pavarsine. Bashke me Ismail Oemalin, ne nje tribune te improvizueme, dolen edhe Abdi Toptani, Mustafa Kruja e Dom Nikolle Kagorri, qe mori fjalen: “Sot asht dita ma e shenueme ne historine e kombit tone. Per te ardhe ne kete dite, asht dashte te bajme shume sakrifica te gjithe shqiptaret, musliamne, ortodokse e katolike, qe gjithehere kane qene ne krah te njeni tjetrit si vllazen, kur ishte fjaia per gashtjen kombtare ...” Mbas tij foli Ismail Oemali, qe shpalosi qellimin e ardhjes se tij ne Durres. Por nuk ishte e thane qe entuziasmi i popullit te zgjaste shume: Te ndersyem nga myftiu, por sidomos nga mytaserifi e metropoliti Jakov, populil sulmoi ashper Ismail Oemalin, qe ate situate te mjere e kujton me trishtim: “Kishim nder mend te benim ne Durres punen qe beme ketu (ne Vlore), por ....pa kuptimi i durresakeve na dha te marrim vesh se nje pune e 150 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture atille nuk mund te behej atje. E mjerisht nuk u ndame me kaq, po . na pergjigjeshin “Ju jeni tradhetare” .” Ne fakt ngjarjet e Durresit do te kishin marre edhe ma per keq, nese komandanti i garnizonit te vogel turk, Hamid Toptani, nuk do te vihej plotesisht ne sherbim te atdhetareve, te pushtonte telegrafen e te njoftonte gjithe atdhtaret te niseshin per “ne VLone, ku do te mbahej Kongresi i madh per veteqeverimin e Shqiperise sone sig do te shkruente Dhimiter Zografi pese vjet ma vone. Ndersa Ismail Qemali detyrohej te nisej per ne Vlone ne rrethana jo pak dramatike, atdhetaret durrsake Stefe Kagulinin, Jahja Ballhysen, Hafiz Ali Podgoricen etj., merrnin te gjitha masat qe, gjithesesi, te ngrihej flamuri i Pavarsise edhe ne Durres. Me 26 Nandor 1912, kryetari i bashkise, Hafiz Ali Podgorica, ngriti mbi konakun e administrates turke Flamurin Shqiptar. Podgorica kishte deshmue vendosmenine e tij prej atdhetari qysh heret, e bashke me atdhetaret e tjere durrsake si Abaz Qelkupa, Jahja Ballhysa etj., kishte qene prane Imzot Kagorrit ne te gjtihe veprimtarine atdhetare. Kur erdhen xhonturqit ne fuqi, gjoja per te deshnmue se pushteti tashti do te ishte ne duert e shqipatreve, e caktuen kryetar bashkie. Po kjo nuk e largoi as edhe nje gast Podgoricen nga bashkepunimi me miqte e tij atdhetare, gka e deshmoi edhe me kete akt historik. Ishte hera e pare qe valvitej Flamuri yne, mbas atij te ngritun nga legjendari Dede Gjo Luli ne Degiq. Flamurin e Durresit e pikturoi Stefe Kagulini dhe e qendisi motra e tij Maria Kagulini. Simbas gjithe gjasave, Kagulini njihte flamurin e ngritun nga piaku i Ur te Dede Gjo Luli, sepse ngjashmenia e tyne asht shume e madhe. 151 Ngritja e Flamurit ne Durres pat jehone ne te gjithe trojet shqiptare, ashtu edhe ne Europe. Ishte lajmi ma i gezueshem qe merrnin Ismail Qemali e Imzot Kagorri, te porsaarritun ne Vlone naten e 27 nandorit, e qe pak dite ma pare ishin largue zemerthyem nga kundershtimi qe kishin ndeshe prej rretheve reaksionare e fanatike. Por gezimi i durresakeve do te ishte teper i shkurte. Qyteti u pushtue nga forcat serbe, qe do te largoheshin vetem ne fund te dhjetorit simbas vendimit te marrun nga Konferenca e Fuqive te Medha ne Londer. Pavaresia "... sot per te gjithe shgiptaret ka ardhe nje dite e bardhe, qe na mbushe me gezim dhe shprese. Te gjithe bashke, pa dallim feje, si veiiazen qe jemi, sot e tutje do te jemi zote te vendit dhe te panenshtrueshem askujt, veg te madhitZot...” Imzot Nikolle Kagorri Vlone, 28 Nandor 1912 Atdhetaret ma te shquem te te gjitha trevave shqitare u mblodhen ne Vlone dhe po perjetonin ngjarjen ma te shqueme te historise se kombit: ngritjen e Flamurit Kombtar, Shpalljen e Pavaresise dhe krijimin e Oeverise se Perkoheshme. “Ishte reaiizuar enderra e Dom Nikolle Kagorrit, e klerikut katolik patriot, qe kishte punuar e sakrifikaur nga jeta e tij aq shume per Shgiperine dhe kishte bere g’ishte e mundur per Atdheun, qe e kishte ne zemren e tij me afer se Kisha, prelat i se ciles ishte’’, thekson historiani Hajredin Isufi. “Ishte hera e pare, pas Kuvendit te Lidhjes Shqiptare te Prizrenit, qe patriotet me ne ze te krahinave te Shqiperise, te ishin aq prane njeri-tjetrit dhe te gjtihe se bashku", vijon ai. “ Ata ishin grumbulluar ne Vlore, 152 -- Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture jo per t’i treguar njeri-tjetrit kush kishte luftuar e vuajtur me shume, por vetem e vetem te perjetonin gastet e lumtura, qe sakrificat qe kishin bere shqiptaret dhe enderra e madhe per te cilen kishin luftuar, po reaiizohef. Nuk asht rasti te pershkruejme Diten e Madhe te 28 Nandorit 1912. Ate e di gdo njeri ne te cilin rreh zemer shqiptari. Deshiroj te kujtoj me kete rast se Imzot Kagorri u zgjodh Nenkryetari i Oeverise se pare te Shqipnise se pavarun, jo rastesisht apo per kombinacione, por sepse ishte njeriu ma ne za sa i perkiste veprimtarise atdhetare mbrenda vendit dhe me aftesi te shqueme. Asht domethanese per ata qe kane deshiren e mire te kuptojne simboliken e aktit, se Imzot Kagorri u zgjodh ne ate detyre me propozimin e delegatit te Gjirokastres Veli Efendiu. Nuk besoj se ka nevoje te komentohet. Krahu i djathte i Ismail Oemalit, si thote nje kange e Lures se Tij, ishte"... / mendshem, i kulturnem, energjik, i dashun dhe njeri i thelle per boten. Ky burre punoi gjithmone per Shqipnine e bani g’mundi .... Atdheu i tij gendronte ne zemer ma afer se Kisha, prelat i se ciles ishte", do te shkruente Amali fon Godin, qe kishte ndjeke nga afer gjithe veprimtarine e tij dhe ishte e pranishme gjate gjithe kohes ne Vlone. Sa u shpall Pavaresia, Imzot Kagorri dhe Luigj Gurakuqi derguen letra anembane Shqipnise Veriore, e pushtueme nga forcat serbe. Imzot Kagorri, perveg impenjimeve ato dit ne Vlone, udhezonte me letra e me korriere qe dergonte si te organizoheshin me i ba balle pushtuesit te ri, Serbise, sidhe ne mbrojtje te Oeverise se Vlones. Menjehere u mbajt nje beselidhje e re ne mes prijsave te Dibres, Matit, Bishkashit, Kurbinit, Krujes, Ishmit, Bregut te Mates, Mirdites e Lezhes. Organizatore te kuvendit per beselidhje ne kushtet e reja e te randa kishin qene perseri miqte e Imzot Kagorrit, Gjin Pervizi, Saida Kertusha, vellaznit Qoku etj. 153 Qeveria e Perkoheshme nderkaq gjendej para sfidash te reja e te randa. Nuk ishte kohe festimesh. Shumica e Shqipnise Veriperendimore ishte pushtue nga Serbia. Jugu kercenohej nga Greqia, armata e se ciles kishte arrijte deri ne Tepelene. Popullsia shqiptare e krahinave te pushtueme kalonte gaste tmerri. Veshtiresive te jashtme te Oeverise se Ismail Oemaliot iu shtuen ambiciet e Esat Pashe Toptanit. Nuk mund te duronte qe Kryetar i Oeverise te ishte Ismail Oemali e ai, “gjenerali” i Turqise, vetem nje “čope” minister. E per ardhjen e tij ne pushtet, jo thjeshte me marreveshje “teknike”, por me leshime konkrete, ai u mbeshtet tek Serbia, se ciles i dorezoi Shkodren, dhe Greqia, se ciles i njohu te drejten mbi nje pjese e madhe te Jugut. Oeveria e porsaformueme e Ismail Oemalit po humbiste keshtu besimin tek popullsia. Imzot Kagorri, i tronditun nga lajmet qe mori per raprezaljet e Esat Toptanit e hordhive te tij, sidomos mbi popullsine katolike, qe prej Vlone u muer me organizmin e rezistences, tashma ndaj “pushtusit” te mbrendeshem. Edhe pse kuptonte mundesite e kufizueme te nje qeverie te porsaformueme, nuk mund te pajtohej me ngathtesine e saj dhe tentativat per te zgjidhe situatat jo nepermjet organizmit e ngritjes ne kambe te popullit, por nepermjet disa marreveshjeve pak te qarta e pak te pastra me aleancat e fshehta bulgaro- turke. Ne keto rrethana, Imzot Kagorri, karakter i forte e i papajtueshem me shume mbrapaskena, u terhoq nga qeveria, por e mbeshteti ate deri ne fund. Ai e kishte kuptue se duhej te gjendej edhe fizikisht atje ku po luhej fati i Atdheut: Ne Shqipnine e Mesme, ku sllavofili Esat Pashe Toptani rrezikonte perfundimisht fatet e vendit. Me 18 qershor 1913, Esat Toptani shpalli Durresin kryeqytet te Oeverise se Perkoheshme. Ai acaroi ne kulm maredhanjet aq te mira nderfetare qe kishte kalite Imzot Kagorri nder vite, akuzoi Oeverine e Ismail Oemalit se 154 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture kerkonte t'u prishte fene e se “Baba Dovleti” do te kthehej perseri ne Shqipni. Ne ndermarrjen e tij tradhetare Toptani gjet mbeshtetjen e plote te Greqise e Serbise e veganarisht te metropolitanit grek Jakovi, me seli ne Durres. Imzot Kagorri e kuptoi menjehere se pergamja nderfetare po perdorej ne luften per pushtet e se mund te kishte rrjedhoja te randa. Ne nje leter drejtue MPJ te Austro-Hungarise, me 4 korrik 1913, shkruen:"... Simbas mendimit tem, ura e vetrne e Shqipnise qendron ne nji bashkim te perzemert e te gjithe etementeve te g do feje qe gjenden mbranda kufijeve te saj” (kupto: kufijeve te Shqipnise). Oellimi i kesaj letre ishte ma se i qarte dhe pa nevoje komenti: perpjekja e ketij atdhetari te shquem per te krijue nje unitet e bashkim vellazenor mes katolikeve e muslimaneve ne te mire te gashtjes kombtare perballe rreziqeve, qe i kanoseshin vendit prej anmiqeve te kombit, qe perpiqeshin te perdornin e te shfrytezonin ndasite fetare per interesat e tyne. Nje perfaqesi i Oeverise se Vlones e perbame prej Luigj Gurakuqit, Hysein Vrioit e E’them Vlores, me te dlet u bashkue edhe Imzot Kagorri, pershkoi pothuej gjithe Veriun dhe kudo gjeten mbeshtetjen per Oeverine e Perkoheshme. Por plaga qe kishte hape Esat Toptani ne Shqipnine e Mesme mblidhte perdite e ma shume qelb: Ai po grumbullonte ne Durres “vulinetare” esatiste, qe therrisnin “Rrofte Esat Pashai”, “Poshte Ismail Qemalii”, pikerisht kur ishte mbledhe Konferenca e Ambasadoreve ne Londer, qe me situaten e krijueme njohu Oeverine e Vlones vetem si qeveri lokale. Gjendja e ndere e krijueme nga pasha Toptanas e detyroi Imzot Kagorrin t’u drejtohej edhe nje here atyne me te cilet kishte organizue e drejtue kryengritket antiturke ne vitet 1905-1912. Ai sihte kundershtar i Pakompromis i Esat Toptanit tek i čili shihte anmikun e kombit. Imzot Kagorri kishte punue nje jete te tane per Shqipnine: “ Atdheu - do te shkruente per te 155 Amaliaia fon Godin - ishte ne zemer te tij ma afer se Kisha, prelat i se cilvs ishte a;”. E malesoret, megjithe se te gorientuem prej te gjitha aneve, iu pergjegjen menjehere Imzot Kagorrit, si e deshmon letra publike e Gjin Pervizit dergue gazetes “Shqipnia e Re” me 18 nandor 1913:"... Tradhetari Esat Pashe Toptani kerkon ta veje Kurbinin nen sundimin e vet, gja te cilen Kurbini as e don, as e ka dashtv dhe nuk shkeputet prej peverise shpiptare. Nese peveria tradhetare e Durresit, qe asht ne krah te Esat Pashes, do te dergoje mekambesit e vet ne Kurbin, pergjegja do te kthehet ne perleshje .” I pari i Kurbinit, Gjin Pjetri Imzot Kagorri, ndersa levizte nga Kurbini ne Breg te Matit, nga Lura ne Lezhe, tue pa rrezikun e madh qe po i vinte Atdheut prej Esatit, i dhane atij besen se nuk do t’i nenshtroheshin kurre “ atij qe kishte shkaktue aq fatkepesi ne te shkuemen ne ato ane'\ sig shprehet Hajredin Isufi, i čili vazhdon: F/sef katolike ishin njerez te pushkes, te punes, te fjales se dhane dhe te beses". Nen udheheqjen e Imzot Kagorrit, Gjin Pervizit dhe vellazenve Čoku, levizja kunder Esatit u ba aq e forte, sa ndali vrullin e tij per te vendose adminsitrimin e qeverise se Durresit ne Veri. Sfida e fundit e Imzot Kagorrit ndaj qeverise se Esat Toptanit do te ishte festimi i njevjetorit te Shpalljes se Pavaresise, pikerisht ne Durres, me 28 Nandori 1913. Mbas fjales se mbajtun ne nje miting, ai dha meshen perkujtimore, ku veg katolikeve, moren pjese edhe muslimane e ortodokse, si Jahja Ballhysa, Sulejman Kadiu, Pali Terka, Saida Kertusha, Sheh Adem Roda, Abaz Qelkupa, Neki Liobohova, Hafiz Ali Podgorica etj. Kisha e Durresit, kjo seli e Zotit, ishte kthye ne seli e Atdhetarie. Vi tet e fundit Besoj se do te ishin te shumte shqiptaret qe do te donin ta harroni vitin 1913: Sikur te mos mjaftonte babezia e barbaria serbe e greke, shqiptaret filluen nje lufte vellavrasese ne mes vetit, sa gdo historiani i vjen veshtire ta 156 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture pershkruej ate vit te mbrapshte. Edhe burra vetmohues e me durim te pamate si Abdi Toptani, trim, i squet e idealist si Imzot Nikolle Kagorri, patriot deri ne fund si Namik bej Delvina, u gjenden ku e ku ma veshtire se sa kur luftonin kunder turkut. Po tashti, kunder kujt e si te luftonin? Tue pa zhvillimin e gjendjes mbrenda vendit, por edhe ato ballkanike, me 29 korrik 1913, Konferenca e Ambasadoreve vendosi qe Shqipnia te gezonte statusin e autonomise e te qeverisej nga nje princ i caktuem nga Fuqite e Medha. Edhe nje here, pra, fati paradoksal i Shqipnise: Nga Pavaresi, ne autonomi. U gjet edhe nje princ, as mish as peshk, princ Vidi, dhe me 7 marš 1914 ai u vendos ne Durres si kryetar i qeverise shqiptare. Pra ne Durres, jo ne Vlone. Oeveria e Ismail Oemalin kishte pushue se qeni, si te thuesh, ishte shue; edhe vete Plaku i Vlones kishte marre detin. E ne Durres e priste Vidin nje tjeter kryeminister i veteshpallun: Esat Pashe Toptani, Por, per hir te fateve te Atdheut, i rrezikuem nga sulmet ne Veri e Jug, nga serbet e nga greket, aty kishin dale ta prisnin Vidin edhe shume atdhetare te tjere, me shprese se Fuqite e Medha do te banin digka per Shqipnine. Ishin pothuej te gjithe, prej Hile Mosit tek Abdi Toptani, ishte edhe Imzot Kagorri, qe per here te pare e te vetrne kishte qene i detyruem te pranonte kompromisin e pajtimit me princin e huej. Ai nuk e kishte dashte ardhjen e Vidit ne Shqipni, si dokumentohet edhe ne shume relacione diplomatike, por rrethanat e krijueme ia kishin imponue pelqimin e tij. Mungonte vetem Gjin Pervizi, qe kishte ndrrue jete pak dit ma pare, me 27 shkurt 1914, bashkeluftetari i sa betejave perkrah Imzot Kagorrit. p or shpejt do te shihej se “mbreti” i huej, i pritun me ceremoni pompoze e shume shprese, nuk do te humbiste kohe per t’i zhgenjye. Akti i tij i pare, 157 qe zhgenjeu njerezit, ishte emnimi si minister i luftes i nje ish pashaj; e gfare pashaj: pikerisht Esat Pashe Toptanin. Esati nuk u kenaq as me kaq. Ai nxiti forcat ma te errta, me ne krye Haxhi Oamilin, qe me parullen “Dum Baben" (Turqine) sulmuen Durresin. Boshibozuket kedonin turpin tone: Pasha Din’ e fen’e Tij, S’fali vakth e s’hy n’xhaml, Pa pru turkun edhe nji here n’Shqipni...” Ne mbrojtje te Durresit u vune forcat atdhetare, sidomos ato vulinetare, te organziueme nga Imzot Kagorri, qe prej Zadrime e Bregut te Matit, deri tek trimat e Isa Boletinit, qe se bashku me Imzot Kagorrin, Dervish Himen e atdhetare te tjere, iu ba barrikade forcave te errsines, haxhiqamilistave; nderkohe, pashaj Toptani bante flirt here me Italine, here me Serbine dhe nxiste terthoras rebelimin. Ne Durres ishin ne ato dit forcat e Fuqive te Medha, qe ngrinin barrikada ne mbrojtje te Vidit, por edhe ne mbrojtje te ministrit “te ligjeshem”, Esat Pashes. Forcat vulinetare, vertete shpetuen Durresin nga shkatrrimi tue lane aty 150 jete te rijesh, por ne fund nuk dinin per cilin kishin ra: Ata kishin ardhe ne mbrojtje te "mbretit”, Vidit, por “mbreti” vazhdonte me mbante minister lufte Juden. Shkuen ne ato dit ne Durres korrispondente te huej, personalitete si Mis Durham, qe na kane lane deshmi rrengjethese per vetmohimin e mbrojtesve te qytetit, por edhe per barbarine e rebeleve turkoshake me vete Juden ne perbamje te qevrise. Mis Durham, kjo dashnore e gmendun e shqiptarise, na thote se nese Durresi nuk u shkatrrua nga forcat e erresines, merita u takon dy veteve: kolonelit anglez Tomson dhe Imzot Kagorrit. 158 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture Por edhe rezistenca, e gjetun ne mes te njemije e nje pabesive, aty nga fundi i shtatorit ra. “Mbreti” iku me vaporrin plot dhe me 5 tetor Durresi do te binte ne doren e Esat Toptanit. Boshibozuket e tij, qe shkuen te vrisnin “priftin kryqali”, meqe nuk e gjeten aty, dogjen biblioteken e tij, nder ma te pasunat e kohes. Atyne nuk ua vriste shikimin nata, po drita: ato libra ndrigonin, e ndirgonin mendjet. Raprezaljet e Esat Toptanit kane qene nder ma te egrat qe kishte njohe veganarisht Veriu, zonat e “anmikut te tij”, Kagorrit te urryem sa askush tjeter nga pashaj: Kurbini e Bregu i Mates, Lezha e Durresi, Ishmi e Biza. Nga tetori 1914 deri me 27 janar 1916, kur ne Durres hyne forcat austriake (Lufta e Pare Botenore), viktimat, me gjyq e pa gjyq, nuk kane te numruem; e ne prag te ikjes, pashaj mbushi vaporrin me pasuni te palloagritshme dhe u nis drejt Italsie. Nuk e vorfnoi Shqipnine grabitja e tij, por e drobiten plaget qe i la ne trup. Vetem mbas katar vjetesh, atje ne Pariš, do te merrte shperblimin e merituem nga i bukuri i Libohoves, heroi Avni Rrustemi. Gjate gjithe kesaj kohe Imzot Kagorri u strehue ne malesi, sa ne Kurbin, aq ne Lure, sa ne Lezhe, aq ne Mirdite. Praktikisht, ne saje te organizmit qe u bani zonave ne veri te Durresit, taman si ne kohe te Turqise, ato nuk rane asnjehere plotesisht nen sundimin e pashajt tiranas. Ne ato udhetime te shpeshta e te veshtira ai humbiste perdite shendetin. “Kocka e torte”, si e quenin bashkekohesit, tashma kishte ngele vetem kocke e lekure. I kthyem ne Durres, shpirti i tij nuk do te gjente kurre paqe. Raprezaljet e ekspedites ushtarake austriake per mbledhjen e armeve ne kure, te kryesueme nga koloneii famekeq Myrtasz, qe hapi plage te randa ne vendlindjen e tij, e bane te levizte perseri drejt vendlindjes, te shkonte ne Shkoder e te protestante, t’i drejtohej Vjenes e ku jo tjeter, ne mbrojtje te njerezve te lire, qe nuk i kishte shtrue dot as ShefgetTurgut Pasha. 159 Imzot Kagorri, i lodhun dhe i smuet rande, ndoshta ma shume edhe nga shpirtplasja, pse nuk arrijti te shikonte Atdheun asnjehere plotesisht te lire si kishte anderrue, ndrroi jete ne Vjene, ku kishte shkue per kurim, me 29 maj 1917. Jo, nuk ishte nje jete e shpenzueme kot. Nje jete e shpenzueme gdo dite, gdo ore, gdo minut, gdo sekond per Atdhe, nuk asht kurre nje jete e shpenzueme kot. Imzot Nikolle Kagorri, ky bir fisnik i Lures, bir i nje katoliku e nje nane muslimane, nuk ia histori te shkrueme. Ai e bani historine. E gjithe jeta e tij ishte nje ideal: Flijimi per Atdhe. Ka nxjerre Shqipnia plot bije te lavdishem, po asnje si ai nuk ka qene aq konseguent ne gdo milimeter te jetes se tij vetem ne sherbim te nje ideali te madh: lirise kombtare. Čili bani sa ai per vellaznimin e vertete te shqiptareve, pavaresisht nga besimi? Jane deshmi qindra miq te tij te devotshem muslimane nga Durresi e Tirana, nga Kurveleshi e nga Kavaja, nga Kruja e nga Lura. Ideja e bashkimit tek ai ishte aq e torte, sa vetem kjo e spjegon kundershtimin e tij per nje alfabet te vegante qe me 1902 nga Shoqnia “Bashkimi” e Imzot Dogit. Vetem nje alfabet duhet te kete, i miratuem nga te gjithe shoqnite, nga ajo e Stambollit, tek e Bukureshtit, nga ajo e Misirit tek ato te Shkodres, kambengulte Ai. Ishim gjashte vjet para Kongrsit te Manastirit kur hidhte kete ide. Ai nuk u tha malesoreve: Luftoni kunder pushtuesit turq, po i frumezoi, i udhehoqi, i armatosi e luftoi me ta. Kryengritjet e viteve 1905 - 1912 kane ma se shumti mendjen, zemren dhe doren e tij. 160 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture Imzot Kagorri nuk bani kurefare kompromisi me pushtuesit turq, por sa here ia kerkuen interesat e kombit, ai perbuzi kompromiset edhe me Romen e Vjenen, me Shkodren e me Vlonen, dhe nuk u lekund kurre para nderhmjeve te Beogradit e te Athines. Ideali i tij ishin FEJA dhe FLAMURI; ishte ATRDHEU I URE! 161 Rrenjet e ngurta te shoiptareve Bardhyl Ukcamaj Studimi i veprimtarise se Luigj Gurakuqit eshte i nevojshem per te gjithe ata qe deshirojne te kene sadopak dijeni per historine e shtetit te shqiptareve. Luigj Gurakuqi eshte njeri prej themeluesve me te rendesishem te ketij shteti. Luigj Gurakuqi (ne vetedijen e autorit) eshte figura me emblematike e patriotizmes shqiptare dhe studimi i vepres se tij ndrit pjese te historise sone. Kjo eshte arsyeja qe ne kete liber eshte lene nje vend me vete per kete liberator atdhetar. Kujtimi i figurave te rendesishme te kujteses sone historike eshte i rendesishem ne shume aspekte, sig shprehej edhe vete Gurakuqi: "Nje populi qe nderon burrat e vet, nje populi qe pavdekeson kujtimin e tyne, jo vetem nder faqet e historise, por edhe mbi rrasa e ne monumente, ai populi tregon se ka ndergjegje, se ka ndiesi te holla, se njeh miradijen e ka deshire me u sjellun e me u drejtuem mbas shembuliit te te Medhajvet te vet". Luigj Gurakuqi ishte politikan e diplomat, shtetar i shquar, gjuhetar, njeri i kultures dhe i shkences. ishte njohes i thelle i trashegimise kulturore te shqiptareve dhe i kultures klasike romake e latine. Ai ishte patriot i madh, bashkethemelues i shtetit shqiptar te epokes moderne. Pervegse themelues i alfabetit te shqipes, zoteronte ne menyre te shkelqyer latinishten, italishten, turqishten, frengjishten, greqishten e gjermanishten. Fan Noli e ciiesonte Gurakuqin pionier te qyteterimit perendimor ne Shqiperi, si nje nga shqiptaret e flaket qe thithi me themele kulturen e Perendimit dhe si njeriun qe punoi me gjate e me shume se kushdo tjeter per te mbjelle faren e saj ne Shqiperi. 162 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture Luigj Gurakuqi u lind me 19 shkurt 1879 ne gjirin e nje familjeje tregtare te kulturuar shkodrane, nga prinderit Pjetere Leze Gurakuqi. Shkollen fillore e disa klasa te mesme i ndoqi ne Kolegjin Saverian ne Shkoder, pas ai ka qene nxenesi i pare shqiptar i kolegjit arberesh te Shen Adrianos te Shen Dhimiter Korones. Ku edukua nga atdhetare e intelektuale te shquar si Anton Xanoni, Gašper Merturi dhe themeluesi i Rilindjes Kombetare te shqiptareve Jeronim de Rada. Studimet universitare do t’i kryente ne Napoli (Itali) ne vitet 1901-1906. Luigj Gurakuqi iu kushtua teresisht veprimtarise politike e luftes per glirimin kombetar pas vitit 1906. Ne veren e vitit 1907 bashkepunoi me Bajo Topullin per organizimin e kryengritjes ne Veri. Ish i denuari me burgim te perjetshem per veprimtarine e tij kombetare rikthehet ne qytetin e lashte te Shkodres ne vitin 1908 ne moshen 29-vjegare per te mbetur i pavdekshem ne kujtesen historike te kombit te vet per shekuj te shekujve. Ndersa i afrohej qytetit, kishin dale per ta pritur shume bashkeqytetare te tij, te krishtere e muhamedane, te cilet ne shenje nderimi te thelle, ne Parruce gmprehen kuajt dhe e terhoqen te gjithe bashke deri ne qender te qytetit. Jemi ne fillimet e shekullit XX kur shqiptaret po riorganizoheshin pas nje periudhe te kobshme te pushtimit mizor te anadollakeve, te cilet shkaterruan sa munden, plagkiten sa munden e vrane sa munden, por nuk arriten synimin kryesor- zhdukjen perfundimtare nga harta gjeopolitike te kombit shqiptar. Anadollaket do te riktheheshin ne Anadoll, ndersa shqiptaret do te mbeteshin ne trojet e veta. Pasi Zoti "Per shqiptaret, Shqipnine e kish krijue". Me 1911 merr pjese ne kryengritjen e malesoreve te Mbishkodres e si nje nga udheheqesit e saj. Ai harton Memorandumin e Greces te njohur si "Libri i kuq". Me 1912 zhvillon nje veprimtari te dendur per organizimin e kryengritjes se pergjithshme. Mori pjese ne mbledhjen e Bukureshtit dhe ne shpalljen e pavaresise (nentor) ishte bashkepunetori me i ngushte i I. Oemalit. Gurakugi shkroi vendimin historik te Kuvendit Kombetar te Vlores, 163 nepermjet te cilit shpallej se "Shqipenia me sot do te behet me vete, e lire e mosvarme". Gjate Luftes I Boterore, me pushtimin e Shkodres nga ushtria malazeze, Luigj Gurakuqi internohet ne Podgorice. Gjate pushtimit austro- hungarez, emerohet drejtor i pergjithshem i arsimit dhe punoi per hapjen e shume shkollave shqipe. Mori pjese ne Kongresin e Durresit me 1918, ku zgjidhet minister i Arsimit ne qeverine e perkohshme e anetar i delegacionit te saj ne Konferenčen e Paqes ne Pariš. Me 1921-24 qe deputet i Shkodres ne Keshillin Kombetar. Disa here minister ne kabinetet qeveritare, i Arsimit, Financave, madje edhe minister i Brendshem ne kabinetin disaditor te Hasan Prishtines. Shtetare te tille do t’i mungojne Shqiperise jo vetem ne shekullin e 20-te, por edhe ne shekullin e 21-te. Si politikan e burre shteti Gurakuqi ishte liberaldemokrat. Kur ne parlament Ali Kelcyra i ben verejtje per qendrimet e tij liberale, Luigji pergjigjet se "z. Ali Kelcyra me tha si per qortim se jam liberal. I faleminderit dhe mund te jete i sigurt zotnia e tij se vdekja do te me ndaje nga mendimet e mija liberale". Luigj Gurakuqi na ka lene nje pervoje te pasur per jeten parlamentare, ndertimin dhe funksionimin e shtetit ligjor. Ai kishte vleresim e besim te madh te parlamenti, ligji e vota e lire e popullit. Sipaš dokumenteve te kohes, Luigj Gurakuqi, ne kundershtim me historine e pasluftes nuk ka qene nder frymezuesit e Revolucionit te Qershorit. Megjithate, ai iu bashkua ketij revolucioni dhe ne qeverine e kryesuar nga Fan S. Noli u emerua minister i Financave. "Gurakuqi, - shkruante S. Vinjau, - u terhoq (ne revolucion - V.H.) pas nje kundershtimi te forte". Pater Anton Harapi kujton se kur ka filluar Revolucioni i Oershorit bashke me Luigjin po punonin per nxjerrjen e numrit te gazetes "Ora e Maleve" dhe nje telegram nga Vlora e njoftonte per fillimin e revolucionit. Sidoqofte, perfshirja e tij ne kete revolucion eshte nje nga ato momente kur L. Gurakuqi iu shmanget parimeve te tij liberaldemokrate. Personaliteti i Gurakuqit spikat ne fushen e diplomacise. Ai qe perfaqesues i Shqiperise kur vendoseshin fatet e saj ne ballafaqimet diplomatike ne gendrat me te medha te politikes evropiane: ne Londer, ne Rome e ne 164 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture Vjene, ne Pariš dhe ne Gjeneve. Keshtu, ne Londer, me 1913 me Ismail Oemalin dhe Isa Buletinin; ne Konferenčen e Paqes ne Pariš, me 1919, me delegacionin e Oeverise se Durresit apo ne Gjeneve me 1924, ne Lidhjen e Kombeve me Fan Nolin. "Diplomacia e vertete, - shkruante Gurakuqi, - mbeshtetet mbi udhen e mesme, te cilen e gjejne vetem ata qe, tue mbajtun te patundun parimet, dijne me pajtue te drejtat e nevojat e atdheut te vet, ne kushtet e politikes se pergjithshme". Gjergj Fishta, ne nje pershkrim te delegacioni shqiptar ne Konferenčen e Paqes ne Pariš, shkruan: "Asht e kote te genjehemi. Nese perjashtohet Gurakuqi qe vetem ai ka nje kulture te pershtatshme, ka nje atdhetari te shendoshe dhe nje njohuri te gjere per njerezit dhe per sendet e Shqiperise, asnje nga anetaret e qeverise, qofte te asaj te meparshmes, qofte te se tanishmes, nuk mund te thote se e paraqet denjesisht Shqiperine dhe te mbroje sig duhet interesat e saj". Luigj Gurakuqi e kishte te qarte rolin e diplomacise nderkombetare rreth fatit te Shqiperise. Dhe, per hir te se vertetes, duhet pranuar se mbeshtetja evropiane, sidomos ajo austro- hungareze, italiane dhe e shtetit te Vatikanit per krijimin e shtetit shqiptar ka qene me percaktuese se sa levizjet kaotike dhe te paorganizuara si duhet te shqiptareve ne kete drejtim. Luigj Gurakuqi eshte nder hartuesit kryesore te programit arsimor e kulturor te levizjes sone kombetare per autonomi, liri e pavaresi. Gurakuqi luftoi per njesimin e alfabetit i udhehequr nga teza nje komb, nje gjuhe, nje alfabet. Me 1908 mori pjese ne Kongresin e Manastirit ku u zgjodh nenkryetar dhe anetar i komisionit per njesimin e alfabetit. Me 1909 u emerua drejtor i se pares shkolle normale qe u hap ne Elbasan, ku dha nje ndihmese me vlere per venien e arsimit mbi baza kombetare. Nen drejtimin e tij u hodhen themelet e para te sistemit arsimor fillor shteteror ne Shqiperi. U krijua pervoja e pare e ngritjes se administrates arsimore shqiptare, u hartuan dokumentet e para shkollore, u ngrit nje .... 165 sistem i tere i pergatitjes dhe i kualifikimit te mesuesve. Si minister i pare i arsimit shqiptar, ai punoi qe gjithe fryma dhe permbajtja e shkolles te ishte ne funksion te qellimeve dhe idealeve kombetare. Luigj Gurakuqi ishte i vetedijshem me shume se kushdo per dobine e alfabetit dhe te shkruarit te gjuhes amtare, kjo shihet edhe ne botimet e tij. Me 1905 do te botonte ne Bukuresht librin "Abetar i vogel shqyp mas abevet t'Bashkimit e t'Stambollit me shenime n'dy dialektet". Botoi ne Napoli "Fjalorth shqip-frengjisht e frengjisht-shqip" i fjaleve te reja dhe me 1906 "Vargezimi n'Gjuhen Shqipe". Ndersa si publicist ka botuar dhe shume artikuj ne gazetat "Albania", "Kalendari-kombetar", "Drita", "Liria e Shqiperise", "La nazione Albanese", etj. Edhe si poet Gurakuqi potencon idealin per te cilin ”ia vlen per me jetue”: OENDRESA Oh, jeta pernjimend me rrena e vajplot qenka n'ket bote flashte! U shueka teper shpejt lakmimi i saj,si zjarri i bame me kashte. Veg nji qellim i nalte t'ban me durue e zemren te forcon; nder kundershtime s'vyen kurr me u ligshtue, mjere ai qi nuk duron! Gurakuqi eshte tekstologu me i shquar shqiptar i fillimit te shekullit tone. Ai i dha shkolles shqipe, si autor e bashkautor, 8 tekste mesimore me nje vellim prej 738 faqesh. Si krijues Gurakuqi pati relacione te shkelqyera me eliten intelektuale te vendit. Disa nga veprat e krijimet e veta L. Gurakuqi ia kushtoi Gjergj Fishtes, Preng Dogit, Hile Mosit e Mati Logorecit. Por edhe Gurakuqit i drejtohen mjaft dedikime e perkushtime. Ashtu si Filip Shiroka, Hile Mosi vazhdon ta quaje bylbyl ne tingellimin qe i kushton, "S'kendon bylbyli". Po ashtu pater Anton Harapi vepren e tij kryesore "Andrra e Pertashit" (Urti e burrni nder banoret e Cemit), duke ia kushtuar Gurakuqit shkruan: "Burrit fvertete burre, L. Gurakuqit, i čili me kulturen e nalte shpirterore, mishnoi, madhnoi, perjetoi urtine, bese e burrni shgiptare, tue mbete perhere 166 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture shembull shqiptari me kulture, simbol i bashkimit kombetar, idealist i shkelqyeshem ne vorfni". Luigj Gurakuqi i ka kushtuar shume kujdes problemit te fese dhe te marredhenieve ne mes shqiptareve me besime te ndryshme fetare, vendosjes se unitetit ne mes tyre dhe te sigurimit te mirekuptimit e te tolerances nderfetare. Ky mirekuptim ishte dhe do te jete i kushtezuar per hir te specifikave tona si populi ne sherbim te unitetit kombetar si dje, ashtu edhe sot, nese shqiptaret do te deshirojne te kene shtet te tyre ne hapesirat ballkanike. Qe ne mbledhjen e pare te Kongresit te Durresit, me 1919, L. Gurakuqi kerkonte qe geshtja e lirise dhe e nderimit te feve ne Shqiperi duhet te zgjidhet mbas formules: "Feja e lire ne shtet te lire". Gurakuqi ishte besimtar. Sipaš tij, Zoti eshte qenie qe s'ka as fillim e as mbarim, se asgje nuk mund te krahasohet me te, se "...qielli e toka, fushat e gjana, malet e nalta, detrat e medhana, Tgjitha prej Zotit paten krijim, Qi s'di mase me vedi, fill as mbarim". Zoti i madh dhe i vertete, shkruante L. Gurakuqi, ka ne dore fatin e njerezimit e te popujve, ai di gjithgka, ben gjithgka dhe sheh gjithgka. Eshte ky Zot i plotfuqishem tek i čili L. Gurakuqi ka shprese dhe besim se do te marre ne dore fatet e Shqiperise e te shqiptareve, se do te bekoje punet e tyre e do t'u plotesoje deshiren per liri e pavaresi. Gurakuqi gjate gjithe jetes se tij pati relacione te shkelqyera me te gjithe ata drejtues te komuniteteve fetare qe luftonin per nje Shqiperi te lire. Me 26. 9.1913, abati i Mirdites i dergon kete telegram ne Vlore, Gurakuqit, minister i Arsimit te Oeverise se Perkohshme: '' Te lutem, epi zemer Komisionit te metingut te Vlones e shtrengoi doren Kryetarit te Oeverise se pershtatshme per bashkim e te lidhun bese qe kemi me ta ne te gjitha punet e mbara per ngadhnimin e lulezimin te Shqypnies. Sot ashte dita me keqyrun edhe shqyptaret kundershtare, si vellazen e me menyra vellazenore me i avitun nga mprojtja e Atdheut nen hije flsmail Oemal Begut e t'atyne burrave qi njohin e nderojne flamurin e Shqypnies. Uroj shendet e jete e 167 faqe te bardhe te gjithe atyne Shqyptareve qi me vepra urtie, bese e dashunie diftohen te bajne per kujdes t'Europes e čila mundohet me e mkmbun e me e burmue Atdheun tene". "Parimet e fese, - shkruante ai, - te ndjekuna mire, i bajne njerezit qytetare te ndershem, i mesojne qe t'i sherbejne atdheut, qe t'u nenshtrohen ligjeve te shtetit" Sipaš F. Nolit, Gurakuqi "qendronte aq larg fanatizmes fetare te ngushte, sa muhamedanet e Veriut kishin nje besim te pakufishem", aq sa ne Gegeni, "s'ka pasur nje tjeter udheheqes, i cili...bashkonte rreth vetes se tij katoliket e muhamedanet gege"..." Ai ka qene aq pak regjionalist sa qe kur lindi geshtja kombetare s'ka pasur nje gege patriot, aq te dashur midis toskeve sa Gurakuqi". Pak a shume, ne te njejten parulle si Kenedi i drejtohej kombit amerikan, "Mos mendoni se gfare ben atdheu per ju, por gfare beni ju per atdheun", Gurakuqi qe ne fillimet e shekullit te 20-te porosiste - dita e 28 Nentorit nuk duhet te jete vetem nje dite festimi, ku secili duhet te beje analizen e jetes se vet dhe, me dore ne zemer, te pyese vetveten nese ka bere gjithkund e gjithmone detyren qe kishte para atdheut. Ai ishte politikan me nje vizion kombetar. Nder fjalimet me te forta te Gurakuqit ne parlament jane ato mbi mbrojtjen e popullsise shqiptare te Kosoves. Kur qeveria jugosllave, ne nje telegram e quante nderhyrje ne punet e brendshme te saj interesimin e shqetesimin e qeverise shqiptare per gjendjen teper te veshtire te shqiptareve te Kosoves, Gurakuqi, plot indinjate e zemerim do te merrte fjalen e do te thoshte: "Si mundte me thane nje qeveri (jugosllave), e čila ka mbjelle viset tona me varre te vllazenve tone, se po i perzihemi ne punet e brendshme te saj. Si mundte nji qeveri me thane se po i perzihemi ne punet e brendshme, kur shohim se per shkak te saj me mijera femije e gra sillen te zhveshur e te zbathur ketu per Tirane e ushqehen me sevapet e amerikaneve e tepricat e ushtrise". Ai ishte nje prej miqve me te medhenj te patrioteve te Kosoves, sa Hasan Prishtina mbi varrin e tij do te shprehej: "Fli i qete Gurakuq , shpagen tande do ta marrim me perparimin e Shgipnise". 168 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture Si vdes Luigj Gurakuqi? Vritet tinezisht mbas dere te nje hoteli, prej djalit te tezes, nje kriminel i rendomte- Baltjon Stambolla. Per kete vrasje u akuzua Ceno beg Kryeziu, kunat i Ahmet Zogut, qe vete do te vdiste pak me vone ne nje atentat ne Prage. Nder te akuzuarit e kohes ishte edhe Ahmet Zogu, megjithese nuk ka dokumente qe e mbeshtesin nje akuze te ketille, perveg disa deklarimeve te ish-konsullit shqiptar te asaj kohe ne Bari. Pas renies se qeverise 6-mujore te Fan Nolit, Gurakuqi ishte emigrant ne Itali, ku vite me pare kishte emigruar edhe ai qe ngriti flamurin ne Vlore, Ismail Oemali. Sidoqofte, megjithese saktesisht nuk dihet emri i sponsorizuesit te ketij atentati dihet se antishqiptarizmi kreu nje goditje te rende ndaj kauzes kombetare me daten 2 marš te vitit 1925 ne dere te hotel “Cavour”, ne Bari te Italise. Dihet se u sponsorizua qe krimineli te lihej i lire nga shteti italian, qe asokohe sundohej nga Benito Musolini. Fan Noli do te shkruante ne elegjine e tij SYRGJYN-VDEKUR Neno moj, vajto, merr malin, Larot t'a permbysne djalin Qe me Ismail Oemalin Ngriti flamur trimeror. Neno moj, g'eshte perpjekur Goje-mjalt' e zemer-hekur, Syrgjyn-gjall' e syrgjyn-vdekur, Ky Vigan Liberator. Eshtrat e tij do te preheshin ne Bari per t’u rikthyer ne Shqiperi ne vitin 1957. Shtepia e Gurakuqve ne lagjen Gjuhadol u kthye ne muze, sot fatkeqesisht eshte shkaterruar. Luigj Gurakuqi shpallet "Hero i Popullit", ndersa Universiteti i Shkodres perjeteson emrin e tij. Ne shqiptaret e tashem kemi nevoje per nje histori selektive ne menyre qe t’u tregojme brezave se si arritem te ekzistojme si komb dhe te kemi shtet, 169 cilat ishin parimet e larta mbi te cilat u ngjiz identiteti yne kombetar dhe cilet ishin themeltaret. Ne historine tone te vjeter dhe te re jane pak burra apo gra qe mund te vendosen ne panteonin e ndritur, ku ky vigan liberator e vendosi veten me sherbesat qe kreu karshi popullit te vet. 170 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture Dramca mendimesh 171 Tue dhetua Martin Camajn Hans-Joachim Lanksch Ne nji shkrim te viteve tetedhjete, i ribotuem me 1994 te revista »Hylli i Drites«, me tituli KUTELI ENDE I PAZBULUEM, Martin Camaj kishte shkrue, nder te tjera: »Kuteli na paraqitet si letrar e njeri kulture si vetje tort komplekse. Si i tille, nuk i perket asnje rryme letrare plotesisht apo mbetet mik tri ditesh, vetem per kalim, kudote vendoset mbrenda kallepeve te - izmave. (...) Vepra e tij ne tanesi mbetet e pazbulueme, nen hijen e vet.« Nen hijen e vet mbetet edhe vepra e vete Camajt. Mbas heshtjes kambengulese gjate tane periudhes se sundimit te Realizmit Socialist ne Shqipni, lexuesit shqiptare ndigjonin per shkrimtarin, gjuhetarin dhe njeriun shqiptar me kulture Martin Camaj (1925-1992) per here te pare ne vjetet e pare te »tranzicionit«. Dhe, sapo u kujtuen per nji perfaqesues te madh te kultures shqipe ne boten e jashtme, ky nderroi jete. Plot habi per asi »kolosi» te kultures shqipe diku larg trojeve shqiptare e te pa hetuem nga publiku shqiptar, gazetaret, publicistet etj. shkruejshin shume per te, sidomos mbas vdekjes se tij te papritun. Me 1996 ne Tirane u botue nji pjese e madhe e vepres se tij letrare ne nji botim te kujdesshem e serioz. Megjithate, botimi i pjeses se mire te vepres letrare te Camajt duket se mbeti pa jehone te torte, ashtu si dhe botimet jo te shumta te perkthimeve ne gjuhe te hueja. Poezia e Martin Camajt nuk e pushtonte terrenin e antologjive ku, fjala vjen, vargjet e Ismail Kadarese dhe Ali Podrimjes žene shume ma shume vend sesa vjershat e Martin Camajt. Ne veprat linguistike vazhdoi heshtja per emnin e albanologut Camaj, me ndonji perjashtim te rralle sig asht, bie fjala, »Dialektologjia« e Jorgji Gjinarit dhe Gjovalin Shkurtajt. Ne periodikun letrar u riperhapej heshtja e maparshme. Nga nji ane, njeriu s'ka qejf per me i ndryshue adetet. Gazetaria dhe publiku lexues ishin te mesuem me ushqim letrar qe kaperdihet ma kollaj dhe jo me 172 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture poezi sikurse asht ajo e Camajt - apo e Zef Zorbes a Primo Shllakut - qe thote shume sepse flet pak. Gjuha e Martin Camajt mund te jete nji si pengese tjeter ne perceptimin e vepres se tij e čila nga shumekush apostrofohet si ikone e lashte dhe e vyer, por njihet bukur pak. Gjuha e kesaj vepre, ndonese asht nji gegnishte mjaft e moderueme, prapeseprapi e ballafaqon lexuesin jo vetem me pasunine e pazakonte te frazeologjise se gegnishtes, por ne radhe te pare edhe me jo pak lekseme pak te njohuna a te panjohuna - kjofte nga leksiku i letersise se vjeter shqiptare, sidomos i asaj te arberesheve te Italise, apo kjofte edhe neologjizma te krijuem nga vete Camaj. Nga ana tjeter, Camaj, larg te bamave dhe klaneve letrare shqiptare, nuk e kishte reklamen qe e kishin - dhe kane - »emnat« e takemit letrar te Shqiptarise. Camaj nuk ka kene »disident« zyrtar apo dig tjeter qe mund te trumbetohet neper pazaret e vatanit e te botes dhe qe mund te profilohesh me te a te perfitosh prej asaj. Dromca kujtimesh per Martin Camajn Qdokush qe merret me figuren e shkrimtarit Martin Camaj has ne surpriza te cilat jane, ne te shumten e herave, e kunderta e asaj qe pritej dhe »dihej« per te. Personi i Martin Camajt ishte i qete, paksa timid, i paduke e modest, me plot dinjitet dhe krenari te natyrshme, shpesh ishte nderdyzash, e kerkonte vetmine. Nga ana tjeter, i njejti Martin Camaj, djale bariu nga katundi mbishkodran Temal, e gau rrugen e vet me energji dhe vullnet te rralle. I ndiqte dhe i diplomonte studimet universitare dy here, luftonte me kambengulje derisa ia arriti qellimit me themelue dhe instalue ne Munih profesuren e albanologjise ne kohe kur studime albanologjike universitare perveg ne Shqipnine moniste kishte vetem ne Itali, Leningrad dhe SHBA, ne kohe kur ne Gjermani nuk kishte interesim per kopshtin shkamborte Europes, te panjohun e te bllokuem ne aventura ekzotiko-groteske te nji 173 diktature te luejtun mendsh. Me gjithe deshiren e tij per qetesi, Martin Camaj nuk mund te rrinte i ngujuem ne izolim, i nevojiteshin kontakte te shumta me njerez - me shoke, kolege, bashkatdhetare. Nji pjese te mire te kohes se tij i kushtonte letershkembimit te gjane dhe kohes se telefonave. Ai ishte, ne te vertete, Njeriu me vete dhe me tjere sig e thote titulli i permbledhjes se tij qendrore poetike. Dihet se ne Shqipnine e pjeses se dyte te shekullit XX kishte njerez qe hidhnin poshte gdo mendim kritik per vepren e vet tue potencue se kenkan autore »me farne boterore«. Ja, čili ishte qendrimi i Martin Camajt. Autori i ketyne rreshtave, si študent, kishte fatin e bardhe me mesue shqipen nga Martin Camaj. Nji dite prej ditesh, gjate pushimit dhete minutash mes dy kursesh, tue u shetite ne korridor para auditorit dhe tue bisedue per gkamos, profesori e pyeti studentin - me gka merreni ne kohen e ngese? Kur ky tha se me perkthimin e poezise, Martin Camaj tha - pune interesante. Mbas nji pauze shtoi, me za te ulet - une shkruej. Mbas nji pauze tjeter, studentit te shastisun i tha - jam shkrimtar shqiptar. Martin Camaj ishte bashkebisedues per mrekulli. Ne radhe te pare, ai dinte ende artin pothuej te shuem me ia vu veshin tjetrit. Nuk mbahej si profesor, por si mik. Per hallet personale te studenteve e bashkepunetoreve shpesh kerkohej keshilla e tij. Ne gdo situate ai e gjente fjalen e qellueme ngushelluese, inkurajuese a paralajmeruese. Si ne poezi - ku ne fazen e pjekunise se tij krijuese e peshonte gdo fjale e gdo rrokje - ashtu dhe ne bisede a diskutim Martin Camaj ishte fjalematun. Para se me u pergjigje, shpesh binte ne heshtje, mendohej per nji čope te mire here, pleqnohej me vete dhe, ma ne fund, jepte pergjigje kryekeput te papritun, jokonvencionale, origjinale. Ashtu si poeti Martin Camaj nuk merrej me te shkruemit te ceket, ne bisede personale kurre nuk mori ndonji qendrim te pamedituem, te pamenduem a te percipte. Ai ishte nji qenie rebeluese qe i gmonte traditat, vertet, dhe nuk i duronte konvencionet. Ne poezi, mbas librit te pare bukoliko-konvencional, "Nji fyell 174 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture nder male", Camaj filloi me u gue ne kambe kunder kallepit te poezise se traditave te vyshkuna dhe arriti shpejt te vargu i lire te cilin e perpunonte, zhvillonte, kultivonte, lemonte deri ne shkallen e persosmenise. Nejete private, thoshte shpesh se i urrente thellesisht konvencionet dhe mendjengushtesine e »filistinjve«. Ai vuente nga horizonti mendjendryshkun i njerezve mikroborgjeze. I pershtatej mjedisit tek gjindja llafoseshin me ore te tana per gjana, te cilat ai i sqaronte me nji fjali te vetrne; i pershtatej asi mjedisi, por me zor dhe me mali per gjanesine madheshtore nen kupen e qielles se pafund mbi bjeshket mbishkodrane. Camaj i epitetizuem Martin Camaj nuk iu pergjigj shabllonit prej »emigranti«. Kishte nji qendrim bukur te kjarte rreth komunizmit, por nuk ishte i mbrujtun nga konservatorizmi syplasun, sig donin qarqe te percaktueme me e paraqite ate. Nuk birrte kohe, si ca e ca te tjere, me te shkruemit e shkrimeve aq te flakta sa dhe te kota per pune politike e patriotike. Simbas bindjes se tij »nuk jam njeri i politikes, por jam njeri politik«, u rrinte larg grupimeve, rrymave e partive politike te mergates. Nuk anderronte per Shqipnine e Madhe, as per Mbretnine e Shqipnise dhe as per zbarkime parashutistash. Vetem kah fundi i jetes, i lodhun nga perjetimi shumedekadash i sundimit te paligjshmenise si ne Shqipni ashtu dhe ne Kosove, shpresonte tort te forcat politike qe vetes ia vune emnin »demokrat« dhe atyne u sinjalizonte simpati. Camaj nuk ishte i detyruem te shihte se gfare kishte me u ba ma vone nga keto forca dhe pergapjet e tyne politike - mbas rrezimit zyrtar te monizmit u shue jeta e tij mu ne kohe kur viheshin filizat e para te reja mbas regjimit, i čili e kishte ba Camajn me e leshue vendin e vet ame. Si poet, mbas perpjekjeve fillestare deri ne moshen perafersisht njizetvjegare, nuk jepej mbas nostalgjise anakroniste kronike sikurse e ka zakon shumekush nga radhet e shkrimtareve ne mergim. _ 175 Ne kete mes ia vlen me permende mendimin bukurte guditshem te nji eksperti gjerman. Kur ishte fjala per botimin eventual te vepres "Njeriu me vete e me tjere" prane nji shtepie botuese ne Austri, botuesi kerkoi mendimin e nji specialisti gjerman ne fushen e letrave shqipe, i čili e vleresoi librin ne fjale si letersi te demodueme, te prapambetun e te parandesishme rurale. Ne vend te vepres se Martin Camajt u botue nji varg librash te shkrimtarit koiosal Kadare. Ne librin e refuzuem, Martin Camaj kishte shkrue nji vjershe "Nji poeti te sotem". Vjersha, me te vertete, mund te zbatohet per vete autorin e saj, ku thote, nder te tjera: Vargjet tua jane per t'i lexue ne heshtje e jo para mikrofonit si te getes se poeteve tjere, zemra ndonese nen shtate lekura akull akull ndonese nen shtate lekura. Jo vetem ne lidhje me poezine »rurale« Martin Camajt i jane ngjite epitete, etikete dhe klishe nga ma te ndryshmet e te paverteta. Poeti »folklorik« - ky vleresim dhe as nuk meriton ndonji koment pervegse me ua hedhe nji sy pak ma serioz permbledhjeve "Njeriu me vete e me tjere", "Nema", "Buelli", "Dranja" (poezi ne proze) dhe "Palimpsest". Camaj »patriotik« - kategorizim ky qe asht jashtezakonisht pa vend dhe i pamend. Martin Camaj ishte njeri normal, e donte vendlindjen dhe e kishte mali, por jo vetem se ne jeten private nuk merrte pjese ne organizime, tubime, kuvende etj. patriotike, por as si poet dhe prozator nuk merrej me trumbetimin e kumtimeve patriotike. Perkundrazi, edhe shume ma shume nga 176 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture konvencionet shoqnore i urrente, sig e formulonte vete, »fjalet e medha«. Patriotizmi, dihet, fjalet i ka te medha. Camaj nuk e pelqente fort pompozitetin e frazave patriotike. Vepra e tij e fazes se pjekurise se plote krijuese, vertet, duket me kene e nderthurun me eren e bjeshkeve te vendlindjes se Camajt. Mirepo, poeti s'na e parashtron inventarin e peizazhit a te jetes ne boten reale te Dukagjinit, perkundrazi, aso elementesh ka pak ne poezine e Camajt, por gjuha qe e perdor e rrezaton atmosferen e mjedisit ku flitet ajo. Dhe, edhe ma teper, vete formulimi i te folunit poetik, zani i perqendruem eliptik, lakonik dhe lapidar i poezise se tij, vetvetiu na e shfaq frymen e te qenunit malesor shqiptar. Ky tipar i poezise camajane jo vetem qe s'ka gja me ba me patriotizmin shqiptar, por asht njena e shtresave - nji shtrese e randesishme, vertet - te poezise shumeshtresore te Martin Camajt. Lirikat e tij mundet me i shijue edhe lexuesi dashamires i poezise qe nuk ka as haber per Shqipnine dhe as qe s'interesohet per te. Per cilin nder »emnat« e sotem ne letrat shqipe mund te thuhet qe ka lexues potenciale universale, d.m.th. shkepute nga informimi resp. interesimi per hallet shqiptare? Martin Camaj nxehej kur po botohej diku edhe nji here vjersha e tij e vetrne me frymezim »patriotik«, "Vendit tem". Zemerohej sepse e mermin para sysh mu ate vjershe, tue i lane mbas dore te tjerat. Kur u botue antologjia e pare dhe e vetrne e poezise shqipe ne gjermanishte, ku ai u perfshi me nji vjershe te vetrne d.m.th. me »Vendit tem«, tha se u shti mbrenda pikerisht »vjersha ime ma atipike«. Shkrimtari »katolik« - rreshtim qe tingellon bukur, por nuk qendron. Martin Camaj ka kene katolik, i ka perkite tradites katolike dhe ka kene nxanesi i kolegjit jezuit dhe shkrimtar. Ai ka kene i brumosun me dijenine dhe kulturen e klerit katolik, prej fratenve jezuite kishte mesue kjartesine e te menduemit. Kleriket katolike, nder te cilet ka pase shume shoke e miq, ia kane kthjellue mendjen dhe ia kane hape rrugen ne boten e shkences e te artit. Ma shume lidhje me katolicizmin nuk ka. As ne poezi dhe as ne proze nuk ka shfaqe ndonji orientim qe mund te quhej »katolik«, pa lere qe do te kishte perfshi ndonji tematike katolike. Si person, nuk fliste per fene, gja qe nuk duhet me kene kuptimplote. Sepse, pergjanat qe i kishte ne zemer ma se shumti, ai fliste ma se pakti. Per keso gjanash, Martin Camaj thoshte vetem nji fjale a gjysmefjali. Keshilla ma me peshe qe me ka lane amanet ishte kater- rrokjeshe dhe e tha me za shume te ulet, memzi e ndigjova - mos m'u perlye. Ta shtrojme edhe ne kete mes pyetjen, se čili nder »emnat« e sotem te medhenj e te vegjel...?! Poeti Camaj »i ndikuem« nga Ungaretti. Duket se puna e »ndikimit« ungarettian ende s'asht studiue si dhe sa duhet per me dallue se sa dhe cilat nderdukunite e »hermetizmit« camajan rrjedhin nga ndikimi i Ungaretti a Ouasimodo dhe sa a cilat rrjedhin nga themeli i poezise se Camajt, nga traditat gojore te mbishkodres, tue u puqe me procedeun poetik te Ungaretti. Po japim veg nji kujtim anekdotik e te vertete. Nji dite prej diteve, kur kemi kene tue ndejte dhe tue tole per poezine e tij, ia tregova nji vjershe te poetit Giovanni Pascoii, se ciles i ngjan dukshem poezia e Camajt "Mosperfillje". Perputhjet jane te forta. Ai qe i hutuem, heshtte, mejtohej dhe tha - nuk dij, nashta e paskam lexue dikur, heret, ne shkolle, dhe m'ka mbete si reminishence kendimi. Pa marre para sysh nese asht fjala per nji rast poligjeneze a per shkrimin e Mosperfilljes mbi sfondin e nji reminishence te pavetedijshme, Mosperfillja asht poezia e Martin Camajt me gjuhe e strukture te ligjerates se tij poetike. Poeti i dihotomise Ne jeten e Martin Camajt kishte plot kontraste, shpeshhere perjetonte kontradikta, thyemje dhe te qenet Mes dy botnave. Qysh ne ditet e djelmnise, Camaj e leshoi familjen dhe boten qe e njihte. Dheuim asht i permendun 178 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture per humneret e thella nder banoret e malit e te fushes Nga bjeshket zbriti ne fushe, katundin e shkembeu me qytetin dhe jetonte jo ma ne kulturen e katundit malor por ne mjedis urban, ne bote qe ishte e huej per te. Mbas shkollimit, u kthye prape ne malet e mbishkodres dhe punonte mesues ne shkollen fillore qe e kishte themelue ai vete. Pas pak kohe, mori malet dhe mbas disa muejsh mori dheun nder sy. Prape jetonte nji kohe ne boten malore, ne Mal te Zi, dhe prape iku ne fushe, ne ambient urban te Beligradit. Mbas disa vjetesh iku prape ma larg, ne Rome te Italise. Atje hasi ne nji si kokerr vendlindje ne personin e Ernest Koliqit dhe, gjate qendrimeve te shpeshta ne Kalabri dhe Siqeli, tek arbereshet e Italise. Mirepo, nuk ngulitej as atje, por u nis edhe nji here per ne stacionin e fundit ne kerkimin e nji votre te jetes se tij. Aty, ne Munih dhe Lenggries te Bavarise u rrumbullaksue rrethi i jetes prej shtegtari dhe kerkuesi e gjurmuesi, jete kjo qe kishte fillue ne malesi mbishkodrane si djale bariu. Me 12 marš 1992, mori fund jeta e kapacitetit nderkombetar ne shkencat albanologjike dhe poetit ma te madh shqiptar ne pjesen e dyte te shekullit te kaluem. Martin Camaj i perjetonte kontrastet mes botes se njohun dhe te huej, mes veriut dhe jugut, mes ngrohtesise dhe ftohtesise, drites dhe territ, mes te qenunit mbare e te qenunit prishun. Mbas mureve te kolegjit jezuit ne Shkoder e perjeton kontrastin mes gjallesise e qetesise, mes aktivitetit dhe kontemplacionit, terhjekjes dhe ecjes perpara. Parimi binar me dale perjashta ne mes te te tjereve dhe me u terhjeke ne vete ka me u ba njeni i elementeve mbizotnuese te poezise se tij. Ne gjimnazin klasik, Martin Camaj has dhe ne kontrast mes se lashtes dhe se rese, mes gjuheve antike dhe moderne, letersise se tradites dhe te se tashmes. Ma vone, ne studimet e doktoratures, perseri has, kesaj here shume konkretisht, ne polaritet te se rese me te vjetren: ai merret me palimpseste tue kerkue nen kapaket e librave te rinj deshmite ma te vjetra te _ 179 shqipes se shkrueme. Ne poezi, Camaj e kapercen kundershtimin mes se vjetres e se rese tue u mbeshtete mbi struktura dhe trajta arkaike traditash gojore shqiptare dhe tue i perdore si katalizator te modernitetit te poezise se tij »hermetike«. Kah fundi i jetes, Camaj u kthye edhe nji here te tema e se rese e se vjetres tue ia kushtue nji permbledhje vargjesh me tituli kuptimplote "Palimpsest". Parimi dualist ne vepren e Martin Camajt pasqyrohet edhe ne preokupimin e tij te dyfishte me dukunine e gjuhes, nga nji ane ne fushen e shkences dhe, nga ana tjeter ne ate te artit. Mirepo, jo vetem se me gjuhen merret me bipolaritet gjuhesi-letersi, por ne lamine e letersise merret edhe me dyformesine poezi-proze. Dy vepra, Djella dhe Dranja, priren kah simbioza a sintheza e dy zhanreve. Ne raste tjera, ne njenin zhaner shprehte se g'nuk mund te shprehte ne ate tjetrin (Njeriu me vete e me tjere / Rrathe). Per poetin nga bjeshket e Temalit, bota ishte nji si arsenal shenjash, kurse letersia per te ishte nji mjet per me u dhane shenjave nji tingull nepermjet fjales. Camaj ishte nji poeta doctus, i čili e dinte mire qe gjasendet kane nga nji emen. Ne saje te gjuhes se poezise se tij, ai donte me ua dhane za emnave. Ne poezine Synkope (nga permbledhja Nema) tingellon - zani ne fjale ne nje teh brisku germa t'imta thnegla varg ne nje fill peni jete mbas jete. Ne giftet binare SHENJE / TINGULL dhe EMEN / ZA hasim dy fjale kyge te poezise camajane. Fjala »tingull« ishte fjala ma e preferueme e Camajt. Per fjalen »za« shkruen ne hymje te Palimpsesit: »Per boten nga vi une zani ishte gjithgka, sinonim me perjetesine, kujtesen, me kangen ...« dhe e thekson »papajtimin e zanit me shenjat apo gka jane shkrojat e nji libri te 180 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture lashte, qe ne te vertete e perjetesojne zanin e shuem para sa e sa shekujsh«. Tue marre para sysh numrin e madh polaritetesh, s'asht gudi nese ne lirikat e Camajt prape e prape duken motive te ndamjes me dyshe: »gjysma akull e gjysma diell«, »Zemra ime asht e ndame dyshe / dyshe mes dy dhenash / dyshe mes dy kohnash / dyshe mes dy shijeve«, »Qdokush ka dy shtigje para«. Ndamjen me dyshe - ndamjen mes integrimit ne dheun e huej dhe shkeputjes nga dheu i vet - e tematizonte disa here ne poezite per mergimtarin. UNTERFUEHRUNG Erdhi pa e thirre kushedi se kah Ne nate e rroku galeria me kater krahe muresh ne dy ane, nje poshte e nje nalt, katerfish e ndritun krejt flake. Dy kambe e nje hap pa hije perbri e percjellin nen toke nper shkam, qytet ne qytet. Ne njenen sosh, poeti e citoi tekstualisht fjalen gjermane Unterfuehrung. 181 Camajn e fascinonte kompozita »unter-fuehren« (»kalon nen te«). Fascinimi i fjaleve, tingujve dhe tonaliteteve te gjuhes na gon deri te thelbi rreth te cilit qarkullonte jeta dhe puna e Martin Camajt. Per te, gjuha ka kene jo vetem hallka mes artit letrar dhe shkences gjuhesore, por edhe hallka nderlidhese me vendlindjen. Ne letersi, Camaj nuk i krijonte vetes njifare surrogati vendlindjeje dhe as ndonji mitifikim me ngjyrosje folklorike. Vendlindjen e silite nder mend me ane te dendesimit te poezise se tij te kristalizueme ne trajta eliptike. Vendlindjen e gjente kudo ne bote ne rrajet qe s'mund t'i shkule asnji regjim ne bote: ne gjuhe. Vjersha e poetes gjermane Rose Auslaender Memedhe: Vatani me vdiq dhe e varrosen ne zjarr Po jetoj ne memedheun tim ne fjale per Camajn mund te modifikohet ne menyre qe per te vendlindja e vertete ishte gjuha amtare. Ne gdo moment dhe ne gdo vend, per Martin Camajn gjuha ka kene edhe nji Hoj kthimi. Vjersha e fundit e permbledhjes se fundit poetike te Camajt na e ve ne dukje kthimin te zanafilla: DIPTIK Ishte koha me kthye andej kah erdha te zanafilla dhe e mbylla librin si mbyllen dy flegra dritaresh dhe me doli para kuadri diptik i thyem midis prej nje kurrizorje ashti njeriu dhe ne te pasqyra e jetes nda pergjyse poezi ne dy flete ku gdo fjale rrinte ne sherbim t'idese "palimpsest”. 182 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture Poeti i perzgjedhur 183 Frederik Rreshpja Bil je rojen v Skadru (Shkoder) 1940. leta. Končal je osnovno in srednjo šolo, a ker ga je služba državne varnosti že kot osnovnošolca zaznamovala kot državnega sovražnika, šolanja ni mogel nadaljevati. Leta 1967 je objavil prvo zbirko pesmi (Rapsodi shqiptare - Albanske rapsodije), ki jo je književna kritika sprejela zelo pozitivno, državni organi pa so ga obsodili na 17 let zaporne kazni. Po padcu Enverjevega režima je začel znova objavljati: - Erdhi ora te vdes perseri -Prišel je čas, da znova umrem, 1994 - Lirika te zgjedhura - Izbrana lirika, 1996 - Ne vetrni - V samoti, 2004 Umrl je 17. februarja 2006. leta v Skadru. U lind ne Shkoder, me 1940. Perfundoi shkollen fillore dhe te mesme, mirepo pasi sherbimi i sigurimit te shtetit qe ne bankat e shkolles fillore e shpalli armik te shtetit nuk mund ta vazhdonte shkollimin. Me 1967 e botoi permbledhjen e pare te poezive, Rapsodishqiptare, te cilen kritika letrare e pranoi tejet pozitivisht, ndersa organet shteterore e denuan me 17 vjet burg. Pas renies se regjimit te Enver Hoxhes filloi te botoje perseri: - Erdhi ora te vdes perseri, 1994 - Lirika te zgjedhura, 1996 - Ne vetrni, 2004 Vdiq me 17 shkurt 2006 ne Shkoder. 184 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture A ve, mati moja Stojim v dejju. To je edino, kar imam rad. Kdo je ta? Vprašajo kapljice dejja na mojem čelu Tako sem slišal glas dej ja Nekega poletnega dneva, ob starem hrastu Ob vratih, odprtih za ptiče. Ah, ko sem bil mlad in lep, sem verjel, da vsa dejevja sveta padajo name, zdaj pa, ko je minilo toliko let, vem, dejevanje nima nobenega smisla Tudi moja mati je zbej ala pod marmornim dejjem arheologije bojanstev, ki so padala Ave, mati moja! Samo tebi verujem Drugega boga nikoli nisem imel. Amen! Kronika Neki listje postal ptič in zajokal nad oljkami. Iz sosednje vasi so se prikazali starci, Dirjali so za dušami, ki so se avrtinčile v zraku proti Mlečni cesti. Ubite so nanizali na trgu DEMOKRACIJA pokrite s poročnimi pregrinjali. Tisk pa je označil volitve za poštene, svobodne in fer. TV-ji tudi Nato so pobrisali kri Ob oljčniku z drevesi zvitih od bolečin Ah! Oljke Albanije in vaš prekleti mir. 185 Kje si bila? Kje si bila, ko sem se pojavil sam pod luno? Pod katero si se ti sprehajala? Kje si bila, ko sem obiskal tvoj profil Na steklu sončnega zahoda, kije počil in se je otopi o razbil Nato je prišla noč polna tvoje odsotnosti Nato je spet prišla noč In tako bo do zadnjega dne noči. Sestopil sem do izvira in drta 1 v rokah občutljivo vazo jutra videl sem tvoje oči shranjene v spominu voda. Stari hrast je spustil iz rok jesensko krono Kot suveren, ki odstopa Dobro, mene je ujelo prekletstvo. Vendar, kako je gozdu brez tebe? Kako prihaja jesen? Ali pa, ne bo nikoli več jeseni? In, v imenu česa bo listje padalo? V imenu česa bodo prišla dejevja, megle, mavrice? Ah, moje srce, postavi roko nad letne čase. 186 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture Utrujen spuščam glavo Neka megla me kliče odnekod sede Nad zaspanim gričem, ki obljublja marec In ja lost snega s koljeni ob izviru. Večer dirja proti nebesih Luna dirja proti neki hiši oblakov. O, gibljivi akvarel! Ti me kličeš, Vendar tvoje vabilo dobivam prepozno. Moja nebogljiva glava ob alarmu lista Ki v rje nad seboj dve pesti noči! poslovenil: Nikolle Berishaj 187 Recensione 188 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture NJERIU I Rl SHQIPTAR: ndermjet moralit komunist dhe krizes se tranzicionit Lluka Qafoku Atje ku mekati harboi, prape Hiri sundoi. (Shen Pali. Rom, 5,20) Kjo shprehje m’u kujtua kur u ula te shkruaj keto dy rreshta per nje pune pioniere, rreshta qe kryhen me njefare veshtiresie kur i shkruan per nje mik te ngushte. Monografia qe i paraqitet lexuesit shqiptar e italian nga Dr. Albert Nikolla, “L’uomo nuovo Albanese: tra il morale communista e orisi di transizione” (“Njeriu i ri shqiptar: ndermjet moralit komunist dhe krizes se tranzicionit”), botuar ne Itali nga Bonnano Editore dhe ne Shqiperi nga prestigjiozja tashme “Onufri”, eshte nga veprat e para studimore pretencioze ne fushen e antropologjise politike per shoqerine shqiptare te dhunuar ideologjikisht e moralisht nga propaganda tjetersuese komuniste. Veper kjo, e shkruar per te tejkaluar intelektualisht e moralisht si terrin ideoiogjik te kohes se diktatures, ashtu dhe zhurmen dizinformuese po te diktatures ne zbythje gjate tranzicionit. Monografia perpiqet te mbuloje sa me shume fusha te veprimtarise aktive te propagandes komuniste me elitare dhe te pasqyrimit ne shtypin “shkencor” komunist te efekteve ne ecuri te projektit baze komunist te transformimit te njerezimit, ate te te ashtuquajturit “njeriu i ri” ne kushtet shqiptare, d.m.th., ne formimin (lexo: deformimin) moral komunist te shoqerise e deri individit shqiptar. Dr. Nikolla i perket brezit me te ri te studiuesve, atij qe ka lindur ne emigrim ne Perendim, i prejardhur nga nje background qe e ka ndjere 189 deri ne palce shtypjen komuniste dhe e ka mbijetuar me sukses moralisht e intelektualisht ate, ai eshte i motivuar seriozisht per studimin e thelluar dhe sherues qe ka marre persiper. Dr. Nikolla e kryen kete me nje objektivitet te shenuar, duke ekspozuar me elegance e dashamiresi te gjitha pjeset me pozitive te propagandes te sofistikuar komuniste, duke e lene lexuesin te riperjetoje e te kuptoje vete hipokrizine e saj themelore. Emancipimi kulturor i arrire dhe kompetent e ben te ndjeke me precizion dhe te pasqyroje me besnikeri ne tekst levizjet politike nen nuancat ideologjike, cituar dhe komentuar nga perfaqesuesit me ne ze te sociologjise staliniste shqiptare te asaj kohe, e madje dhe te tille qe e vazhdojne veprimtarine edhe ne ditet tona. Merite e madhe e studimit antropologjik analitik eshte dhe evidentimi i perdorimit abuziv politik i ambiguiditetit te njeriut te ri me brežin e ri, qe, sip eshte perjetuar nga te gjithe shqiptaret ate kohe e kete kohe, eshte perdorur me mjaft sukses ne manipulimin politik te dhunshem te “masave”, d.m.th, popullit, si nga partia komuniste nene, ashtu edhe deri ne ditet tona nga bijat e mbesat e saj te tranzicionit. Manipulimi politik i hershem i rinise, pengimi i zhvillimit te saj sipas prirjeve natyrale sjell sabotimin perspektiv te zhvillimit shteteror te vendit. Kjo eshte analoge me zhvillimin politik perparesor partiak komunist, qe konceptohet per shkaterrimin final te ndergjegjshem te shtetit, i konsideruar ky i fundit (ne vizionin mirazhor marksist) si armik i njerezimit=aparat shtypjeje sociale(l?) qe ushqehet me kurbanet e sajuar te se ashtuquajtures famekeqe “lufte e klasave”, dhe jo si infrastruktura shoqerore natyrale e domosdoshme dhe e paevitueshme e realizimit humanist te shoqerise njerezore. Studimi eshte kryer duke u bazuar ne krehjen e plote te revistes “Rruga e Partise” dhe ne selektimin dhe analizimin rigoroz te te gjitha 190 Alternativa- Reviste per shkence dhe kulture shkrimeve ne te per temen ne fjale. Gjithashtu jane perdorur dhe burime te tjera te bollshme, qofte zyrtare te perdorimit rezervat e sekret, ashtu edhe te karakterit indoktrinues te botuar propagandistik, si ne “Zerin e Popullit”, gazetat e tjera, botime te veprave te Enver Hoxhes, botime te karakterit kritik-propagandistik te autoreve te ndryshem te spikatur te agitprop-it te PPSH, si H. Beqja, P.Kondi etj., botimet letrare te realizmit socialist me perfaqesuese etj. Natyrisht, analiza, mjaft e arrire, eshte kryer duke shfrytezuar gjeresisht nje literature te specializuar te brendshme e te huaj, si klasike ashtu dhe bashkekohore, qe eshte paraqitur ne vellim me nje bibliografi rreth 100 veprash themelore. Do te kishte qene i dobishem edhe nje indeks tematik, qe autori me siguri do ta plotesoje ne botimet e ardhshme. Ne studim ndjehet kalimi i epokave-periudhave politike te pasluftes se 2 boterore, d.m.th, komuniste-internacionaliste (1943-1968), komuniste-nacionaliste(1968-1990), paskomuniste internacionaliste (1990-2012) e deri ne fillimet e sotme te asaj paskomuniste nacionaliste. Keto periudha, me kohezgjatje rreth nje brez, shprehin nje ritem te brendshem te ndryshimit (zhvillimit) ne kohe te shoqerise shqiptare te pasluftes se II Boterore. Del mire procesi i lavazhit radikal te nacionalizmit te trasheguar natyral ne periudhen e pare, bazuar ne zbatimin fanatik nga strukturat e fshehta te Partise e Sigurimit te saj te devizes se himnit te Internacionales Komuniste (boten e vjeter do ta shkaterrojme, qe nga themelet e pastaj_do te ndertojme boten e re..) qe reflektohet sakte e ne detaj ne materialin e analizuar e cituar gnoseologjikisht. Keshtu p.sh. ne studim arrihet ne perfundimin se korrupsioni i periudhes paskomuniste eshte i trasheguar nga korrupsioni i shkaktuar nga imponimi i modelit te njeriut te ri stalinist, krejt i panatyrshem per mjedisin shqiptar. Kjo kryhet me fakte te 191 grumbulluara ne terren e argumente te bazuara ne perfundimet me te fundit te antropologjise bashkekohore. Gjithashtu, teper interesante eshte analiza e autorit per perdorimin efikas nga strukturat e Partise, te ngarkuara per formimin e njeriut te ri te thashethemeve per krijimin apo sajimin e bazes objektive per procedimin e direktives, si dhe roli i mbijeteses se ketyre metodave te perpunimit paraprak te opinionit publik ne shoqerine e sotme shqiptare, ne mediat e sotme etj. Eshte paraqitur dhe analiza teper objektive e interesante e disa veprave kryesore te letersise se realizmit socialist nga kendveshtrimi antropologjik, vepra keto qe mbulojne plotesisht objektivat ideologjike te periudhes se pare komuniste internacionaliste (shih me lart). Studimi i hap rrugen dhe analizes antropologjike te metejshme te metamorfozes se njeriut te ri (apo heroit pozitiv socrealist) ne vepren e dy korifenjve letrare te periudhes komuniste nacionaliste, Kadarese dhe Agollit, me personazhe p.sh, te njeriut te ri, si Besniku i “Dimrit” dhe Zylua i “Zylos”, qe s’jane perfshire akoma ne te. Ne perfundim, duhet theksuar se erudicioni i gjere dhe paanshmeria disiplinore shkencore e autorit e ben studimin te dobishem per gjithe publikun e interesuar pavaresisht orientimit konkret politik. Shpreh bindjen se kjo veper perben nje hop serioz ne vetedijesimin e elites intelektuale shqiptare per trashegimine e hidhur te periudhes komuniste ne Shqiperi. 192