/'



J

t

■ }


PHYSJCO- MEDICO - CHYMIQUM

IN QUO  i

a^idulAruj

ROITSCHENSIUM

mineralia chymice, et
mechanice  examinantur,

PR0PR1ETATES DETEGUNTUR, TANDF.MOUE
PER VARIAS CAUTIONES , ANIMADVERSIONES, DE-
CISIONES, ET OBSERVATIONES, MORBIS JUXTA VE-
TERUM RECENTIORUMQUE PRINCIPIA ACCOMMO-
DANTUR CUM IEGITIMA ADHIBENDI METHODO,
et DI/ETA CONGRUA, QUANDO SCILICET , QUAM
DIU , OUOMODO , ET QL[ANTUM BIBENDUM ? ET
<^UA DEMUM R ATI ONE SYMPTOMATIBUS IN IPSA
POTATIONE SUPERVENIENTIBUS,CHIRURGICE,P£ ‘ ~
MACEUTICE, ET DIATET1CE SUCCU?

RENDUM. // '

42) NORMAM  s  ET fOi

SAC. KOM. 1MP. ACA

NATUR/E CUR10S0R
D1RECTA

AUTHORE

JOANNE BENEDI 1

GRuNDEE, PHILOSOPHIjE
et MEDICINA DOCTORE,

SAC. ROM. IMP NATURAB CURIOSORUM
ACADEMICO , INCLYTORUM STYRIi£ STATUtfM

PHYSICO, AC  MARPURGI PRACTICO. J-

V nun *£ yiU5TRly£i  ~ 7"7

Sumptibiis Authoris , Typis Leopoldi Voigt, Anno i«8r- ~

mudim  Yir;-

. oDiosM - ornim

OUO 'di

M xi n vi

u

-* ••- J!  '< <i

3UOM30K T . 'v '

-aa . • •• , oo; ■ / ■ c

~av ATXJJ :  ' .';' r  ■

-OMMOOO.V

»OflOHT-Ci/. v

V:-...:'/-  . ..

aa ' MJ.TCrtj'■'!:.>P  r  j!ia

aM i.  w':,.t >

V- . , 5

■■■


t 3#OT

<1

mu; oj .

MiiUTATZ

.ooirc ;; ••

M T 3

.< i AS

•vg*{ OnoA c Tj:-2V'

fr . UO i>

» XX i T^ * • ^ T -1 TvTrT^T 2 ® 5 *! i

CEL S IS S I MM;
K E VEK END IS Sl MI S,

EXCELLEWTlSSlMIS, ILLUr

ČTRISS1M1S , G ENER0SISS1MIS-
ET N0BIL1BUS 1NCLTTI
DUCATU S STTRIJE

STATIBUS

DOMINIS , DOMINIS

PATRON1S , ET ME COEN A-.
TIBUS C O L E N DIS S IM IS,
ET GRATIOSISSIMIS.

Uod difponmte Ju~

premo illo Archiatro, ex
ter ra innumeri fontes, ex
fontibus faluberrim& vir-
tutes  , ex virtutibus di*>
'verfifjima infirmorum cur<z , felicijjimique
mor b op um triumphi eveniant , Acidul* no-
\ a z firA

ftrce *Roitfthenfes luculentum ptrhihent tt-
(timonium, Si enim mineralem e ar um*
naturam , utpote rimat u^& mir atu dignifi.
Jimam, paulo accuratius cum chymicts ana ,
ty(iSpagyricdrimari)& mir ari , aut vir e s
ex ijs refultantesyanquam verijjimas cegri-
iudinum triumphatrices cum Mediču con-
fiderare volumus , habebimus profeilb cam-
ampliffimum, amoenijjimum , &plus
qudm Ely(tum. Nolo hic illam minerali*
um Symmetriam , qut in.terrce vifceribus
exaBiJJime produtta efl,enc'omiorum parer-
gu extollere , cum d poji er'tori abunde liquet t
quodfebrilia miasmata tam fubitb extin-
guantt dolores atrocifjimos demulceant , ob-
(Ir uBione s profundas referent , excrementa
heterogenea per omnes corporis meatus eli-
minent , vifceribus omnibus vires fit-
peraddant validijjimas . Torno Ji fpeBe-
mus exhibendi methodum , vix uda inve-
nietur fuavior: limpidijfima enim i(l<e ari-
dulce naribus , d* tingu& reprcefentantur
gratijftmce  , ^#«2 econticd catera remedict
pharmaceutica^ ut plurimum funt odore te¬
tra  , colore horrida , fdpore abominabdia ,
werbo \ tori natur* contraria. Auget in-

fuper energiam earum, fuod infummostflu)
& canicularibm ipfis adhiberi poffint , ubi
tat er a purgantia omnia profcripta funti
imo quodplus e(l , farnem totius c ur a tem-
pore, magnopere e »(altant , quaper alia mea
dicamenta ordinario profternitur. -Hinc
per has , & (Imiles prarogativas tantanu>
jam c Roitfchenfes Ijmpha adepta funt a(lu
m at'tonem  , ut ad e as tanquam ad Sacram
anchoram, dr JEfculapij templum tune con-
fugiatur , quando alids pharmacopolia ob -
mutefeunt , dr DoBijfimi Medicifateri de-
lent ar tis fu£ deliquium. 'Pojfent h te pro-

fectb faluberrima ifta aqu£ longe me Hit s
fanacete charačiere, aliove nobiliori diplo¬
mate infigniri  , qudm aster a univerfalta
fharmaca , vulgo feereta d Natura: Secreta-
rijs, dr 'Pfeudochpmicis appellata , qu£ fepe
hjperbolico Sesquipedalium 'verborum or -
inatu in lucern prodeunt , poflcd autem quid.
frater tragadias in corio humano praflent,
VefpiUonum annales , & tuberofa camiteria
confulendafunt. Sed quid opus pluribus *
Bonum Vinum non indiget hedera. Ego
ne in hac Eoitfchocrenepro patria , uti Ci¬
ter o prodorno fua }  agere:videar }  littgua, dr

caUmo impono fdentium , cum & farna, me
tacente , in vicinis, prafertim Aufiriack
oris, alioquin condignis hos Utice s■ extollat
laudibus , ac defalutiferis eorum 'virtutibus;
innumera ubique loquatur teflimonia. \
Has itaque Saluberrimas , & celeberri¬
tna* acidulas , magnat Incljiti hujrn Ttucatus
delicias,ac Laureatas innumerorum morbo-
rum 'viBrices aquas , quas indefejfis labori-
bus fcrutinio analjticofkpijfime fubjeci , &
•valetudinario mundo primus in prafenti
traBatu defcripfi , Vobis Celfiffimi Re-
ycrcndi(fimi , Excellentiffinii, & Illuftrif-
fimi Styris Proceres, in fubmi(JiJJim& de-
•votionis tefferam off °ro, dedico, ac confecro ,
humitlimd preče efflagitans , ut fetus ifle in-
genij ntei JSAe dicus ,quanquam modicus, be~
nevolis fufcipiatur oculis, tantisque fub au -
fpicijs clementerfoveatur  , ac protegatur :
tali enim modo, labores mei, quipro falute
prostimi fuerunt direcii, falutem quoque
fuam  , & exoptatum finem confequentur.
Verum quidemefl:  Magnos niagna de->
Cent ,afi offerentis dffeBus fiepe fapiuspra-
ferri filet ipfi munerispretio ; fic vilem il~
lum agricolam non exiguam gratiam ade-
%.  * j, t* ' ptnm

ptum efl}-) cmmemrant hi/lorU \ qui Cyro
pctentijjimo 'Perfarum Regi pretiofa mune ~
ta offerri videns , cavd manu manipulant .»
aqu£ ex vidno Euphrate haufl <£, gratulan -
ste vultu, obtulit, & exclamavit : Vl-V E.
\Paritet & ego ambabiis, gratitudinis -vi-
delicet,& obligationis manibus e 'Roitfchen-
fifonte potum aqu<e acidte^M  obis Celfiffimi
Reverendiffimi } Excellentiflimi> &UI11-
ftriflimi Procercs , inter my riades_.gr at u~
lantium  , gratulabundus quoque offero y
cmnem infuper felicitatem , dr fanitatem _»
*xoptando> &acclamando : VlVlTE j &
Valete.  It a vovet

Celsiss. Reverendiss. . 0

]lXCELLENTISS* Et IlLUSTRISS.  'l.: .

Domin at. Vestrarum.

Dabam Marpurgi
7*Novemb. An. 168?.



ObligaitJJimus, &Devotiffintus

■Joannes Befrčdi&uS
Griindel, M. D.

Catalogus Authorum, "l

qui in hoc tračtatu c i- *

;  tatifunt.

* A.

Joannes Ačtuarius,

Georgius Agricula,

Albinus,

Joannes Guintherus Andernacu?,
Ariftotcles,

CafparusAfellius, i J

Aufonrus*

B. .».'.-.iMJUI.

Paulus Barbettc,

Thomas Bartholinus,

Joannes Beguinus, ■

Georgius BollmannuS,

Theophilus Bonetus,

TuchoBrachej

Cafparus Bravo de Sobremonte,

£iias^ttmwaK>/

..UuM,,. 1 . , . ■. -j Tho-

m  © <&*

Thomas Burnetus,

Burrhus, ‘ 11

C.

GuilielmusClarcke, '

Elias Rudolphus Camerarius,
Hieronymus Capivaccius,

Hieronymus Cardanus,

Cartefius,

Caffendus,

IfaacCattieruS,

Gualterus Charleton, . \

Cornelius Čelfus,

Ludovicus Combachius,

Cornelius Confentinus,

Joannes'Crato
Ofwaldus Crollius,

Tobias Czafchelius«

a

Democritus,

Claudius Deodatus,

Kenelmus Digbsus,

Isbrandus a Diemerbroch,

Diofcorides,

Jacobus Wenceslans Dobrizensky de
. nigroponte. E, Hen-

J  ? (i X

'<18

iaO

oia

tH

'O

: ■ 1

E i :

Hcnricus^Henbctg/

Sigismundus Elsholftius,

Michael Ettmiiller us* ! '

F.

Falconetus, ‘ ž
Joannes Michael Fehr 3
Joannes Fernelius,

Fifcherus,

Joannes Raymundus Forfis,

JNicolaus Franchimont a $

G-

Claudius Galenus,

Joannes Godefredus Geilfufius,

Aullus Geftfus,

Goringus, * . .^

Conradus Gefncrus,' ,

Pcerus Giurius, -

Joannes Rudolphus Glanberils,
Eberhardus Gockelius,

Regnerus de GrafF, "

Joannes Sigisaiiindus Grafliut,

Philippus Griilingius,

GVrinus, *'

U


Albcrtas Giintherus, » :atl - H.  Ehrn*

Hi

Ehrnfridiis Hagcndomius, ^

Joannes Hartmannus, ■ . ■ : '-~ l  -&*

HenricusabHeer, c 5 -'”-'- -■ ' f ;t II

Joannes BapciftaHeknontius, : '--m€E
Joannes Hellwigius,

Joannes Ferdinandus Hertodt a

fel&i Mi <« i :  ttiuO

Hippocrates Cous, ,, r:.«h/f

Guilielmus Fabricius Hildanus,
Hochftetterus, :M

Joannes Daniel Horflius,

Georgius Horftius. hi

b ** 1

hMKl&a:

Fridericus Ferdinandus Illmer de

Unbtm '  • - ' ir -4

joannes Helfricus ^UttCfdt/

Jordanus* ^

„

Thcodorus Kcrkringius,

Athanafius KircheruSj,

Andreas Knopheliu$> :

KormannuSj •

Kvoeras %*■&  &

L.  Joan-

. ... ... >).

.

: / 7 -

■ ■■AV’

: ije : Ivi.

• i ž o

I i M

OJ


m o m

L.

Joannes Baptifta de Lamzwerdc,

Adamusa£cbentt)alt)t

Fortunius Licetus,

Daniel Ludovici.

M.

Marcellus Malpighius,
Guilielmus Mannagetta,

Marcus Marci,

Dominicus Marchettis,
Martialis,

Petrus Andreas Matthiolus.
Henricus Meibomius,
Hieronymus Mercurialis,

Mefucs, ,

Joannes Michaelis,

Balthafar Mielbacher,

Mindererus,

Godefridus Moebius,

Valentinus Andreas Mollenbroccins,
Montagnana,

Daniel Gcorgius Morhofius,

Henricus Mundius,

Hadrianus a Mynficht.

.rr,-T X  KTheo-

Theophraftus Paracelfus, •* l ''
Pawius,

Pecquetus,

Joannes ConradusPejcms, 1
Bernardus Penotus.

Pileot. :

Fclix Platcrus.

Vopifcus FortunatusPlempius
Plinius. .i

Joannes David Portzius*
Potcrus. c
Antonius de Čozzis.

Francifcus Quenaltus.
Jofcphus Quercetanug #

R.

Matthias Ranalovius,
Rappius. .. , - f
Rhafes.

Vitus Ridlinus.
Lazarus Riverius.

^ilhelmus denJRhjmC.
Henricus Roches. 1

m » <st

Guernerus Rolfinccius.

Rondclctius. ■  -• : "f

Ryecius. 1

s.

Philippus Jaeobus Sachfius a SpttJCtU

Angclus Sala, I

Sandorius Sandorius, ? ; v i

Sarteus. ,syiqm$i^ ? uj$tu)2 »ii -

Lucas Schroeckius Lucas Filius. I

Joanncs Schrxder.us. ; l ],

ConradusVidor Schneiderus. i

MelchiorScbizius. x

Daniel Sennertus. Q
Paulus de Sorbait. C " :  4

Francifcus Stockluimcr, ;

Laurentius Stuber.

Nicolaus Steno, .,

Sylvaticus.

Francifcus Sylviu$ de le Boe,

Bernardus Swalve. _ , -

Joannes Swammerdammiis,

, ? x*

TabernamontanuS.' j

»1310  Joan-

%

■ mi  o cm w^

|oanncsTackius.

Matthias Tilingius.

JLeonardus Turneiflerus,

- ' v - v./.r - .

Bafilius Yalcntinus.

Carolus Ubclbachcr, :\J

Vi”.

Joannes Baptifta Wagncf. ;:
Joannes Wallae us.

"Warthonius,

Joannes Cornelius Weberus.
Georgius Wolffgangus Wedelius.
Jacobus Wepferus,

Thomas‘VSPillis.

Joannes olffi us,

Z.

Jpaancs Zvpclfičrus,

■ w

■w


* a 'I


£NCO-

ENCOMIA, ET EPI-

STOL M  CLARISSIMORUM

VIRORUM DE ACIDULIS
ROITSCHENSIBUS.

PRjENOBILIS, ET ExCEELENTIS«
sime Domine,

Mice colendifiime 3 olim

difcipule clari/Jime, Accepi tun

_ j Scripta  , & tent amina , in

cognofcendd acidularum ''Roitfchenfium in
Comitatu Cillienji adconfinia Croati<e. Sita *
rum mineralibus, & contentis impcndifti\
undcum ingredientibus  5  & čontentis ad-
j unči d, &Jimul transmiffis. Certo cona-
tustui miht perplacent , Jicuti & Domino
Hertodio  , Archiatro Cajdreo in laboribus
chjmicd egregie etcercitato viro, qudm ma-
xime arridebant, & per omnia dpprobabatt
adhortando , ut itd pergas, qubd Dem  > <&
virtw r & tu*fapientia , & aciduU ha fmt
n  ' ■ 'Li, p ar itu-

par it ur a tihigkriam immortalem. -Ego
•vero gaudeo , quod in me a Seneclute Sen-
tiarn mn exiguam confolationem  , d me
e [Je educatum, dr dodlrina noflret lati e enu-
tritum difcipulum, virum  , dr dotlorem t
qui per fuam dotlijfimam Hoitfchorenen
multts millibus <egrotantibus er it , dr conjb -
lat ioni) dr Jaluti.

'I)uo reperio in hi [ce acidulls ingredi-
entia , unum [pirituale, ac volatile,alterum
corporeum , & magis fixum  : Špirit us co-
piofos , quipartim intransportatione ad lo¬
ta longinqua avolant , part im remanent^n-
efje recieguod egregie probdfti: Nec dubitO)
quin hi (piritus (int ob limpiditatem, dr cla-
ritatem de natura <etherea, p ar tim part id-
pent de Šale volatili vitrioli , nitri) Sttlphu -
rh,falis communis. Imo funt ipfmet Šale s
volatiles horum ingredientium * Corporea
ingredientia etiam rede eruifti ^ubi viden-
turvitriolum , dr nitrum efje pracipua , dr
copia alta fuperare. Sulphur illud efl. ve-
rum Sulphur^ cum ftphlogifton > dr infalli-
biliter er it de natura martis , & vitrioli ,
lihi enirn h<ec miner ali a , dr met alla repe-
riuntury ibi necejfe efi i  adejfe Sulphur ■> quod

b rnihi

mihi 'videtur blandum , & mat ur um , pu-
rum  > dr pulmonibut valde amicum , qu d
ipfum pr ob at experientia in noftru Auflria-
cii agrotantibus , ubi etiam ijs, qui debile s
pulmones habent , pr odeji , •vel faltemnon
nocet.

Mir or te Sal alkali invenijfe , ejl enim
magna quaftio apud chymicos , an det ur Sal
alkai per naturam  ,' an vero per artem ?
*plerique docent  , quod folum per artem.
Verum in curiojis Ephemeridibus Germanitt
invenies , quod Medici ex lndia occidentali
fcribant,je ibi invenire, (alalkali natura-
le ; unde tugaude, quod etiamJis inventor
falis alkalini per naturam.

No n p ar um mir or, quod etiam inveniaa
ter ram albam , qudmguftavi, qu<z cer to cum
(it, (ine omni [upore, odore, colore, prat er al¬
be dinem eximiam : In hac ter ra, cer to vir -
ginea , latet magnum mjfierium  ; p ut o ego ,
quod per hanc roborentur vi [cera , dr o-
mnia acidain corpore abforbeantur ; Ni -

trum reBe flatuijli  , quia dup ličit er appa «.
ret , & in [ubftantia , & in floribus ; ejl
amariufculum , dr phlogifton. Martem ,
alumen, dr vitriohtm inejfe reBe pr ob as ;

ima

imo dumen nihil htc, cum Jit in exigud
quantitate poterit obflare obflruBioni vi-
fcer um ♦ Cremor acidularum , de quo me¬
ntor at }  ejl de genere Sdium cum terra ad-
huc commiftorum-j ,

Ex hit igitur , tam fixis , qudm 'volatili
bus principijs in hijce acidulis contentis col-
ligo  , e as valere in omnibus hypochondrio-
rum , pancreatis , mefenterij, & aliorum
'vifcerum obflruciionih us, & in eorundem
intemperie calida , &humida corrigenda ,
de contemperanda  : J« curatione febrium
diverfarum, in ulceribus  , d" gonorrh&ts
abftergendis , d“ confilidandis, exceptispul-
monibus aclualiter  , &Jam profunde exul-
ceratis  : affi , d" pajjione hypochon-

driaca> imo & in febribus continuis , d“
lignis methodice, &jam apparentibuscon -
coElionibus adhibita j denique in ijs cunilis
morbis, tam extrin[ece, qudm intrinfece-^de
quibus;am ad me perfcripfifli .

dsAallo igiturfis animo }  d“ proutpro Sa¬
lu te ag rorumhunc tradiat um > quafi rudi-
fer abfoluifii , itdperge e um ampliare  5  d“
ad maturitatem perducere , tibique coram
toto mundo  j labofum exantlatorum, &
i C £ * Jtudio  -

fluiiorum tuorum compendium , id efl bra-
i>ium honoris  , & glorite immccrcefjibilts,
promereri , quod confequeris-,(itam Germ ti¬
me e  , quam latine intypum , dr lucern edi-
deris : Suadeo etiam  , ut facias dedicatio*
nem adlnclytos Status Styritz , petasque ad
Cellegium Academicum Naturte Curiofo-
rum Germa ni te Sufcipi , hi enim fiat im in
fuum gremium te fufcipient , & tihi variti
urcana hodie , vel cras communicabunt , dr
fies hoc modo illuftris  , Magnatibus  , &
Principibus grati/Jimus^ d quibus er it prte-
mium tuurrij . Vale & me amti

ViennaeAnno 16S?. 2S. Junij.

^luus Semper

Fridericus Ferdinandus Illmet
de& in^Barttenberg/Phil.

& Medicina; Dočtor, Pra-
xeos Profeffor Publicus <$c
Primarius, Sacrte Casfarea:
Majeftatis Confiliarius&
Archiater, ac p. t„ Re&oir
Magnificus. • ,

- , NOČI-

E X C E L L E N TI S SIME,

ET E X P F. RI H N TIS SIM E D O-
MirNE/GRiiN-DELIE, FAUTOR,
ET COLLEGA PLUR1MUM
HONORANDE.

%UhentiJJtme vidi Synopfin Acidula-
rum Roitfchknftutn , non tam ab Excel-
lentia tua ajfabre delineatam , qudm a
Magnifico Domino Archiatro Cafareo Himero ner-
‘voseilluftratam , & Nobdtffnno Lebenwaldo,jEfcU”
lapio nofiro exacliffimo čarnim exornatam< At
cpuantis viris ! quibmfi folidioris quidpiam adjicere
veUem , ver e or, ne Soli meridiano lucern afferre,attt
Regia illorum purpura Idctniam meam ajjuere vede
viderer •, rjuapropter jam nihil addo aliud  , qudrn r >
illud antiquorum:  Feliciter ! Et quod ex effata
jam vena ingeriuus aninit affettus extorfit ,fterile hoc
tetraflichon  , quo ipfo Excellentia tua pro tam eli-
tnatijfimo traftatugratulari volui , imo debui, quod
aqui }  bonique confulere digneris , rogtto. Vive &
Fale.

..Casfaris ut Vi&orTurcas exercitus armis

Conteric, & trepidos vafta per arva fugat.
Najades in Scyria laetSfcaturigine plaudunt,

Et poeana canunt cum Duce GrhndeHo.
Primusis has falubres Eegro tibi porrigit undas,
Utvivas; V/vat,  diemihi, Grundelm

h  j Grdit-

GruvMius , LebervalJt, Sty rise dno lumina Vhant  *
Semper & acidulas Roicfchia ftindat aquas,

Svinfiuti s . Augufti Anno itfjjf.

Noh, ExceS. 1 ut Nominis

Devom cultor

Joannes Michael Fehr,

Phil. & Medic.Doftor.Con-
ful, & Phyficus Svinfurten-
fis, Sac. Rom. Imp. Acade-
miae Natur* Curioforutn
Praefes,di6tus: Argonauta.

PR^ENOBILIS EXCEL-

LENTISSIME, AC DOCTIS-
SIME DOMINE, ET COL-
LEGA HONORANDE.

Crutinium analyticum in c Roitjcho-
crene phyfico-hermetice inftitutum, at-
tente, & magnet aritmi voluptate perle-
gi, ac mebercule ! Herculeos vere labores in boe do~
čtijfimo tuo traftatu reperi: omnia reverd accura-
te, & amujfatim pertračlas, obfcura reddis lucida,
dubia certd} quafiiones difficultatibus involutas , ve~
ritalis trutina examinas, ut it a omnibus palmam
videarispraripere , qm huic materk perferutanda ,
calamunij &manum admoverunt , Plurimi boe
fatagerunt, fednon j.at egerunt * Age igitur Frr
NobihJJime , ti felicem Ifigenij trn partum , poji

exant~

t.untlatos bos labores 'm lucern ede , tune enim fiet*
ut non t ant um h&c buljita, Provincia , fed & totte
Germania inde emolumentum , tu vero honoris Jts
capturus incrementum  , &gloriam immortalcm •
Ste animitus opto,&boc menico clogio gratulor:
Hucsegri! ad fontes properate, utcervusad undas,
Hac eft in pota vera falute falus.

Si mittat Mirach mufcas ad Palladis 3rcem;

Ousiturbant fenfus, pervolitantque caput.

Si  cordisthalami febris torrentur ab igne,

Atque tuas fauces ficcat anhela fitis.

Si tibi fplen turget, fi bile exaeftuat hepar,

Infartum peftus fi premit afthma tuum.

Colica fifibras cruciat, renesque lapilli,

Duri fi ventris flatibus ima tument.
Contračtura tuos graviter fi fauciat artus,

Sive dolore vago pesquč, manusquž tremit.
Hos quos non potuit moefto de corpore morbos
Dofta manus Medici pellere, pellit aqua.
Vitriolum, ferrum, nitrum, ial, fulphur, alumen,
Terrae, & virginese fontibus hifce fluunt.
Gratia Grundelio  debetur maxima noftra

Doftis qui feriptis, has celebravit aquas.

Has celebravit aquas, toto celebrabitur orbe
Ipfe, & erit Medici gloria magna chori.
teobij io. Septemb. An. i6jjr.

Exctllenti(Jimi ‘Domini Authorit
Collega addUliffimus

Adamus a Lebenwaldt,
Phil. & Medicinsc Dočlor,
Comes Palatinus, & Poeta laurea-
tus Caifareus, Notarius Apoftoli-
cus publicus. Sac. Rom. Imp. Co!~
legij Natur* Cutioforum Academi.
cus,Inclyti Ducatus Styrise Phyficue.

b 4 PRjE-

PR&NOBILIS, AC EX:

CELLENTISSIME DOMINE
DOC TOR, COLLEGA

COLENDISSIME.

<X proximis fub 2 p. Augufli d at is
|| litteris , diuturnifilentij rationabiles ex-
vtSu&jM cufationes ,fcilicet labores haclenus aci-
dulis Roitfchenfibus impenfos percepi* Ego de 0-
mmbus bifcegratulor, acgaudeo, Excdlcntijfimum
Dominam Collegam rebus talibus ejfe occupatmru,
qu£ aiitc plunmos annos jam dudum valde fuerunt
defiderata. Experimenta medica ctrca bas acidu-
las, vigmti, & ultra anms d me obfervata, pauca
communicabo : Solim ea, qu£ Magnificus Dominus
SorbaitMed.pračhtračt.7. cap. 10. adno-
taverit , & plurimorum exemplis comprobaverit,
confimare cogor, modam tantirn exhibendiperfcri~
lam, quo in diverfis affectibus ufus fum.

JDiarrbaa biliofa multisfeptimanis perduransj
qua neque purgantibus cholagogis Rbabarbaratis',
iteratis vicibusfumptis , neque interpofitis adjlriiu
gentibusfijli poterat , acidularum triduanus potus in
duarum men far aram quantitate mn continua , fed
difireta: Uefi'fpatiofesqui alt er d bora  , per vices
fumptd, eam penitus fuftulit.: Er ant quidem aliqui
Medici, qui etiam in djfenteria aufi funt eafdem aci-
dulas or dinar e : ajt eventti difpari, & quandoque
fat ali, it a ut illas in boe ajfectu adhibere nunquam
prafampjerim , auamvis fdtio fuadeat in valde bilto -

fii) abficrfionis. (ontemperatioms, & evacuattonis
grattd, & m pauca quantitate pofje concedi.

Magnificus Dominus  Dočtor Sorbait pra-
citato capite, pulmoniacis ob fulpbur folare , &
R.aymimdus Joannes Fortis Confult* &
refpons* med. centur. 2. in'diverfis pecioris
vjfedibus, imh inphthijiacultdasproptcr vitriolum
libcndas fuadet. Sed ex Roitfchenfibus noflris nun *
quam optatum adverti effeclum ♦ Et quamvis me
invito, & diffiiadente, quidam phtbiftciteas adplures
dies fumpferint, tj onmes paulo poji debitum natura
perfolverunt, quiforfan diutius, etiam annis pluri-
bus vitam protraxiJfent. Unum folum Elfihmati -

tum, & biliofumfenem nofco , quiplerumque in
fiate, fifpius mane, unum vel alterum cjathum ur~
gentemorbo cum fručlu bibit, eo quod urinam mo -
veant, &caufam antecedentem reveUendo per ali a
emunctoria evacueni,

In affectu bjpochondriaco boe fonte Medied-
10 , per duas, vel tres[eptimanas in quantitate cir-
(iter duarum metifurartim fingulismatutinis haujloj
tam in curatione ,qudm prafervatione multnm pra-
fiiti: in illa pro tura complementoin bac pramiffts
univerfalibus prabuu

Colicam biliofam , alijs nonprojicientibus , ut
plurimum boe remedio medicinaliter fumpto percu,-
ravu ■

Duo Magni nominis patientes, prioribus tem-
ponbus, nephriticis , altjsquevexabantur indijpojir-
b s trni -

tionibus, quibus in aflate acidularumpotum medici -
naliter ujurpandum fuafi : quofaclo quivis bornm
calculum fat magnum excrevit, Hinc conjicien-
dum, quodcalculojis ob,vim diureticam , dr abflerfi-
vam valde conducant, prouti in pluribus altjs exper~
tus fum,

Princeps quidamrenum ulcerelaborabat , Me¬
dici multis tentdrunt remedijs malum hocfuperare  :
verum frudrd. Tandem Roitfchenfibus acidulis
tnedicinalitgr per 24. dies adbibitts }  & interpofitis
alijs, ex integro convaluit.

Ab J eter o , pramijfis pramittendis, femperper
h as aquas patientes liber avi, Scirrbofos tumores lie-
nis poft febres rehclos ( confirmatos non tntelligo  )
vel ex aha caufageneratos in plurimis, etiam in me -
metipfo ijsdem aquis p er c ur avi.

In febribus intermittentibus, nempe fimplici,&
duplici tertiana, tam legitima, qudm notha, pr<e-
mifsd phlebotomid, &purgatione , in vigore paro-
xifmi, prafente fummo calore, & Jiti, alterius potus
loco dedi acidularum unum vel alterum bonum bau-
fium cum cremore tartari, continuando per plures
paroxifmos : taliter plerumqui patientes reftitui :
quartanarijs autem extra paroxtfmum medicinah -
ter potandas or Trnavi. In caufo & tertiana conti-
nua mane folum quandoque unum cyathum pubui.

In cachexia, &principio afcitis, ex reliquijs fe-
. brium caufatis , aut per fe ex bile, bumoribus adu~
fiis , & objlructionibus or tis, plurimorum recordor

exemplo~

exemptorum, uhi ex methodo plurtmafuermt inc/tf-
fum adhibita : Ultimatim Acidula Roitfchenfes pet
plures feptimanas medicinaliter pota , palmam re-
portdrunt) & patientes totaliter reftituerunt.

Qui habent debilesventriculos,vel ex voto car-
nibus mn vefcuntur , uti funt Carthujiani  , tuiru
etiam corpora, qua magis pituitofis  , qudm adufth
(catent humoribus y  pro acidulis nojlris medicinah*
ter bauriendis , experientid diftante , ut plurimuntu
non quadrant, tale s cnimplerumque fiunt cacheftt-
ci) vel in aliospracipitantur affečtus.

Patientibus Calidioribus , oris amanttidinty
vel naufea ex bile  , & ventriculi prejfione vexatity
msdia bora ante prandium , unum vel alterum bo -
mm bauflum cum cremore tartari,quovis anni tem -.
pore propinavi , continuando per tres aut quatuor
dies i&fic femper optatiffimum ajjecutus fum inten-
tum: Bilis enim talit er fermentum digejlionis de~
pravans, educitur, &ab bumorum faburra ventri-
culus eliberatur : Unde ingefia organum chjhfica-
tionis purius nafta, perfeftius elaborantur, &fun-
ftioncs ejusdem exaftius peraguntur.

Per medicinaliter hauftas actdulas intelligo ,
quando ea quantitas mane (pramijfts pramittendis)
bibitur per vices, qua fit apta cum vel fine vehiculo,
non t ant um acidularumpotarum quantitatem edu-
cendi, fed etiam plures fedes per modum catharetici
eleftive caufandv, fit autem diverfimode pro natura y
&complexionis varietate: Imaliquibus fufficit untu

menfii‘

menfttra Stptiaca'. quanddque ad duas & nudi arih,
pervem, it a continuando, altius nunquam afcendere
prafumpfi, etfi fubinde fortia Hmgarorum,& Croa-
tirumcorpora, etiam feptem menfuras intra duas
im as ajfumptas, &plurtbus diebus it er at as, fujferrc
potuerint.  s

Convalefcentes exfebribus, quorum vifcera ad'r
huc pracalida exitlunt , & longo tempore fuperatp
jam morbo ex mtegro eeflitui non pojfunt, remedium
bis acidulis praflantius adbuc non inveni , tum ut
medicinaliterfumantur, vel cum vino oligophoro in
prandto & etena commifcenda bibantur. Hac (unt
pr o nune, qua c ur renti calamo  , Domino Collega
tranferibere volui, occurrent plura , qua fuccejfa
temp oris mit tam! Valeat , & me amare pergat,
quod viajfimfaclums, &perfeveraturus,

Giscij s.  Augufti Anno i

Exce!lenti[Jimi Domini CoUeget
Paratijjimus Servus

(i  . 'V • - ■ >■*,

Joannes BaptiftaWagner,

Phil. & Medic Dočlor, Incly-
torum Statuum Styrise Phyfious j &
Gisceufis Praftisus.

U ' v -, v, r ; '. tJ

A D

A D PR^NGBILEM,ET

EXCELLENtlSSIMUM DOMINEJM
JOANNEM BENEDICTUM GJUrN-

DEL FHILOSOPHIifi , ET MEDlGIN/E DOCTO-
rem,-Sac. Romvlrtip. Cellegij NatuTae Gurioforum
Acadeuiicum, quondaiii Eserčitiis C*(širfci Medicuirf CattipE.
ftrem, nune Inclytomm Styris Statuufn Fl^fioum Ptoviariii
lem, ac Marpurgi Frafticum, &c. Dum dafHffima fua &oit»
fchocrene Jacriciirn irrigaretoibern , ScintimaAci-

Armis pnaianges uuomanna

Progenies, 5tyge pejor ipsa:
Ad fontum \\<:\mdm  otia liivulos
Gaptas Pceonio  mentis acumine,
&rutando cryftalli fluores

Num fontes acidos  lambere quid juvet j 1
Bncchi  nectareus cum Styria  fluit
£uccus, per hortorum virentes

Delicias, nemorumqud fcenas.
EU virtus Acidis  maxima Fontibus
Virtus In^emum,  qux ftimulat Tuum
Mentemquč :  dignos feriptitare

f Belice;  nimium SollicitudiMS
Qu* Fu»dum*  Medicis Fontibus  Iiauriunt, ,
.Hi-s teGaienum , Pceonemquč

CJuidtantisfupereftnifibusi utcitb
Gum PBcebo adproperent Pieria Dea,

dularurii arcana detegeret.

Diffipiant, fapiantnelabris f

Artis ApoUinea libedos.

A Študij s liqttidis  probafti.

r

* GriindcL

El

" "£t nobiles Szctis  cdronent

Laureolis Benedide Fontes.

Gur opto Aonij culminis Incolas,

Jam laeto celebrant Flumina  carmine,
Nomenque Cygnigloriafum
Empyreas referunt in oras.

At Vos  p er placido non fine fibilo
Fontes  quid dabitis t A Tejioreos dies
Encomiajia;  JEgro falutem

Styriacisquč  plagis medelam.
Unum prše reliquis pofco Favoribus,

Ut magnus  videat Jupiter Aujlria
Guftetque Fontes,  & perennet
Imperij decus,  & Columnn .
Hoc Fulcro  auriparum Principe  fseculum,
Cernent Stgpriaca cu\mim,gloria
Et te beabit Fundus *  undaj

Ou&mcharitum  trias ipfalibat.
5ic PoDax  tenui carmine lufitat,

Ut lečtum teneat Cajiora,  quem fibi
Regina  conjunxit Vienna ;

Non adiment lnimica Fata.

Ita canit, ac vovet

Excellenti(Jimo 'Domino Authori
quondam in Studijs Amicorum

Intimo

Georgius Ignatius Burian,'

& Firlei Philofophiae & Medi¬
cina Doftor, Oppaj-is Silefiorum
phyfwus.

’ * PR^-

# Griiadel,

PR ^NOBILI EXCELLEN-

TIS SIMO, ET DOCTISSIMO
DOMINO AUTHORI.

L Audat opus,nomenq;fuu per dima magiftrum
Evehit.ut celfum crefcat ad ufque polum.
^ic labor hic tuus eft, ftudio quem gnava paravit,
Confcripfitquž manus, plus valitura Jove.
Fons eft iftud opus, quo manant pharmaca mundo,
Salfi dum fontis dogmata dara fluunt.

Fontis defcribit vires, ut fdlicet inde

Hauriat infirmus, membraque fana ferat.

£ic igitur pergas, & quos jam ceperis aufus,
Pluresne&enovos, ut tua farna volet.

Fama volet, dico, tibi femper perfonet omnis,

Author ovet femper! femper opusqučfuum J

Vatastimi 29, Oiftob. An. 1  <>Sr*

Jacobus Ignatius Seiter,

Phil. & Medic, Dočtor,Pby«.

ficus Varasdinenfia.

PR ^NOBILI EXCELLEN-

TISSIMO , ET DOCTISSIMO DO.
MINO AUTHORI. QUONDAM IN

STUDI1S AMICORUM INTIMO.

A Uribus ingratus, fuerat fonus enfifer * &\Jf
Inneptus ftudio barbarus ille Tuo.

Aft aptus, muhumqudmovens illud Stvrise

Quod porto occulci/w<fo/«pdmus edas.

Ho c

*XincicžAJI»ft.

Hoč petift,fačlurn,t>rifflus dfvulgiširtefbem c ?

Roitfchocrenarum  nobile flamen aquae.
Ingcnijqaž Tui  partus jam utiidera fulgent
jungiš enim dofte priftina fadla novis,

Cum partus habeas felices Patria, gaude :

,, Excoluit talem fola Minerva virum.

Hutc tu laetitias mecum des figna, triumphes,
Authori crefcat laus honor atque decus.
Virtutis veterum prečo r ut monimenta fequantur
Felices, falvi, neftoreiquš dies*

Id precor & voveo fidus maneoque miniftet
Sis & propitiuS, qui fero vata mei»

Vienns^i. Decemb. An. is8J.

Joannes Cfgan, Phil,
Magifter , & Medicin*
* ' - Candidams.

a - ; L

T Ibram Excellentiffimi Do-
JLmini Dočloris Joannis Be-
jnedičti Grundel cujus titulus eft
iRoicfchocrene > five de acidu-
lis Roitfchenfibus totum accur-
fate perlegi, & in eo nihil con-
tra Fidem , auc bonos moreš,

/ed omnia beneac folide ex : o-

ptimis fundainentis mveni.

: jp ^ , ' • . < g ,<J .fi/l

Francifcus StdJzhamer,

Tbeor, Med. Profejfar
Primarius. i

* —... ■il-.J . , „1^

P Erlegi & ego Clariflimi Do¬
mini Dočtoris Grundel in-
titulatum Tračfcatum Roitfcho-
crene, &C  quia haec Dočtrina nori
tantum optimis Neotericorum.
(uti muki opinantur ) princi-
pijs, fed& Antiquorum Hippo-
craticis nimirum innititur fun-
damentis: Uti paflim Hippo-
crates non primis fblummodo
qualitatibus efle infiftendum,
fe.d &ad fecundas & tertias pro-
gtediendum quibus occultiores
rerum virtutes manifeftantur,
quemadmodum plunbus de aci-
J c do,

dp, acri,amarojfalfb.&c. deda-
rat. Prselercim autem libro de
AfF. p. 83- n, 49. de Acerbo ubi
inquit ex his advertant hi,qui
vim tantum affirmant ficcan-
di, humečtandi * denique calefa-
ciendi &: refrigerandi in primis
qualitatibus conftare, & primas
qualitates morbum adferre atq;
jalutem.

ItaqueTrad:atumhunc Cam
ab Antiquioribus quam Recen-
tioribus Medicis celeberrimiš
commendatum approbo & ego*
dignumque ucilem imprelfio-
nejudico. Viennae Auftn<e io.
Novcmbris An. 1685.

Francifcus Ganfer , 'Philofophi*
& Medicin« Dockr } p,t<, Decanm

Quan-

Q ttandoque hxc  Roitlcho-
crenenihilcontra Fiderruj
principem, & bonos moreš, ali
potius utilem valde & profi-
cuam humano generi Dobri¬
nam, atque tum propriam tumL»
alienam experientiam contineat,
Typo ut mandetur,& publice-
tur, Goncedo Facultatem.

^ Fridericus Ferdinandu* lllmer^
de,&'tnlVtrtenberg,Pbil.&Med.
Dott. Praxios Mdiece Rrofejfor
frimarius, Sac. Caf ar. Regtaqud
Majeftatis Conftltanus & Per-»
fona Medicus, p. t. Univerfiutis
Vtennenf. Rettor Magnifcus ,

c 2  PRiE-

PR^EFATIO.

< Vam Salutar/a Inclj-

tus noji er ‘Ducatu : s Styria (ug-
gerat remedia,pro hominif mil -
le valet udints metamorphofibus
alioquin agitabilis , fanitate pr<efente con -
fervanda , & amijfarecuperanda, in mon-
tibus ejm , d“ fontibus abunde elucefcit j
Mont e s enim  , prxterquam  , quod in imis
fuis vifceribus varia metallorum  , d* wi-
neralium fobole , olim er ut d , d* acthuceru -
copiose imprsegnati fint , forinfecus
etiam tantd faluberrimar um herbarum
v arie tat e, & flor um elegantidcoronantur-,
& veftiuntur , folum patrioe , fed

etiam vicinis 'Provinciis magnam in morbis
aujferendis fuppeditent opem,& auxilium  ;

hoc in radice Rhodia , Doronico ,
peratoria , Lunaria , d“ pluribus alijs ra-
rioribus, qu<e (ingulis annis in Auftriam , d*
ltaliam copiose evehuntur ; Imb jpica cel-

• v

ticdmn foldmad kat "viclna , fed etiam m
Arabiam , & 'Perfiam dnobis deportatur.
Si/eo hic frugiferam "vitem in inferioribus
hujm inclyti ‘Ducatus partibus copiojijjime
crefcentem , caiBafilius Valentinus inter
-vegetabilia,ficuti auro inter miner alta, &
bomini inter animalia-, Regiam dignitatem
attribuit , (iitaque nobilijjimus ifte frutett
Regiam Majeftatem coram omnibus vege*
tantium proceribus pleno , & indubitatoJu¬
re (tbi "vendicat , profeBo in difiričlu Luk 7
tenbergenfi j ejusque rvicinia- > quocunque ocu n
los tuosverteris , deprehendes omnia , vine«,
tis c uit a , pampinis pičla , racemis or nat a*
verbo : nihtl, nifiliegia. Fontes demum
quod attinet , eos providentijjima rerum
Mater natura , adeo fecundo p ar tu c terne,
gremio inhifce locis progenerat , ut prat er
*varias thermas hinc , diflributat»

(olummodo numerentur in territorio Rački«
fpurgen/t quadraginta circiter fcaturigines
acicbc, "viribus quidem "variantes  , Jitamen
rite adhibeantur  , fuis laudibus nunquam.
deftituenda . Nihilominus omnibus iftis
palmam praripinnt noflrst in boe Brad at u y
Medico dejiribenda aciduU  , qua tnedia.

c i milliari

ntifliart a %oitfhenfi Oppidd’ e fttcutidiffii
misterrauberibus , fpontaneo motu profilu
unt , & fcaturiunt , tantamque jam na£la
funt in arte Medica ajlimationem , ac adeb
jam evaferunt famofe , ut non folum edi-
verfs locis languentes , Magnetu inflar ad
jfe alliciant, fed etiam ad longinquas *Pro-
‘vincias copiose evehantur  , & felicijjimas
curai ibidem efficiant .

Quemadmodum autem in totaarte Me¬
dica nullum proftet remedium , quod ubique y
ac jemper in omnibus prorfus corporis hu-
tnani affeclibus pojfet adhiberi , fuumque
exoptatumeffečlum indiferenten, praf a¬
re  , it a etiam de acidulis noflrisflatuendum
f/l, qua etfi innumera mereantur in curan-
dis , & prafrvandis morbis encomia , cha-
railere tamen medicamenti univerfalis
nondum dot at a funt, neque omnibus agritu-
dimbus inflar ‘Protei unicuique forma fe fe
accommodantis , uti pefjime vulgus exi(li-
mat y conveniunt, fed miraprajlant , defpe-
yatosque mor bos, qudm citiffme abigunt,fl
lege ar tis adminifrantur, ac eccontrapra -
poflere affumpta prafentes affeclus non fo¬
lum non tollunt yfd etiam gr avtores indu-
'V-V 'i, h cmt >

e urit, & in univeffd microcofmicečonoma y
fufcjue , deque vertunt omnia , prout expe-
rientia docet fepijfime. Hoc autem ut evi-
tetur  , & exoptatus eff ’Bus languentibut
femper eveniat , neceffe eft , ut Medicus tani
inpenetrando remedio ( quod morbo juxtd-
methodum medendi e diametro debet efte
contrarium ) quam inipjo agrotantisaff r-
£lu cognofcendo maximam adhibeat indu-
firiam : hoc enim fuadet triftiftimum illud,
Medicorum afjertum, & ab honorandisfa *
cultatis noflnc ‘Procenbus ‘varijs ih locis
fatislucide exprejfum:  Morbum fcilicet
benc cognitum^ jam quafi efle curatum;
lliud 'vero per fe eft evidens ; lmo medica*
menta , quorum natura ignota nobis eft,
tegro porrigere , & it a in corio humano tu-
dere , grande foret nefas , & maximus in
medicina barbarifmus.

Quarecum rem fcireftt per caufdtfci-
fe, ac demonftratio d priori (it praftantifli-
ma, conatus fum mineraliag& principia in -
trinfeca aquis noji ris aciditatem , c at er at-
que virtutes communicantia prafenti exa-
mini tam chymico, quam mechanico fubji-
cere, in quo maximam conjtftere difficulta-
'•< c 4 tem

tent y ac rem e Je multis erroribus obmxiam r
omnibusque controverfdm  , unanimiter
convemunt hydrographi, nihilominus ta¬
lne n  , cum conflat, ‘Deos laboribm omnia
'yendere>rerumque veritatem latere in pu-
teo Democriti , qu<e non nifi magnis conati -
hm poteff extrahi, ideo nec laboribm , nec
fumptibus parcere volens , varia inftitui
teni amina : videlicet admifcui acidulis no -
firis varios pulveres , gallarum  , malico -
fjj&c. diverfos liquores  ; utpote , fjru-
pos ,lac  , cerevifiam  , (piritum vini , bilem
tamflavam , porraceam diverforum

animalium  : ^/«4 , tam dome(lica %

qudm exotica : ltem [piritm , & falia chy-
mica y  volatilia, & fixa, acida , alkalica.
Coxi infuper in ijs plurima  ; cum farina.
abfqueullo addito ferment o pinfut panem x
in hyeme eat frigori ad congelandum expo -
(iti , granit at em in bilance cum aqua vul-
gari combinavi, caterasque feci probas me -
chanicas. Nonnunquam eidem pulveri y
autliquori e}mdem dofeos in multis , & di -
(linclis vitris^acidulas ratione accidentium,
•variantes folitm fum conjungere 3  & qui-
dem in  pri m o vitro acidulas recenter hau-

JI as: in  fecundo antiqua^ per m uit o s meti*,
fes in vafis claufis refervatas  : in  tertio
per alembicum deflillatas : in  quarto in
eucurbita cum capite mortuo r e lici asin
quinto expo(ttas aeri libero , e quibus vola*
tilia fponte abierunt : in  fekto illas > qu<e in
evaporando apud ignem magnam partiuM
aquofarum  , & fpirituofarum jacluram
pajfte funt j in quibus omnibus mixturis,
accurate attendi, quales metamorphofes^ de,
kora in horam r at ione coloris , faporis , &■
odoris natura inftituerit > ac perfecerki
Chpmiam etiamtanquam veramr er um na*
turalium perfcrutatricem hdc fuper recon*
film^fne qud in cognofcendis natur* pr in*
eipijs , qua(i/ineT)uce hinc & indeper in-
fuetas , & cacas femitas vagante s , inerro ■»
res abripimur abfurdiffimos  ; kine ut pu~
rum ab impuro in acidulis noflris fepara-
rem , conereta naturalia cultro fpagyrico
dividerem , & intimos eorum reče(fus probc
perlujlrarem  , varias incepi deflillationes *
Evaporationes , filtrationes , cryftallifatio?
neS) calcinationes , reverberationes , pretek
pitationes  , ac ali as operationes fpagyricas y
quibus contenta mineralia congrue feques,
c s firata>

firata^ modo fblvl , modo rurfus coagulavt,
dr (ic tam in forma liquida x  qudm folida y
rebus fupradiclis co?nmifcui, prunisque, ac
tandsntiferro adjeci rat ione (ulphuris , dr
fpeciei fdlium infirna pcnetranda  , dr pen
fcrutand&i Cum autem unicus aclm apud
Š)ogmaticos ex'tguam adhuc p ar'tat expe-
rientiam, dr non nifi erroribus plurimis ob <*.
7toxiam  j idcirco eadem pr oba , dr tent ami¬
na pim enumerata  , fapius d me repetita
funt y & tam hyberno , qudm <eflivo tempore
tetterata. 'Silentio hic involvo folutiones,
dr plures alias oper at ione s , quaf invitrio-
liS) nitro , alumine ,fulphure, Marte , Ve~
tiere , alijsque mineralibus , dr metallis in+
fiitui , ex quorum analy(i principia confti-
tutiva eorunt magis mihi p atefati a funt, dr
ad (imilia in acidulis inquirenda non exU
guam accenderunt facem.

*P,rsterea cum ab adjunBis argumen-
tari non fit inconveniens , con/tderavi non.
folurn incolarum continuo has aquas biben -
tium inclinationem morbificam fed etiam
feces parietibus trunci undique adharen-
tes, per quem aqu£ noflrafcaturiunt,uti &
ter ram extra‘fontem virtut e allabentium
t >.\« \ V . acidu-

'i ■ 'i  .- «? * %

dcidularum mprdgriathm') neque hegleHi
*vicinasfcaturigines , prafertim illas\qua in
■fua analyji 'v ari a  exhibebant miner ali dj
jimiliter minerales lapides  , qui in territo~
•rio Hoitfchenfi profiant , fortiori Vulcarii
tortura fubjeci , perfcrutando , quid redu *
baberent in intimis fuis penetralibus.
* C«w autem Medicus infimplici remedij
jpeculatione nondum quiefcit , /W ulterius
fatagit , p radie e in ati um reducat,

rieceffarium effe duxi , cognitis jam aburi-

de aquarum no/irarum principijs, delinea-
rem breviter, etiam quomodo illa morbis,.
nonfolum ingenere-, fed etiam inJpecie in i
jima  , commode effent adhibenda & coap -
fanda  ; fateor campum hic adejje latiffi-
mum, rieque omnes languores d capite usque.
adcalcemme potuifje attingere  , tale s enim
labores in immenjum excrefcerent tomum  j
mens med folummodd hic fuit illos corporis
humani ajjecius , de quibus maxima apud
Authores rat ione acidularum pr o ji ant con-
iro-verfia , breviter percurrere , eorumquč
emolumenta , & damnahifce aquis intro-
ducenda, aliasque circumflantias fcitu ne-
cejjarias apponere. Add/di etiam legiti-
i' A  mam

fnam methodum(quomodo 'videlicetfuan^
do, quamdi u, & quanturn harum acidula -
rum bibendum cum annexa infuper dociru
na  , quo padlo fjmptomatibus in ipfa pota -
tione fupervenientibus obviandum  , & m?-
thodice medendum (it,

Et httc funt ‘Benevole LeEior , quee non
-foliim ex proprio inflintiu  , quo ad natura -
Hum indagationes rapiorjed etiam ex mul -
torumClarijfimorum Vir or um adhortatio .
ne^inprafentitradlatu perferutatus fum\
(i tuo palato no n arride ant, cogita rem con ?
Jiflere in materia potulenta, & guftibus  , de
quibus, ut ajunt , no n difputandumejl }  tra*
hit enim fua quemque 'uoluptas. Nec mi -
rum  , me Criticis omnibus potuiffe [atis*
facere  , Jiquidem glaciem in hifce aquif
frangere  , easque (pedali tr alf atu de (eri T
bere  , nullus adhuc ante me tentare voj
luit : primus itaque Hoitfchocrenen ag t
greffus fum  , plurima adhuc depre ,
bendi obfcura  , d” mille difficultatibuf
obnoxia, conatus tamen mei in hifce eno*
dandd , d" declarandis , femper e d c o llim a*
bant, ut nihil fiatuerer/i , dilla*

ret  Ratio, d* per autopfam confirmaret

Expc-

Experientia, ,quibus Mtdicim , mvk
Galenos , tanquam pede duplici benepro *
gredi tur, uno autem , alt erov e Ufo cUu-
dicat > & titubat.

Magnam mihi infuper opem in hoe
tulerunt muhi h c Recentioribus per fua
experimenta tam chjmica qudm Anato.
ptica , prtefertim:  IlluftresMagnifici,&
Excelknti(fimi Viri: DD. Fridericus*
Ferdinandus Illmcr,dc,&in Wartten-
berg,Praxeos Medicas Profeflor publi-
cus , ac primarius, Sacrae Cafareae Mai
jeftatis Cofiliarus, & Archiater, Regni
Hungaria?Eques, nec non p. t. inArchk
Athenceo Viennenfi Rečtor Magnificus:
Et D. D. Paulus de Sorbait, Braxeos
Medicce Profeflfor primarius Emeritus
Sacrae, Imperatricis Elconora Perfonas
Medicus,Excelfi Regiminis, J. A. Con*
filiarius, Regni Hungarite Eques, &c.
hijnquam celeberrimi  i viri > & < Pr<ecepto+
res , fautoresque mei Aternd venerat ione
colendi facem prettulerunt , ac fapientU
fiUporrexerunt, quorum adminicuto ad «
futus , me ex Cimerijs iflh obfcuritati-
bus » & labjrmthets errorum ambagi-
s;., bm

hus extricarc, tandetftque adipfam ve*
ritatem potui accedere. P ar e ant Ma-
nes Galenici  , me mnnunquam d tritif
fimo veterum trumite deflexifje> & Neo-
tericorum affumpjiffe dogmata  , & in -
venta  , quibus in erudito hoc fkculo>
tam d Sac. Homan. Imperij Collegio Aca~>
demico natura curioforum  , qudm dSo-
cietate Hegia Anglicana  , Ar s Medica
plurimum efi locupletata , & d men -
dis plerisque purgata  , quotidieque ad~
huc magis ditatur , & corrigitur. Lu•*
bentiffme fateor me fub vexillo eorum
pugnare  , qux non fidem adhibent o-
mnibus  , qua fcripta funt ab Autho-
ribus  , nifi experientia illa confirmet 9
qua unicus efi Lydius Ule lapis 3  quo
eorum v e rit as exploratur , & cognofi y
tur  $ kine,

Dogmata non puro Paracelfi,
auc fcita Galeni,

Verus ucerque placet, falfas
uterque tacet.

Arnicm

Amicus qmdm mihl  Calcniis , Arni-
cus  Ariftoteles , femper , tamen magig
amica ver it as 9  in qua intellečhu hu-
manus aquie(cit  , fuamque < nancifiitur.,
tranquillitatem. Hune itaque UraHla*
tum Leči or Henevole  , Jlylo quidem finm
plici  , candido tamen & fyncero con*
feriptum  > ac magnis lahoribus  , &)
jumptibus comparatum  , tanquam fiae ^
lis animi te ([eram aecipe  , & has fa*
luberrimas aquas linqu<z  , oculisque fua*
vijjimas  , quas tibi in omnium Agro «
tantium falutem  j hic penes ipfam /ca*
turiginem propino  , curio/itatis faltem 9
ji mn fanitatis gratid  , or j tuo admo -
ve  , dr delih a  , neque te det erre at per*
egrinus Ule Vat e s  , qui ex mera bile
acidulis nondum [ufficienter dilutd Ger -
mani/mum itd inerepuit.

Opto tibi multam, nullam tibi
poto falutem,

Eft potior pota ficca falute
falus.

Afl' diclerium ijtud  , Ji tamen locum in
£tyria habeat  , potita de Luttenbergenfi %
cfudm '‘Roitfchenji neBare intelligendum
taii enim pot at ione -, etfi pocula con-
neBantur pocuiis , Jdnitas non folum noti
perpotatur  , Jed etiam falva  , & incolu*
misJi  rite ihjiituatur  , diu permanet*
Quare pro tun  , tuorumque fialute hunc
fontem acidum hibe , dr rebibe , in eum
tamen finem fimper  , ut cedat ad illius ,
<yui  fons vitae in facris paginis dicitur ,
videlicet , Dei ter Optimi Maxiftii , Na¬
tur# naturantis varie in natura natu -

tata ludentis , infinitum hono-
rem 3  & gloriam.


CA-

#0 'Q&

CAPUT I.

De Loco & Origine Acidula -

rum 'Roitfchenjium.

a Ocum, in quo faluberrima ha?c
Roitfchocrene , tanquam tutif-
fimurn bilioforum afylum, febri-
citantium folamen, hypochondriacorum
antidotus, & divinum innumeroru asgro-
tanfcium remedium, e fecundiflimis tetrse
uberibus copiofd producitur, natura non
aliumeligere voluit, quam InclytumDu-
catum Styriam, & quidem in ea Comita-
tum Cillienfem circa confinia Croatiae, in
quo thefaurus ifte limpidiflimus, &gra-
tiflimus , nonpede alicujus ierientis Pe¬
gah j more Hippocrenes fufcitatus, fed
manibus ipfius Altiflimi fapientiffime fa-
bricatus , & in fubfidium generi humano
benigniffime daruseft. Si fcaturiginem
fpe&es, htec in media via fe feinfinuat pe-
nespagum fančtse Crucis, diftantem ab
A Op-

/

m)  2 . g *

Oppido Roitfchenfi medio , & a vicinis
Urbibus Marpurgo , & Pcttovio  prseter pro-
pter quatuor milliaribus Germanicis*
Hinc mufa Styriaca cecinit:

'Ejl inter montcs acidis fons elanu ah undis ,

N on procnl a  Sančta conditus ide  Cruce.
Krnc bitem expellit , nodofa^ crura refolvit  ,

Atfe trucii Chiragra vincula fevafugat.
Corporis objlructos aperitfons ifle me at us,

Et caput, expulfi debilitate levat.
Languenti ftomacho vires fuperaddit , & ultra
Infipidos fapidos fons facit ijle cibos.

Ergo Cafialij file ant jam flumina Pindi,

Et taceant liquida Bcderophontis aqua.

Vos quoj 3  Stjriaci reiufui jam cedite fontes  ,
Hic faeri latices Neclareuf fluunt ♦

Modus fcaturiendi vifui eft jucundif-
fimus : Limpidiflimse enim iftae aquseex
concavo faiicis trunco, cujus Diameter
longitudinem ulna; Viennenfis vix adže-
quat, gvatiofeprofiliunt, & inftar mera-
rum bullularum , & granulorum, marga-
ritis haud diffimilium , ad fuperficiem
fnrfum ebullant, repraefentantes odorem
modice fulphureum , & ferruginofum ,
tjuoadomnia fimillimum eidem, qui eX
'fpiritus vitrioli fupra fcobem x  ;mt lima r

turam

3 . < 3 *

turam Martis infufione refultat, naresq;
noftras fuaviter ferit, & vellicat.

Ratione fuaviffima: fuse aciditatis gu-
flui funt gratiflimae, prasfertim cum infu-
permore omnium bonorum fontium hac
gaudeant praerogativa, quod aeftivo tem-
pore, maxime operante Syrio , infigne
conjugatur frigus, quod tamenin hyeme
multum remittit, &easa  congelatione,
qu* alijs aqui.s, & rivis tune temporis
commune eft accidens s  omnimode arcet,
& prafervat.

Ratione coloris funt pellucida; inftar
Cryftalli, quK in vitrum fufa?, margaritas
fiias, &buliulastamfurfum, quamadla~
tera copiofe progenerant } Imo vino ex
alto fundendo admixtae, tam impetuofam
efufcitant effervefcentiam , ut praedi&aj
bullulae extra vitrum in forma vaporum
copiofiflime eleventur, fibilum excitent,
linguaeq; , & naribus ratione, amabilis
fuK aerimoniae evadant acceptiflim^ 5
Pluviotamen ccelo fubinde modice red-
duntur turbida; , virefq; ab affluentibus
humoribus paulifper diminUuntar, & di-
luuntur } Imo nonnunquam etiam aliquo-
modo obfufcantur, fi diu fleterint, & va-
fanonfatis bene claufa fuerint, Etha?c
A x  de

*© 4. G*

de colore naturali ,  & in ipfa fcaturigt«
ne ordinario«.

Si vero colorum varietatem perar*
temintroducerevolumus , erunt acidu-
lx  noftras inftar Protei, plurimis formis
accomodajbiles : Ego dum varia ipfis in
perfcrutandi^eorum principijsadmifcui 3
mira ac vifu 'digna expertus fum , quae
nt etiam tibi conftent, ita procedito: v.g.
curiofam coloru metamorphofin inchoa-
turus, accipe fyrupum violarum fimpli-
cem, &probe cum acidulis agita, tune
peribit caeruleus fyrupi color , acidulte
vero erunt viridiflimae , & oculis gratiflt-
mse. Ne autem exiftimes, nihil ad hanc
viriditatem conferre acidulas , Ted tan-
tum a fyrupo provenire ( nam casrulea in
magna menftrui quantitate foluta non-
nunquam folent virefcere ) fequenti ute-
re methodo : Coque blando igne rofas
rubrasexficcatas in acidulis , tune deco-
čhimearumnonrubedinem ex rofis,fed
viriditatem ex acidulis contrahet, quod
tamen, fi diu fteterit, verget ad flavedi-
nem.

Si vero has viriditates fubito tollere
defideres, inftilla ad utrumq$ fpiritum vi-
trioli, tune in momento prodibit color
% inftar

*£> 5 . Cš&

ioftar rubini rubicundus, tam in deco&o
rofarum, quamin aciduiis fyrupo viola-
rum admixtis. Tandem uthanc rubedi-
nem denuo aufferas , neceffe eit illud ad-
mifcere, quo fpiritus vitrioli acidus, ut-
potehujus rubri coloris author, imbel-
lisredditur, & infringitur $ hoc autem
praeftabunt aikalia, equibus acida e dia»
metro oppugnantur. Inftilla itaq; oleum
Tartari per deliquium vulgo dičtum, huic
tindurse ex fyrupo violarum, aciduiis,&
fpiritu vitrioli compofitae, & mox magna
exorietur effervefcentia , in qua fpiritus
vitrioli inermis erit, &tindura, ante ru-
bicundillima, viriditatem rurfus aflumet,
Imo intenfiorem, quam prius, fi plus olei
Tartari affuderis, qu£E tamen denuo per
fpiritum vitrioli fufficienter affufum tolli
poterit, & loco hujusrubedo introduci,
& fic procedito alternatim inftillando hos
fibicontrarios liquores, ac femperrube-
dinem, & viriditatem induces, & auffe-
r p s » quod ego ultra decies prccftiti ; ul-
timo tandem poli tot repetitas reaffufio-
nes, tantafq; falium velitationes liquot
albefcit inftar ladis, & prtecipitabitur ad
fundum fal enixum, feu T artarus vitriola-
ttis acidulatus, magnutn apud ehymicos
A 3 m

8£> 6. C*

in obftrudionibus vifcerutn , & interriis
affedibus remedium.

Pulvis gallarum admiftus acidulis pra>
bet tinduram obfiruram, & nigricantem,
& eo magis intendetur nigredo , quo di~
Utius fteterit } Vitrioli vero aIiquotgra-
na addita efficiunt atramentum fcriptori-
um , fi autem atro huic liquori inftilles
fpiritum vitrioli,vel fulphuris, in momen-
to peribit omnis nigredo, & tindura na-
fcetur coiorem aqueum, ut modice in-
ftar vini antiqui flavefcentem. Hac ta-
men flavedo immediate , & quidemcum
magna ebullitione tollitur , & migrat in
coiorem obfcure purpureum adjedis ali-
quot granis Tartari calcinati \  Imo haec
purpura nigredinem priftinam reafTumet,
fi rurfus per vitriolum viride fuccurras,
tandemcj; fi inftilles fpiritum vitrioli de^
novo, atramentum hoc iterum flavefcet,
ut fupra didum eft. Et hsec eft metho-
dus ludendi in coloribus acidularum fepa-
ratim fumptis, quos omnesin uno, eo-
demq5 vitro fucceflive per jam enarrata
addita introduxi,ac amicis videndos prae-
bui*

Si vero animus fit, multos colores
juna viee reprcefentare 3  ita inftitue : Aci-
| dulas

«0 ' 7 . (S*

dulas fupra orbem ligncum afFufas, ra~
dijs folaribus expone, a quibus cum vo-
latilia, & aquofa extračta, & difcuffa
fuerint, adharebit orbi pulvis candidus
( terra fcilicet cum fuis falibus ) cujus fu-
perficies fplendefcens colorum varieta-
tern., fcilicet ex rubro, flavo, caruleo,
viridi, & albo mixtam , repraefentabit o-
culis gratiffimam, caudse pavonis , vel
iridi cadefti fimillimam; vel fi mavis fi-
militudinem chymicam, idem refultabit
color compofitus, qui refultat in auro,
vel argento, in catillis, & teftis ex ci-
neribus, & cklcinatis offibus fačtis cum
plumbo puridcato, ubi in ipfo circum-
rotationis, & motionis fine, metallum
in catillo fuppeditat fulgur, & fplendo-
rern diverficolorem, mox tamen difpa-
rentem, quem Alcliymift£e Monetarij,
& aurifabri noftro idiomate^)fn^ 51 icf/
appellare folent. Ego exiftimo falvo a-
liorum judicio hoc provenire a Sulphu-
re fuperficiem in acidulis exficcatis oc-
cupante, quod a multis profubječto co¬
lorum primario creditur, uti refert Ma-
gnificus , & CUriffimus D: D* Himer fupra cita-
tus , in fuis infitutionibus Medicis M. S. cap.
14. de primo inflammabili. Et Clarijfimus Joamies
A 4- Hrt-

■*S) 8. M

Uelfricus Jiinck.cn in cbj/mia experimentnli ch~
riofa Ma.tbema.uca, pag. 21. & plures ulij Neo-
temi.

Tempus, quo acidula: ift* florere>
inceperunt, ulcra quadraginta annos,
quantum a viris fide dignis expifcari
potui, vix fe extendet; attamen prius
in alio loco quinquaginta circiter pafll-
bus a moderna (caturigine diftantes fca-
turiebant, ubi fpontanee difparuerunt,
& nulla defa&o reftant indicia, nifi
quod locus ibifit adhuc paluftris, &oli-
ginofus, in quo terra colorem nigrum,
aqua vero fupra ftagnans flavum,& ru-
befcentem modice reprsefentant, acidi-
tatem tamen nullam in aqua, & luto fen-
tire potui. Hic autem dum difparue¬
runt, mox in moderna fcaturigine fefej
infinuarunt, fcilicet, ut jam dičtum, in
media via, & loco oiiginofo, achumi-

do; Quare htec fontium variatio caufa
eft, quod Incolce modernam fcaturiem.
asdificijs lapideis exornare noluerint,ti-
ment enim, ne terram fodendo rurfiis
natura in fuo opere turbetur, aut nova
vena purioris aqu£eaperiatur, e qua aci-
dularum virtus,aučto nimirum menftruoj
multumpoflit diminui, & magnavirium

m)  9• s*

Ja&ura confequi; adeoq; defa&o abftjj
ullo te&o, & iEdificio, Jovi tam frigi-
do , quam calido femper eft patula, < 5 c
foUmimodo faepe lignea munitur ad ac-
ceflum prstereuntium pecudum arceri-
dum,e quibus, dum magna emphafi fi-
:tibundx huc irruunt, facilč fons turbari
poftet, & deftrui.

Terra etfi circum circa ubiq; fer£ fit
arenofa, & limofa, hic tamen extraj
truncum eft fatis pinguis. & nigra, ma-
Xime ubi acidulis prater fluentibus hu-
mečfcatur, & imprtegnatur, e qua ego
per crebriores cočtiones, & filtrationeS
exiraxi tinfturam inftar cerevifise , ob-
fcure flavefcentem, quce poftmodum ope
pulveris gallarum multum obfcurata, &
obfufcata fuerat. Mucus vero,& terra
lateribus trunci interiusadhaerens colo-
ris eft flavi, & modice rubefcentis, noti
diftimilis illi, qui fubinde foris in fuper-
ficie acidularum ftagnantium deprehen-
ditur.

Casterum locus ifte frigidus, ventis
perftatus, & fituatus ad elevationent.
poli, 46.  graduum , & 6 .  minutorum jux-
ta mappam Vtfcheri  ac montibus undiq;
circumvallatus, hinc Soi ob circuliho-
A f ryzon-

10. ($&

ryzontalis fenfibilis parvitatem tardiirs
exoritur, citiufq; occidic, nihilominus
tamen aer, qui m uku m teke Plempio  per
fylvas, & montes corrigitur, eft hicla-
luberrimus, & fuas incolas in praster-
lapfa tot Provincias devaftante conta-
gione confervavit Temper falvos, & in-
columes. Imo qui has aquas pro. quoti*
diano ufu adhibent, rarilfimč aegrotant,
prasfertim ab arthritide, nephricide, Te-
bribus, vermibus, ftrumis, colieis, cee-
terifq; morbis, qui ex perverfa vivendi
methodo, ut plurimum eveniunt, im-
munes manent, &long£evam adipifcun-
tur astatem. Elapsa tamen adtate anni
i68f. vidni ruftici pro ordinario potu
acidulas, ut ante confueti fuerant, no-
luerunt bibere, non quidem, quod vi-
rium jačturam in ijfdem fenferint, fed
quod farnem per eas, quod omnes po-
tatores atteftantur, adhuc magis auxe-
rint, quam pauperculi ob annona? cari-
tatem vix potuerunt compeTcere,adeoq*
tutius vifi funt agere, dum fermentum
ventriculi acidum prceterJabente rivo,
C£eterifq; aquis fontanis diluerunt, qua fi
iilud acidulis denuo exaltarent ?  & a ppe-

titum

«?)!!• S*

titum comedendi exinde provocarent,
& exafperarent.

Venim non folum horoines, fed bra¬
ta ipla fuum hic habent refugiurn, quod
unufquiiq; videre pcterit apud pecora>
quae dum ex pafcua adftabula redeunt,
tranfeundo hic fiuentes acidos latices
magno guftu abforbent, & fitim luble-
vant; Idem faciunt aves, & maximd
palumbes, quae copiose in trunco falicis
fedent, sftumq; potando contempe-
l'ant f  Miram hic, quod ifta animalia^
magis ad acidulas, quam vicinum rivum
confugiant, forfitan fpecifico natursein-
ftinčtu phantaftice comprehendunt, co-
piofum fal in his aquis contentum fibi
in praefervanda valetudine, & evitan-
dis morbis valde effe congruum, quod
manifefte etiam apparet apud lanioneS
in faginatione pecorum, quorumcaro,
fi fal foflile quotidie lambunt, muko gra-
tior guftui redditur, & pinguior: hinc
etiam evenit,qubd carobubula Poloni-
ca melior fit Hungarica, quia ibi fal
gemmse in tanta copia inftar ingentium
laxorum &  terra efloditur, ut non fo¬
lum Silefias, cjeterifq; vicinis Provincijs
abundanterfuppeditetur, led etiam aedi-

ficia,

*9 ”• (S*

ficia> fi Friderico Hoffmanno in fua cldvi Scbrce*
deriana, fag. 339.  Fides danda eft f  ex eo
exftrui valeant.

Exoptaremhic profe&o, ut omnes
aquarum mineralium rigorofi cenfores,
qui eas venenorum inftar maximo per-
fequuntur odio, Jiuic adeflent fpečtacu-
lo, & ab animalibus irrationalibus, dum
rationalium rationes, & experientias
parvi faciunt, manifefte docerentur, aci-
dularum adhibitionem non efTe tam no-
xiam,uti fibi pertinaciterperfuadent. A
brutis autem aliquid difcere, non efle>
abfurdum, fed laudabile ; clarifllme pa-
tet in facris paginis, a quibus ad fbr-
micas mittimur in prasceptis seconomi-
cis per eas inftruendi; Imo jam dudiim
avis ibis clyfterem,equus marinus, Ve¬
nce fečtionem, canis medicamentutn vo-
mitorium: a!iaq; animantia alios me-
dendi modos docuerunt Veteres noftros
Medicos, quos vel ipfa invenerunt, vel
faltem ab hominibus inventos com-
problrunt,& confirmarunt.

*$) ij. (S»

CAPUT II.

De Difficultate cognofcendi

mineralia in acidulis.

Uemadmodum Medicus Dogma-
ticus nori aquiefcit in fimplici
morbi cognitione, fed adhucla-
borat ledulo, ut ejufdem caufte tam in¬
ternet, quam externee, ulteriori exa-
mine adhuc clarius patefiant, ita equi-
dem non fufficit, acidulas unicuiq; in-
differenter prasferibere, led requiritur
infuper, ut earum mineralia,& metalla
ulteriori ferutinio tam chymico, quam
mechanico paulo accuratius fubjiciantur,
quibus tandem cognitis,commodamor-
bis remedia adoptari poterunt*

Verum hoc in effe&u preeftare , &
mineralia bene diftinguere, eorumq;
certam proportionem invenire, hic o-
pus, hic labor: mihi in hoc genere can-
dida Henrici ab Heer.  placet confeffio, qui
de aquis Spadanis cap: 7.  candidilfime h ase
profert; Caterum qud fubterraneorum prapor-
tione ( aciduleefcilicet ) commifccantur, quot
quot mihi pr&fcnpfcrunt, 'mgentie nefeire faten-
m ; ne c fane video, qui accurate feni poffvt ,

qmm

&0  J 4>  (§ 8 *

#7««« itt/rr calula, & frigida habeant ordinati  $
hoc in origine Nili , aut Democritao in puteo
cum veritate latet  $ nimirum in luce rerum temi
homines caligamus, in mediocri cacutimtis, in
majore talpa fumus , in maxima infarimus, fuf-
ficit ergofcire his aquis feni ,fulphuris , calcban-
ti , aliorumf foffdium vim ineffe, qualitatem ta -
menprimarumproportione manente tncertdj&Cd
Modus autem acidularum principia
intrinfeca cognofcendi ex hoc redditur
difficilior, quia raro,aut fere nunquam
una reafoffili aqua funt imbutce; prscerea
mineras in minutifiimas particulas divi-
duntur, ac adeo cum ijs mifcentur,ut,
quid fint, nec lynceiš oculis difcerni pof-
fint. Demum non exigua etiam hujus
difficuitatis caufa videtur efle diverfum
Authorum de acidularum, minerisjudi-
cium ; pro exemplo fine famofillimte per
totam Europam Spadance aqux, in qui-
bus ‘Joannes Bapt. von Helmont  prster vitrio-
lum Martis nihil invenerit, cui etiamu
confentit Cartefius referente Giurio in fuo ar-
cano acidularum pag. 5  S- Henricus ab Heer  lo-
co jam citato, vitriolum, Martem, ful-
phur admictit, Imd addic cap. 4. pag-31.
(jubd d Geringo , & Kjetio,  o c hram ces, ful-
phur, vitriolum j» nitrum opechymia: in-

ven-

*<?) 15. m

Vetlta fuerint, Clariffimus Giurku in fuo ar*
cano pag. 6.  mineram aluminis 3  & Martis
animadvertit, & cum Mars, & vitrio^.
lum in acidulis fimul ftare non poffint,
ut pag. 30.  fuse docet, eas omni vitriolo
privare fatagit.

Similiter diverfa Authorum opinio
.de mineralibus patet in acidulis Goppingenfi *
lus in JVuettenbergenfi diflnctu fcaturienttbus .,
tjuibus Andernacus , vitriolum, Martem ,
Venerem, fulphur,pyritem, & lapidem
calcarium affignat. Claudius Dcodaius Panth.
hyg. l.a. cap. tj. ait  eas conftare fpirituofa
mixtura vitrioli, Marcis, Veneris, & mo-
dici fulphuris. Thurneifer de aquis minerali -
bus metallicis lib. j. cap. 7.  Ijstribuit, Ve¬
neris, Martis, vitrioli ana partes duas,
bituminis unam partem, aqua: partes fe-
ptendecim. Plures de his acidulis contro-
verftas vide apud Vitum Riedlinin defcriptione .„
Uberkingenfum aquarum cap. 4-pag. 16. .

Si itaq* tanta apud tantos in arte fpa-
gyrica fumme expertos viros de uno, eo-
demq- fbnte exoriatur diverfitas, non e-
tiammirumcrit, li&egocum omnibus,
omnes mecum, quoad Roitfchenfium mk
neralia convenire nequeant. Lubens fa-
teor expertiHiraQs Medicos, quoshac fu r

per

m  (s»

pcr re, tamper litteras, quam oretenus
confului, in diverfas abire lententias j alij
enim vitriolo, Marte, & fulphure , ali/
infuper nitro, alij alumine, alijdeniquž
Mercurio, pluribufq$ alijs impratgnatas
efTe afleruerunt $ Ego quid per indefelTos,
(Sc reiteratos Vulcani labores,variarumq5
rerum admixtiones perlcrutari pomerim*
CX fequentibus patebit.

CAPUT III,

Quid Ev ap orati o 3  de/iillatio ,

ali<£que operationes Chj/micoe in acidulis
dctcgant?

Um in cognofcendis aquarum
mineralium falibus, evaporatio
primum quafi locum fibivendi-
cat,abeaetiamfeciexordium, & acce-
pi vitram amplioris orificij, quod uncias
feptem continebat, implevi acidulis re-
centibus, pofuiq; ad calorem blandum,
ut folummodo tepefcerent, non vero
bulliendo turbarentur , ubi immediatd,
calefačto nimirum vitro bullulce, & gra¬
nulat efundo ad fuperficiem blandilHinž
afcendebant, & pclliculam inftar tela:
aranearum tenuem poft aliquot horas

con-

*$) ir- m

eonftituebant, poft decem, & plures ho=
ras htec pellicula jam evafit craflior, co»
htefitq; ob parciculas fulphureas, ac con«.
traxic colorem fubflauum, & fubfpiceum.
Infra hanc adhaAerunt bulluke copiofe s
qu£e modo vitro movebantur , ipfa autem
pellicula immota ; Altero die feparavi
hanc materiam flauam, quae a Giurio , alijs-
q} Authoribus pallim fulphur acidularum  di-
citur,habuitque in bilance granum unum,
Notandum hic eft, quod faporaqua-
rum acidus, dum pellicula fulphurea con-
crefcit, & fpiritus avolant, immediate
diminuatur , tandemq; totaliter fere

f »ereat, dumvolatiliaadhuc magisexha-
ant, fulphur, Stfaliaconcrefcunt, terra
cum fecibus ad fundum praecipitatur, &C
totum compofitum hoc modo diftolvitur*
Ablata prsedičba pellicula mox alia
rurfus apparuit, quse fenfim auda eft, &
muko evafit cramor, nec ita coha^fituti
pracedensob defečtum fulphuris; colo-
risfuit candidiftimi, & fplendentis,nihil-
ominus tamen fuperficies hujus cruftae
nonerat tam kevis, ficuti prior, fedap-
parebant varite figurte cufpidum variefe
fe tangentium,& fecantium, quemadmo-
dumin Gryftallifatione falium fieri folet;

B hinc

m)  is- g*

hinčegoetiam, quia hvec  peilicula Talina
cumcremore tartari multum in colore &
praeparandi modo convenit, folitus fum
vocare eam Crmorem acidularum  ad difie*
rentiam falium aliorum poftea detegen-
dorum. Citterum moto vitro hic cre-
mor facile in frulta abit, & dat ftrepitum
fupernatando , ficut glacies , fi in aqua J(
moveatur. Dum jam dimiduum evapo-
raverat, feparavi cremorem, qui ponde-
ravit grana duo, plus ponderaflet, nifi
aliquot particul^ ad fundum decidiflent*
Tandem totaliterpermifiblandiffimo ca-
lore evaporare, & terram albam una cum
fulphuris , & cremoris particulis , quas
praeter voluntatem meam fundum petie-
runt, pofui ad bilancem, qu£e habuit gra¬
na fedecim, dum autem hazc materia ad-
huc effet impregnata falibus, ea per co-
čtionem, filtrationem, & evaporationem
extraxi, & terram iftam reddidi infipi-
dam , & candidiffimam. Has & fimiles
probas reiteravi fepius , in parvis , &
majoribusvitris, acvafis terreis, tam in
hyeme , quam in asftate, tam in radijs fo- (
laribus, quam in fornace deftillatoria, 6c
contenta h^c enumerata femper depre-
hendi, quamvis quoad quantitatem ali-
quantulum variaverint* De-

r 9* G*

Demum ut acidularum fulphur in pel-
liculis illis exiftens fcrutinio chymico ul-
terius examinarem , impolui prunis , &
ferro candenti, ubi quidemflammam ali-
qualem concepit, no n tamentotaliter ob
partium terreftrium mixturam , combu-
flumeft, fedift.ee pellicvilae 3  quee fuerunt
fubftavae mutatae funt in colorem partim-
album , partim nigrum. Preeterea ac-
cepi pulveremgallarum, & aliquod gra-
nahujus fulphuris, affudi aquam fonta¬
nam, queeinloco calido praebuerunt tin¬
kturam obfcuram & parum nigricantem,
hinc colligo hoc fulphur non effe purum,
fed falibus vitriolatis adhuc, & partibus
terreftribus coinquinatum , quia illa eX
colore nigricante , heevero ex impedita
totali combuftione clare fe fe manife-
ftant«.

Cremor acidularum ob particulas ter-
reftres falfedinem obtundentes faporis
non eft adeo falfi, ferro candenti, & pru¬
nis impofitus, nec liquefcit, necflamam.
concipit, necftrepitum notabilem edit,
necfetet, folummodo redditur candidi-
or. In crucibulo , etfi diu fortiori igne
torqueatur, nihil notatu dignum manife-
-ftat., nifi quod in guantitate diminuatur,
Ba <5c

*§) 20. fSft _

& difcuffis falibus volatilibus in pulverem
vertatur fubtiliffimum, & candidiflimum^.
cum pulvere gallarum , & aqua cornmu-
ni mixtus prsbec tinčturam nigriorem ,
quampriEcedens Tulphur, quia hic parti-
culae Talina; magis abundant, quam ibi, a
quibusnigredo etiam redditur intenfior.

Terra illaalba, &faeces tamper de-
ftillationem , quam evaporationem iru
fundo reličla;, adhuc magnam copiam Ta¬
liš , praTertim fixi continent, quod per
co&ionem filtrationem , & evaporatio¬
nem extraxi 5 Tinčtura filtrata Tuitcolo-
ris obTcure punicei, terra vero abftračto
Tale evafit infipida, & candidiflima* Sal
poli omnimodam liquoris evaporatione
Teparatum, quod praditum Tuit Tapore a-
cri, & aliqualiterlixiviofo, poTuiadigni-
tum crucibulum, ubi liqueTačtum eft, ha-
buitque ab initio aliqualem rubedinem 3
poftmodum migravit in colorem Tubcine-
ritium, diagridio haud diflimilem ; tan¬
dem cum in crucibulo diuturno , & vio-
lentioriigne adhuc torqueretur, concre-
vit in lapideam duritiem 5  coloris nigri-
cantis, & Taporis livixiofi, TcoriasMartis
aliquomodo repraTentantem.

Accepi praeterea terram illam albam,

a

*§) «. (&»

5 qua Tal nondum Teparatum fuerat, &
more tartan crudi in crucibulo, fortiore
igne calcinavi; perfečto opere deprehen-
di acida omnia evolafle & albedinerm
paulifper nigredine variegatam fuifle. Ex
hac maffa extraxi pollmodum aftusa
aqua communi per cočtionem , & fil-
trationem, tinčturam Tale impragna-
tam, qute fuit coloris aquei , modice ta-
inenad flavedinem, & viriditatem ver-
gentis , odoris fa2tidi , & fulphurei , ac
faporis aliquomodo fimilis ei, qui in oleo
Tartari per deliquium deprehenditur* fi¬
go huictinčlurae inftillavi fpiritum vitrio-
li j & vidi, excitari effervefcentiam »
quemadmodum in praeparatione Tartari
vitriolati fieri folet, cum hac tamen dif-
ferentia, quodmateria alba non tam cito
ad fundum praraipitetur, & quidem im
pauciore quantitate. Eline ex iftis pro-
bis colligere licet, Roitfchenfes noftras
aquas non folum Tale acido }  Ted etiam al¬
kah effe prasditas , hoc tamen e(t fixum ,

6 paucioris quantitatis.

Si acidulis cucurbita impleatur, & in
balneo maris inftituatur deftillatio, aqua
exit infipida fpiritibus mixta, & nullius
quafifaporis, adje&o pulvere gallaruim
B )  nihil

m  «.

nihii tingitur , econtra vero refidua; acl-
dulsE in cucurbita relidse, fi ad ficcitatem
uf’q;non deftillentur , magis tinguntur,
&nigrefcunt a gallis, quam acidulaj re-
centes, quia evaporatis particulis aquo-
fis  , & fpirituofis, faliafixa reddunturef-
ficatiora,dum pauciori conftant menftru-
o. Caeterumterraalba, &falia eodem-
modo fe manifeftant, idemque in calcina-
tione praeftant, utfupra in evaporatione
didum, folummodo pellicula fulpburea,
quam ob alembicumfeparare non poftu-
inus, confunditur cum partibusterreftri-
fcus, & fenfibus noftris no deprehcnditur.

CAPUT IV.

J)e ferro in aciduhs contento.

B Adenus de acidularum noftra-
rum contentis in genere, & mo¬
do eliciendi fatis didum eft,
nune autem, cum pura mineralia, &fa-
lia non funt, ulterius adhuc inquiren-
dum eft, quibus mineris in fpecie con-
ftent? & utrum participeut de acido,
vel alkali. fixo vel volatiii, quod in fe-
quentibus declarabitur.

Imprimis ferrum, feu Marte m, ma~

xime

2 3* JsS*

Ximč fecundum fuum vitriolum acidulas
ingredi, unanimi fere calculo prster
Giunum  conveniunt hydrographi j quod
infuper teftatur ClariJJimus Hoffmannus infua
davi pharmaceutica pag.  T 44. ubi ait: acidula-
rum virtutem medicam dependere a fubtilijfimis
miner alium Jpiritibus ex acltone, & readione iru,
Martem ortis.  Eodem modo confentit ma-
gnus noftrarum Roitfchenfium Aqua-
rum Encomialles Magnificus, ac Clarif D:Di
Paulus de Sorbait, qui ipfis infua praxi medica^
editionis ultima pag. s 34. Etiam vitriolum Mar-
tis attribuit.  Ut autem Martis praefentia
eo clarius elucefcat, veritas ex modis
fequentibus petenda eft.

Primo  ex odore  illum arguimus; fienim
limaturs: aut fcobi Martis fpiritum vi-
trioli, aut fulphuris guttatim infundas ,
refultabit, odor acer, Martialis,& Sul-
phureus, fimillimus eidem, qui nares no-
ftras in ipfa acidularum fcaturigine ferit,
& vellicat* Secundo  ex fapore  : manifefte
hoc patet in acidulis artificialibus, qua-
rum variš apud ClariJJimum D: D: de Sor¬
bait  j Hoffmannum, Kyperum , Kornmannum y
aliofq; dantur defcriptiones, in quibus
tamen omnibus ferrum principaliter in-
grediturj hae aqus ab arte, utppte na-
B 4 tur«

m  24- (&»

turse fimia produčtaj, naturalibus quo
ad guftum valde funt fimiles, etfi quo
ad vires aliquantulum ab ijs lolent de-
flečtere, Temo  ex Colore y n am fi pulvis gal-
Sarum cum limatura ferri, aquse com-
muni inijciatur, tin&ura evadet obfcu-
ra, & nigricans , ut folet fieri, fi galla-
rum pulvis acidulis fuiflet commhctus,
quae obfcuritas non folum a vitriolo,
ut vitriolo, fed etiam a Marte , vel po-
tius vitriolo Martisprovenit. Prceterea^
feces alvinžt, eorum, qui acidulas po-
tant , faspe nigrefcunt , uti Helmontius in fuo
fupplemento paradox. f. Giurius in arcano aci-
dulariipag. 170.&Henricus ab Heer cap.  /*. Alij-
que obfervarunt & ipfemet in noftris
Roitfchenfibus aliquoties expertus fum,
Jhaec autem excrementorum nigredo non
folum provenit a vitriolo fimpliciter
falias ejufdem fpiritus, fal vomitivum,
& alia ex eo preparata pharmaca eun-
dem colorem inducerent, quod tamen
experientiae contrariatur ) fed trahit ori-
ginem etiam a ferroj vel* fi mavis, a
ferri particulis vitriolatis, ut optimeaf-
firmat Henricus ab Heer in jpadacrene cap. 14.
Et etiam conftat, quod i;, qui medica-
menta chalybeata fumunt, excrementa

m  25. c§*

alvi ftepž foabeant nigerrima, Quod n&ft
adeo pridem hic qu£edam faemina exper-
ta eft, cui, cum ad tollendas hepatis
obftrudiones crocumMartis aperitivum
pr£efcripferam, adeo foces denigratae
fuerunt, ut a?gra eas videns pro lethali
habuiflet prognoftico, nifi contrarumu
a me, & veram hujus casus origi erru
doda fuiflet Accedit infuper ratone*
coloris probandi, quod lutum extra ia-
licis truncum, per quem aqux noftras
fiuunt, (it pingue & nigrum, fuperficies
vero ejus nonnunquam uti, & trunci
inveniatur fubflava, & rubefcens j qui
uterque color tam fubflavus, feu ferru-
ginofus, quam niger Marti eft proprius.

Quarto  ferri prttfentia etiam detegi-
tur ex hoCjquod Tal aciduiarum incru-
cibulo , vehementiori igne calcinatum-
concrefcat in lapideam duritiem, nigri-
cantem, fcorias Martis aliquomodo re-
pradentantem, ut fupra, capite prcece-
dente didum eft.

Caterum cum juxta recentiores, vi-
triolum nihil aliud fit, mfi fulphurcafaljugi-
nis acidte tirata aut fen ata coagulutn , necef-
fario acidulae noftrce vitriolatse gaude-
bunt Marte, cum Veneris prjtfentis nul-
By lum

m *6. m

Jumfefe infinuet indicium. Imovitrio«
li & .Martis tantaeft connexio,utunum
ex altero facild poffet elici } fic vitrio-
lum Martis per fortiorem Vulcani tortu¬
ram facile redit in metallum priftinum,
tejle Hoffmanno in fua davi pbarmaceutica p.
3S3- & 354-  Et contra ex lirnatura ferri
ope fpiritus fulphuris extrahitur vitrio-
lum, quod fa;pe probavi, ubi mihi arri-
fit modus praparandi Vitriolum albicans ex
Mirte ad afibma, quem defcribit Clarif. Grjlm -
gius part. 17. cap. u. pag. 394- in jlorilegio Ga-
leno -cbjmico.  Adeoq} veriffimum vide-
tur eiTe, quod Sarteus Epijlola, adGiurium
afleruit: fcilicet nullam unquam exftitijfe mi¬
ner am ferri, aut Item ferrum , cm vitriolum non
fit admixtum-y  & paulo pod addit: Vitrio¬
lum deri bumido expoJitum contrahit coloremfer-
ruginofum : quod magnum amicitite nexum
abundanter demonftrat*

Deniq; fi a pofteriori argumentari
infuper liceat ,unicuiq; conftat effečtum
accidularum medicamentis ex Martej
prxparatis valde effe analogum, quod
in pilulis Spadanis,  ut reliqua taceam, evi-
denter apparet, qux ex fale Martis Tub
dulci componuntur, & loco acidula-
rum fpadanarum adhibentur uti refert*
citatus Hojfmannus pag. 234.  CA-

«0  * 7 . 6 »

CAPIIT V.

De Acidularum Vitriolo.

Hod vitriolum inter primariaj
noftrarum aquarum mineralih,
cenfendumfit, varia detegunt;
Inprimis Sapor  valde acidus, linguaeq;
gratiffitnus praefertim fi apud fcaturigi-
nem inftituatur potatio, a quibus vero
initieralibus hoc proveniat, licem deci-
dit Clarijjimus Sebiztus , qm in tračlatu de aci-
dulis pojit ♦ 7*?. dijfert. 4. ječi. t. Jlatmt Acidita -
tem intenfiorem a vitriolo , & ejus Jpeciebus , re~
mijjiorem ah alumine, adhuc remijfiorem d. Ve¬
nere , & infirmiffimam d ferro trahere originem.
Imo quod vitriolum,& ejus fpiritus,li-
quores reddunt valdč acidos, & acidu-
lis analogos, jam dudum agnovere Me¬
dici, qui vitriolum. acetum nama  tefta*
Vito Ridlino cap.  j. in defcriptione acidularuttL.
Uberkingenfium  Politi funt appellare, &
Theophrajlus Paracelfus de thermis trači. 3. cap.
su fol. n op.  Exprefse tradit acorem aci¬
dularum provenire a vitriolo , Imo ab-
«nde liquet in Julapijs, & in ipfo lixi-
vio,exquo vitriolum excoquitur,quod
ipfemet in calchanthifodinisHungariK n 6

procul

«9 28. G*

procul a Pirickenfeldt ante 6.  annos gu*
ftavi & inveni valde acidum.

Colores etiam utpote nigredo y  rubedo ,
& flavcdo  vitriolum valdd manifeftum fa-
ciunt, nam pulvis gallarum acidulis ad-
rnhctus, eas reddit fufcas, & nigrican-
tes, qui color dediein diemintenditur,
6c  fuperficies cruftofa intense tan¬
dem nigrefcit, a qua re autem tinčtura_,
gallarum participet nigredinem, pueris
alphabetarijs jam notum eft. Similo
etiam contingit, fi fali acidularum, 6c
pulveri gallarum j aquam fontaneam fti-
perfundas, ubi eo magis intenditur ni-
gredo, quo plus falis acceperis*

De rubedine  jam fupradictum eft, vi-
delicet, quod fal acidularum incalcina-
tione modice rubefcat, quod ClartJJimus
D: D■ lllmer in fiiis Inftitutioritbus Mcdicis. M ♦ S.
cap. n. ubi de cognitione aquarum mineralnim.,
fufiits agit, pro figno diagnoflico vitrioli ftatuit.
Idem ipfemet, non folum in vitriolo vul-
gari viridi, fed etiam vitriolo Martis ex-
pertus fum, quse in calcinatione nanci-
fcuntur pro viriditate intenfam rubedi-
nem, poftmodum non evanefcentem.

Cceterum quod ex fiavedme  etiam vi¬
triolum podit argui; jam notum eft om¬
nibus

«9  29 . ©*

nibus, quia vitriolum viride aeri huml*
do expofitum, ut fupradičtum colorem
flavum,& rubiginofum contrahit, imo
idem vitriolum aqua communi folutum
fteces datflavas* Item fi in praparatione
vitrioli Martis affundatur fpiritus fulphu-
ris fcobi Martis, & poit aliqnot dies fol-
vatur in aqua calida, ac filtretur, ma-
teria in filtro reličta etiam erit eodern^
colore tin&a, fimilis luto,quod intrun-
co, per quem acidulae noftrse fcaturiunt,
adharere folet, qute omnia prafentiam
Vitrioli denotant.

Prsterea fi ab adjunftis argumentum
fumere liceat,veriffivnum eft illud hydro-
graphorum ftatutum : Ibi fcilicet fcaturue^
acidulas , ubi funt chalcanthifoditu ; quod com*
probat Henricus ab Hčerin defcriptione ftadana-
rum aquarum cap. 6. pan;, jo.  ajens: In locis
Sp a vicinis prope Francbimontium magnas ejfefo-
dmas , e auibus vitriolum , firiphuuf maxmx
(juantitate eruitur.  Idem verificatur de aci-
dulis penes Pinckenfeldt in Hungaria,
qute in confinijs Auftrite, & Styriae fca¬
turiunt, acore utrumq; acceptabiliprae-
ditte, nonnunquapi ramen vomitum, &
alia mala producentes; non procul ab
hac fcaturigine 3  vitriolum viride in tan-

m  3°-s*

ta copia eruitur, uc non folum Viennett«
lium Materialiftarum officina: abundan«
ter eo repleantur, fed eciam indiverfas
Regiones copiose evehatur.

Sed quid opus eft peregrina adduce-
re teftimonia? unufquifq; inveniet Roit-
fchenfe territorium quo ad vitriolum-
non fterile j Ego, dum nuper non fo¬
lum acidulas, (ed eciam terram, & fon-
tes vicinos paulo accuratius perluftra-
rem, deprehendi fontem quempiam ia.
pago Aruviz.a y  ab orditiaria aciduJarum
noftrarum fcaturigine versus oppidunL.
Roitfch non multum diftantem, qui fons
ruber,ed quod lapidesrivuli in fuperio-
ri fuperficie, rubedine, & flavedine*
tin&i fint, paflim dicitur. Aquaiftain-
grati, & modice acidi faporis eft, & in
monte ex meriš faxis, partim duris,
parcim friabilibus, diverficoloribus, pu-
ta albis, nigris, flavis, & fub rubris fca-
turit. Lapides ifti, uti & flavefcens lu-
tum undiq; eos cireumdans formalifti-
mum prsebent faporem vitriolatum } ul-
terius coxi eos in aqua fontana, & char-
ta bibula filtravi, ubi in filero retnanfic
materia flava fimilis luto, quod acidu¬
Jarum trunco adhserec, & etiam inpra>

para-

31 -  0 $)

paratione vitrioli Martis, ut ante di-
dum, Te infinuat; Tindura vero evafic
purpurea, de qua cum pcmtionem ali—
quam pulveri gallarum admifceretp , tan-
tam adepta eft nigredinem,ut ea tanquam
atramento fcribere potuerim. Reliqua
tindura gallis nondum mixta, dum adhuc
magis evaporaret, prabuit ultimo mihi
vitriolum partim viride* partim album,in
fuperioribus partibus quidem purum, in
fundotamen alijs corporibus adhuc per-
mixtum, & coinquinatum. Ex quibus
unusquisquef'acileinferre poteft, vitrio¬
lum non folum in ifto, fedetiam inpluri-
bus alijs fontibus, & maxime iu noftra
fcaturigine fuum communicare acorem,
& pro varia cteterorum mineralium mi-
ftelavarias etiam vires in ijs producere,
Quarres utrum vitriolum in acidulis
tingat tmduram gallarum, juxta totum
fuum concretum, an vero juxta fpiritum,
feu fal in fluorem redadum ? Ig. Etfi non
negem , vitriolum uti , alia mineralia,
tam juxta partes volatiles, quam fixas,
noftrarum acidularum compofitionem
ingredi,ut poftea dicetur fufius,nihil omi-
nus tamen niger ifte color folummodo
a vitriolo in fubftantia fumpto^nullo mo¬
do au-

«$) > 2 . e»

do autem ab ejus partibus volatilibus, 65
fpirituofisprovenit; hujusveritas ad o.
culum tali modo demonftratur: Si enim
tinčturte gallarumflavefcenti addas vitri-
olum viride crudum , leu in fubftantia ,
iiabebis atramentum (criptorium ; Si vero
fpiritum vitrioli eide tindurte flavte gut-
tatim inftilles, migrabit color flavus in.
album & aqueum: Demum fleundem fpi-
ritumcommifceas atramento vulgari, in
momento omni nigredine ablatS. fiet a-
queum, Imo calamus fpiritu vitrioli in-
tin&us, fifupraprius jam fcriptos ehara-
dteres ducatur, ijs etiam nigredinem tol-
litj attamen cum chartte corrofione, Sc
perforatione* Prteterea idem elucefcic
in liquore primo, qui in deftillatione aci-
dularum, per aiembicum defcendit, hic
dum nullum fal fixum ,  fed folum partes
aqueas Ipiritibus volatilibus modice mix-
tascontinet, & fipulvis gallarum
adjiciatur, nihilprorfus
tingitur.

T

m  j?- s*

CAPUT VI,

Utrum aqm Marttales pofiunt

effe vitriolatdt ?

||Lariflimus Giurius  » infigms mine-
raliuminaquisfcrutator, quia_.
in Acidulis Pugenfibus  multum alu-
minis invenerit. univerfaliter poftmodum
in fuo arcano acidularum pag> 241. condud.it
tiullas aquas ferrugtneas pojfe e j] c Jimul vitriolatas,
neque vitriolatas ferrugmeas ; Ec rurfias pag .
jj6.  ait Impojfibile eft Vitriolum cum Marte pojfe
fubfijlere . Idemftatuit pag* 26.qubdin ferro
nullum fritriolutn tontineatur.  Ex hoc alibi
fspe repetit. Verum enim vero non
inficias eo aquas Pugenfes abundare alu-
mine, quod dodillimis fuis experimentis
fat clare detegit, nihilominus tamen
argumentationem a particulari ad uni-
verfale, & omnes acidulas admittere
non valeo } Inprimis enim contradicit
omnibus omnino hydrographis, qui una-
nimiter aquis Spadanis tam Vitriolum,
quam Martem attribuerunt, hunc ^ui¬
dem ipfis admittit, illud vero totaliter
denegat. Praeterea contradicit omni¬
bus Chymicis, qui Pharmacis fuis Spagy-
C ricis

Ǥ) 34- G*

ricis optime exaltarunt Rempubl: Me«
dicam, hi univerfaliter, Vitriolum cum
Marte fubfifterepoffe, adftruunt, imoiL
lud ex minera Martis aut Veneris ge-
nerari fhatuunt , fic Clarijfimus Hofmamm m
dam pbarmaceutica pag. 3jj.  ait. Vitriolum eji
Corpus minerale folutum ex fpiritu fulphuris acido ,
corpore Martiali 3 aut Venereo mejlallino, aqua Ele¬
ment ari t&tena quadam minerali compofitum.
Clariffimus ac Magnificus D. D. Himer in
Inflitutionibus  Medicis cap. tj. de fale, feupri¬
im folubili  Vitriolum eum ingeniofiffimo
Kirchero  ita defcribit : Quod fit Corpus mine-,
rale in tena Vtfceribus ex /piritu fulpbureo  , aqua ,
& minera , Veneris aut Martis , aut utriufque fi-
mul permixti compofitum, unde d fpiritu fulpbureo
habet fuam acrimoniam  , claritatem vero }  fluidita-
temque ab aqua> & d minera aris aut Martis colo-
rem,faporemque obtinet.  Nonnulli illud vo-
cant Sulphurca falfuginis acidaferrata, aut ara-
ta coagulttm &c.  Idem fentit Angelus fala trači.
2. Anatom . Vitrioli. & ali].

Sed quid opus Authoritatibus? ipfa
experientia tanqua optima veritatis. Ma-
giftra manifefte docet, Vitriolum cum
Marte pofle fubfiftere, & illud ia omni
ferro includi, quod poftmodum arte*
chymica per fpiritum vitrioli, vel ful-

m>  35 . m

phuris poteft feparari, & extrahh Ad
hoc refpondet Gturtus , materiam iftato.
ex ferro elicitam, & vulgo a. Chymicis
vitriolum Martis didam, non efle pro-
prič vitriolum, unde varia ipfi aflignat
nomina: videlicetpag. 26 .  modo, eam vo-
cat fal ferri , modo duorum [dumi conjuucho-
nem>  modo Jpiritum vitrioli , Martis admixtio-
nerecorportficatunii  Ted vocetur quomodo-
cuncj* mihi perinde eft, qui magis incum-
bo ad rerum naturas perfcrutandas,
quam ad qu3eftionesde nominemoven-
das, conatus mei in hoc cafu femper eo
collimant, ut in certiorem, & evidentio-
rem devenirem notitiam, utrum hoc vi¬
triolum Martis, ftu fpiritus vitrioli , ad-
mixtione Martis recorporificatus, &
coagulatus, retineat adhuc naturam fui
menftrui, feu fpiritus, cujus ope extra-
dum eft ; ut vult Author; an vero par-
ticipet ipfam fubftantiam vitrioli in fer¬
ro contenti, hinc varias, ftepiufq; reite-
ratas operationes, & fcrutinia inftitui,
in quibus fequentia edodus fum.

Primb  fi fcobi ferri affundatur fpiri¬
tus vitrioli, materia flava, & albicans
extrahitur, quae fi aquS. dulci difiolvatur,
filtretur , 6c cryftallifetur, dabitcryftal-
C %  -los

*) 3 «. (&»

los partim fubfkvas, pattim VirideS ipfifl
liraam vitrioli naturam denotantes, un*
de Clariffimus Ettmullerus  in chimia radona*
li lib u cap. to p. 23 .  ait, hoc vitriolurru
artificiale adeo efife fimile naturali in o«
mnibusfere, ut ovum ovo non fit fimi-
lius* Ne autemmihi obijci poiTet aGiu*
no, viriditatem provenire a Fpiritu vi¬
trioli , non autem a vitriolo ferri, acce-
pi loco fpiritus vitrioli , fpiritum fulphu-
ris, & eundem colorem cryftallorurm
reperi ubi viriditas, nec a fpiritu, neq;
a (ulphure, qua utrumcp caret, prove«
nire potuit. Qutero infiiper, unde ve«
niat?quod Vitriolum veneris, ope ejuf-
dem fpiritus fulphuris ex cupro extra»
čtum (uti iplo probavi) (It camuleum?
unufquifq; (ibi profečto facile perfuadet,
fpiritum iftum ratione coloris nihil con*
ferre , (ed vetiillmum e(Te, quod ClariilT-
mus Hoffmannus citatus pag ♦ 3s4-  dočdflime
ftatuit, vitriolum fcilicet cseruleum par-
ticipare de cupro, &viride effe de ferri
profapia.

Secundo  vitriolum Martis tali modo
extračtum, (I tinčtune gallarum inijcia-
tur, eam mutat in atramentum fcripto-
rium, unde concludo,hanc nigredinem

a lo-

* 8 §) 17 *

a folo vitriolo in ferro contento profi-
cifci, & nullo modo a fpiritu vitrioli,
aut fulphuris,nam (i hifpiritus inftillen-
tur tin&ura; gallarum, magis adhuc al-
befcit, Imo fi atramento vulgari inftil-
lentur, nigredo peuitus auffertur, & li-
quor flavelcit, vel albefcit, atramenti
natura ex integro fpoliatus.

Tertio  vitriolum Martis ratione fapo-
ris j uti < 3 c rubedinis, fi calcinetur, cum
vitriolo communi convenit, omittocas-
tera experimenta, (iquidem haec & in_
fuperiori capite allatte rationes eviden-
ter demonftrant vitriolum ex ferro ex-
tračlum proprieefle vitriolum, tandem-
que aquas Marriales fimul pode effe vi-
triolatas. Creterum Giurius in fuo arcano
acidularum cap- 4. & alibi  exprefse docet:
Fitriolum adeo ferro adverfari, ut continuo cum
illo prdietur illud corrodendo , & corrumpendo  ,
quoufijue in aliam Jpecietn coegerit.  Verurm.
quid tum? lubens admitto, quod vitrio¬
lum purum, & folutum, vel ejus fpiri-
tus Martem corrodat, propterea tamen
nonparcit Veneri, patet hoc manifefte
in chalcanthifodinis Hungaricis, ubi li-
xivium vitriolo viridi imprtegnatum fo-
lummodo evaporare folet, in ahenis, &
C 3 vafis

m  ?8. cš*

vališ plumbeis, quia tefte experientia
omnia vafa tam cuprea, quam ferrea_»
corrumpuntur ab acrimonia vitriolata..
exceptis folis plumbeis. Denique notan-
dum eft, quod vitriolum, dum in teme
vifceribus in Martemagit, adhuc fitim-
purum, heterogenemu, & pkuibus rebus
terreltribuspermixtum, unde acrimonia
ejus adeo obtunditur, & ačtivitas dimi-
nuitur, ut mineram ferri alijs impurita-
tibus etiam coinquinatam, non ftatim
poffit corrumpere, corrodere,ac in Ve-
nerem aliamq; fubftantiam metallicaru.
permutare.

Prasterea fi verum elTet, quod cum
vitriolo Mars ideo non podit ftare, quia
corroderetur, fequeretur etiam, quod
neq; cum Alumine podit perfiftere, quia
ab hoc etiam corroditur, quod manife-
fte eflet contra Giurium ;  hoc clarč de-
demonftrat Claridimus Gridtngius in fuo
florilegio Hippocratico - Galeno - chjmico part. ip.
de Jpecificis hepattas , qui pro croco Martis
aperitivoper corrofivaextrahendo, non
folum adhibet fpiritum vitrioli, fed etiam
acetum dedillatum, oleum, vel fpiritum
Tartari, fpiritum Nitri, Aluminis, falis
Armoniaci, &c, Et hsc de nova hac

quae-

*?) 39 - m

quaeftione , veterum hydrographorunrL.
ftatuta univerfaliter tollente, pro inte-
rim fufficiant j quifuftoresde hac re con-
troverfias exoptat, perlegat totum ar-
canum acidularum Giurij,  cjuod rationes pro,
& contra, varie a Clariflimis viris D.D.
Sarteo  , Cattiero , Fale one to , Gumno , alijfqj
Medicis Parifienfibus exagitatas, abundč
fuppeditabit.

CAPUT VII.

De Sulphure Acidularum.

Ijjpjftli acidulis vitriolum non dene-
gant, paflim etiam fulphur ijs

___ admktunt, fiquidem tanta ho-

rum mineralium eft inter fe connexio,
ut Clarifllmus Hoffmannus in fua davi Phar-
tnaceutica pag. sss*  Vitriolum nihil aliud
nifi prolem fulphuris  appellare aufus fuerit,
quam afSnitatem etiam confirmat Mau
tbiolus comment. in lih. s< Diofcorid + cap . 114.
qui ait; Calchanthi venam  , dum foditur fati-
dum, & graveolentem injlar fulphuris cručlare_,
balitum.  Clarius adhuc patet ex ho c,
dum ex uno, eodemq; lapide utrumq;
minerale eruitur , quod ipfe vidi in chal-
C 4

can-

m  40 . m m

canthifodinis Hungaricis, ubi lapides, fi
in vafis terreis fortiori igne torquean-
tur, emitcunt fuum fulphur copiofum, &
poftmodum deftitutis particulis fulphu-
ris nigrefcunt, ac caput mortuum con«
ftituunt, qute mafsa nigra, fi in magno
acervo aeri exponitur, & ita varijscadi
mutationibus per quatuor, aut quinq$
annos expofita permanet, dat colorem
exrubedine, flavedine, nigredine, &
alhedine variegatum, qui vitrioli prae-
fenriam denotat. Quare ex hac mafsain
vafis varijs per affufam aquam calidarrL.
vitriolum extrahunt } & poftmodum fuf«
ficiente aquae quantitate in aheno plum-
beo evaporata redigunt in cryftallos co-
loris viridiffimi.

Unde autem hoc proveniat, quod
Vitriolum tali modo augeatur, utrum vi-
delicet hoc praeftet , ex terra vicinas
vitriolatas particulas attrahendo, aa.
Vero aftumendo, & figendo fal volatile
acidum aereum ,  quod multi volunt Neo-
terici, mihi perinde eft, neq; litem, no
forfitan offenderem manes Galenicos,
volo decidere, Interim amplečtor fen-
tentiam, utpote probabiliftimam , quam
de hac materia profert CUriJfimus Adamus a

Lehen~

*§) 4i- e*'

Lehcmvaldt, Phil. & Med Doclori Comes Pala -
tmus , dr Poeta, Laureatus Cafareus , Notarius
Apojlol. pub. S. R. 1 . Colleg. Nat. cuhoj. Acade~
tmcus, lnclyti hujus Ducatih Stjrte  Phyficus,
& Pra&icus famigeratijftmus Fautor ac Arni*
cus meus Dilectijfimus , Hic , inquam, exi(ti-
mat, hoc provenire , quod aer tanquam
menftruum univeidale penetrando, (piri¬
tu nitro-aereo refolvatparticulas vitrio-
licas intimius lateutes, & in apricum.
deducat Htec autem refolutio, & de-
dučtio tempore indiget, nam mihi pro
certo horum mineralium praeparatores
affirmarunt caput mortuum tale, (i im-
mediate pod feparatum fulphur, aqua
diluatur, pro extrahendo vitriolo, nihil,
aut parum fuppeditare, econtra pluri-
mum, fi annis aliquot Jovi pluvio obje-
čtum fuerit.

A pofteriori fulphuris prsefentia eo-.
gnofcitur, quod pellicula illa fubflava ab
acidulis feparata, & zGiurio , cajterilcj*
hydrographis pallim fulphur acidularum
difta, concipiat aliqualem flammam, fi
ferro candenti imponatur, uti jamfupra
fadta eft mentio, quod a Clarijfimo D: D.
Himer in futs InjlttutionibusMedicis cap. 14. de_j
C s prh

«©_♦*. m

primo inflammabih,  inter csetera figtia dia-
gnoftica 1 ’ulphuris adnumeratur.

Pr sterea, cum Begumus in fuo tjrocinio
Chjmico lib. u \fap. 2. pag » 39.  Sulphur pro
odorum, tum gratorum, tum ingrato-
rum fonte, & origine habeat, ejusprae-
fentia tali. modo multum innotefcit, fi
enim in ipfa fcaturigine aciduliE fpiriti-
bus, & bullulis adhuc turgidae, naribus
admoveantur, refultabit odor non adeo
ingratus, modice fulphureus, « 5 c  fimilli-
mus eidem, qui ex fcobe , aut limatura
Martis, fpiritu Virrioli, autSulphurisir-
rorata Polet provenire* Si vero contin-
gat, quod noftrže aquaj, dum ftent in loco
putrido, aut ultra annum referventur, aut
fepius vafa aperiantur,incipiant corrum-
pi, & nigrefcant, quod quidem raro folet
fieri, tune fetor exoritur, uti in prtepara-
tione lačtis Sulphuris, prorfus Sulphu-
reus, & nifi pituita vifeida nares totaliter
oblinitaz eflent, ab omnibus perceptibilis«.
Idem quoque contingit, dum fal acidula-
rum in crucibulo calcinatur, & poftmo-
dum aqua communi dilTolvitur, ubi tin-
čtura impraegnabitur Umili memphitide;
Imo refertClarillimus Ramlovius in deferiptio-
ne acidularum IVtldungenfium pag. 197.  Quod

ex-

m)  4 ?- (&»

excrementa alvi in ijs, qui prtrfatas aqnas
biberunt, abfoluta cura per aliquoc dies
fuerinc fetoreSulphureo predita*

Si ex coloribus aliquid inferre lice-
ret, quorum radicale fundamentum,
principium, Sulphur a Joannc Jčncken mfua
Chymuexperimentah cunofa pag. 21  Cteteris-
que recentioribushabetur, muka forent
dicenda, praefertim, fi aciduls in orbe
ligneo per radios folares exficcentur, ubi
tanta exoritur colorum varietas, ut cau-
dam pavonum repraefentent vifui gratifli-
mam, prouti jam fupracapite primo fačta
eftmentio.

Interim pro coronide hoc notan-
durn, quodfbntesacidi, chalcanthifodi-
ns , & minera Sulphuris plerumque fint
in locis conterminis, quod Henricus ab Hčer
in fua fpadacrene cap. 6 > pag. so-  Clare tefta-
tur, & etiam in prseparatione Sulphuris,
& Vitrioli Hungarici apparet, & ipfe-
met oculatus te (tis fum in pago driaviz,a,
nonmultum afcaturigine noftra diftante,
ubi penesfontemrubrum, de quo fupra.
capite de Vitriolo dičtum, dantur lapides
vanegati,qui, dum apud fabrum in cruci-
bulo calimarem, formaliflimum dederunt
faetorem Sulphureum ,  ut omnes circum-

ftan-

&0  44 » (§&

ftantes olfacerent. llnde ad oculum
jampatet, territoriumR.oitIchenfe, Vi-
triolo, Sulphure, & Marte efle fat copio-
feimpraegnatum, qute in terras vifceribus
per varias mixturas, &a£tiones, tranf-
fluentes aquas mineralibus, fuis dotibus
exaltant, acidulafque ad tam enormes
morbos debellandos producuntvalidiffi-
mas, & falnberimas.

CAPUT VIII.

De nitro Aci dular um Roth

fchenfium.

T ulteriori fcrutinio adhuc inda-
garem,utrum aqua: noltrajinfu-
per elTent imprtegnatae nitro,
tifus fum fequenti methodo : Implevi
magnum tigttlum culmarium acidulis, &
ad evaporandum blando igni expofui,
reafFundendo femper de novo dičtas
aquas,dronec multa: menluras per modum
vaporis exhalaverint} Poftmodum cum
terra infundo copiofe appareret, & fu-
perfiua acidularum quantitas nondum
evaporata, falfedine notabili imbuere-
tur, tigillmnipfum,una cumhisconten-

tis

m  45- (f&

tis pofui ad locum humidum, in quo J dum
perunam feptimanam fteterit, lalnitro-
fum per tigiili poros ad exteriorem fti-
perficiem tranfivit, & flores nitri con-
ftituit, (imili modo > quo Hadrianus d Myn-
Jitht  eorundem florum prteparationem
docuit in luo Armamcntano Aledico-Cbpnice
fett. i. pag. 26 » & vulgo in Officinis phar-
maceuticis pračticatur.

Hune pulverem candidum, feu flores
hitri, pede leporino a tigiili fuperficie ab-
fterfi }  varijfque probis ulterius adhuc
examinavi, & deprehendi, quod ratione
faporis, pradominium nitri manifeftepa-
tefieret, quodmecum plures alij, quibus
guftandos prsebui, experti funt. Dum
pruniS) &ferroignito inijcerem, crepa-
bat inftar nitri vulgaris, nontamentan-
tasproducebat detonationes uti ordinat
riofieri folet, quiahaec acidularumnitro-
btas, alijs falibus adhuc coinquinata, Sc
permixta erat. Veteriorem probam ad¬
huc inftitui affundendo aquam calidam
fuper hunc pulverem nitrofum a fordibus
tigiili nondum fufEcienter fequeftratum,
quam una cum nitro foluto filtravi, &
fufficiente quantitate evaporata pro
Cryftallifatione aere frigido expofui, qua;

p ra:-

«?) 46. G*

prabuit cryftallos figura oblonga, & py-
ramidali, fapore nitrofo, quamvis non
puro, fedalijsfalibusadhuc admixtono-
tabilicer praditos^ Nihilominus tamen
nitrofusiftefapor indičfis cryftallis, aeri
humido aliquamdiu expofitis, plurimum
fuitdiminutus,alijs falibus Dominium de-
nuo reafTumentibus. *

Simile quid etiam apparet, fi acidula-
rum menfura duae evaporent blandoca-
lore ufque ad uncias quatuor aut quin-
que, & poftmodum a terra decandatas
ponantur ad locum ficcum, ut abfque
ullo ignis, aut folis calore fponte exfic-
centur, tune tandem infundo fe repra-
fentabuntfaliaduplicisgeneris, acida, &
alkalia, Acidafunt alba, nitrofa, &vi-
triolata, figura cubica?, &faporisnitrofi}
Alkalia vero cryftallis undique adha?-
rentia coloris funt fubflavi, faporis lixi-
viofi, &nulla figura pradita, uti optirmž
obfervat Joann : Helfricusjiincken in fuo Me¬
dico prafenti (zetih accommodando pag. 23.  Qui
figuras folummodo acidis tribuit, nullas
autem notabiles alkalicis. Quodautem
cry(lalli non fuerint figura oblonga?, &
pyramidalis, uti fupra flores nitrifoluti,
& rurfus cryftallifati, <5c paflun nitrum

&0  47 . (§& ^

purificatum facerefolet, ideo provenire
judicoj quiahoc nitrum adhuc eft vitrio-
lo, alumine, Sc (ale communi coinquina-
tum, quae figuras habentcubicas, Sc non
pyramidales. Caeterum in his cr^ftallis
nitrum habuit praedominium, quod ex
fapore j Sc etiam fiprunis inijcerem, cla-
reexpertus fum.

Ultimo tandem nitri praefentia mani-
feftata eft , dum intenfo hyemali frigori
acidulas exponerem, curiofeque inda-
garem, utrum in glaciei centro, fpirituo-
fa, aut aleofa fubftantia fe fe infinuaret,
quemadmodum in vino ex integro con-
gelato fierifolet; ubiquidem in hocge-
nereintentum meum non affecutus fum,
attamen deprehendi, quodin acidularum
congelatarum fuperiori fuperficie adhae-
ferit pulvis candidiflimus, Sc fubtilis fa-
poris aliqualiter nitrofi, Sc falfi.

Caeterum magnam nitri cum ferro
connexionem teftantur Clariffimus Hoff-
mannus in fua clavi plurmaceutica pag. 342. &
Joann. Juncken in fua chymw experimentali pag.
us*  Qui fuum fermentum artificiale ni-
trificum, exfcorijs ferri, fale communi,
Sc jumentorum excrementis faciunt • Imo
addunt, quodiHetotum terrarum orbem

*$> 48* (s*

exiguispolTetperagrare fumptibus, mo¬
do hunc conficiendi modum nofcat, &
fciat teme communis portionem ali-
quam> tali artificiali fermento imprte-
gnare, nitrum poftei excoquere> terram-
que aeri iterum exponere.

C A P U T IX.

De alumine , Cf file Communi

noftrarum aquarum>

tli cum Ciurio  vitriolum ab aquis
Marcialibus omnimode exclu-
dunt,loco illius folent alumen
fubftituere , univerfaliter poftmodum
inferentes: Eodem modo alumen con-
venire Marti, quo vitriolum Veneri, ac
omnes aquas Martiales efTe folummodd
aluminofas, nullo autem modo vitriola-
tas. Unde quaeritur hic, quid de acidu-
lis noftris R.oitfchenfibus cenfendum
lit? Alumen in ijs non obtinere pra;-
dominium , quamvis copiofo ferro , ut
fuperius didum impnegnata; fint; Nam
omnes aqua;,. in quibus alumen pnevalet,
injcdo pulvere gallaru modicei albelcunt,
quod Giurius  ipfe in fuo jjrcano acidularum

M'

m )  49. g *

pag. 13. s9. &60.  Per acidulas Pugenfes fa-
tis approbat, quas aluminofas' appellat,
dum admixto hoc pulvere protinus exhi-
benc tinkturam, & fedimentum album,
non alicer , quam fi alumini iu aqua com-
muni foluto dids gallae fiiiflent additsej.
Unde nemo aquis noftris attribuere po-
telt prjEdominium aluminis>fiquidem gal-
lis admixtce liquorem prasbent obfulča-
tum , <Sc nigricantem , fuperficiemqu£
cruftofam intensa nigredine prediram*
quaepotius vitrioli, quamaluminis ener-
giamdenotant*

• Preterea omnibus notum eft, alu-
meninadftringendo maximarumefie vi-
rium , quod eciam Hoffmannus in fud clavi,
Sdnoederiana pag. 34S.  ipfi jperniola Crolli)  fo-
let preferre, hinc non immerito pulvis
ad hcemorrhagiam narium , etiam defpe-
ratidimam recommendatur a ClariHimo
D. D. Hertod. Tartaromaftig. part.  I. cap. 4 ♦
pag. 27. & in Ephemerid. Medico - phgftcis Anni
/• obfervat.24. pag. 90.  qui ex lacca pido-
rum, & alumine componitur. Idem te-
ftatur lujtior Jiipticus TVeberi , limentum ad va-
cillationem dentium Michdehs , Jpiritus Alumints
magijlratus Schraderi }  & pinta alia.  Im6 quid
hoc minerale preftet in conltipanda dy-
D fen-

«0 jo. Cš*

lenteria, & diarrhsea, fiftendis immodi-
cis fudoribus perindufium eointinčhim,
varijfq; Sophifticationibus per balneum
pračticandis, barbitonforibus, ac ipfis ve-
tulis medicatricibus haud ignotum eft.
Linde fi Alumen ia noftris acidulis pr£t-
valerec, neceftario ese deberent adftrin-
gere, quod tamen eft contra omniura.
pračticorum experientiam. Nihilominus
tamen, etfi prasdominium huic minerali
non concedatur, abfoulte ab aquis no-
ftris non excludendum eft, fed in pau-
ea quantitate admittendum, quod ex fe-
quentibus conftat.

Imprimis enim Georgius Agricola lih. 2 .
de re metallica pag. 46 j. Alumen , & vitriolum
fuccos cognatos  vocat, eofq; ex uno lapide
pofte confici; Imo addit: Omne vitriolum
continere Alumen , ac docet modum, quo
unum altero per aquam, &urinampue-
ri pofietfequeftrari, & feparari. Clarif-
fimus Ettmuller. in fua chjmui rationali lih. i.cap.
1t.pag.32.  Etiam alumen vitriolo cogna-
tum dicit, nam ficut vitriolum ex fpi-
ritu acido fulphuris, & metallo corrofo,
ita alumen ex eodem conftat fpiritu aci¬
do fulphuris, & petrofo terreo corpore
a fpiritu fulphuris foluto, ac in alumi-

no-

«?) SI- (&»

nofam pellucidam fubftantiam unito. Ad-
dit poftea modum preeparandi alumen.
artificiale, fcilicet, recipit fpiritum (ul-
phuris per campanam paratum, folvitq;
in eo terram figillatam, & procinus con-
crefeic concrecum aluminofum, fi vero
diflolutio inftituatur fpiritu Martis fit vi-
triolum.

Similiter ftatuit Beguinus , qui in fuo ty~
rocimo - cbj/mico lib* 2. cap* 4* pag. 136-  ait Tret.
vulgo babentur vitrioli jpecies  , viridis  j alba, ca-
rulea, participantes de natura faliuntf alumi-
num  j fulphurum, fecundum magis & minus, pri-
ma quidem magis de fale, altera de alumine, ter -
tia de fulpbure.  His confentit Clariffimus
Cattierus Monjpelienfis  pra&icuS Celeberri-
mus in Epifiola fecunda ad Giurium  ita afle-
rens: Dum oleum vitrioli' per defiillatio-

nem extrahitur , odorem aluminis Jpirat.  Poftei
addit ; Ex alumine naturah , & glebofo refu-
dat alumen fciffile y  ut & vitriolum parit er y  atcfc
ambo in eadem matrice generantur , & confer-
vantur, qiu c fi pjntes, e cujus folutione. utrum-
que educitur. Itacfo luc miner aha poffumus fr a-
tres appellare inter fe finale s y  parunufi difcre -
pantes.  Haec ille.

Prtetevea aluminis prsefentia ab ad-
junčtis,* & a.pofteriori aliqualiter dete-
D z  gitur,

#§) S* 'G*

gitur, quia vicinus fons in Pago Ariavi-i
za de quo fupra dičtum, lapides habet
vitriolo, & modico alumine imbutos ,
quod ex fapore cognofcitur.

Si manus laventur in vitriolo, vel
alumine, aquavulgari, foluto,fientafpe-
rte, quemadmodum fi noftris acidulis
fuiflent lota;. Item fi fpiritus vini com-
mifceatur his acidulis, liquor fiet inftar
feri lačtis fubalbus, fimillimus eidem, qui
prodit, fi pulvis aluminis fpiritui vini in-
fpergatur, & commifceatur. Ethiecdc
aluminej.

Sal commune quod attinet, ex plu-
rimis evidenter ejus arguitur prtefentia.

In primis Clariffimus, ac Magnificus D:

D: de Sorbait , in fuis obfervattonibus rarioribut
cap. 10. pag S34-  Roitfchenfes noftras a-
quas potius vulc appellare Salcidulas,  quam
acidulasi  fine dubio a fale communi per
antonomafiam fic di&o, EtymoIogiamu
trahendo. Hoc etiam comprobat fapor
faifus, qui apparet in his aquis, dunx,
blando igni ad evaporandum exponun* >
•tur*

Denotat falem communem infuper
magna falis, & nitri connexio ‘ y  Clarif-
fimus Adamus a Lebenrvaldt,  fupra- citatus,

iru

• 38 §) 53 *

in litteris fuis ad me datis ait: Rarb funt
falia fine nitro  , & ra.ro nitrum fine fale. lmo
vero Spagjrico omnia falia in nitrum convertere,
tion efi dtjficile. Probavi boe aliquoties in fale tar¬
tan , & fale abfynthij, &c.  Mihi D.D.Breit-
temvaldt,  infignis chymicus guftandurru
etiam dedit nitrum abfynthiacum, quod
ex folo abfynthio extradum fuilfe alfe-
ruit.

Praterea ab effečtibus cognofcitur,
nam ^uodventriculum roborent, co&io-
nem ciborum promoveant j appetituiru
confervent, excrementa ex corporo
expellant, non folum vitriolo, fed etiam
fali communi, alijfq$ ingredientibus ad-
feribendum eft, fermentum enim ven-
triculi non folum debet efle acidurru
( quod apparet in dyfpepfia acida )  fed
etiam acido -falfum volatile,  ut optime fta-
tuit Clariflimusj ac Magnificus D.  D» Hi¬
mer in fuis Inflitutionibus Medicis cap. 18.  Ad
quod fal commune plurimum confert,
ex quo non folum fpiritus acidus , fed
etiam volatjlis, & quidem in maxima
qantitate elici poteft., fummis encomijs
apud pradicos preeditus.

Idem^ex chymia detegitur, conftat
enim }  quod aqua vulgaris fale commu-
• D j ni

m  54 - m

ni imprsegnata, fi argento in aqua forti
foluto, abfundatur, calcem lunte mox
prascipitet ad fundum. Hinc ut in ean-
dem devenirem notitiatn, argentum in
eadem aqua forti folvi, folutum decan-
tavi, &acidulas noftras, quarum portio
aquofa jam multum evaporaverat, ad-
mifcui ubi calcem lunce pariter ad fun¬
dum praecipitatam adeptus fum; quod
cui minerali adfcribendum fit, judicent
alij.

Quceritur'nunc, utrum prster enu-
merata metalla,& mineralia, etiam ful-
fhur folare , & Alercurius  acidulis noftris
concedenda fint? Me adhserere opi-
nioni Clarijfimi Adami a Lebenrvaldt  hifce nu-
per ad me /cribentis: Mer cunj alicujur ,
quem D. D. de Pozanis Archiater Cafareus olttn
continere ajferuit > vel fulphuris folaris vix čredo  ,
adeffe indicia  j conjettura fuerunt ab effectibus, &
affecltbus, fed Jine Mercurto, & atiro , omritcu
pojfunt praftare acidtiU ♦ Fateor 3  magnam me
in ijs indagandis operam impendif-
fe, nihil tamen invenire po-
tui.

CA-

«9 55. C*

CAPUT X,

De term alba Acididarum.

tlxi fuperius in deftillationibus ,
&evaporationibus acidularu re-
manere in fundo copiofumpul-
verem coloris candidi, e quo fi percre-
briores aqu« calidse reaffuliones falia fe-
parentur, evadit infipidus, & candidifc
fimus.

Quaeritur nune 3  cujus hxc  terra na-
turae fit ? & a quo minerali trahat origi-
nem? 5?. Varias hac fuper re apud hy-
drbgraphos exoriri controverfias ; a
Joanne IVolffio in deferiptione TVidungenfium
cap. 1.  vocatur bolus albus ,  a. Giurio 'marca -
no acidularum pag.60. terra aluminis,  ab alijs
mater feni, & tena vitrioli  pallim dicitur.
Ego exiftimo falvo aliorum judicio hanc
terram albam ab uno minerali non polic
originem, &*>denominationem fumere,
& quidem non ab alumine, quia hacc terra
pmnia ingredientia , quantitate fuperat,
jam vero fi efiet aluminofil 3 denotaret etia
prcedominium aluminis in acidulis 3 & con-
fequentcr eae adllringerent, & conftipa-
rent 3  quod eft contra experientiam, &
D 4 fupra

*§) $ 6 .

fupra refutatum; neque color albus quid-
quam hic probat: quemadmodum noru
omne aurum eft, quod flavefcit, itanon
omne in acidulis alumen, quod albelcit.
Vidi iplemetpenes fontemrubrum Aria-
vizenfem fupra capite de vicriolo cita-
tum, minerales lapides vitriolo copiofo
imbutos, qui etiam albedine in aliquibus
partibus erant praediti, & tamen extračtu
'ex ijs vitriolum, & pulveri gallarum com-
mixtum, mihi formale atramentum fcri-
ptorium praebuit.

Linde concludo hunc pulverem efle
terram omniurn mineralium in acidulis
noftris contentorum, primario tamen vi-
trioli, tiitri, & Martis, lisec etiam varias
colorum metamorphofes faciunt, quod
in praeparatione vitrioli Martis ad ocu-
lum patet: ffenim fpiritum vitrioli, aut
fulphuris, fcobi Martis infundas gutta-
tim, apparebutit in fcobe poft unum, al-
terumve diem punčba flava, <3c albican-
tia, fi demum tota hsec mafla in aqua_,
communi coqqatur, & filtretur, mane-
bit in filtro materia inftar ochrae flava,
cryftalli vero poftmbdum erunt virides,
& Icobs ipfa nigra perfeverabit. Idem
propria experientia vidi inchalcanthifo-

dinis

m)  57 -

dinis Hungaricis, ubi fcorije fulphuris,
& vitrioli ab initio gaudent atro colore,
poftmodum vero aeri aliquot annis ex-
pofits albelcunt, flafefcunt virefcunt,
& rubefcunt. Pariter etiam contingit in.
noftra acidularum terra, quK in colore
valde variat, extra fcatariginem enim,
ubi acidulis humedatur, gaudet nigredi-
ne, & quidem adeo intensa,ut ruftici
eam, cum infuper fit aliqualiter pinguis,
pro denigrandis calceis, & ocreis adhi-
bere foleant; In ipfa fcaturigine lateribus
trancis adhsrens flavefcit, & modice
rubefcit; Aquis vero fubtilior pars pro-
be, commixta acquirit candorem pul-
cherrimum , & gratiflimum. Et haec de>
unoquoqud acidularum ingredienti, &
contento fpecialiter dida fufficiant,nunc
ea conjundim fumpta ulteriori examini
fubijciam, de quo fit.

CAPUT XI.

An ht&c enumerata acidularum

'Koitf chenfium contenta fint uolatilia  , an

vero pxa ?

Mnia mineralia, quae aquisvire,
luas communicant, commifcen
D f tui

m  s 8. m

tur ijs, vel fpintualiter,  id eft fecun-
dum fubftantiam (uam fpirituofam, &
vojatilem, vet corporabter y  feu juxta fub¬
ftantiam terreftrem, & magis fixam} un-
de hic non exigua refultat controverfia,
quomodo acidulae noftrce virtutes fuasa
mineralibus jam enumeratis participent 3
I£. utroque modo : Spiritus enim copiofi,
qui Clariflirho, ac Magnifico D. D. lllmer
in fuii inftitutionibustratt.  /, cap* ij.  nihilaliud
funt, quam fal volatile 'm fluorem redačlum,
Exfequentibus arguuntur.

Inprimis in ipfa fcaturigine bulice a
fundo copiose afcendunt, & in fuperficie
in momento difparent, nitris vero infu-
fe, bullulis fuis, margaritis, aut Mercu«
rio vivo, non diflimilibus, non folum fu-
perficiem Puperiorem, fed totam peri-
pheriam ornant Sc implent. Vitra angu«
fliorisorificij ijsimpleta, finimis accura-
te clauduntur, fx pe folent frangi, quod
nuper ovidam fačtum eft, qui loco aci-
dularum nihil domum reportavit, niti’
fračta vitra* Idem mihi contigit, dum
elapsa hyeme magnum Sc craftum vitrum
aliquot menfurarum rite vefica bubula
claufum, & munitum in cubiculo meo
refervarem ubi ab initio turgentes fpirU

tus

*§) 59 - m

tus veficam elevantes induxerunt in ea
figuram fphajricam , poftmodum vero,
dum praster voluntatem meam, magis
folito calefadum fuerat, fpiritus ifti,
etiam magis excitati ac rarefačti, plus
fpatij occupare volentes, exitum quaefi-
verunt, qui tamen per fortiorem clau-
furam impeditus eft, hinc craffum hoc
vitrum magno cum impetu difruptum
eft in frufta, cum omnium acidularum per
cubiculum diffufione.

Audicus etiam fpiritus iftos detegit,
nam vafis ligneis acidulannclaufae, circa
fuperius orificiumftrepitum excitant, &
fibilum, aefi in ijs contineretur muftum,
autflores cerevifke recentes, &fermen-
tantes. Idem guftus manifeftat: aqux
enim iftse dum aeri exponuntur, & ful-
phurin fuperficie concrefcit,aciditas plu-
rimum diminuitur, tandemq; (i diutius
ftent, totaliter ferd perit, quod non fo-
lum concreto fulphuri, fed etiam fpiriti-
bus avolantibus adfcribendum eft*

Denicj* cum apofteriori in Medicina
non mala fiat argumentatio , unufquif-
quč quotidie videt noftras aquasper uri-
nas,fudores, &alvum facile permeare,
qUOd habet Henricus abHeer in fua jjiadacrenc

M*

m

p*g. 37. up. j.  Pro figno diagnoftico abun-
dantium fpiritum, qui nihil aliud funt,
quam anima aquarum , Sine quafontes funt
oiortui, & invalidi. Eth®c de acidula-
rum fpiritibus, qui in evečtionibus par-
tim avolant, partim etiam permanent,‘
maxime fi vafa rite funt claufa & munita.

Caeterum mineralia etiam fecundurri
fuas partes corporeas terreftriores &
magis fixas aquis noftrisinefle, &in ea-
rum interftitijs latere, abunde teftantur
fupra commemorata contenta, qu® in-
fortioribus Vulcani torturis fbdflimd per-
manent, & non avolant* Idem exper-
tusfum, dum acidulas noftras cum aqua
fiuvhli Dravi, & etiam puteali Marpur-
genfi in bilance ratione gravitatis per-
fcrutarer, ubi femper eas graviores re-
peri, qu£etamen 5  fi folis fpiritibus fcate-
rent, leviores efle deberent alijs aquis,
quia fpirituofa levitant.

Dixi mineralia in earum interftitijs,
feu aquarum poris latere , quod forfan
multis videbitur paradoxum, nihilomi-
nustamen Cajfendtis, Dightus, IVilbelmusten
Rhpe  cum alijs fedulis natur® fcrutato-
ribus, multis rationibus, & experimentis
hoc detegunt: v. g. fumunt aquam fonr

ta-

«D 6i . <5*

ranam, eamque Tufficiente quantitate Ca r
lis communis iaturant, ubi aquae jnoles
ineodem (tatu permanet,augetur tamen^
ifi plus additur, quam ad talem Taturatio-
nem requiritur; Poftmodum diverfa fa-
lia, figuris ctiam diverfis predita v. g,
nitrum, fal armoniacum , alumen, & plu-
ya alia fucceffive inijciunt, & aquae volu*
men Temper ineadtm quantitate confer-
vant, Hinc ita inferunt: Ti hsec inter-
ftitia, Teu aquarum pori,non effent admit-
tenda, necelTario admixtahac Tališ com¬
munis quantitate, aquse moles deberet
augeri, Tpatiumq; majus occupare, cum
juxta PhiloTophos nondetur naturaliter
corporum penetratio, quod etiamTolet
fierijfi plus additur, quam hsc interftitia
capere poterunt, Quod autem poftea
abTquei aučta aqute molejnitrum admit-
tat, rado eftquiainterftitia pronitro di-
VerTe; figurata adhuc funt Vacua, quam-
Vis prioraTale communi jam Panirata fint
ubi iterum moles excrefcit fi paulo plus
nitri admiTceatur, quam interftitia ifta
pofTunt admittere. Idem de alumine,
lale Armoniaco, & vitriolo dicendum
eft* Cieteriim quod hsec Talia diverTa,
figuras etiam diverfas hab^ant, Tyroni-

bus

m  62 ; m

bus pharmaceuticis jam notum eft & ex-
perieptia ad oculum demonftratur, fi
enim foluantur, &rurfus cryftalifationi
exponantur, unum quodque ad priftinam
(uam, & propriam figuram redibit, nit-
rum videlicet in columnas oblongas, &
pyramidales, ut plurimum fexangulares,
fal commune in cubos , & alia in alias*
Qui plura in hac materia defiderat , a
prafatis Authoribus ,  alijfque Neotericis
docebitur fufius.

C A P U T XII.

Utrum /alia aci dular um Suprd

enumerata (int acida^ velalka-lia.

Amofa apud reccntiores proftat
falium divifio , qua dividuntur
in acida,& alkalia,fibi e diarrietro
oppofita: Linde hic etiam qua:ritur, qua-
lia in noftris aquis deprehenduntur ?
lltraque de acido enim, dum ab acore
dicantur acidulse, nullus nifi omni fapore
deftitutus dubitat. Patet prasterea, fi
faltartari calcinati inijcias acidulis, tum
aciditasinmonento peribit, quemadmo-
dum perit, fi idem fal aceto forti commif-
J  cea-

*© 63. m

ceatur^ quod prsefentiam falisaeidi, ab
alkali tamen poftea expugnatam clarč
denotat. Interim tamen notandum hic
eft,hoc fal acidum magis efle volatile,
quam fixum; tefteg. funt acidulte aeri ex-
polita: , quarum acor multum diminui-
tur, tandemque totaliter fere perit, ut
fupra di&um, fi diutius fteterint* Simi-
liter in blandis evaporationibus omnis
acor perit, qui tamen deberetintendiob
magnam menftrui quantitatem jam obla-
tam, fi fixiori natura effet pritditus.

Sal alkali quod attinet , quanquam
non recordor, me apud ullum hydro-
graphum legiffe, quod in acidulis invene-
rit, vel mentionem fecerit, nihilominus
tamen, dum in terracandida j Etacidu-
larum fale invento, nondum aquiefce-
rem, ledulteriori fcrutinio, ultimam fa-
lisdifferentiam,& fixitatis, volatilitatif-
quč gradum curiofius adhuc indagarem,
fpenon fuidefraudatus, fedinveni, pro-
uti volui, & quidemdupliciter,cum, &
abfquš operationibus chymicis.

Sinechymia in cognitionem alkali in«
cidi , admifcendo varia acidulis'' cum
enim conftat, quod alkalia convenienti-
bus liquoribus addita, inducant colorem

viri-

m  64. cs»

viridem: v* g. fi fyrupo violarum cteru-
leoaquafontana diluto addas oleum tar-
tari per deliquum fa&umj habebis tinčlu-
ram viridiflimam* Idemfiet, fi decofto
rofarum rubrarum in aqua vulgari fačto,
quod etiam rubrum eft, inftilles hoc ole¬
um Tartari 4 vel fal tartari calcinati, vel
aliudalkafi, in momentorubedo migra-
bit in viriditatem. llnde ex his experi-
mentis fiepius a me repeticis, ad acidulas
& pari argumentari csepi, fperando eof-
dem colores etiam venturos, fi adeftefc
alkali; nec me fefellit opinio, nam rofas
rubrašexficcatas in acidulis noftriscoxi,
& decodtum habui viride cum fecibus
flavefceritibus, rofce vero codtte repra>
fentabant pultem etiam viridem 3  fpina-
chite codtce non dillimilem. Eundem
quoque colorem per fyrupum violarum
abfque ullo additamento acidulis admix-
tum aliquoties nadtus. funt, utfupraca-
pite priino didtum eft.

Similiter fal alkali per .operationes
chymicas varijs modisfe manifeftat. Si
eninvduas menfuras acidularum lento
igneac? libram femis evaporare finas, li-
quorremanens eritomnis acoris expers,
folummodo fapore aliqualiter praditus,

quem

quem fiabsc oleum tartati aqua communi
dilutura, fihuic.liquori inftilletur aliquod
acitiura V- g* fpiritus vitrioli, vel fulphu-
ris, esfcitabitur efferuefcentia; & con-,
greffus.. pugilicus, uti loquitur Clarifli-
mus Srvalve de dkflli,  & aadopag ioj.  Quo
peradfeofal enixum in fundum praecipita-
bitur. jb-y; i

-j - Si vero hunc liquorem vitro jnclu-v
fumper aliquotfeptimanas in locoficco,
abfque radijs folis, & ealore ignis,fponte>
& paulatimexficcari penniferis, habebis
in iunclo utraque falia, tamacida, quarrv
alkalia, prout fupra capite denitro feci
mentionem, acidaenim, veluti nitvuiUj)
vitriolum, lal commune, & a 1 urnem
erunt cryftallifata in figura quadratay
nonnnnquain modice oblonga alkalia
vera nullius erunt figur# notabilis/.hae
enim carent, nec inter fe multum ddie-
runt nififixitate, & volacilitate, ut optH,
md obfervat Joannes fJdfricus Junchtn infuo
Medico prafeun fistulo accomodundo pag. 23,)
fed crjtftallis undiq; adhrerebuntquse
raanibus attrita erunt fimilia lixivio for-,
ti j vel (ali tartan calcinati, vel oleo
tartari in aqua foluto, quod fkmin# non«
nunquam loco Japonis pro lordibus ab-
'£■  ftei>

m 66.  < 385 *

llergendis, & manibus dealbandis folent
adhibere. Prtecerea fi hoc fal alkali aci¬
dularum, vel in forma ficca, velinacjua
vulgari folutum decočlo rofarum rubro
admifceas, eandem habebis viriditatem,
acli aliud alkali fuiflet additum.

Quxres utrum fal acidum, vel al¬
kali in aquis nollris habeat praedomini-
um? Acidum in acidulis prasvalere^ ,
tam ipfa acidularum etymologia,quam
fapor acidus fatis manifeftum facit $ neq;
obftat, quod color viridis per fupra al-
lata experimenta dominium fali alkali
attribuere fatagat, propter hoc tametu
falia acida in acidularum vitriolo,nitro>
Tale communi; & alumine contenta..,
dum deco&um rofarum virefcit, non ex-
cludenda & dominio fpolianda funt.

Quod autem ratione coloris tune
temporis parum operentur,inde prove-
nire judico, quia proportionatofuofub-
ječto careant; quemadmodum enim fal
Tartari, & acidularum alkali decočto
rofarum, & huic analogo viriditaterru
folummodo folent inducere , ita etiam-
vitriolum nullis liquoribus, nifi tinčtura:
gallarum , aut huic aliqualiter fimili tan-
quam fubječlo proportionato nigredi-

nem

m)  67 . m

nem communicat, nihilominus tamen,
etft ratione nigredinis parum^, aut nihil
faciac in flavedine tamen illud recom-
penfat, quod e'xeo colligitur, quod hoc
deco&um rofarum cum acidulis prtepa-
ratum non (it intense viride, fed flave¬
dine mixtum, & fieces habeat ftavefcen-
tes, fimiles ijs , quas in vulgaris vitrioli
folutione folent fundutn petere, Acce-
dit infuper, quod tota viriditas poft ali—
quot dies difpareat, & decočtum obfcu-
rž flavefcat.

Ca:terum fyrupum violarum quod
attinet, quod nimirum acidulis mixtus*
intenfius quam rofarum deco&um vire-
fcac, ratio eft, quia casrulea in aqua fo-
iuta ciim viridibus alioquin habeantma-
gnam analogiam, hincmodico de alkali
addito, immediatž, & intensž virefcunt;
prseterea vitriolum acidulas parum im-
pedit, prout ipfe probavi, addendo ni-
mirum huic ex fyrupo, & acidulis mix-
turas vkidi proportionatam partem vul-
garis vitrioli, viriditarem tamen ex in-
tegro tollere non poteram, neq; quid-
quam fpecialiter obfervavi, nififecesin
fundo nrodice flavefcentes; adeo<^ eX
omnibus iftis, Sc  pluribus alijs fatis elu-
E %  ce-

cefeit, Tal acidum plcno

.. t ., . . & ltiSSfiitšto"

jure in hoc Roidehocrene fibi vehdica-
rc prTdominium.

C A  P UT XIII.

Ojiomodo AciduU no (ir & in ter-

r& •vifceribus generentur  ? Et c gr non

deficiitnt m [ms vmbtisl

hac de re apud hydrogra«
phos exotiuntur controveriia*;
MšMsIi  nonnulli enim ftatuunt; ^uocb
hivc gene rado fiat, dum ipfa aquar lea-
turigo rnincram allambat, & fecum va-
ria mineraliuin, & metallorum ramenta
rapiat. Alij admittunt folium vapores,
& fpiritus minerales, qui ex fuaminera
dfcendentes prasterlabentibus aquis aci-
dltatem, caeterafq$ vires communicant.
Ego exiftimo generationem noftraruiru
aquarum utroq: modo procedere,„quod
enim vaporibus, & fpiritibus imprsegnati
fint teftantur varia, de quibus iupradi-
čtum; fimiliter, qudd etiam fiXioribus
minerarum tune temporis adhuc mollium
particulis fcateant, apparet in falibus
non avolan.tibus, uti in ipfa terra poft
tlellillationes, 'Sc  evaporationes relieba,

Cx-

G^.tpum vero fimile gft, acidulas
npltras »on proč,ul d loco, ubi e ter ra:
uberibus profiliunt, luis minčralilnfS, &
viribus fmbui, fi enim d longi'nquis locis
per longum tetra fpatium decurrerent,
tatic per.terras filtrata, tion modo lita.,
falia, & ramenta, led etiam quidqujd
haberent minerarum deponerent, fuam-
que naturam aqua communis realTurne-
rent, quemadmodum aqua marina per
varios telluris anfračtus colata& filtrata,
falfedinem fuam amittit, edulcoratiir,
redditurque potabilis ,ac infipida.

Nova nune reliiltat qua:ftia non mi¬
nus, ptilis, quam curiofa, quomodo ni-
mirum fiat, quod acidulse per tot fseeula
ficaturientes (uti in fpadanis apparet) in
fuis viribus non deficiant? Quamvis
magna diverforum falium, & fpirituum-
copia ex minera quotidie extrahitur, &
una cum acidulis e terra: gremio excludi-
tur , nihilominus tamen benigniffimušre-
rum omnium artifex Numen Triunurm
T.O.M. adeo faecundavit hane mine-
ram, ut protinus de fale alio magnetiš
attrahat,& arqualiter ope aftrorum
influxfis participet,quod per allabetltesa-
quas fuerat deperditum.

E 3 Te-

«§) 7 °- (&*

Teftatur hoc propria experientia
magnus thermarum, & acidularum per
GalliamTcrutator Clarifllmus Henricas Ro -
cbes in fua Anatotnta Spagjrica cap. 3.  Hiccum
fuo parente, qui (ud) Henrico quarto
Rege Gallias fupremus aurifo.dinarum-
Prtefečtus fuerat, magnam in origine a-
cidularum indaganda induftriam adhi-
buit, & juxta aquarum venas versus o-
riginem curavit montes perfodi, omnia-
que Linceis oculis perluftrari, ubi tan¬
dem invenit in principio aquarummedi-
carum, terram falfam mineralem, fua^
falia per labentibus aquis communican-
tem, quodex hoc colligebat,quiadidtae
aquae ante hanc terram prorfus erantin-
fipidae; & dulces, poftquam vero eam-
tranfgreffie fuerunt, acidte, & falfe;ut
autem adhuc melius omnia penetra-
ret, domi fupra hanc terram affudit a-
quam calidam pro falibus extrahendis,
quod etfi aliquoties repetierit, & falia^
extraxerit, terra tamen rurfus falibus
fcatebat, Imo extradis ijs,& pondera-
tis, ponderavit etiam terram, qua: dum
aeri fereno in vafe ligneo exponet‘etur,
quarta parte rurfus gravior evafit, &
multo falfior, hinc denuo fal extraxit in

eadem

*© 7 «. 6 »

eadem quanticate , quam antea , & hoc
repetijt faspius. Accepic praeterea terram
Vulgarem, & aeri eodem modo expo-
fuit, nulla tamen major gravitas, nec
falledo confecuta eft. Unde concludic
poftmodum, terram iftam mineralem, <$c
magneticam a nullo alio pofTe tam rito
impraegnari, quam a fpiritu univerfa-
li, feu fale quodam in aere exiftente->»
de quo varia apud Authores proftant
nomina: Rapio  dicitur fal natura,  Ma-
gnificus, & Clarillimus D.  D. Himer itu>
injlitutiontbus fuis M. S ♦ cap. 7.  Vocat
fubjlantiam atheream , & caleftem,  hinc in_.
epiftola fua de acidulis noftris ad me fcri-
pta,&Iupra ante prarfationem annexa_.
fcribit, noftrarum acidularum fpiritus ob
limpiditatem, & claritatem, participa-
re etiam de natuta teterea: Schraderus in
fud phamacopaid lih. 3. cap. 8, pag. m. 366.  ap-
pellat, Macrocofmi , 'elementorumq 3  fpnitum  j
Clariflimus Adamus a Lebenmaldt  vocat fpi-
ritiim Nitro  -aereum , athereum  , Alij fal ae-
ris centrale , & alia affignant vocabula.

Notandum autem hic eft, dum Au¬
thores fpiritum iftum univerfalem voci-
tant, non intelligendus eft fpiritus illo
mundi> feumagnum animal, aveteribus
E 4 Phi-

Philofophi.s dičhis, cujus omnia corpora
‘in univerfo mundo exiftentia fant fc-
lummodo partes integrantcs-, & inperfe
'tahtum accidentaliter, non autem fub-
ftantialiter differentia ,  quam opinionem,
utpote plurimis abfardis fcatentem, non
folum orthodoxa fides, fed etiam ipib
Philofophomm parens Jnftoteles  cum to-
ta fua peripathctica profapia jam dudum
clariffime expugnavit, & rejecit^ fed
per fpiritum univerfalem, & fei natura
inteHigunt aliquod univerfale intfuens,
feu fabltantiam aliquam in acre,de alibi
exiftentem , cum qua fublunariih vatias
adiones peragtmt; plura v ide de hac
materia apud Authores* Utrdm autem
opinio ifta admittenda fit, meum noiL
elt hic decidere, fed dodioribus delibe-
randum relinquo ; interim tamen certuin
eft, etfi fpiritus ifte univerfalis non ad-
mittatur magnam copiamfalisin aere e^i-
ftere , quod varia detegunt: refert enim
Hoffmannus in fua CUvi pbarmaceutica pag. 14.0.
quod Burrhus  aquam ex aere hoc fale in-
gravidatam collegerit beneficio capacif-
fimi cujufdam filtri vitrei, cujus orifiei-
um inferius claufum, glacie, vel aqui
fontana frigidiffim& nitro ,  vel lale Ar-

' mo-

48$ 73* <Š9H

.ni Oni a eo imbibita rep leti, & ratlifs fola-
ribus exp;ofici, Addit peftea; Veram fel
ex aere rxtrabi pojfe , luce'Meridiana clxritQ,,
adeo ut mam , qui codigunt, afferant fiani£_,
ven to boreali,& hjeme acidum tllnd ei]c: cotte-
tlum autem aftate , odore , cohre, & [upore dtf-
jere k priviti  , nec vix altquid audi, in [e conii-
;nere,fedpotius alkah fat um ejfe  , dijjerre etiamra-
iionc loči, Rtgionum , &c,

Sic Ingeniofiflimus D. D. Morboff in
epijlola de metallorum transmutatione pag. 29,
refert,  Quod Amftelodarni apud D. Tbeo-
domin Kenkringium  Viderit veri, ac genuini
vkrioli,fedimpuriquantitatem non exi-
guam , quam ex aere Amftelodamenfi,
mukis aquarum falfarum, & foli paludofi
effluvijs ivnprjEgnato, machinae cujufdam
bencficio extraxerat.

Eandem falis in aete exi(lentiam cofi-
firmant, fcorice fulphuris in chalcanthi-
fodinis Hungaricis, de quibus fupra ca-
pitede fulphure & alibi fepius jam FaČU
eftmehtio ,qu£ealiqnot annis aeri libero
objeČta maxirna vitrioli' copia imprk-
gnantur , dum tamen prius abfquč tali
aetis expo(itione, parum, autnihil hujfcis
mineralishabuerint} Quod autem (bitim
hce fcoriK fulphureee , & -ter rek res, &
E f non

«0 74 . G*

non alia vulgaris terra vitriolum imbi»
bant, videtur provenire a magnetifmo.
Sc  certa quadam difpofitione hujus fub-
je&i attračlivi ad vitriolum attrahendum
fpecificš ordinata, quaj poflet explicari
perldEcas, & fermenta feminantia prius
in hifce fcorijs exiftentia, uti vult Marcus
Marci  Medicina: quondam Profeffor in
Univerfitate Pragenfi celeberrimus, Sc
plures Neoterici.

CAPUT XIV.

Unde pr oveni at Aciditas in

aquis nofiris ^Roitfchenftbus ?

iE aciditate acidularum a quibus
mineris proveniat, varič apud
Authores controvertitur;Non-
nulli eam fulphuri volunt attribuere, ni-
tentes hoc fundamento, quia exfulphu-
re vulgari fpiritus per artem chymicam
elici poteft, qui in acore fpiritui vitrioli
eft fimillimus* Verum cum fulphur in
noftris aquis in tanta copia fe non infinu«
et, alibi acoris caufa qujerenda cilj Imo
etfi copiole adeffet vix tamen aliquid. in
hoc genere communicaret, quodmani-

feftc

m  75- c&s?

fefte patet in thermis, quse.copiofo ful-
phiure ut plurimum conftant, & tamen
nullam poffident aciditatem.

Clariflimus Gturius , qui omnibus aci-
dulis, qux Marte gaudent, vitriolum ab-
folute denegat, ad alumen confugit, qute
tamen opinio, ut fupra refutatum eft, hic
locumnonhabet*

Ego illorum amplečlor fententiam,
qui vitriolum pro primaria acoris caufa
ftatuunt} Namfiverumeft, quod Sebiziut
in traciatu de acidulis pofit. 7p. differt. 4.fett. 1.
afferit, ubi aciditatem intenfiorem a chal-
chantho,& ejusfpeciebus, remiffionem
ab alumine, adhuc remiffionem ab sere, &
infirmiffimam a ferro provenire exifti-
mat, neceffario fequitur, acidulas noftras
primum modum, feu vitriolum fibiven-
dicare, cum fintpraeditae aciditate inten-
fiore , & gratiffima, prtefertim fi inipfa
fcaturigine inftituatur potatio. Csete-
rum quod a vitrrolo,ejufque fpiritu liquo-
res aquirant aciditatem valdč intenfam,
in julapijs abunde liquet, & in ipfo lixi-
vio, exquo vitriolum eXCOquitur 3  quod
ipfemetin chalcanthi fodinis Hungaricis
ante quinque annos guftavi 3  & ita inveni.
Dixi vitriolum primariam aciditatis

cau-

caufem efle , hinc non excludo esteta
contcnta mineralia, qus tamen fecunda-
rio folummodo concurrunt, quodexfe-
quentibus arguitur, nam aciduls noftrs
dum ad locum tepidum in vitro apertp
&liquamdiu exponuntur, fpiritus multum
avolant, & partieuise fulphures luperfi-
ciem petentes, pelliculam coloris fubfpi-
cei,& pallefcentis, uti fupra dičtum, con-
ftituunt 3  quo ternpore manifefte aciditas
diminuitur , tandemque totaliter ferd
aufferetur, dum contentafaliaincremo-
rem cryftallifentur, &terraalba ad fun-
dum prscipitetur, nam falia  juxta tritupa
chymicorum axioma, non agunt nififoluta  >
Hinc non mirum,quod poftmodum, dum
eain cryftallos abeunt, acidularum acor
non folum pereat,fed infuper magna con-
fequatur virium jačtura. Qus etiam
rado eftj quod in ipfa fcaturigine aqu«
noftrsnobilioresedant effe&us, quknfi
diu, & multum vehantuV, ubi contenta
volatilia magnopere evaporant; Si vero
hanc exhalationem per accuratam vafo-
rum claufuram impedire volumus, vitra
ipfa, ob fpiritus turgentes rumpuntur fa>
pius, quod mea, & aliorum experientia,

comprobatum habeo.

CA-

- 9  \t

ČAPU XX V.

Utrum Acidtih Roitfihenfis

-t * . J- so si  A /7/ W ‘A'  *' ^ ^ tf*j  ir« X?'?'


minerctim db hoTninibus  ®'

bibetida jlntt ’

-urinu, pradertim vetcrum nu-
triti fententijs, talita perfequun-
.tur acidulas hpftilitate, ut eas
nunquam,aut faltem rari()ame in potu
admittendas judicent. Adftipulantur.
enim authoritate /tgncoU,  qui referente.
Giurio infuoarcano pagtSZ*  ajt: dq«<f}.
qux mortem inferunt , vitriolo -plurimo conjlant,
quod interiora corrodit  5 Huic confentit Fran-,
ctfiiis Guenalms , Qui in bjgiene cap. 20 * Aquis
vitriolatis exiguam laudem attribuit 3 ver-
ba ejus fic fonant : Vit and a  e« funt , ubi ad
catarrlmm difpofitio e(l , vel ad apoplexiam , vel
epilepfiam , quia mter c At er as minerales aquas
maxime cerebrum opplent , quin etiam , tuni omnes
minerales aqu« ficcandi potentiam infignem babe-
ant, vit and«, quoque funt, ubi vifcera nutritia y
potiffimum jecur, inteniperie calida ficca laborant:,
pr «t er e a vitriolumefi cacoftomacbum 3  acre y  er0-
dens  j & vomitorium ,

Alij a pofteriori argumentantur, vi-
delic^tmultos inipfo aquar.um potu uon

-<% '  fo-

m>  78. cs*

folum iti graviilimos morbos incidifTc,
fed etiam in ijTdem perijfTe, & mortuos
effe. Cladllirpus Johan. Baptifta de Lanz >
merde in fuis monitis falutaribus demagno tberma-
rum, & acidularum abufu, pag. up.  Modum
quo morbi per acidulas producuntur fu-
fiflitne explicat fequentibus: Si illudGaleni
lib. de bonitate , & vitio bumorutn cap , 14. prte
oculis haberent, vix fieri pojfet , ut bomo unquam
agrotet, nift cruditatibus, d quibus omnia oriuntur
mrborumgenera f  fcateret, ad quarum generatio-
nem nil certe congehdo acidularum potu efficacm
teperiri potefl, nam non folum fiat im natur alem
hominum calorem , Ji imbecillior , vel Ji fortior exjli-
terit> occulto temporis progreffu vmcit , fed etiam
craffiora metallorum  , mineraliumque ramenta ,
nimid čopi d vi inordinata potionis intra corporis
penetraliaimpulfa, tacitas fanguinis aconomia in-
fidiasJlruunt, qua utpote ačlione caloris naturalis
indigeflibilia, cum licet jam per lačleam viam in -
grejja, fanguinique permixta, nec in fanguinem y
nec inpartium fubjiantiam mutari, nec evaporare
poffint, in maffd fanguihed  , tanquam 'tngrati hof-
pites , & injidiofi exploratores tam diu Vagantur f
doneč d reliqud majfa feparentur, &adlatera vafo~
rum  , & partium decumbant  > in quibus fubfidiarijs
fen Jim -convocatis Immorum , & fpirituum copijs:
fabitd fuas machinationes explodnnt, incognitas>

«S) 79-

fuhinde lenti , fubindc raptim infirmitates excitan -

Htec ille.

Verum enim vero rigorofis hifce aci-
dularum cenfuris, facilei tam per experi-
entiam, quam rationes poteft demonftra-
ri contrarium: Caufa enim potiffimum,
cureaSreijciant, defumitur ab acrimonia
vitrioli, qux re veraforet timenda, nifi
interrs vifceribus per alia foffibilia con-
temperaretur, & corrigeretur; Nonqui-
dem inftcias eo, vitriolum crudum effe
cacoftomachum, & ejus fpiritum corro-
fivum,abfquč vehiculis, & corrigenti-
busfumptum inteftinapoffe exedere> &
lethaliainducere fymptomata} Attamen,
fiper varias vulcani torturas impurumž.
puro fpagyricč fequefteretur,tanta medi-
camentorum faluberrimorum farrago ex
eo prodit }  ut Tbeophrajlus , Paracelfus de vi-
triolo cap. S. pag. m. to jo * Pro quarta phar-
maceutica columna habuerit, lignoqud
eomparaverit, ex quo mirabiles formas
fculpere poffimus. Camerartus  infuper
addit in dijfertatione Medica pag » s- vtx ullutn
teperhi morbum , cm ex vitrtolo cuneus nonpojpt
epponu  Corrigentia autem, quibus ejus
nimia acrimonia contemperatur, funt va-
ria, ipfisacidulis admixta.

In-

* 1 npr im is le mlmaac lulphui: » cjiiod ut"'
fupra dičtum manifefte deprehendiuuv
& vim corrolivam vitri o latam f ob t nad it,
&icorrigit; Ifec vero f3liu.n1 acrium ob¬
udi o apud -Clarifllimim Sjlvium dele Bde ;
Gteterofcp Neotericos nih.il novi eft,<Sc
paflimin quotidiana praxi feliciter exer-
cetur, ubi ardori urina; per emulfiones
fcminum quatuor frigidorum,& amygdar!i
larumi Enormibus doloribus colicae ab
acri bile ortis, per oleum amygdalaruat>
duleium, tam in jufculis, quamin clyft&**>
ribus cum vitello ovorum adhibitum;
Famieaninaš a. fermento acri produčiae,
perpinguia optime medetur, qux medici
cumentaomniafunt fulphurea, Sc  balla-
mica.

X: Clariilmieinfuper patet boe inpra;-
p ar ati o ne fpiritus vitrioli dulcis, queny
tefte JIofJjnauu<jy m eLivi fua flurmaceutUA  ex
rtullo alio fubječto meliorem, quam ex.
Vitriolo Martis nancifci poflumus : red-.
ditur anteni dulcis, fi tali fpiritui ex vi-;
triolo Martis prseparato , addatur fpiri-.
rus vini, & cum aliquot cohobijs fuper
eaputmortuum digeratur, & deftilletur,.
quo fa&o rodens vitrioli aciditas adep;
hebetatur,ut tutb ufurparuqueat. Sin

8$) si. m

iniliterfit in fpiritu falis marini dulcifica-
to apud Viennenfes inurinis, &calculis
promovendis medicamento ufitatiflimo,
ubi fpiritus vini, inquolulphur, utpote
menftruo fulphureo valde abundat juxta
dočtrinam Magnifici, & Clariilimi D. D.
lllmer Injittuit : Medic: cap ♦ 20.  §. /. Suam
energiam mire demonftrat, Imo hac
methodus acrimoniam corrigendi ipfis
mechanicis eft notiflima, qui ferro varias
figuras imprimere volentes, laminas ejus
cera alijs fulphureis mixta in fuperficie
obducunt, in quibusfi poftmodum ftylo
ferreo varij charačteres, & figura? infcul-
pantur, & aqua forti, aliove corrofivo
fpiritu tota fuperfrcies illinatur , tune
folumodo charačteres ab aqua forti im-
mediate attačli corroduntur, & ferro
imprimuntur, illaela cera, & ferro fubtus
latente.

Secundo  nimia vitrioli aerimonia in
acidulis corrigitur per ferrum , prouti
tradit Johan, Helfricus Jiincken in fua chpnia
txperitnentali curiofa pag. 2 U‘  ubi mihi inter
esteros modos vitriolum purificandi fe-
quens maximž arridet, videlicet accipe
vitriolum vulgare in aqua pluviali folu-
tutn , Ebulliat in vafecupreo, & poftea,
F fi

*$> 82- m

fi vitrioli fuerintlibrte decem, inijciantur
limatura, aut fcobis Martis , librae duode-
cim 3  tum feces, & nociva acrimonia ma-
nebit in ferro, & vitriolum poftmodum
ulteriori filtratione, & evaporatione in
cryftallos reda&um, evadet optimum
remedium.

Hinc etiam fit, quod Clariflimus
Ti Itngius in fuo fr odroma praxeos chjmiatric*
claffe.3. titul. 14. pag. 668.  fpiritum vitrioli
Martis, & Fridericus Hoffmannus  Spiriturru
ejufdem volatilem cum Marte prepara-
tum in clavi fua pharmaceutica pag . 339.  tan-
tis extollant laudibus, ut in capitis affe-
dibus , ac febribus ardentibus non fup-
par habeatur remedium. Idem quoq; de
Sulphure vitrioli anodyno Zrvdfferi,  utpo-
te magno Archei fedativo patet, quod
defcribit in fua mantiffa fpagjrica part. 2. cap ♦
9. pag. 394-  in quod Mars etiam ingredi-
tur.

Tertio  vitrioli acrimonia multum e-
tiam diluitur peraquam, quod manifefte
apparet in diebus pluviofis, ubi acidu|a-
rum virtus, & aciditas plurimum dimi-
nuitur. Imo fpiritus vitrioli vulgaris,fi
folus fumitur, ventriculum & inteftina
corroderetj&perforaret, magna tamen

aqute

*$) 83. m

aquae fontana: quantitate dilutusinopti«.
mum e vadit medicamentum. Tandemu
quoq; ejus corrofiva qualitas imbibitur,
& demulcetur per terram illam candi-
dam in fundo deftillatarum acidularutru
manentem, pari ratione> quo quotidie
apud pračticos falia acria per bolunx.,
cretam 5  oculos cancri, & alia terreftria
corriguntur, & abforbentur.

Quare hifce rationibus rite perpen-
fis, & quotidiana experientia confidera-
ta j quae tefte Galeno  omnium facultatum,
quae Medicamentis infunt, judicatrix eft
eertiffima, unicuiq; jam patet acidulas
ex foro Medico propter vitrioli acrimp-
niam non effe excludendas, fed maxi-
mas obtinere virtutes indiverfis morbis,
tam prscavendis, quam curandis. Pof.
fem hic innumeros in noftris, & vicinis
terris,ad quasaqu« iftcecopiose vehun-
tur, pro teftimonio adducere , quiopti-
mum inde effečtum juxta vota propria_.
nafti funt, fed brevitatis causa fuperie-
deo. Non tamen diffiteor, fruftra ali-
quando fuifle bibitas, Imogravioramala
introduxiffe hoc enim folet fieri, dum*
corpus Jtgri, per praevias purgationes,
& ven« fečtiones non fatis fuerit prae-
F %  pa-

«0 84. (S*

paratum, aut morbus, v. g. phthifis, hy«
drops, hečtica, h£emotyliSj &c» Aut
temperamentum nimis, ficcum, vel fri-
gidum , aut alia confiderabilis ratio con-
tradixerit, aut demum error aliquis iru
ipla potatione commillus fuerit; Qua-
propter nullus fante mentis acidulis pef-
fimum iftum effečtum adfcribet; fed tegri
ipfimet, medicatrices vetulae , Empirici,
Agyrtte, ctetericj; omnes, quibus tam.
morbi, quam acidularum natura ignota
eft, & tamen tanquam ad univerfale re-
medium, «5c facramanchoramillotisma-
nibus confugiunt, ifti, inquam, in his
cafibus culpandi funt; aliasvix ullumin
toto gazophylacio medico dabitur reme-
dium, quod laudem mereretur, fiquidem
illud fi nimiru indebite adhibeatur, plures
morbos , & mortemipfam poflitparare,
& inducere, prout ipfe in caftris Ctefa-
reis ftepius expertus fum , ubi a chirur-
gis campeftribus per intempeftivam, & il-
legitimam laudani opiati in dyfenterijs
adhibitionem ,lethalia Uspe excitata funt
fymptomata , quorum cimfa non fuitlau-
danum, ut laudanum, fed ut illegiiime
ScEmpirice adminiftratum.

CžEterum textum de Lamzmrde  fu-

pra

#© 85* m

pra citatum quod attinet, lubens admit-
ta , quod hasc , & plura adhuc mala pro«
venire poflent ,  fi crafliora metallorum,
& mineraiium ramenta in corpore ma-
neant} fed nego fuppofitum, quod ma-
nere debeant, fiquidem omnes hydro-
graphi unanimi calculo ftatuunt, acidu-
las in corpora ftagnantes per varia re-
media foras efTe propellendas, ac interna
vilcera ab hoc peregrino , & minerali
hofpite quam citiflime liberanda.

CAPUT XVI*

De primis acidularum noftrd-

rum qualitatibus,

llm varia fcrutinia chymica in*,
examinandis harum aquarum,
mineralibus hadenus jam decla-
rata fuerint, reftat nune, ut etiam eas
ad incudem philofophica; inquifitionis ad-
ducam, more veterum indagando, qua
primarum qualitatum fymmetria dotatce
fint. Conftat itaq; eas in ipfa fcaturigi-
ne , a£tu frigidas, &humidas efTe,quod
nullus hadenus, nifi fenfibus externis or-
batus denegare voluitj de potentialibus
F i  tamen

m)  86 .

tamen earum qualitatibus diverfimode a-
pud Authores agitatur qu£eftio: Ego o-
miffis variorum opinionibus, ut paucis
me declarem exiftimo Roidchenies no-
ftras aquas non folum ačtu, fed etiaut.
potentia efTe frigidas, & infuper exfic-
candi viribus praeditas: ficcitas ab omni¬
bus fere ijs attribuitur, quia Mars, vi-*
triolum, alumen, & alia, quibus copio-
sč conftant, potenter exficc'ant. Acce-
dit infuper, quod viicerafub adftringen-
do roborant, quieffečtus a ficcitate, ut-
pote genuina foboles, juxta Galenicos
provenit. Pratereo reliqua, pr£efertinx.
incommoda, quae ab his aquis, tempera¬
menta antecedenter jam exficcata, ad-
huc magis exficcantibus fsepč fepius in-
duda funt.

Aft de potentiali frigore magna ex;-
oritur difficultas: multi volunt,quod ab
initio quidem ventriculum aftualifuo fri¬
gore aiterent, poftmodum vero, čalore
ftomachi domitas , creduntur calefacere.
Nihilominus tamen ego cum Magnifico,
& Clariffimo D.D. Himer Inflitut. Med. M.S.
trači. i. cap n.  contrarium, ut fupra dixi,
lubens ampledor, & fequentibus con-
firmo. ?

Pri-

*€> 87. G*

Pnwo enim iftarum acidularumpar-
tes conftitutivae funt plurimEe frigidae:
ergo qualis maceria, tale & materiatum.

Secundo  caufas morbi calidas, utpotž
bilem potenter corrigunt, &infringunt.

Terno,  intemperiem vifcerum cali-
dam j litim, febres, morbos, & Ijmpto-
maca a calore orta, ex integro durant*

Quarto , juvant calidos ,nodent frigi-
dis.

Quinto t  bibuntur in ipfis caniculari-
bus, dum omnia calida medicamentaca-
ne, & angue pejus fugienda funt.

Neque obdat, quod nonnunquam-
in potantibus faciei rubor, ventriculi,
& hepatis ardor, aliaq; caloris indicia-.
le fe infinuent; hic enim effečtus non per
fe, fed per accidens exoritur, dum vide-
licet fal acidum noftrarum aquarum cum
alkali acerrimae bilis nondum fufHcien-
ter per purgationes prsevias evacuata:,
pugnam excitat, & effervefcentiam iru
ventriculo inducit, a qua fanguis propter
vapores acres, & calidos adhuc magis ra-
refa£tus,producit ardore hepati, & ad ge-
nas, lege circulationis protrufus, rubore
eas tingit, in quibus ob cutis lubtilita-
tem, prout in pudore apparet, facile
F 4 fan-

«9 88- <SS>

fanguinis mutatio alioquin cognofcitur.
Dixi: ejfervefcenttam fien ab acido nojirarum a-
quarum  , & ulivali acerrima btlts , Negatqui-
dern Zmljferus,  quodalkali nomenfalibus
animalium volatilibus pcflit competere,
verum opinio ifta a Clariflimo Scbrockjo
in plurmacopZu Augujlan& rejlituU defenfionCj
cap.s.pag. 44.  fatis refutata eft. Caeterum
quod ex falium diverfitate effervefcen-
tia, Sc  ex hac calor excitetur, apud chy-
micos nihil novi eft;, Sc  patet inprapa-
ratione tartari vitriolati, ubi fal acidum
fpiritus vitrioli adeo effervefcit cum al-
kali in oleo tartari contento, ut non fo-
lum vitrurn incalefcat, fed etiatn franga-
tar, Sc  diftiliat, fi copiose una vice in-
ftilJetur fpiritus vitrioli.

Pro conftnnando ulterius, quodaci-
dulee noftras fint calidae, defumunt ratio-
nem primariam Adverfarij exhoc,quod
videlicet appetitus per eas excitetur, ci-
borum cočrio promoveatur, & ventri-
culus roboretur,- fupponunt enim,quod
hoc a folo calore provenire foleat. Ve¬
rum fateor omnia ifta feliciftime per a-
quas noftras pr^ftari pofte, attamenfoli
calori no n poftum attribuere; fi enim.,
omnes animalium operationesfolummo-

*© 89 - ©*

do per quatuor primas qualitates expli-
care volumus, verificabitur profečto il-
lud, quod fac rigorosd habet IVilbelmus
ten Rbyne, ubi ex Helmontis mente in medita-
tionibusde veteri medicina pag. 7 ;.&? 6 .  ita af-
feric: Quaternaria,  inquic ?  tuntilenaelemen -
tor um, & (juatuor complexionum ,quatuor bu~
morum, quatuor primarum qualttatum pofitioncs,
& conjugationes, tanquam rnfauflum Jidtis poji
fe trabit, & medicina & pluribus rebus me-
chanicis fterilitatem adjerens.  Et hoc noru
folum in animalibus, fed etiam in mi-
neralibus , & vegetabilibus intelligen-
dum eft: Notum eft omnibus : Quod
Magnes trahat ferrum; Qiiis autem hoc
per quatuor primas qualicates explicabit ?
non per frigus: alias glacies femper vi-
vum, & rolk etiam ferrum attraherent ;
Neque per calorem: alias idem praeftaret
piper, &1zinziber;Nequeper ficcitatem:
alias omnes lapides efTent natura? mag-
neticse, neque demum per humidicatem,
quacaret, <5c quamvis haberet, nihilta-
menadjuvaret, alias ab aqua vulgari, &
multis alijs eadem tra&io confequeretur.
Sedutadventriculum redeam, lubentiffi-
me adrnitto in arte Medica qualitates pri¬
mas maxim£E efle utilitatis, ac in omni
F f mor-

*$) 9 °- (&*

morbo fumme confiderabiles, nihtk)mi¬
nus tam6 alia etiam perpendenda funt: fic
pro ciborum concočtione requiritur
temperatus ventriculi calor, bona ejuf-
dem conformatio, fermentumfalino-aci-
dum volatile, & alimentorum tam quan-
titativa, quatn qualitativaproportio,&c.
Unde cum codtio fit inftar boni, bonum
autern tx Integra eaufa, & malum ex quovis de~
feclu , neceffario fequitur ,.fi unum ex his
enumeratisrequifitis deeft ,eamnon pof-
fe rite peragi, quamvis calor optimam-
adhuc habeat temperiem; hinc acidulže
noftras digeftionem promovent, &appe-
titum excitant, non tamen, quatenus
ventriculi calorem augent, fed quatenus
fermentum acidum,antea debilitatura.,
de novo reftaurant, & exaltant. Vide-
tur hoc veritati effe confonum, & con-
firmatur per fuccum citri, & limonum,
qui;uxta omnes Galenicosrefrigerare di-
citur, & tamen tefte quotidiana experien-
tia, pro excitando appetitu, & conco-
ftione promovenda, eft nobile medica-
mentum, idem prteftat cremor tartari, fe-
cula acetofell«, & reliqua acida, qute ta¬
men fua refrigeratione, fi fuppofitum ve-

rum-

*d 91 . m

rum efiet,ventriculi a&iones magis debe-
rent deftruere, quam ad ju vare.

CAP UT XVII.

De c&teris noflrarum aquarum

qualitatibus & 'viribus.

Otum,quod prseftant acidulceno-
ftrae in curandis, & prasfervan-
dismorbis, prsftant tripliciter,
Videlicet alterando , roborando , & evacuando.
Utautem hoc clarius adhuc pateat, ne-
ceffe eft harum aquarum ingredientia,
fuperius jamdetečla, feparatim aliquali-
ter examinare, qualia fcilicet medica-
menta praxi fuppeditenc, & quomodo
agris convenianc.

Vitriolum  itaque, tanquamhorum in-
gredientium non infimum, adeorecom-
mendatur ab Authoribus,ut Mindererus,
cap. 2 ♦ hb. t, dechalcantbo,  in hoc delitefcere
mineralium, & vegetabilium fermč om-
nium virtutes pracipuas ftatuerit : Im-
primis vero omnes omnium metallorum
fpiritus, vires , ac proprietates in uno
vitriolo tanquam in fua origine continen-
tur. Similiter Gefnerus iUum Mtdici perfond

vix

m) <&

vix dignttm judicat, qui medic amentis vitriolatis
fe pojfe c ur ere autumat.  Et Theopbraflus Paru -
celfus oleum  vitrioli vocat quartam partem
pharmacopolij, atque cuilibet phannaco-
pol* icacominendat, utfitinftar, lapidis
angalaris in lua officina. Plura enco-
mia fuppeditat Grulmgius in fuoflorilegio Hip-
pocrateo-Galeno-chjunico part : 18. cap . u pag.
398.  Idetn confirmant tot viri Clarifli-
mi }  & in hoc erudito (ieculo celeberrimi,
per fua ex vicriolo elaborata pharmaca*
Nam fpiritus vitrioli volatilis Tački)  utiliter ad-
hibetur, ubi fermentum partium lan-
gvet,& putredo iminet,ac fanguis diifolu-
tiotli eft projtimus; Hincfebribus arden-
tibus , acredinibilis, renibus obftručtis,
oprime medetur , dum abftergentibus
attenuantibus, ac aperientibus opus eft*
Clariflamus Hertod in fua Tartaromaftige pag.
20. infuper addit: falia volatilia in omnibus mor-
bis , ubi illa excedunt, nullo meliusfiguntur medica-
mento  , quam fpiritu vitrioli.  Hinc etiana
fpiritus ide ingreditur Elmr ftomacbale Mi¬
chaelu  : Tincluram bez.oardicam Ludovici ,  &
alias compofitiones famofidimas. Item
fpiritum vitrioli antepilepticum puerorum Hartt-
manni  in pharmacopolijs Viennenfibus
adhuc ufualem quem pro fummo arcano

olim

9 ?*

olim habuit Tycho de Erahe  infignis Mathe«
maticus referente Joan : Jiincken in.fiut
cbymia curiofapag : 24.4.  Similiter quid prae-
ftetfulphurejus anodynum, exScbradero ,
Zrvelffero > alij(que petendum eft} Egohoc
medicamento a quodam chymico mihi
dato plura praeftiti, quamlaudano dpi-
ato, utpote nervofogenerinontam ini-
mico, & infefto.

Ferrum  quod attinet, quanto cum
frufru adhibeatur in cachexia, affefrione
hypochondriaca, vifcerum obftrufrio-
nibus & fexcentis alijs ut falia corrofiva,
& fylveftria, in lympha, & fanguine ex
acidisjfalfis, nitrofis, vitriolatis, & Ar«
moniaciseffluvijs invicem minus fymbo-
lizantibus compofita , corrigantur , &
evacuentur, notum jameft omnibus, Sc
medicamenta , ex eo chymice preparata,
abundd approbant. Unde non immeri-
to Hoffmannus in fua clavi pharmaceutica pag*
3SS'  tanta a Paracelfo  ailignata elogia vi-
triolo Martis,tanquam genuino ejus filio,
ob eximium ejus ufum, optime compe-
tere ftatuic. Idem de tmclttra vitrioli Martit
Zrvcljferi $ fale ejfentiali Martis : Cbalybe
potabili Fifcheri: Pulvere Charmtbtaco , infigni’
pro ( blorofi virgmum remedio , Pulvere operittvo

10  - W e ~

m  94. <s*

fplenetico Kneufelij , & alijs dicendum e(l.  Tali
etiam modo Johan: Jtincken in fua chjmia jam
citata pag : 368.  praeparat arcanum illud
JViUifij , tantopere celatumin tradatu de
fermentatione, ex quo acidulas fuas ar-
tificialesfolituseft fačere; Efl autem ni-
hil aliud, quam tindura aperitiva ex li-
matura Martis , & Tartaro albo, ope
aquae communis extra<da , ac poftmo-
dum ad mellaginem infpifTata.

Nitrum  , a Clariflimo A damo a Lehen -
maldt,  fal univerfale , feu Hermeticum,
condimentum terraj, & mille proprieta-
tum, didum, non exiguammereturlau-
deminiiti, & a:ftu compefcendo, putre-.
dine arcenda, tartarea faburra incidenda,
ac per urinam, & fudorem evacuanda;
Hinc fpiritum ejus Crolims in fua Bafilicapag.
m* >47-  pro colica, & pleuritidemirere-
commendat, quem ipfemet , attamen
priusfpiritu vini dulcificatum ad enormia
inteftinorum tormina feliciter fubinde
adhibui, unde etiam ingreditur fpiritum
antipleuriticum , & anticolicum D. D. Michaelis*
Fridericus Hoffmannus in fua Clavi fapniš jam ci-
tam pag* 346.  traditnihil veneno, & arfe-
nico magiscontrariari, quam nitrum,non
tamenvulgare, fed philofophice prtepa-

ratum*

*B§) 9N(&&

ratuiru In calculo refolvendo etiam op-
time recommendat bane fpiritum volatilem t
IVdhelmus Tenkfjtne in fuis meditationibus de ve-
ieri medicinia pag^2^-  Similiter Glauberi alka-
bejl  j fal antefebrile Moebij , Tmčtura diuretica
Mdllenbroccij  , draco fortifuatus , &fal chacheti-
cum cbaljbeatum Schraderi , arcanum duplicatum
Mj/nfichti, & plura laudatiffima  medicamen-
ta exnitro componuntur; Videatur na-
turalis hiftoria nitri Gmlielmi tlarake pag t
i6. & alibi,

Sulphur  quid prstftet in omnibus fer-
me febribus, & pedoris affedibus,
agyrtis jam notum eft, & tanta farrago
baifami, ladis, florum , fpiritum, tindura-
rum , aliorumque medicamentorum ful-
phureorum fatis confirmat } Latet enim
inillo, uti vult Helmontius  magna vis ar-
cendi putredinem, qu& caufa eft, quod
non folum febribus putridis (Implicibus,
fed etiam malignis , & peftilentialibus
optime adverfetur.

Alumen  etfi folitarie fumptum maxi-
mis in adftringendo polleat viribus, nihiL
ominus tamenaquis mineralibus mixtum
a Tburnajp.ru, & Tabernamontano  dicitur ape-
rire, uti refert Camerarius in fua dijfertatione
Medicade acidnlupag. 3,  Nam vis adftrido-
. ria

*§) 96 -  (S*

riapotius videtur confiftere in particulis
terreftrioribus , ratione fpirituofarum
autem evadit in inedicamentum diureti«.
cum tefte Clariflumo Hertod m fua tartaro-
maflige Moravi«, pag. 26.  lintle etiam Schut-
derus  ad Jeftum febrilem compefcendum,
ac vifcerum obftručUones referandas,
praeparat fpirkum aperitivum, & diure-
ticum ; Similiter in paraxifrno optime
convcnit alumen tinclum Mjnfuhu, velejujdem
crjjhllt Joan : Michaelu.  Imo fi terra aftrin-
gens aluminis per prscipitationem a
phlegmate feparetur, cryftallifabitur pri-
mum ens aluminis infrigore, inftar fac-
chari , quod fummum celebratur anti-
hečticum a Potero ,  reference Hojfmanno fu-
prd citato pag. 349 •

Sal commune  quod attinet, mira prše*
ftat per fuumfpiritum dulcem, praTertim
in extingvendis urinse ardoribus, fenum
ftrangurijs, calculo renum , malohypo-
chondriaco, fcorbuto, hydrope ,-ičtero,
febribus intermittentibus,&c* Unde e-
tiamfi elixir proprietatis Juniperinumi
huic miiceaturja nonnullis in pefte ma>-
gnopere recommendaturj plura vide>
apud pradticos.

Tandem terra tUa inftpida , & candidiffi-

mš

«9  97 . 0 »

tua , acidularum bolusi multis di&a >  quas-
copiofe in harum aquarum poris occui- •
tatur, & eas adhuc ( quod mirum ) limpi-
das,&diaphanascon£ervat, dumcopio-, »
in hi? aquis repericur, varijs etiam vir.
tutibuS' praedita eft: Imprimis relaJcatum »
vifcerum Eonum reducit,& vifceramo- ;
dice lubadftringendo, valdč roborat,
uti ftatuit Magnificus, & Clariffimus£).
D- Himer Conjihmus , & Ardnater Cafareus mu>
Epijiola fua ad me dat a  , & fupra antepr*fatto~  v
nem annexa y  Praeterea etiam Magni ufusfl
eft in abforbendd, & imbibenda humo- ;I
rum acrimonia, tam volatili, quam fixa j a
alkalica, & acida: Cujus rei experimen-
tutn ipfemet inftitui admifeendo hanc ter- i
ram aceto forti, quod poftmodum in- a
Veni acrimonia multum deftitutum. Te- ;
ftis infuper eft quotidiana experientia^>
ubi, five Galenic£,five chymiceproce-
ditur, magno tamen cum effečhi pro j
cardialgia, & ardore ventriculi fiftendo 1
ea adhibentur, qus acerrimam ftomachaa n
lis fermenti energiam infringunt, &im. or
bibunt, uti funt bolus, lapides, cancri,';
creta, corallia, Mater perlarum, grana
Rennes > ebur, cornu cervi uftum, ter-

«§5  98 .®

©atežto y pulvis J; '&

plura alia. %  ft %  Kfj m J >  itt ! <

.- ’ -Parem eflPe&ufn etiam prteftat puhne
Mtefebriiis -CroUifa  t'Uti{Eilium in febjUibttsitl*.
termitcentibus remedium, pjra&feitim fi
jnoi^^PraCHcorumi ¥iennen§tttmadmi-*
fceantur magiileria corallorum* Mat res-
pertanžim, oculorutri cancti^ & alia^feic
qiiattquam rhulti cMftittient patoxii®Jam
iito pulvere ideo aufierri, quia per-iktlo«
rem, & urinam miahna febrile eiiimmats
Ego taraen faivo aliorum judicio puto ,
ho<? ptoVenire, quia fuccus acidus pan*
dreans in dučtibus lateralibus ftagnaas,
acrior redditus, vina cum huttiotebiHo-
fb ex cholydocho ad inteftinum duocfe-.
num confluente, pethujus pulveris ab«
(brbentis correčiiotietn , idis viribpsy^!&
acrimonia fermcntativa privatur, undc
poftea & effervefcentia, & paroxifmus
'toliitttrj Qubd autetn fudor Cubiaddeoii*
feqmatur, contingit pef accidens, nam*
natura tali peregrino hofte in iriteftinis
pvofttato, armifq; deftitutOj redditur
fbrtioc, ac omncs dcnuo vi res recolli*
git,: ut >reliquam hoftilitatem extra fe«
foril-em focum in mafTa fanguinea adhuc
laticantem e corpore eliminec, modo
'° 1  - . P ec

99-W '

fte fudorem., modo „per urinanv,*aut :e*
tiam feceflurn j deniq; pro humomigrjja-i
CQchymicorum vergcntia, ac meatuutn
laxitate, <3c difpofitione* Et hatc de ter*
ra acidularam infipida.

Unde hifče aciduJarum ingredienti*
bos o bite r, & feparatim examinacis,unu{-
>quif<j} faeile inferet,fi tanta emolumentaj
medicina: pradtent feparatim (um p ta, be-
neficio attis preparata, quid non prae-
iiabunc ?ii in terrte vifceribus optimmqua*

, Utatum fymmetria combinentur, &ana-
tura ipfa > tanquam optima artis magiflra
{quam omnes artifices imitariiatagunt)

na proprio gramio prteparentur, & per-
ftdantur. At fi contingat, quod unurtu
minerale puta vitriolum, acrimonia fua
. corpori humano effet nocivum, iilud per
. -alia, v, g. Martem, fulphur, & tetram-
<infipidam fapientiflime corrigit, utpoft-
'modum refultet concretum innoxium,-&
xfl2gro.tantibus faluberrimum remedium. .

? ' Uc autem in fpecie pauca de acidu-

iarum-R.oitfchen(ium qualitatibus reliquis
dicantiiF • Experientia conftat, e as te*-
frigerafie, exficcare> aperire, penetta-
re, atteduare, craflTa diffolvere, voiati*
o iia prsedpitare , & figere , humorum acri*
• O x  mo-

® IGOV

rnoniafft cOrrigcre, * abftergere, 'fabad* j
ftringere, vifčera roborare, infenfibili* ;
te«; & fenfibiliter, tam per alvum, quam
vefieam, & outis poros excremeata eli-
minare, & expellere, unde earundem-
uiuS celeberrimus eft intemperie calida,
& humida, viicerum alteranda, febribus
excepta hečtica curandis ,  humoribusvi-
fcofis incidendis, ac volatilibus , & acri-
bus infringendis, & figendis, tandeme^
pervarios meatus avacuandis, Item iiu
obfttu&ionibus hepatis, lienis>pancrea- ;
tis mefenterij, & renum reierandis, uri- t
nfS* & arenis expellendis, menfibuspro* }
vocandis, & fiftendis, gonorrhads ab-
ftergendis, & confolidandis, lumbricis e-
necandis, & alijs fexcentis infirmitati-
bus , de quibus poftea particulariter de#
quovis morbo dicetur fufius. VidentaP
itaq; aquJe ifts ad tartarum vitriolatum
multiim accidere, qui a. quibufdam di*
geftivum univerfale , & medicamentum,,
pOiychrefton dicitur, quia arqu^ fal eni-
xum, feu ex alkali, & acido compofi«
tbm in fc continent, hinc non folum ad
biiem, fed etiam phlegma,& mekncho*
liatn corrigendam maximarum funt viri* ‘
um, qudd manifeftč apparet, fi ex  cun**-
k ** bile

«?) «M(t»

fciteAnfcidabubulacqmifeea:ntW'>^hirtani
vifdditas, quam amaritudo multum in-
fringitur, & corrigitur* r  ; ;  tjsjkriof
Magruficus, & ClarillTmus D. D, Ser-
c bait magnus Roitfchenfutm aquarum Emcmtajles,
in conftlto bjtpocondriaco Jlluftnffrmi, & Excelkn~
tiffimi D, D. Francifci /iugufltm Comitisde U r til-
o lenflein: in praxi fua Medica Editioms, ultima
jfag. 172.  de his aquis ita loquitur : Tama.
eji e ar um ejjicacia in curandts quar taniš, colkis,
hjrpochondruuis affečlibus, ičlero, contraclurtLj
( expertus iuc fcrtbo) ut reliquis palmam facile
praripiant:  Addit poftea pag. ss-t- Fajdem^
ad plura iitiles ejfe, nempe ad mpetigmes, hcbe-
nes, fcabies etiam Gallicas,ad pajfionan Iltacatu,
ad vamitus diuturnos & incurabiles.  H«c illej«
Et quid mirum, tantam ijs laudem in hi-
fce,& plurimis alijs infirmitatibus aPra-
čfcicis attributam effe? fiquidem admen-
tem Galeni, cito, tuto, & jucunde  fuas ope-
rationes perficiunt. Cttb : dum seftum fe~
brilem {ubito extingvunt, & paroxi(mum
c-olicum incantamenti inftar compefcunt;
Tuto.-  dum tanta tcgrorum copia,tam fe-
num, quam juvenutn, ad innurueroruni.
morborum curationem, & pra^fervatjo-
nCm fecuriffimd adhibent^ Jucunde  tan¬
dem ) duol ha aqute faučibus gratse , lm-
' ; G  3  gua

m 102. q&

g«* dcceptabiies, .& ventnculo dem mi¬
tnic a? tantum purgando, & alterando
praskam:, quain purgantia alia medica-*
tnenfii,bdore fotida, fapore.naufeabun*
da.j ac in omnibus abominabilla. Imo
praiitjmnibus pharmacis alijs tam purgan*
cibus ,: quam alterantibus (pedali hac
gaudent pra-rogativa , quod tames tbto
potationjs tempore, ut plurimum n o tu
prokernatur, uti (olet fieri in alijs c or,
poriš,vevacuationibus$ fed interdum ob
jnce.nfiorem fermenti komachalis acidia
tatetn adeo augeatur, ut alimcntorurti
^uantitas,ne ventriculis nimkim aggra-
vemr, fit corrigenda, & minuenda. Et-
haec de aquarum noftrarum facultatibuš
breviter dieta fufHciant.

CAPUT  XVIII.

De ufu Act dular um.

Ic apud diverfos varius ek, vide-
licet, vel culinaris,  qUando <aut
pro potu ordinario j aut pro
<oncoquendi.s cibis, prasparandis; cerevi-
EjS , paneque pinfendo , loco &tjmemd
inferviunt, aut ut refert TlmneSr  aceti

-.. .'-vicem

^»2 -t D

m *

Vtcefp. apud quofdam populos fubeun£.
Vel Medicinalis :  Et tum ufurpantur, Vel
interne , vel exteind, & utroque modo
veiuniverfaliter, vel partičulariter; Irt-
ttrneumverfditer  dumbibuntur, parucutanier
Veto t  idum immituntur in aures, oculoš,
os, meatum urinarum, matricem, inte-
ftina, ulcera,fiftulas,& vulnera; Quortira
exempla varia apud Authores proliantv
Si c per acidulas fpadanas tefte Hm -
ricoah Heerin fpadacrene pag. 67.  vermein iti
aurem - ingrelfum revocavit, & eduxit,
Ad debilem vero auditum Bolmamius  fusrs
Pyrmontanas adhibuit in deferiptione
eamm.pag. 65.  fitniliter ad ophthalrrriatn
ab ijldein Authoribus re c o m m c n d a ndufr£
<& laudantur. In os per modum gargai-
rifmi fumendas luadet ClarifliimiS D. D.
Hertod m tartaromaftige pag> 10 j. aquas fuaš
pene« pagum NezAetme  fcaturientes, pro
arida , & nigricante Jingua in febribus,
columellte inflammatione &c. Iterrt ad
de ntas' v ati 1 lante s,& gi n gi v a rum aflečlus
fru&uofd adhibentur Schwalbaeenfes te¬
fte Jtanne Horftto in earutn deferiptione pag. 37-.
In meatum urinarium, & virgam virilem
per fyringam injeftte, ničeta carunculas*
& gonorrfaaeas curant, quod teftantur
G 4 Spa-

*§) 194- ©»

Spadan« apud Henrtcum ab Heer pag. 62.
Idem etiam praftant in fluore albo ,  fteri-
litate ac alijsmalis tollendiSj fini cavita-
tem uteri per mecrenchiten inijciantur,
uti idem referc pag. 6^&6i.  In forma dy-
fteris laudat Clariflimus D. D. Hertod  loco
fupra citato pag* 10 6 .  acidulas Zacho-
rovicenfes Moravi« adcurandam dyfen-
teriam, & colicam.

Externe univcrfaliter  adhibentur, dum
itiferviunt balneototius corporis: Parti-
culariter ,  dum cert« alicui parti , vel per
jnodum ftillicidij, vel per modum fo-
jnenti applicantur, & quidem in forma li-
quoris, &vaporis* Similiterluturnaci-
dularurn ad leniendos dolores, ulcera
antjqua> tumores £edematofos,iCancros
tophos, polypos, fiftulas, fcabies &c. ad*
hibet Bolmannus in Pjrmontanarum aadularum
dcfcripttone pag. 6j. Č Ramlovius pag. lei-dt*47„

Quaeritur nune, utrum iflis enarratis
modis etiam noltrae acidulae ufurpandae -
fine? Multis, etfinon omnibus hačle-
nus elle eas jam ufurpatas, ac experientii
comprobatas. F-t quidem ufui culinario
inferviunt, dum incohceas pro potuor-
dinario folenc adhibere, cxcepto anno
1 68 j*, ut fupra didum, ubi pauperes, ne

%$) mkšSfc

■farne« adhuc magis excitareturob im-,

. nonac caritatem coačti funt ufque ad mef-
fem ab ijidem abftinere. Praeterea adfti-
bentur pro pane pinlendo , qui etli ut-
cunque fermentetur, nihilominus tamen
; non tam porofus, & Jevis eft, quain-aliiis
fermento vulgari preparatu« , & piftus.
cC^terum utrum pro concoquendis cibis
r  etiam adhibeantur, nibil experiri pppvji,
ipfemet quidem carnes in jjs coxi, nec
quidquam notatu dignum, preter fedes

- albas, &; faporem non adeo gratum m-
veni.

r- In ufumedico interno laudes prima-

- rias mpreatur, dumbibuntur,de quo pp-
tillimum in hoc tračlatu agitur. Inrev-
dum etiam pardcuiaviter interne adhi-
bentur: Sic fua(t fepius febricitantibus
ad linguam, & fauces nigricantcs, ubiob
Vitrioium, & nitrum tanturo preftiterunt,
qaam fi aceto aqux mixto,aut lapidepru-.
nelicc foluto os cojluiftenc, &afordibys
purgaffent. In oculorum inflammatio-
nibus vidi (emel aquadam fEcmina,preyijs
tamen, per purgationes ,venccIectionds',
& veficatoiia inftitutis revulfionibus,o&
ejerivationibus felieiter s  adhibitas efTe:
Nec acidorum falium actimonte timebda

' :il  G f eft,

19& (S&

i^uld&ttifVasriialurn-^IbaOTi-ln-con v,ei,
menti-busi^i^uacibus folutum dkpe, <Sct
fračtuofe prajferibunt pradici. m

«rM Similicer ; ailifofdes dentium abfterii
getidas, eof^ktealbandos^ingivaf^ro«,
fcaafandas ;.a »onullis ben e ufurpant ur n  <8©j
\^džtar efTe m b smsjntem Cratonk,  qui Can*
fiU  £♦ lib y  /v referente Tbaim Burimo.'mluo.,

qaae de očes pradervant a putcedme-, <Sc
dealbant, maxime commendat oleunj
vitrioli aqua/.cammuni dilutum y  cui aci-
dulce noftrae aliqualiter funt analogce. ,^-7-
? :Kfr*Ine forma cljdteris vidfeeas, Vienp^,
ufurpari a Clariflimo D. D. Cz&fchelto. tfi*
(teatra Csftreo  pro compefcendo paro*
xifrno colico, quod & hic in afiečtibus ci(V
dem i  & nepbridci&- nonminqp*q„ feli^

Citer pračkicatum ^ ^ ;

jauln  balneffi jeariam magnas
praefertim inxfeabie , & alijs;vkijs tol-
lendis ,, ubi per fiia falia mukuna ibfter«*
gunt, & exficcant* Nonnulli , etiam
B^i dioloribus colieiSj & nephriticiš fd-*
tene adhibere ; Mahi narravit vir ftder
dignus, fe hoe balneo in idero ad fla-
vddinem corporis difcutiendain fclicieer
efiim,efic !) qujad>feqile ccedc^cpm eundetri;
■ t fte \  0 effe-

effč£huti" rpfemet in deeiinilsldtffc t ižter|
per acettim iateribus ignitisr afiblanf
Vienna in Renodochio (Lcpius vidtrimj
;r 3* Particulariter ;  exterrie inteiaidiS
ufutparituiad fcabibfasmanus , vel etapni
in pedilavijs ad laffitudines, &dolorek
mitigandps^ frmiliter in phlegmone nons
nulli applicant, aft debet fieri principia>f
dum cau£a morbifica repellenda eft, qmb
tempore pravici nonnunquam feliaited
fpongiam exycrato imbutam folent ata*
ponere. Eodem modo adhibetur. ju«*
tum actdularum , a vicinis ruftids ad
Varios pedum tumores curandos jt
fcabies tollendas. Ifti itaque funt modi
in ufurpandis noftris acidulis , quos vql
a viris fide dignis audivi, veletiamipfev
met prsefcripfi , & expertus (um , pltte
res adhuc tentaturus , (i fatamihi vitan*
dintius conceffevinc, . - a v.rt. &

P A PTTT YTY
- lailru  ./vl-A.. m  s

Utr um conveniant aciduU noi

flrai in fcbribus continuis .

iUm de natura, & viribus podrast
’ rum aquarum muka jam dičta
fint ,  reftat mnt , tit etiara a
<iil genericis

4 ®

i geaeriels ad fpecifica defcendam V ■&
apedsruter , quaU fcilicet morbo in fpe-
.roieiifint adbibeuda:, vel ..ubi tvitandse.
jrHS&ta autem febres in hifce- terris funt
nJfrfigiientjffimaerj ab ijs etiam feci eXor-
vdium , Jeclusa he&ica, cui minerales
.. aqnas magis nocere , quam‘-pradede,
*<|af»rd»d«rai fcaj-priori,, & a pofteriari
'dfmonfttarunt Medici; Ouserituricaqus
7Jttoifolum de incermittentibus, & conti-
*Hiis febribus, de his in pnefenti, de illis
.fequenti capite pauca dicentur. ;
s Hfus aquarum nollrarum Roitfchen-
fiuTO in curandis continuis febribus apud
mialcos adeo communis eft, ut segri
L  quocunque etiam calore prteternaturali
vexati, ad has tanquam ad facram an-
cboram confugiant , ubi etiam exopta-
.:tus effectus, dumodo adhibenda lege;,
artis adhibeantur, & vitanda vitentur,
fiepe -- fepius confequitur. Methodtis
autem ifta non foium apud noftros, &
jiujus fontis ineolas in aeftimatione eft, fed
etiampaftim pra&icatur alibi, <Sc appro-
batur a Magnifico, & Clariflimo D
sS&kat; }  Medica  «W/w.

clare fotetur mul-
* tasia Caufpntflteohifče pQ5atis-i¥jedpae *

'iahsobg iiberatos

$PD>k*9”(9I[

liberatos' ettm  Addic infiiper in obf^ts«
Vafioiiibtt|ifois capi RmfcbejtJes}®

bos latic&in ’o&<tndis ftbrikus, fiicili nltqms pMdi»
mm pranpen.  Et quid>iriinbn J Si ejaam> -
hctaum nsGrboram, curaiti juxta prm^:‘l!
pia GalemCa & chpmica paulo accura-»~
tiuš examiaemus, videbimus acidulasvi
cmnia praftare , qux adhancfunt ne-> :
cefTaria,. [ aaHi . : :-;v

•-> Nam primo  Intetnperiem calidam *®*d
frigerant, uti Galenus  aqua communi
frigidi fjmochos curaverat, neque fdc
hypochondttarum inflatio , obftručtio, s
hydrops, ac alia mala, uti fenertus Uk.  k  s>
cap.-  7. dtfebribus  , bene denotat, ficut itt'
aqua vuigari timenda funt, dquidem»
aeidulse otnnia vifcera fubito tranfeuntji
ae humores exorementitios craffioresi
pet? alvUm , aquofiores per urinam, &
fubtiliores per fudorem , ac infenfibilemf
tranfpirationem fecum arripiunt. p

V Secundo,  putredini refiflunt. Si enim
Vitrioli, fulphuris, ac relkjui acidi fpiri« s
tus in aquam fontanam mftillati a Rivem
cap' r. de febribus putridts.  Ad C8S CUrandaS O
potiflimum recommendantur, & etiam tj
in itis locis quotidie felici cum fuccefTu
adiiibentur-, -muk« mag-is proderlme
r * s  •• H 'b' noflrse

■B© C#

»oftke . nqtiteq •• prsefercim cumr-VitrioU
acrimonia a fijlphure , alijfq^ ingredien*
tibus obcundicur, & in terase vilčeribus
corrigicur. Imo putridos humores nan,
fbium ratione falium acidorurn , ied
etiam ratione fulphuris per iudorero,
&»u*infenfibilem tranfpiratianem elitni-”
nat rproutapparec in bailanio , floribus#
& alijs ex fulphure praeparatis > ac.iad
hanc intentionem medicamentis ufaa-
tiffimis, . } t-'>' . ;

:s. 1 Tertio  continuam fanguinis ebullitio*
»cm, & effervefcentiam impediuntjduni
enim in malik languinea ob acros alkali4
caslulphureas, ac volatiles bilis p avti*
culas, quse cum vitiata lympha, &fuc*
co pancreatico impetuofum, ae viojem*
tum motum ineunt, magna ejccicatur ra*
refa&io 5 optimum effečhim p radiane no*
ftrae aquae, nam ab acidis falibtas fisas ji
quae RoitfchenfrbuS fontibus copiose in?
funtfalia volatiliaalkaliaCefte Magnifico,
ac Clariflimo D. D.lUmer Archtatro Catfareo
in inftitut. fuis M. S. trači. i. cap. ij.  A fugaa
detinentur , praecipitantur, infringuntiu*
praeparantur * ac tandem eliminatitur. j
Verum etfi plurimum boni prseftard
jn fimilibus cafibus <juycidiana do#
a v  ceac

m)  Hi¬

te nt expbrrentia > attamen abfbJutmjloSg
indiiierenter- adhibeadai: non i iimtv
bene examinandam eA^iiteuiti' ; 2tas ,ca4
Vri res conientiant, aut Utrmo aliud ladffi*
eontra indicans} alias iieripofiet* q»od
calor nativtiS:, jam antecedencer debili
tatus, totalicer extinguefejiur ,:;8£;fii&9
cavetur* Prseterea medicina; trutinft be¬
nd ponderetur an febres lint primaiiae g
an vero fymptomaicae J fi enim dspen*
dent, vel c o nj u n gu n t uoe d m pleu ri t ide*
perineuprnonia, ,;dyfen;tei»i

ianguinis mičtu, renurrr^veforte ufce*
fibus, de quibus in fpecie aiiquid di.cetuc#
toius eft ab hae cura raanum amoverc*;
*!■ Ogceritur nune, quančumqu<oi*
modo bibendum (ic? j£. ! ;rrfmorem in hi s
movbis quantitatem eligendam efle*
qu&m in alijs, fi enim duas, tres, aut qua*>
tuor mepiuras biberent^peeeiTarid per
alvum pifrgando operarencur, €x  quo
faoiie poflec evenirc, quod humores i^»
toto corpore irritati , malum augerent,
praeferrim prcefente magna cacoehjm-ua,*
■ qtoam etfam per p r ae v iam ed i e amen t?a^
catharčUca tollere mon licetr, dum mo-
• derni pravici fortia purgantia iri fimilii
aftc&ibus 3  non nifr in decluutioocj

»s. cm

vdlunc admiteere. Praeftat itaqj min ari *
dofi eas adhibere, non ad purgandunu > .
fed ad alterandum,& alvum laxam fer« !
vatndam quemadmodumdecočtum tarna* 7
riftdorum, agt Iulapia fpiritu vitrioli, &
fulphuris aciduiata, in hunc finem paffim
prsefcribuntur & MediciS.

"■ Si hoc modo ifta quantitas obferve*^
tur, omtii mOrbo tempore porrigendae ;
funt,fi vero pereaSvera purgatio inten-
ditur, ante dedinationem vix alkpid s
tentandum; verdm vires,C£Eter3tq; cir*q
cnfnftantite rftd perpendantur^ neqjimi*d
tatldi fttnt incolte huic potui a cunis aftis
fueti, qui in quocunq; febrili calore, aa j
lici ad fatietatem abfq; periculo fefe in-
gurgitant; aft ab afTuetis nulla fit paflio*
ne<|; ulla humorum irritatio in ijs cimen*
d* eft* ■' — : -b ;  ',jy

CAPLIT XX.

Utrkm in febribus intermitten -

, tibus tocum habeant  ?

E febrium Intermittentium foco, 3
ieu ioco febrilis miafmatis cer*
tis horis revivifcentis, & pa-
roxifmum producentis, magna -apud A a* i
»ov tho-

*© l'3. G>*

thoreS habetur controverfia : Ve te res
pleri4; venarum Mefaraicarum, Rečen-
tiores vero du&uum lateralium in pan-
^reate obitručtioncm ftatuunt* alij alia
fomniant. Seclufis itatj; hifce Theoria*
amb.agibus, parum aut nihil methodunu
medčndi variantibus^foiummodo dicen-
dum eft > quod hae. acidul« in fimilibus
morbis, ^rjefertim tertianis, fimplicibus,
& dupllcibusexquij(itis >  ac fpurijs> opti*
mo cum emolumento apud noftrates ad-
hibeantur. Danda autemfuntdie inter*
miffionis, fi attenuatloprseparatio > &c
evacuatio huttiorum intenditur; fubinde
etiam conceduntur die accefiionis, fic
vidi in duplici tertiana* poftquam corpus
fatis pet purgationes pneparatum fuerat,
fex horis ante paroxifmum aMagnifico,
& Clariifimo jD. D.lllmer  cum effe&ubo*
no pr&fcribl. Noftrates nonnunquamL.
eas feliciter bibuntin declinatione paro-
xirrni, quemadmodum Julapia fpiritibus
acidis acuata tune temporis paffim admit-
tunt Pračtici, & profe&o haud infelici
eventu, quippe febrilis ardor ijs contem-
peratur, fitis extinguitur, ac tandem per
unam, alteramvb alui excretionem cor¬
pus a biliofa cacochymia liberatur, &
H Vide-

® 114, (&$ 237 , .

Videtur hic modus efte ad mentem
qui lib,  /. obfervat. 12.  Refert de quodam no-
bili, quem Schwalbaeenfes aqu£ in fine
paroxifmi aliquodes aflumptsej a certiana
notha ex integro liberarunc.

Cavendum tamen eft, ne infummo
paroxifmi vigore, praderdm in magna^
quantitate adminiftrentur, quoniam fa-
cile accidere poftet:, quod peftima exci-
tarencur fjrmptomata, fiquidem omnis fu-
bitanea mutatio a concrario in contra-
rium, periculofa femper ab Ariflotelicis
animadverfa eft.

Dixi fuperius, hanc curam corpore>
prseparato incipiendam efte, fecus enim
contingere poftet, quod antepaucosan-
nos cuidam Religiofo contigifle, hujates
referunt; hic falvus, &incolumis curru
focio fuo febricitante, noftras aqua^ fe-
cundum artem potaturo, cornidvam huc
dederat, atqud curam abfq; prtevijscor-
poris evacuadonibus,curiofitatisfolum-
modo grada inchoaverat} aft difpari e-
ventu: iEger enim harum aquarum ope
fe a febri Iiberavit, quam fanus per ea C-
dem, fed illegitime aftumptas, contica-
3dt. Similes cafuš ipfe aliquodes.ob(?r-
vavi, ubi ex prsepoftera iftabibendime-

tho-

%&)  11 5 - M

thodo, ex tertianis fimplicibus duplices,
cum maxima fjrmptomatum invafione>
excitatae funt.

Quod autem iacidulte,  rite nimi-
rum adhibitje, acore fuo, ca3terifq$ viri—
■bus, tantum in febribus praeftent, facile
liquet }  quoniam medicamenta acida in.
hunc finem quotidie cum bono effečhi
adhibentur, & paffim recommendantur
ab Authoribus: Sic Riverius in praxi Me¬
dica  , lih. 17. cap * //. in tertiana lagitima fpi-
ritum fulphuris in aqua portulacae, Gru-
lingtus in Ftorilegio fuo Hippocrateo-Galeno-chj-
mco pag.462.  potionem febrilem ex (piri¬
tu vitrioli, aqua cichorij; &c. compofi-
tam: Mjnfuhtus in armamentario medico-chy-
mico,  arcanum duplicatum , alumen tin-
dum, ali; cremorem tartari, & plura alia
Ipiricib.us acidis imprsgnata pharmaca_.
fummis extolluntlaudibus j attamenno-
ftrte acidulre, utpote a natura ipfainter-
rjE vifčeribus nobiliori methodo produ-
čte, medicamenta ante prepotita longš
fuperant, dum incidendo, referando,&
prscipitando effervefcentiam a biliofo
humpre, & fucco pancreatico in inteftino
riuodeno exortam compefcendo, trotu m.
febrile miafma extingvunt, & eliminanc*
H %  Qui

*5) n 6. 6»

Qui plura defiderat, legat Clarifllmi
Ciurij Jrcani acidularum cap. 10. pag. 98.  qui
le fe aliquoties a tertiana notha, ope a«
quarum Pruvinajarum liberaturn, atque
ab alijs morbis, quos infallibiliter Ventu*
ros timuit * diu prafervatum fuiffe liber*
rime fatetur.

Febrim quartanam quod attinet, ple*
rumquč Medicorum opprobrium, & fcan-
dalum dicitur, & quidemeo magisridet
conatus Medicos 3 quo pertitlacioribus ob-
ftruČtiombus nititun Neqiie iti hoč affe-
&u lieti Temper inculpanduseft, nam vi¬
di ante quinque annos ViennajctimMa*
gnifico, & Clariffimo D* D. Idmer  in ca-
davere cujufdam viri, qui Leopoli ex
Hungaria redux, diu quartana affli£tiis *
ac tandem fuperVeniente inteftinoruiru
fphacelo * extin&us fuerat, quod falvo
utcunqu£ liene* hepate*-& mefenterk),
tota malorum lema in pancreate extite-
rit,quod plurimis vifcidis, & induratis
humoribus, prsefertim quo ad laterales
dučtus ubique ferč in fartum invenimuš. *

Pertinaciflima: tameti iftae obftru&io-
nes plurimum referantur per noftras aei-
dulas, quapropter eas non immerito ad
quartanas Carolus Ubdbacber  fpecialiterre-

com-

«§) ll 7*  (§&

commcndat* Cui confentit etiam MagnL
ficus, ac Clariffimus D. D, Sorbait , &c.
in fuis obfervmombus cap. j o.  inhunc fcopum
Valde eas extol!ens, quod &ipfemet in
aliquot febricitantibus expertus fum,ta-
ceo reliqua, unum adhuc pro coronide
addo, quod fupra citatus Giurius  curatis
per hunc ufum jam dudrum, & trium,
annorum quartatmis, in fuo mano pag.go.
nimirum acidulas Pruvinseas, depr.ae.di-
cans ita aflerit: Nune ad Peruvium remitteti-
daeft radix chinacbim >qua non tm eerto quar-
tunam fugat, quam nojlra aqua y  quia frater-
quam, qubd 'tila multitm calefacit , febris reditum
non prohibet ,  &c, Ex quo acidularum vis
corroborans fpecialiter apparet , dum in
hifce morbis chronicis vifcera jam ener«
vata, & flaccida creduntur futfle.

CAPUT XXI,

De cerebri affečtibm 3  qutbus

aciduU conveniunt,

\Uanquam Bollmannus in truclatu de
acidulis Pj/rmontams cap . p. pag, 33.
—_ Eas tam curationis, quam pra>
fervadonis grada in apoplexia videtur
H 5 ad-

te 1*8. (§&

admictcre , e noftratibus tamen adtee
nemo , quantum experiri potui hačte-
nus ihvcntus eft ,  qui pro hoc (eopo
Roitlchenies tentaflfet adminiftrare.
Inprimis enim hic affečtus, ut plurimum
eft frigidus, cui acitfulas non. conveni-
re, ftife declarat Magnifieus , & Claril-
(imus D. D. lUmer in inftitut. Medicis trači*
i. cap. ir*  Accedit infuper , quod 'aetas
fenilis huic malo maxime obnoxia , cu¬
lam etiam impediat: imo ftepd la?pius
eas nocuiffe teftatur experientia, Sic
Princip e m Wilhelmtm Lantgr avium
ex acidulis reducem * apoplexia conct-
diffe, & apertacaivaria plurimum aquje
eerebramdiluentis inventum fuifle y  fcri-
bit Clariflimus Rolfincius Meibad. fpectal.
pag* \44*  Similiter etiam fexagenarium
Canonicum , ac plures aljos in ipfa po-
tatione correptos , & apoplecticos
pcrijfle , commemorat Henncm ab Heer in
obfervat* pag. is*  Eodem modo per no-
ftras acidulas eatarrhi graves, torpores,
memoriae debilitates , & pl ura tnala tn-
dučta funt tefte Clatiftimo Adama a Le~
bttmaldt,  fi potatores tam annorum-
namero, quam pble&matis copia one-
rati fuerint.

Ni-

Il 9*

Nihilominus tamen prcefervationis
gratia in hominibus fanguineis, & cho-
lericis, qui apoplexiam fanguincam ti-
menc , fapienter fuadet acidulas Clarift.
fimus Eberhardus Gockelius in fuis confilifs  , &
obfervationtbus medtcinaltbus pAg. 337.  eoquod
fervor fanguinis conjpefcatur, & vifcera
calidiora contemperentur. Signa autem,
quEc apud cholericos, & fanguineos
apoplexiam prsecedunt, citatus Author
fequentibus denotat : Sano adhuc corpore
facies eft rofacea, & rubicunda, frons, & vena
oculorum turgent > ad vertiginem funt proni,
memoria ejl labihs , facile inebnantur , ac confe-
ftim  j antequam ali] animadvertunt , profternun-
tur  ; Et ha c apoplexia omnium eft penculoftffima*

Paralyfin maxime illam, qute ger-
mana colicae biliofsein Auftria, &Styria
foboles appellanda eft, non folum praj-
cavent noftrse aquae, uti Clariffimus, ac
Magnificus D. D. de Sorbait in fuis obferva¬
tiontbus pag. s34'  denotat, fedetiam ačtu-
aliter jam introdu&am , ut plurimum
tollunt, nec mirum! quia acidulas Pru-
vinsas , Pyrmontanas ,  ac Schwalba-
cenfes in potu, & balneo adhibitas idera
praeftitifle , Giurius  , Horftius , Bollmannus,
& plures alij hydrographi confirmant.

H 4 In

#=D 120* (§&

In Epilepfia eciam locum habere
pofTunt, fi ea ab humoribus biliofis ex
fervido hepate, alijfque vifceribus ele-
vacis per (ympathiam trahat originem*
Sic vidi Viennte in viro 50. annorum,
biliofe comp!exionis eas feliciter ad
praecavendos infultus , & pra;cipitan-
dam caufam morbificam elfe adhibitas.
Cautela tamen hic opus eft, ne perni-
miam earum adminiftrationem , prseci-
pue in malo Idiopathico, vapor, &ma-
teria acris exafperecur, ac poftmodum
de novo, uti v uit TViUis in patholo^ta cerebri
«tp. 2.  Spirituum animalium confequatur
rarefa&io, explofio, & nervorum con«
vulfio*

Similiter in mania etiam magnopere
profuifie teftatur illa puella apud Boli-
mannum de acidulis Pjtrmonunis pag. 32.  Qu£B
per campos in rabie diu vagabunda,
tandem ufu acidularum ex integro refti-
tuta fuit. Sic vidi ipfemet Roitfchen-
fes has medicatrices aquas in Illuftrifli-
mo quodam Domino fimili morbo affe-
&o a Magnifico, & Clariflimo D. D.
Jordan Archiatro  , & Confiltario Cafareo  pro
contemperando fpirituum animalium
fervore ante 9. annos Viennae prasfcribi.

Ten-

iai. Ca&

Tentanda tamen ejufmodi cura noti
eft, ubi vifcera nimis ficca, prout inve-
nit Clariflimus Theophilus Bonetus in fuo fe-
pulchreto pag. t$u  aut ubi meningurru
putredo, ut vidit Feltx Platerus prax. lih . u
cap. s.  aut alia contraindicantia fe fe in-
finuant.

Caeterum in dolore capitis , verti-
gine , ac alijs fymptomatibus bilance
medica bene examinandum eft, utrum
hac mala oriantur per Idiopathiam a
cerebro,aut foveantur abhepate^lie-
ne, ventriculo, ac alijs vifceribus ca-
cochymicas fuas exhalationes continuo
furfum mittentibusj Si ita^ue invenitur
ultimum y  profečto optimo cum emo-
lumento per acidulas arcentur hsec me-
teora microcofmica , prafertim fi pars
mandans, intemperiecalida, obftruftio-
ne, aliove h&c methodo curabili affeftu
laboret. Sic Magnificus, ac Clarifli¬
mus D. D. de Sorbaitin fuapraxi edit. ultitna
pag. 3 • refert fe fkpius periodicos gravif-
fimos capitis dolores tali modo ex toto
fuftulifle.

Si vero dolor fit Idiopathicus v. g*
fi oriatur ab ulcere cerebri uti obferva-
vit Magnificus, ac Clariflimus D. D. lll-
H s mer

122 . (&»

mer in olfervat ♦ mifcell. curioj. anni 1670 „  autr
proveniat ab humore acri, meninges
erodente , uti deprehendit Paucius obfer -
vattori t.  aut ab alia humorum qualitate
peccantium, ac in ipfo cerebro exiften-
tium copia trahat originem , harura
aquarum ufu eft fuperfedendum, &cura
pro Indicantium variatione varianda.

CAPUT XXII.

Utrum noftra aqu& in ajfettk

bus pecioris convenianti

LUanquam medicamenta acida
in phthifi juxta communia Ga-
lenicorum dogmata ut pluri-
mum exulant, nihilominus tamen, norv-
nulli e Kecentioribus inventi funt, qui
ea mire recommendant} Sic fecundum

Griilingium in prileglo part ♦ 17. cap. t.  oleum,
vel Ipiritus falphuris per campanam
praeparatus, in phthifi , afthmate, fan-
guinis fputo, catarrhis fuffocativis , alijs-
que pedfcoris affečtibus, in convenienti-
bus vehiculis adminiftratus fuam laudem
obtinet* Eodem modo putredo in ul-
cere pulmonum optime dicitur acidis

vola-

489 '*3- G*

volatiliorrbus inhiberi, & corrigi a Jo-
batine Helfrico Juncken in fuo Medico prafenti
feculo accommodando part. 2. fe£t. 1. cap. 12.
pag. 595 .  Adducit infuper exemplum
Bochftetterus in decad. 3. obfervat ♦ 10.  CuratJE
nimirum diarrhaeae in phthifieo, ab aci-,
dulis j fuafque quas defcribis Wildun«
gcnfes acidulas in phthifi valde utiles
efle, idemque quod lac afinae praeftare
dicit Ellenberger in defcriptione earum cap . 2.
Clarijf. Paulus Barbetta infuapraxi lib. 3. cap.2.
de phtbifi pag. mbi 91. itd  loquitur. boe faltem
addo f me contra omnium fone feriptorum pratti-
torum fentintiam acidis tetnperatis felicijfime
ufum. Rano palet ex praferiptis: Dulcia aci¬
dis non temperata cum multis alijs ob[ervavi y
tigru femper  }  ad minimum plerumque obfuijfe.
Portu conf. 34 • cent ur. 2. & Conf. 20.  refe¬
rente Boneto in Mercurio pag. 554 • ad aci¬
dulas vitriolatas tanquam ad faeram an-
choram recurrit, docetque per eas flac-
cidos pulmones, imo & ulceratos mira-
biliter confolidari, exficcari, & roborari.

Veram enim vero , fi experientise,
qu® optimus profečto eft Medicus fides
danda eft , videmus noftras aquas in
fimili Confirmato affečtu , ut plurimum
nocuifle > & nečem opinione citius ad-
* fcuc

m> m-  < 5 *

huc accelerafle, & quamvis prima fron«
te ; Vi refrigerandi, tjua febri adver-
fantur : Siccatoria j qua catarrhos ar-
cent; Abfterforia , qua ulcus mundifi-
cant 3  congruse videantur, nihilominus
tamen, fi accuratius omnia perpendan«
tur, inuenimus tandem, tutius nos pro,
cedere , fi ab ijs abftineamus, nam fiepc
alui ftuxus , ab Hippocrate . f, Jpharif. i6„
pro Jethali habitus , per eas excitatur,
tuflis exarperatur,acrimpnia erodens in
ulcere augetur, corpus univerfum ma-
gis , ac magis exficcatur, tandemque
vit* epilogns introducitur,

Similiter etiam in atrophia, ac fe-
bri hedica , ut fuperius didum eft, amat
fieri, attamen fi atrophia ab obftrudio-
nibus pendeat, poflunt acidul*, & me-
dicamenta acida , dummodo alia 'non
adfunt contra indicantia, locum habe-
re, ob infignes, quibus pollent, aperi-
cndi, attenuandi qualitates ; Sic vidi
Viennae pidorem aliquem fummatotius
corporis atrophia correptum, qui dum
cura ladis j balneo aqu*dulcis, alijfqud
remedijs pedoralibus empyricč ab agyr-
tis incafium curaretur, commifit fe Me¬
dico dogmatico, hic examinata 'caufa-

rum

i*?. m

tu m ferie, obfeces caudidas, & chylo*.
fas, obabfentiamtuflis, anguftue pS&o-
ris, & caloris poft cibum , ftatuit mali
tadicem efle in obftmčtionibus vena-
rum la&earum, & glandularum melen-
terij: Linde adhibitis fecundum artem
falibus digeftivis > tartaro vitriolato,
alijfque ex vitriolo > & Marce praepara-
tis pharmacis > teger ex integro reftitu-
tus eft.

Plura, qul defidetat, legat fpadacre -
netr, Henrict vbHeer pag. s s.  ubi ficciffimos,
& potius viva cadavera, quamhomineš
ufu fpadanorum fontium ( quibu$ Hoit-
fchenfes noftri juxta non nullos analogi
funt) carnofos, & bene habitos evafif.
fe, fufius commemorat.

In afthmate , peripneumonia, ple-
uritide, fputo fanguinis, tuffi catarrhis,
alijfquei pulmonis affečtibus, multi has
aquas ob fulphur Marcem ■» & alumen;
Quje  pečtori non inimica funt, folenc
adhibere; Verum lubens admitto non
nunquam feliciter in fanguineis , & bi-
liofis fubječtis, dum morbus adhuc re-
cens , & pulmones nondum deftručti
fuerunt, neque magna adefl humorum
guantitas, a dočHrnmis Medicis pradi«»
c catum

m  i»«. e*

catum efle. Sic ClariflTmus Gockflius m
fuis confilijs y & obfervatiombus Medtcmalibus
pag. milu 144.  fuafit in praefentia Medico-
rum Ulmenfium aciduias cuidam llluftri
Domino, tetatis Juvenilis , & čalcido-
rum vifcerum pro affečbi catarrhofo
curando; Nihil minus tamen caute hic
ambulandum, & non nifi circumftantijs
benč perponderatis hac methodo no-
tandum elt.

Facile enim pofTet fieri, quod ma-
teria picuitofa quantitative peccans, &
per acidularum ufum fluxior reddita,
una cum malTa fanguinea , lege circula-
tionis ad pulmones adveheretut, & ibi-
dem uti vult Scbnetderus lib. s * de catarrhis
fett. 1. cap. 6.  ab arteriarum extremitatibus
fepararetur, quo fačto paroxifmus afth-
maticus, fenibus, ac frigidis alioquin fa-
miliaris, non folum non tolleretur, fed
etiam malum augeretur, vel cacarrhus
fuffbcativus excitaretur.

Fugiendae etiam funt acidulse in ca-
tarrhis falfis, & tenuibus, in quibus aci-
da & falfa, ut plurimum nocere folenc,
prout recentervidi elapsa hyemein quo-
dam feniculo , fimili catarrho correpto ,
& integram halecetn pro cura devoran-

te,

[$$> 1 27 -

te, quia faminam quandam etiam hoc
raedicamento (aft catarrhus crat ama-
teria vilčofa, & tenaci) ex integro cu-
ratam audiverat ; venim claudicabat Em-
pyiica hac paritas, quia ob aučtam Tali-
um acrimoniam, tuffis, raucedo, aliaq;
pejora fačta funt.

In 1 umoptyfi Clarifflmus Joannes Fortis con~
fult. 28, cmur. 2.  laudat addulas actu , &
potentia~frigidas,quales funtEngaddina
-ad S.Mauritium, k quamm ufu  .ve,roja ipfi-
us refero: non fcmel vidimus , non filmi ha-
moptoicot  , verum ettam phlhjuos ipfis fiuitati
reftitutos  , funt enim viiriolata , ideo ud fijlendum
fanguinem eficacijfima  , & ad ficcandos pulmones
opportunijf/mce  , nee ut fulphurea  , & c alt da ena~
fcentes caput petunt: Ejufdem facultatis ejfefe-
rutitur fcaturientes in valle folis agri Tridcntini.
hac ille. Venim etfi tanto viro libeii-
tiflime čredam, fimiles effe&us ab acidu-
lis vitriolatis in Italiafecutos effe,nihil-
ominus tamen noftra Roitfchenfes aqua,
etiam vitriolo imbuta , in hifce faltein.
Germanih locis hocnolunt praftareču¬
tnim a ute m alibi praftent, dum Vehe-
tias, Romam, & ad alia loca transpcir-
tantur, nondum expcrin potui. Ekifti-
marem ego potius,quod fputurn,criu^n-

tutn

«9 128. 6*

fcum intenderent > quam tollerent > pro*
uti refert Helmigius obfervat. 67. de hmoptpji
ex acidularum Egrenfmm potu let h ali, Idemc^ Cia -
riffmus Schr&ckias in ejtu Scholijs plunbus htjlorijs
tonfirmat,

Pro coronideaddo, quid in hifceaf-
fečtibus fentiat Clariflimus D.Joan. Baptt -
fta IVagner, Philofopbu, & Medicina Dottor > /»-
elytorunt Statuum Stpria Phyficus , olim Pettovijt
nune vero Gracij Praclicus Celeberrimus Fautorp
ac Amicus meus Dilechffimus:  Inter cstera_.
enim experimenta> quae circa noftras a-
cidulas, viginti, & ultra annis in praxi
Medica obfervavit, & candidiflimč tairu
per litteras, quam oretenus mihi com-
municavit, fequentia de verbo ad ver-
bum adjungo: Magnificus> ac Clarijfimus D,
D. Paulus de Sorbait. Med. Prali, trati. 7> tap.
10. pulmoniacis ob fulphur folare > & Rajmundus
Joannes Fortis Confult , Med. centur. 2. in diver -
jis pedoris affedtbus, imo in pbthift acidulas ,
propter vitriolum btbendas fvadet'. fed ex Roit-
fchenfibus nojlris nunquam optatum adverti effe~
dum: & cjuamvts me invito, & dijfvadente qui -
dam phthifici eas ad plures dies fumpferint, ij omnes
paulo poji debitum natuta perfolverunt }  qut forfan
diutiits, ettam annisplttribus  > vitam protraxiffent,
Unum folitm ajlbmaticutn, & biliofum jenem nofco>

J.U* q U i

W)  129. CS&

qui plAum<fc in ajlutc , fepius mane unum, vel al~
termit cjathum , urgente morbo cum fručtu bibn >
eb quod urinam moveant , & cunjam anteceden-
tem revellendo per aha emuncloria evacuent .

CAPUT  XXIII.

Utrurn pr&dičta aqm adhiben -

d<e jtnt in heptatis , lienis , altorum
vifcerum ajfettibus

•

Uantum acidulae praftent invi-
fcerum incemperie calida,prx-
fertim hepatis , alteranda &
eorum obftručHonibus referandis, non
proba indiget., fed apud omnes in con-
feftb eft, Nam prater infignes refri-
gerandi, & aperiendi dotes, etiam hoc
fpeciali gaudent privilegio , quod vi-
fceribus deperditum tonum denuo re-
ftaurent, quod alijs medicamentis Ikpe
denegatum eft; ferrum enim ,  ut loqui-
tur Claridimus Adamus a Lebenrvaldt , eft
humoris biliofi domitor, & hepatis de-
purator, unde non mirum, has aquas
martiales, miros (tepe praeftarc effe&us,
cum vitriolum Martis, (al ejus fubdulce,
Crocus, tin&ura, eflentiae, aliaq; ex
* Mar-

$0 130/ (§&

Marte preparata medicamenta, quotidjd
cumfručtu ad hos morbos adhibentur,
uti experientia teftis eft. Clarif. Platem
qu<zji.Med. 87.  his verbis propofitum me-
um confirmans ita loquitur; AciduU in
omnibus obftrucliombus vifcerum , proftrata appe-
tentia , flomachi doloribus, practpue autem; qui-
bus IUuviesfada biliofa in veniš mefaraicis diu coa-
cervata  » Č retenta, unde melancbolia bjpochon-
driaca, ducunt originem, profunt, nam earum
potu per diarrbaam exatatam , evacuantur fub-
(ineritia, & nigra excrementa, ac inde ab om¬
nibus affettibus liberantur , divinum fant reme-
dium.

PrEEterea locum habent, fi obftru-
čtiones in fcirrhum degenerent, fic re-
tulit mihi Clariffimus D. D. JVagner  fupra
citatus, fe Scirrhofos bienis tumorespoft
febres reličtos (confirmatos tamen non
intelligit) vel ex alia caufa generatos,
in plurimis, etiam in femetipfo , hifco
Roitfchenfibus aquis percuraffe. Eodem
modo vidi etiam eafdemaquas proinci-
piente Scirrhoin quadam fkmina 34.au-
norum Viennx prEefcribi a Magniflco,ac
Clariffimo Domino Doclore Cz.afchclio Archia-
tro, & Conjiliario Cafarco * Plures fimiles ob-

ferva-

m)  .G#

fervationes etiam confirmant Acidulas
Egrana:, Spadanae, &C.

Si vero contingat, quod cacheKia^*
& hydrops ex hac vifcerum intemperie,
aut obftru&ionegeneretur, acidulte no-
ftrte pro eorum referatione, & robora-
tione, uti & pro humorum aquoforum-
per alvum, Sc  urinam evacuatione re-
commendantur a pračticis* Confugio hic
rurfus ad verba Clariffimi D. Dottoris
JVagner  feduli harum aquarum examina-
toris, & approbatoris, quse in proximis
litteris ad me dedit. In cachexia , inquit y
& principio afcitts , ex reliquijs febrium caufatis  ,
Mit per fe > ex bile aduflis humor tbus , & obftru -
■čtionibus ortis, plurimomm recordor exemplorum>
tihi ex methodo plurimafuerint in cajfum adhtbitat
ultimatim aciduU Roitjchenfes per plures feptima-
nas medicinaliter pota palmam reportarmt  * &
patientes totaliter reftituerunt.  Verum hoc
non folum per noftras, fed etiam per a-
iias acidulas prceftitum fuifle, paflim con¬
firmant hydrographi: undeGiamr in ar-
tano atidularum cap. to. pdg- 83+  Refert Pru-
Vintearum aquarum ope quendam ab in-
cipientehydropeex quartana duplici or-
to ex integro fuifle reftitutum. SimiJi-
ter faerainam ex fu

m )  13?. ©&

hydropicam,aliofq; Spadanarum uiu con-
valuifTe, teftatur Henricusab Heer in fuajpa -
dacrene cap. S. pag. 63.&cap • p. pag. 74.  Item
infignem quendam potatorem hepatis
calidiflimi per aquas Griesbacenfes libe-
ratum ab hoc morbo e (Te, referc Blate*
rus obfervat. lib. 3.

Dum vero hydrops jam eft corfirma«
tus, autab intemperie frigida produčtus,
aut natura nimis debilitata, vifceraapo*
ftematis, fcirrhis, ulceribuscorrupta, va-
fa lymphatica exefa, aut ali a le fe infi-
nuant obftacula,nofbr£e aquae prorfusfunc
omittendae, nifi in ijfdem navigium , &
naufragium ad Acherontem, aut marša
mortuum ex profefTo velles inftituere*
Contra I&erum etiam adhibentur a
Magnifico, Clariflimo D.D. de Sorbaitprax.
Med , edit. 3. trači. 1. cap 6. pap. 172.  Et fej
ipfum ex irategro refticutum fcribit G/«-
rius cap to. pag. 102 * in fuo arcano acidularuiru.
Unde ait Glariflimus Theopbilus Bonetus ex
Titoma. TViUis in fuo Mercurio compiUtitio pag.
390.  quod acidulae prognoftica relidos
interdum ad miraculum ufq* fanaverint*
Prasftant autem inhoc cafufuumef-
fectum aeidul«, vifcofam bilem attenu-
a«do, & ex ea produčtas ©bftru&iones

dud us

#3) 133- (š$

du&us cholydochi referando a quibus an*
te regurgitans ad fanguinem bilis, & per
circulationem ad omnes corporis partes
in arterijs unacumillo advečta ..flavedi-
nem ijs communicavit.

De vifcofitate vero bilis hifce aquis
attenuanda nullum eft dubium } ipfemet
aliquoties hujus veritatis fcrutinium in-
ftitui, & mifcui bilem porraccam bubu-
lam, utcuncj; tenacem, cum sequali quan-
titate noftrarum acidularum, vidiq; vi-
fcofitatem valde diminui, dum veromul-
tum acidularum, & parum ejufdem bh-
lis fibi invicem mixta ad calorem blan-
dum apponerem, manifefte deprehendi,
a fale acidularum incidente, & attenuan-
te, omnem vifcofitatem aufferri; quod >
utrum fimiliter in corpore humano ope>
calidi innati peragi etiam poftit, valde
probabile, & veritati parallelum eft.

Cceterum cum ifterus non femper
proveniat ab obftručtione dučluum bi-
liariorum tefte Clariflimo Sjlvio de le Boe,
prači. lib. cap. 46.  §. 7.&6u  Prout in dif-
fečtione ičtericorum poft mortem inve-
nit, fed etiam poteft ab aučta bilis tenui-
tate, & fpirituofitate ad rite effervefeen-
dum inepta,trahere originem; hanc ob
I 3 cau-

m !»■ ($»

catifam adhibuit ea, qu£e falis Iixiv?acri_
rnoniam in bile contentam corrigunt,
Diverfimode autem juxta illum corrigL
tur, prt mo  per Sulphurea, &muciIagino-
fa obtundendo (prout ipfe per femen.
cannabis in lačtecočtum, & faponem in
oleo olivarum, vel raparum folutum plu-
res curafTe refert : Secundo  per aquea di-
Iuendo. Tertio  per terreftria imbibendo,
& qita.no  tandem per aeida infringendo.
Quare fi hypothefis haec vera eft,etiam
videntur locum habere acidulse, etfi non
adfit eorundem dučtuum obftručtio, hx
enim aquse non folum volatilem bilis acrb-
rnoniam fua aq.uo(itate diluunt, fed etiam
fuis falibus acidis tam volatilibus, quam
fixis infringunt, & deftruunt. Expertus
eft hoc in proprio fuo corpore Magnifi-
cus, ac Clariflimus D.  D. Sorbait , qui in
praxi fua Medica edit.2 . cap. s S- de iclero pag.
144.  ita loquitur Anno 1673, circa Kalendas
Maif incidi in hemicraniam dohroftffimam fmiftri
latern , & ftmttl in itterum, & cum nec urina
ejfent imela , nec hepatis adejfet fctrrhus , nec do¬
lar circa veficulam fellis , conjeci ipfum itterunu
nec tffe hepaticum , nec felleum , fed potius cri-
ticum, tram enim circa annum atatis climatteri-
cum quadragefimum nonum ■, fnetiš itatfc per ape-

fien-

■&0  (§&

ritntU pnparatiombus , aciduUrum Roit -
fcbenfium  , & itlerum, & dolorem capitis cunu,
fumma laffitudine, & defeclu touus corports fuftu-
ht ex integro , DEO T. O. M. 'infmita fint grd¬
ita,  hsec ille. Clariffimus D. D. TVagner  ma-
gis adhuc dičta noftra confirmat, & ait:
fe ab ičtero, praemiftis fcilicet pramit-
tendis, femper per has aquas patientes
liberafle Modus autem adhibendi duplejfc
eft, internus, & externus; de interno,
qui potu perficitur jam didumfuit: Ex-
ternus autem confiftit, in hoc fi univer-
fum corpus in fine curae pro difcutienda
cutis flavedine balneo aciduiarum com-
mittitur, de quo fupra cap. 18,  fačta janu
eft mentio +

CAPUT XXIV.

Utrum in affečlione hjpochori-

driaca locum habeant  ? „v

Uartum in hoc malo hypo-
chondriaco , & melancholico
(  quod a nonnullis morbus latinus
ab Illuftri & Magnifico Domino Johanne
Michaele Fehr  Confule & Phyfico Suin-
furtenfi, ac Collegij Natura: Curiofo-
I 4 rtmv.

*£> 0<S. 0»

rum Academici Prjtfide : Literatorum
pedijfequa-,  a Liceto  autem &c. Liceto  au-
tem, & Magnifico D. D. Sorba.it : Prtma
tonfura ad ftultitiam  dicitur ;  ) praeftent
acidula?, paffim ex Authoribus, & quo-
tidiana experientia conftat Sennertus lib .
/. frači. 2. cap. 17.  Egranas, & Schwalba-
cenfes; Riverius lib . 12. cap.  j. de melancho-
lia bjpocbondriaca: M.eynenCes y  Sc  vallen-
fes,  ali j  alias recommendant. Gockelius
in fuis confilijs, & obfervationibus medicinalibus
pag. 182.  acidulas, li ex fonte bibuntur,
pro optimo, & palmario remedio fuafit
cuidam hypochondriaco ventriculi in-
flatione divexato. Ego hic me opinio-
ni Magnifici D. D. Sorbait  lubens fubfcri-
bo, qui in obfervationibus fuis pag* 334.  ut
fupra didum, aflerit: Roitfchenfes aquas in
obflndlionibus bjpochondriacis palmam reliquis
facile praripere y  eafque loco medicamentorum ex
Marte praparatorum  , quorum ficcitas fubinde
fufpetla ejl  , fupponendas effe.  ClarilTimus
D. D. TVagner  Eepe jam citatus, in pro-
ximis ad me datis litteris ita de hoc
malo fentit; In ajfettu,  inquit , Hjpochon-
driaco  > hoc fonte medic ato , per duas, & tres
feptimanas, in quantitate circiter duarum men-
furarum fingulis matutinis bauflo tam in curatio-

ne y

■*®> 137 - G*

ne , cjitam prafervalione multiim praflitrt- In ti¬
la pro c ur a complementv, in bac praniijfis unii
verfalibus prabui* ■  ij

Morbus enim ifte eft chi'onicu^, <fe
pertinaciflimus , ex dyfcrafia vifcerutn
tenaces , & minus volatiles humores
generantium trahens originem } Hind
fit, quod leviora pharmaca rideat, for*
tioribus vero exafperetur: Et quamvis
unum fpmptoma demulceatur mox
plura, uti in Arcadia Lerna , repullu-
lant, quas vix ullis remedijs nifi hercu-
leo gladio, id eft, acidulis noftris, am-
putari poterunt* Hoc autem efEcitur,
dum falia fylveftria fanguinis, ut docet
Clarifllmus Hoffmannus in clavi Pharmace-
ntica Scbraderiana pag 144*  corrigunt, fco-
rias tartareas ex lačtice, & mafta fan-
guinea evertunt, vifcerum infartus de-
ftruunt, & tandem partibus fuum to-
num reftituunt.

Muki inveniuntur, qui hypochon-
driacos ru&ibus, & vomitu acido, ali-
quando divexatos, totaliter ab acidula-
rutn ulit arcere fatagunt, timentes, ne
hoc modo acidi humores in corpore
augeantur, & malum exafperetur, Ad-
ducunt infuper Hippocratm  3. de victus rauo-
1 S r.(Lj

m)  *s8. c§»

ne in acutis textu , 38.  ubi acetum liumori-
bus melancholicis, & lienis, ac ventri-
culi affečlibus nocere ftatuit. His eciam
'confentit Sjlvaricus Conf 63. cent.  I. hiter
alterantia >  inquit , non pojfum mn laudare
acidulas y  jam expenentu probatos ex ufu y  Pra-
ftat enim medicamentum expertum non experto:
Quanquam in affečlibus melancholicis ego liben-
tiffme abffmeo ab omnibus aquis mineralibus.

Verum contrariumevincitexperien-
tia eorum, qui hac malo correpti in his
terris tam curando, quam praffervando,
fingulis annis hanc curam, praemiflis ta-
men praemittendis, repetunt, & opti-
mum levamen fentiunt.

Sciendum infuper eft, unum acidum
ab altero poffe corrigi; fic fi hurporibus a-
cidis, praefertim Tale volatili deftitutis,
ob vifcerum obftručliones, & tajrtareo-
rum humorum copiam ordinarius fluxus
denegatur , i/s per acidulas optimč fuc-
curritur, qua? intimos meatus corporis
penetrantes, vitiofos, acidos, aufteros,
aliofčj j heterogeneos humores fecum ar-
ripiunt, ijfdem faturantur, & tandem fa-
čta fufficienti faturatione ex corpore?
evacuantur una cum excrementis atro
colore tinčlis, quemadmodum in alijs

medi-

m) m-m

medicamentis chalybeatis fieri folet, &
habetur ha;c nigredo a Clariffimo W*e-
delio pbarmac. pag. H4.  pro bono figno, &
medicamenti ačhiatidnem, ac operatio-
nem denotat.

Praeterea fermentum ventriculi,
quamvis acidum, non tamen in tali cafu
fatis fpirituofum, per noftras acidulas
plurimis fpiritibus turgentes, ut lupva
dičium eft, hoc modo magis volatilifa-
tur, & exaltatur, quo fačl^alimenta in
ventriculo, tanquam JEqUfflimo chylo-
feos Pradide concoquuntur, & corporis
Vigor denuo renafcitur.

CAPUT XXV.

De renum, & 'uefica affečtibus.

^ Hod nephriticis, & calculofis
oprime harum aquarum ufus
conducat, teftatur Clariffimus
Ntcolaus Franchlmont ,  Prag® olim MecftcUs
celeberrimus, qui in lithotomia fuaMe-
dica recommendat illa diureftica, >quaj
vim habent citra infignem calorem inci-
dendi, attenuandi j penetrandi, &’ r ab-
ftergendi, unde acidulas Spadanas, Egra-
nas, Schwalbacenf®s Aufchowitz£nres

$0  HO. (£#

fiimafidra, & tutiora dicit remedia. Cla-
riiftmus Helfr: ‘Junckcnjn fuo Medte o prafenti fie-
cttlo accommom. part. 2. [cel.  /. cap. 4, pag.4$f.
acidulas vocat, univerfale diuretteum ,  imo
patet in incolis quotidie acidulas Roit-
fchenfes bibentibus, qui nunquam, aut
rariflime his affečtibus funt obnoxij. Et
apparet etiam manifefte in omnibus po-
tatoribus, quibus, cum valde fintdiure*
č&ee,  per urinam, & alvum, ut pluri-
rnum exeunt, ubi renum calorem con-
temperant, fordes abftergunt; vifcidos>
Sc  tartareos humores, utpote calculi ma-
teriam fecum arripiunt, ab ejus genera-
tione pr£Efervant,& etiam arenulas ipfas,
ac calculum comminuunt,&expelIunt,
prout elapfo Majo magnam arenularum
faburrham in quodam Officiali nephriti-
co ope acidularum noftrarum excretam
ipfemet vidi, & poftmodum etiam, dum
hsec feribo, in quodam Religiofo, dolo-
ribus nephriticis, colicis, arthriticis, diu
vexato expertusfum. Simile etiam ob-
fervavit Clariflimus D. D. IVagner  in duo-
bus magni nominispatientibus, quorum
unufquifque ope noftrarum aquarum fat
magnum calculum excreverat, & a ma-
ximis iftis cruciatibtts ex integro libera-
tus fiierat. Ca>

«§) I4i. (§»

• Cseterum hic non opus eft varia ©.
mollientia, uti in alijs fortioribus & Chyi
micis lithontripticis medicamentis prae-
mittere, fiquidem hae aqute in rnagna^
quantitate fumptse, fuaaquofitate, & hu$
miditate ačtuali vias, & ,-vafa dilatant*
calculofse materiae eo felieius, & faci-
lius tranfitum poftea coneedentia,. Cor-
pus tamen pra?miffis purgationibus ab ex-
crementorum mole liberandumeft, alias
facile pofTet fieri, quodhumores excie*
mentitij a partibusprincipalibusuna eurn
acidulis ad renes arriperentur, malum.
augeretur, & tandem abfceiTus , ac mors
ipfa confequeretur, uti Henricusab Heer in
fuis obfervationibus pag. iS. & 27.  duabus fce-
minis contigifle commemorat.

Utrum in ulcere renum adhibendce
fint ? R.urfus controvertitur : Ramlovius
fuas IVildungenfes in earum defcripttone pag * 172.
pro abftergendo , & mundando mire
laudat} Cui confentit citatus Henricus
ab Heer pag . 61.  verum magna cautela hic
opus eft * Licet quidem fubinde , dum
ulcera fint*adhuc recentia, & nonadeo
profunda,dum a:tas, & temperamen-
tumpermittant, cseteraque confentiant;

Sic

*§) m

Si.c Roitfchenfes has lymphas multunt
exfollit Magnificus, & ClarHIImus D.
D. Himer in epiftola ad me data, & fuprd ant e
prafationem annexd,  ubiijs inulceribus, &
gonorrhads abftergendis, & confolidan-
dis, exceptis pulmonibus a&ualiter, &
jam profundš exulceracis, multum cri-
buit. Idem confirmat Clariffimus D.
D* JVagner y  verba ejus fic fonant: Prtn-
ceps quidam renum ulcere laboravit  , Medici
multis tentdrunt remedijs  j malum hoc fuperare y
verum frujlrd : Tandem Roitfchenfibus acidulis
medicinahter per 14■ dies exhibttis, & intcrpofu
tis alijs y ex integro convaluit.

Si vero renes profundž, & valde
funt exulcerati ( prout ipfe in cadaveri-
bus hydrope extinčtorum , c^teris vif-
ceribus utcunque adhuc falvis Viennse
al}quoties vidi) fi setas fenilis , magna
cacochymi£E quantitas, aliaque contra
indicanc, tutius efl: abijs abftinere^nam
quamvis abftergendo, & mundando ali«.
quid conferre videantur, cum tamen.
diureticaz fint, alienas corporis fordes
ad renes adducent, malum augebunt,
& aciditate fua vifcerum exuIcerationi
inimica erunt dolorifica:, uti optime
monec Hildanus centur ♦ 6 . obfervat ♦ 44 *

Qua-

#s) i43.-(3&

Quare pro illis, alia tot f«eculorum ex-i
perientia approbata medicamenta, quae
erodens in ulceribus acidum abforbent, «
tute poilunc fubftitui.

Qusres, cur aciduke in ulcere re-
num nonnunquam admitantur, & cur
non etiam in phthifi, feu ulcere pulmo-
num, dum utrumque ab eadem caufa,
humore fcilicet acri oritur? Non fo-
lum morbus, & ejus caufa, fed etiam-
pars affe&a, & aegra examini medico
fubijcienda eft; nam oleum rofatum in
vulnere capitis eft conco&orium, invul-
neribus vero casterarum parrium eft re-
percutiens ; Item inflammationi aurium
tdem oleum aceto rnixtum prodeft, no-
eet autem inflammationi oculorum'! plu-
ra vide in metbodo medendi cap. 2.  Magnifici,
ac Claridimi D. D. Himer ,ubi analogifmus
Empyricorum, de parte affe&a in par-
tem affečtam argumentativus, fufius re-
ijcitur.

Hinc etiam, quamvis tam ulcus re-'
num, quam pulmonum ab eadem caufa
dependeat, ibi tamen fubindd, hic vero
nunquam Roitfchenfes noftne aquae lo-.-
cum habere poflunt. Ratio eft 5  quia in
renibus ulceratis nullum vehementeiru

mO”

* 44 -

mcttum, & dilacerationem folent induce*
rs,  prout contingit in pulmonibus ubi tuf-
fis per acidulas,& omne acidum excitata,
partes affečtas vehementius exagitat, & II
aliejualiter jam confolidataj fuerint, de-
nuo ea s  tam violento motu dilacerat,
unde> ulcera recrudefcunt, & malum
augetur. Accedit infuper , quod aci-
ckria; magnam virium jačturam patian-
tur, antequam-per tot ambages ad pul-
mones perveniant; Via enim illis cum
chylo communis eit: Nam exventricu«
lo progrediuntur ad inteftina, ubi podor
quantitas una cumftecibus, Sc ca.cochy-
micis humoribus per alvum excernitur,
fubtilior vero earum portio venas la&e-
as intrat, per quas ad glandulofum me-
fenterij centrum , vulgo pancreas Afeltj
dičtum, St ex hoc ad receptaculum,
chyli circa vertebras lumbales media.
fere regione inter mufčulos pfoas , re-
nes, & capfulas atrabilarias finim, ad-
vehitur, ex quo riiox per du&um tho-
racicum &  Do&ifiimo Pecqueto  inventura,
& penes arteriam aortam, fpince dorfi
incutnbentem, ufque ad venam fubcla-
viam finiftram truditur, ubi maftie fan-
guinea; commixta per-Vensecavse afcen-

den-

H5. Gfc

dentis trančum ad officinam fanguinis,
Vitae bafim> cor fcilicet ingreditur, tan-
demqud lege circulationis pulmones,
ac univerfas corporis partes una cum
fanguine vifitat, ijsque vires fuas com-
municat. Unde fi acidulas in pauca
quantitate bibantur, parum de viribus
corrfmunicabitur plumonibus , quia in
tantis viarum ambagibus, ob fucci chy-
lofi, biliofi, pancreatici lymphatici> &
fanguinei admixtiones, variasqud effer-
Veicentias , & mutationes peračtas,
multum perijt. Siautem fumantur in
magna quantitate, tune excitabicur tuf-
Gs, inducetur alvi fluxus ab Hippocrate
lethalis dičtus „ & , dum aqu£e iftse ex-
fifcant, hečtica ( quse alioquin indivi-
duus comes, & fidus Achatesphthifeos
dicitur J adhuc magis augebitur, & uni-
verfum corpus exficcabitur t

Contrarium autem contingit in ul-
cere renum, ubi acidulee etiam in pau¬
ca quantitate potae immediate ad renes,
& viribus nondum deftituta?, veniunt,
ac ulcera abftergunt, mundant, & con-
folidant; Vias autem quod attinet, per.
quas acidulae tam cito ad renes, & ve-
Gcam tendunt, exiftimo cum Clariffi-
/ K mo

.■ ■*§) 146. (S*';-

mo Isbrando a Diemerbrocb, & thoma Bar-
tboiino,  quod nihil aliud fint, qaam ra~
muli aliquot ex vafis lačteis oriundi, &
ad dičta vifcera fe inferentes j Quamvis
aiitem ifti in cadaveribus humanis in-
venti nondum fint ( vacui enim > uti &
vafa :  lačtea , & Iymphatica, qilce per
tot fecula manferunt incognita, vilum
noftrum etiam acutillirrium effugiunt)
nihilominus tamen dieti Authores, eos
adefie ftatuunt , cum in brtftiš vivis
anatomice apertis nonnulli invenerint.
Praeterea varia id comprobant ; Nam,
uti refert citatus a Diemerbrocb  > femina
aciculam comeftam, alij ferrten fseniculi,-
radices, apij, &c. Per urinam excreve-
runt: Apud Atluanum  aeger poft datum-
medicamentum nigrum, ftatim Urinanu
nigram reddidit: apparet infupeT in dia-
bete, ubi potus, & quidem tam cito &
immutatus excernitur: qui rhabarbarum
fumunt ejus odor, & color in urinis etiam
fe infinuat. In his, & plurimis alijs ex-
perientijs brevitatis causa omittendis,
impoffibile foret, quod aflumpta, eun-
demcolorem potuifTentillaefum fervaffe,
fi una cum fanguine per cor, c<Eterafq;
parces tranfetindo, ac varias mutationes

fufci-

m >  147. m

Fufcipiendo, ordinarium habuifTent cir»
culutn. Imo confideremus magnos no-
ftrarum acidularum helluones, de quibus
poftea dicecur , hi fubinde uno die, ma-
tucino cempore fedecim menfuras, qux:
7<58.uncias medicas faciunt,cum eupho-
ria epocare folent, & poftmodum rur-
sus mulcas menfuras per urinam excer-
nunt j quK acidularum quanticas^ fi cor
debuiflet via ordinaria intrare, neceffa-
rio per tam fubitaneum, & copiofura.
frigus, caloris fons fuiftet extmčtus, cir-
culus fanguinis impeditus, vitales fpiri-
tus fufFocati, lipothymia, ač mors ipfa
quam citiflimč introdu&a.

CAPUT XXVI.

De ‘ventrtculi ajfečUbus.

S ili in hifce afFeČtibus ufum aci¬
dularum denegant, potiftimum
nituntur hoc fundamentOj^udd
calor nativus, qui umca caufa conco-
&ionis paflim creditus eft, nimium.per
cas refrigeraretur, ac eo refrigerato poft¬
modum lajderetur prima ciborum dige-
ftio^ tandemqj tota turbaretur jecono-
K %  mia

#š> H$r  (š&

mi a, mičroeo linica. Venim fi chylifica-
tionis principia paulo accuratius currv)
recentioribus perfcrutamur, inveniemus
profečto, folum calbrem ad hoc munus.
peragendum non efTe fufficientem > fed
requiri:inluper fermentum aliquod> quo
crudiores ciborum particulce attenuari*
concoqui, &in fuccum chylofum ^la&i
quodammodo analogum permutari po-
terunt. Fermentum autem hoc iioma-
chale plurimum acidi, jtam fixi, quam.
volatilis ih fe continere> & a cibis, ac
medicamentis acidis augeri, per auto«
pfiam, & rationes clariflime demonllrat
cum alijs Neotericis Isbrandus a Diemer -
brocb in fua anatome lib. t • cap. 6. & alibi,

His itaque prcemiflis ad oculum jam
patet, acidulas noftras Roicfchenfes im.
fimilibus affe&ibus fumrnae eflfc efficacia?,
fiquidem’cacochymici / , prafertim biliofi
humores, fermenti energiam ut pluri¬
mum impedientes, non folum evacuan-
tur, fed etiam fermentum ipfum exde-
feftu falis acidi volatilis aut fixi jam jam
languefcens, exaltatur, & confortatur.
Accedit infuper , quod interior ventri-
culi tunica ( quse-t tbk.cThomaJVillispbarm^
ration. fečl.-t, cap, 2,  in fuperficieinterna., ,

■-> -ii fub-

149 - ..

-TuFffafttil villosa, feu filamente reftis,’
tiinicse ipfi inftar holoferici perpendicu-
laricer infertis, ubique obducitur ) ;una
currr fuis glandulis , non pridem a: ReCen-
tioribus inventis, admodum roboretur,
& pro confervandis, ac inhcerendfofer-
mentativis fuccis acidis, magis reddatur
difpofita* Quod enim in hilce liquor
fermentativus contineatur,fatis clarede-
monftravit Clariflimus Pejerns in exereita~
tione anatomu o  - medica de gland, Inteflin. pag ♦
10S.  ubi refertj quodprefIis glandularum
bafibus apices mucum fub vifcidum , &
albicantem in ventriculis ^gallinaceis
effuderint: Idemetiam de glandulis hu-
manis, anferis fjdveftris, caftoris, alio-
rumque animalium a JVepfero  detečfis in-
telligendum eft. Hinc evenire folet,
quod noftri hydropot£, ob Fermentum
tali modo exaltatum, & non dilututrt,,
quod. ali js aqpeis fieri folet, ingenti farne
adeo r dtiv"exentuf, ut' etiam alimenra, ne
Veritriculus nimium obruatur, ad fatic-
tatem fapius deneganda fint. Imo inčo-
l£t , & Vicim ruftici, qui pro potu otdi-
mario 6'as : 'adhiben:t,-edaces ut pLuritmim
picuntur, &; in annonee caricate ab hoc
fa I utiferO nečkretepguntar abftihere.
c<  K 5 Irt,

46 §) 150.

Io fpecie autem noftrae acjuas effe--
čtum mirum prasftantin cardialgia, fi fer-
mentum 2b acrimonia biliofanimis adul.
teratum, mali origo eft; ud eas non aded
pridem in eximio quodamviro cumma*
gno fručtu vidi adhiberi.

Ad vomitus diuturnos, & incurabi-
les etiam valde recommendantur a Ma-
gnifieo j & Clariffimo jD. D Sorbait in ob~
fervat. eap.io. pag. sjf.  potiffimum fi ma-
Jum eft Idiopathicum, neque ab inflam-
mationibus, &ulcenbus, fedfolumavi-
tiofis humoribus continuo. facultatem-
expultricem irritantibus trahat originem*
Mihi quidamhic notuseft, cujus ascono-
mia ftomachica adeo everfa fuerat, ut
omnia alimenta aflumpta protinu-s evo-
meret; varijs tandem fruftra adhibitis
remedijs, confugit adnoftras aquas, qua-
rum ope fanitatcm ex integro confecu-
tus eft.

Quid acidulae prseftent in cholera_, 5
teftatur Sigtfmundus Graffius obfervat. 99. mi-
fcel. curiof ann. 4.. & s.  Qui nobilem quen-
dam per aquas Egranas a moleftiftimri
hoc fymptomateliberavit s & priftinasfa-
nitati reftituic.

Similiter in apepfia, Sc  bradypep(ia_,
jr jT  adhi-

151.

adhiberi pokurit, fi priatur a fermento
minus.^ido 4 ^r£efertim magria bilis co-
pia o bruto ^ quia fermentationem , qua
genuina ulimcntorum concočHo peragi-
tur, diminutam promovent, ac pcnitus
abolitam rpftaurant. Ego utacidularu fru
fermentandi modum, (Imilitudine (pa¬
dam mechanica chylificationi tamen ana¬
loga, experirer, feci in ima fcutellamaf*
fam ex farina vulgari, & acidulis: inal-
tera vero mifcui farinam in eadem quan-
titate cum 'aqua fontana, abfcj; omnialio
fermento addito ; pofitis itacp iftis mo¬
re piftorum ad locum tepidum, depre-
hendi in prima fcutella makam magis f
fermentari, uti & poftmodum panemex
ea igne violentiori piftum, muko poro-
fiorem eife , quam ab acidulis proveni-
re ,nemo negare poterit. Confirmatur
idem prteparatione famoia:,& faluberri-
mae cerevifiae Wildungenfis, in qua, dum
acidulas loco aquas fluvialis teke Ramlo-
vio in dcfcnpttone earum cap. u pag. 2*  Com-
pofitionem illius ingrediuntur, non opus
eft pro excitanda fermentatione , adde-
re florps cerevifiae, ud in alijs cerevifijs
recepter exco&is, & ex communi aqua
praeparatis, folet fieri;fed falia & fpiritus

W  (§&

in acidulis contenta, tanquam vera prin-
cipia fermentativa, točam cerevifiae maf-
fam pervadunt, & ad depurationemabfq;
Omni alio additamento excitant*

Si vero fermentum eft copiosa pi-
tuita obrutum, & ventriculus nimium-
refrigeratus, ab hac cura abftinendunu.
eft j Clariflimus D. O. TVagner  hifce ver-
bis omnes, ut caute procedant > fideli-
ter admonet: Qut ventrtculos,  inquit, ba~
lent debiles , vel ex vato carnibus non vefcuntur y
uti funt Cartuftani  > tum etiam corpora  > qu<t ma -
gis pituitofis y  qudm aduftts fcatent humoribusj
pro acidulis nojlris medicinaliter hauriendis, ex~
penentia di tl ant e , ut plurimum non quadrant ,
tales enim plerumtf funt cachecltci , & in aliot
pracipitantur affečtus,

Dyfpepfiam quod attinet, ferunt e-
tiam illi opem acidulce , prtefertim nido-
toCx,  quse a bile acriori, & nimis vola-
tili uti loquitur de le Boe Sylvius in Idaapra-
xeos Medica lib. t.cap.8  Ad ventriculum afl
furgente, atq; fermentationem corrum-
pente trahit originem; In acida tamea.
dyfpepfia, ubi nimia crudorum, & fylve-
ftrium falium, pIegmaticorumq; humo-
rum copia,ac fticcuspancreaticusabun-
dat, aut intemperies frigida ventriculi,

feni«

«§)■■■■ *«cr9&

fenibus fatpe familiaris, aliaqu£ malifad-
funt, tutius eft ab ijTdcm abftinere-^&
alia ftomachicajuxta methodum med£n-
di fubftituere, cruditates evacuare
ultimo tandem, fi nihil contra indicet,
ad acidulas confugere. 9

CAPUT XXVII.

Utmm in colica aqu& noftra con,

ducanit

ullibi profečto in afFečtucolico
miriš extolluntur laudibus aci-
dul$ RoitlchenCes aMagnifieo,
.Glariffimo D.D. de Sorbait, qui inprasc. Medi¬
ta edit. . 2 . trati. i. cap■ 6 . pap. 172 +  C and id e
fatetur. fe inter alias kačtenus, pro ex-
tirpancfa hac infirmitate >. meliores naa.
invenifle, quam Roitfchenfes« Imo adeo
liberalis in illis eft, ut n,on folum seftivjo,
fed etiam hyemali tempore, tam pueris
4 . & f. annorum, quam adultis foleat
porrigere, Qui plura defiderat, vide-
at ejus obfervationum rariorutn cap. to. pag t
$34- & 17S. ubt  harum encomia fufius. ex-
plicantur. - .. .

Quod autem in violentiflima ?  prse-
K f fertim

154 - ©*

fcrtim biliofa colica, adeo prafentane-
um remedium fint acidula, ratio vide-
tur efTe, quia acenima bilis a vifcidis,
& pituitofis humoribus retenta in inte-
ftinorum tunicis fixiffime ha ret, vel iti
earum duplicacura ftabulaEur, unde non
potefl: malurn ezftirpari, nifi acidulis,
qu.se non tantum temperant humorem
biliofum, fed' etilni eum diluunt V & ab-
ftergunt, ac ut verbis commemorati D,
D. de Sorbait  utar, non fecus, ac imber,
qui omnes Civitatis cloacas expurgat,
totam humorum excrementitiorum fa-
burram per aluum, & urinam expur-
gant, & eliminant*

Hoc eriam videtur confirmare da¬
rili! rrius Joannes Daniel Horftms in defcriptione
DSnnigfleinenfium acidularum pag. ni.  ubi re-
fert fe ex quodam nobili picuitam vifci-
dam 3 ’&inftar inteftini coagulatam ope
fuarum aquarum expulilTe, & aegrum a
malis diuturnis liberafle. Similem ca-
fum, hcec dum fcribo, habui in quodam
ofEcfali temperamenti atrabilarij, qui
ob tres pedes vitulinos in cana come-
fto$, altero die atrociflamis inteftinorum
doloribus & flatibus corripiebatur .* Ego
dum aluum c.onftipatam infuper depre-

henderem,

'mn

m> m-  e» fV ,

henderem, fufpicafoar acrera žilam bi,
lem .( quae a Galenicis iriteftina inftar
clyfteris naturalis ad excernendum irri- -■
tare creditur) a pituita vifcida opeglu-
tinofi cibi introdučta , in inteftinis fuiffe
retentam& afHxam, talemquč enor-
mem dolorem tam fixum, quam hinc,

& inde vagabundum produXifTe. Opa¬
re pramims incidentibus, abftergenti-
bus , & evacuantibus pharmacis, aci-
dulas noftras ultimo adhibui, quibus
asger ex violentiflimohoc paroxifmo ex
integro liberatus fuit. llnde n on im-
merito Clariilimus TVillis cap. de colica  aci-
dulas in diuturno , & pertinaci affečhi
mird recommendat, quia itomachum,
ac inteftina aeftuantia refrigerant, eaquž
a fpafmis, & corrugationibus dolorifi-
cis contračta, aut flatihus cohvuffivis
extenfa folvunt, & laxant 3  ac infuper,
unde potiflimum juvant, particulas fa-
linas alterius indolis, miner* morbific*
infinuantes, alias hujus incolas falinas,

& irritativas edomant, & fubigunt, eaf-
que per catharfim excitatam fasrpe foras
educunt.

Nihilominus tam en diftinftione :
opus eft, Medicus enim, qui benč di- '

m< 156. m '

flinguit , n on folum ben-e docet, fed
jfjjferiam bene medetur, qiiia orirines
morbi non folum ex diverfis oriuntur
caufis, fed etiam diverfimode modifi-
cantur feeundum individua,unde fi colica
eft phlegmatica cum inteftinorum in-
temperie frigida , prasftat cum Sebicto
fed. 2 . dijfert. 2.  § +4.  hanc curam vel
omittere vel cauce < 5 c methodicč adhi-
beri. Imo obfervamus quod non Tem¬
per etiam in colica biliofa fervianfc Et
Vel maxime tune non dum virtus expul-
trix ob doloreS & diflipatos fpiritus
efebilis evafit. Vel dum ventriculi
asconomia nimium deftru&a, aut aliud
adfit contraindicans

Ufum autem acidularum quod at-
dnet, in his affečtibus varius eft: Nam
trimo  bibuntur folse , vel admifcentur
iiliqua purgaritia, uti ClarilTTmus D. D.
Mulbacher lnclytorum jlatuum Stj/ria olim phy-
, Jicus eeleberrimus  fpecies diaturbith cum
Rhabarbard in ipfo colič« vigore felici-
“ citer admifcere folitus eft, Secundb  bi¬
buntur, &fimul in clyfteribus appličkn-
tur, uti fuadet Horflius in Sdmalbacenfium
deferiptione pag.  <?. Et Joannes Ferdinandus
- Hertod,  de fuietlovicenlibus Moravi«' m

m*

fua Tartaromaftige pag. 104. Tmm  it) foliS ■,
clyfteribus adhibentur, lic fac.minac c 4 i- f
dam biliofa colica cum difpofitione ad.
tympanitidem laboranti a Magnificis, Sc
ClariiTimis D. D. Cz.afcbelio, & D. D. Stu T
ber.  Archiatris Cafareis Vienna fuafum,:
& pradicatum eft. ;

CAP UT XXVIII. ui

De Diarrbaa djfenl ena  , £$ "' s

Lumbricis * ' • Tbs

or

. t T  ,, f

N Diarrhais, Sc  dyfenterijs ut-
rum locum habearit acidula?,
varie difputatur a Pradicis:
Muki funt, quiea$ ob Martem, alumen,

& plura ingredientia plurimum com-
mendant, cum croco Martis adftrin-
gcnte, & aqua chalybeata- plures cura-
tos eflfe, teftatur experientia. Sic lau-
dat Clariflimus D. D. Hertod in fua Tar ,
taromaftige  , loco  citato fuas aquas tam
potu, quam clyftere adhibitas* Simili-
ter fpadanas in finem iftum recommen-
dat Henricus ah Heer in fpadacrene fua pag » 6j.
fiquidem purgando , roborando, & ad-
ftringendo id pra?fiant, quod Khabar-

baro,

\fp  158. QH

baro j & myrobalanis , rnedicamentiSj
in alvi ftuXu , ufitatiffimis , paftim at-
tribuitur ab Authoribus. Econtra ve¬
jo func plures alij, qui contrarium co-
l  nantur omnimode defendere, his niten-
tes rationibus: Aut bibend* funt aci-
dulas in alvi fluxu, dum materia morbi-
fica, ut plurimum jam eft evacuata, aut
adhuc retinetur in corpore ? Si primum:
non videntur convenire , quia tune
'temporis potius eft, alijs medicamentis
adftringendum, quam his aquis evacu-
andttm; Si alterum: etiam non viden¬
tur locum habere , quia hi fontes nun-
quSm dandi funt, nifi corpus prsmiftis
purgationibus fufficienter fuerit prae-
paratum.

Quamtur nune , quid de acidulis
noftrisfentiendumfit? Si corpus non
adeo eft cacochymicum , c£teraquš
ratione astatis, temperamenti, confue-
tudinis, & ventriculi confentiant, cum
euphoria fubinde primis diebus tantum,
dum purgandum eft, admittuntur, quia
tune temporis Rhabarbararu, ac alia pur-
gantia locum habere folent, nonnun-
quam corjceduntur circa finem curce, fi
diarrfnea eft biliofa, & hepar, utpote

pars

rom jir %$)  159- &&
pars mandans magfto 'ieftu laborat j Sic
retulit rtiihi Clariffimus D. D. W~dgntr y
fe diarrhseam biliofam Tnultis leptknanis
pcrdurantcm, qux rieque purgantibus
cholagogis Rhabarbaratis, iceratis vi-
cibus fumptis , neqtk interpoficiS ad-
ftringentibus Gfti poterat^ per aeidula-
rum noftrarum triduanurh potura in dua-
rum menfurarum quantitate iurirptum,
penitus fuftulifle. Nihilominus quam-
vis hce , & fimiles experientias magnum
encomium noftris aquis attribuaut, &
etriam videantur ratione Martis j alumi«
nis, & terrK caudidže, a c res humores
imbibere, & abforbere, inteftina robo-
rare, & fubadftringere , caute tamen
cum ijs procedendum eft, & non rudi
Minervi cujUis, fed perpenGs benč om¬
nibus circumftatttijs , pcrmittentibus,
& prohibentibus 3  cum grano falis por-
rigeridas. - :

In dyfenteria ubi uk era Jam funt
conftrmata, & proftmda, tutius eft ab
ijfdemabftinere, & quamvis Magnificus
ac Clarff. D. D, de Sorbait Mf.curi0f.4mi 1672.

1 obfervat. 272.  referat nobiliftima Dominam
dpfenteria laborantem per acidulas illico
priftinae fanitati reftitutam efte, notan-
* dum

*© >«o. m

dutn žameti elt, quod hic, morbus, uti
ipfe teftis eft, foveretur a bile flava ar-
deociilima hifce aquis maxime eorrigen-
da«; Similiter Clariflimus Sdurleton,
omnibus tandem irritis, nihilquč profi-
cieritibus, vel panim faltem, ad acidu-
las tanquam ad facram anchoram con-
fugere prcecipic, referente Helfrico Jmg-
ken in Med. praf fte ♦ pag. 673.  Venim Pra-
čtiei noftri in ftyria hanc methodum ut
plurimiimfolentomittere, timent enim,
ne :per easacrimonia humorum in ulce*
ribus adhuc magis irritetur, & affečtus
exafperetur, prouti per castera acidaa£
fumpta ordinario fieri folet , hinc capi-
vaccius  in alui fluxibus ab aceto abftinet,
& ego ipfemet in caftris Cafareis> & ob-
fidione Uivarinenfi aliquoties obfervavi,
quod Julapia {'piritu vitrioli, &fulphuris
acuata, inepteque per chirurgos carti-
peftres in dyfenterijs adminiftrata, in-r
gentes dolores, tormina, aliaquž pef-
fima excitarunt fymptomata. Clariffi-
mus D. D. JVdgner  fspius jam citatus de
hoc affečtu in literis fuis ad me ita fcei-
bit: Er ant qutdem aliqui Medici , qui etiam in
djfcntcrta aufi funt eafdem acululas ordmarei
Jjl eventn dt/pari &quandojj fat ali : Ita  , ut
- -j fltufe Hlas

m iei. m

tUas ih boe affectu, adhibere nunquam prafunt*
pferim  5  Qiumvii ratio fuadeat in valde biliojts ,
abjterjionts  , coniemperationts & evacuattoms
gr atih  > &in pauca qHatmtate pojfe concedi.

-. Katione lumbricorum expellendo-
rum videntur aciduise noftrte maxima-
rum effe viriufn. Ramlovius in dejinptione
■ACidttljtrm IVildimgenfium pag  refert ijf-
dem'aquis lumbrieos, ranas, lacertos,
& alia infe&a in corpore humano gene-
_ rata,, expulfa fuilTe. Henricus ab Heer iru
Spadacrene cap. 8. pag. 66.  mentionem facic
de quodamjquiinfinicos vermespervd-
mitum, alvum, & urinam ejecit, Sf tan¬
dem perfečte ope acidularum Spadana-
yum curatus fuic. Idem confimianc no-
ftri incola; quotidie has aquas potantes»
qui his moleftijs nunquam funt obnoxij.
Praeftant autem hunc effe&um ratione^
Falis acidi, nam acetum, fpiritum vitrlo-
]i, tinduram violarum vitriolatam, Sc
nitrum lumbricis valde adverfari teftis eft
Clariflimus JVedelm de S. M.facult. pag. 17$.
Praeterea aciduto funt anthelminthicae ra-
tione Sulphuris, quod, putredini, & o-
jnnibus ex ea ortis maxime refiftit, fic
fumo Sulphuris imbuta dolia, vinurn a
jcorruptione difi prsefervaiit, ne in vap-
J- pam

m i6i, m

pam degeneret Clarif Etmulkmttiminfud
cbj/mujatimoli hb. i. feft. 3. tap. updg> $&•  Po-
tus fulphuracos in pefte cura Hdmontio  mi¬
re laudat, & per Experientiarn prpbat
in proxima contagione Londinpnll ma-
gn* fuifle efficaci*. ---.v

CAPUT  XXIX.«-

De ut eri affečfibus.

;N hi s affečtibus non infimum Jo-
cum habent acidul*, eo quod
valeanc menftrua diu retenta^.
provoeare, & enormiter fluentia fiftere;
nequč hoc alicui mirum videri debet, fi-
cjuidem unarn, eandemquč caufam, di--
verfimode tamen agentem duosfibi cori*
tfarios efFečtus, unum per fe, alcerum.
per accidens producere poffe, apud phy«
ficos rtihil novi eft. Sic quoq; diverfimo*
de, pro materin morbific* varietate o-
pefantur acidulae, menftrua enim provo«.
cant fuis infignibus, quibus pollerit fa-
cultatibus, maflam videlicet fanguineam
a vifeidis humoribus obrutam, attenuan-
do, & uteri obftručtiones referando, quo
fa&o vi* dilatantur, fanguinicj; attemia-

ta

to exitus conceditur, fuum lunare tribu-
EUin menftruatim poftmoclum foluturo.
Econtra Immodicumeorumfluxumcbm»-
pefeere poffunt aciduia.y '0 eaufte morbi-
fic*E ritd fubijciantur examini Medico;
hx  autem ut plurimum funt, nimiushu-
morum prsefertim bile aeri fcatentium fer-
vor, vafa uteri ad ctfntinuam excretio«
nem irritans, & ferofi fanguinis copia^,,
qu* in fuis receptaculis dtim retineri ne-
quit, Temper quaerit exitum, maxime (i
vaforum uteri accedat itnbecillicas. In.
omnibus itacjue hifce cafibus optime pro-
funt noftrte aqux, dummodo extramen-
ftrui, tempus bibantur, ncque ali ud adeffc
contraindicans, fervorem enim humo-
rem ab hepate calido potiffimum ortum
mird coatemperant, eorum aerimoniam.
infringunt, fanguinem a feroforum hu- .
naprum colluvie liberant, eamq;tamper ;
alvurn, quam urinam evacuant, tandem?”
qud\Vafa uteri eo difponunt, utexopta?-
tus, & fecundum natur* leges praeferi-
ptus effečlus e veni at.

- Porrd fterilitati, quamvis non fenv
per.aliquando tamen medentur acidula?,
maxim| fi proveniat a matricisintempe«
rip .calida fdmen virile diiUpante, & exu-
I- 2  rente,,

*§) m

. rente,qu» hi.s aquis congrue refrigeratur,
atque ad ftatum naturalem reducitur!
Vel fi mali caufa eft nimia humiditas, Sc
lubricitas , ob quam genitura retiiieri ne-
quit, hoc remedio etiam ea expellitqri
uterus exficcacur, Sc  iti retinendo ro«
boratur: Vel fifeminarum ovaria> noa
adeo pridem a Recentioribus detečta*
una cum fuis tubis (in quibus variorum
ntorborum muliebrium caufie laterepof-
(unt tefte Joannt Sigifmundo Elsholftio in tnife.
furiof. ann. +. & s• p*g- 77')  cotripiantur
obftručtionibus, vel, ut ftipra di&um in-
temperič humida, aut calida, tura etiam
poflimt locum habere adduhe, qU£E ob-
ftručtas vias adeo referant, Sc  intempe-
riem corrigunt,ut poftmodum prolitica
ova ( prouti volunt Regnerus de Grtiff, Jo-
Armes Srvammerdam, Tbeodorus Kerkringius, &
alnj Neoterici)  ad cavitatemuteri rite pof-

fint deferri , & ibidem fua excrementaj
capere. Hinc non admirandus eft Henri-
cus ab Heer,  qui in fua Spadacretiepag, 6 $.  Re-
fert, quod mult£t, qu* ccterna fterilita-
te polt duodecim, & quatuordecim anr
norum matrimonium infrugiferum dam-
natas fe putabant, ope Spadanarum aci-

duh,-

(: S3'a‘5‘!

SS) i<Sy- « .

diilaufm- poftea conceperinc, & prolei
feliGiC@t < thixx fuerint.

-3X3ari:'erum curn' 1  ucerus inter intefti-
num rfc&um, & vefičam urinariatri (i ib-
bilb profib&d gaudens vicina) fit collo-
caius \  ac vitiofos humores ex omnibus
partibus tanquam corporis fentina  (prout
eum appellat Magnificus & Clariflittuts
D. D. de Sorbait prax. med. cap. 76. de fluore.j
mtilierum pag. 227.)  facile recipiat, neceiTa-

fin fpmiil-iir mirprniri fipminpnm fpvtim

rio fequitur miferum fcemineum fexunt.
pluribus adhuc morborum infultibuš efffe
obaoxium, & verificari illud, quod jam
olim Democritus  non fine ratioe fcripfitad
Hippocrdtem : Matricem fcilicet fexcentarunn  ?
arumnartim, O mnumcrabdium calamitathrti  4*3K
thorem Ijfe)  Quarepro excrementitijs iftis,
ac corruptis inviva hac corporis fentina "' 1
ftagnantibus humoribus evacuandis, Sp
partibus genitalibus roborandis Clariffimi c ~
nonnulli Medici adhibere folent optimo -
cum eflfečtu acldulas, prafertim in fluore
albo,pafiione hyfterica,intemperie burili*
da,fcirrho, & prolapfu uteri, alijfque affe- '
čtibus, de quibus vid e hydrogtapho$.
Adminiftrantur autem vario modo : Vel
bibrintur juxta ordinariam normam po-

ftea deferibendam: vel adhiberiturin bal
L 3 neis,

• mm. (M

neis, ut Clarillimus Hertod. in TartoremaJiU
ge Moravi<& pag. ioj.  Suadeo:. vel inijciun*-
tur per metrenchitam in cavitateifi ute-
ri} uti vult Henrkus ab Hetr itr fm S^adacre*
ne pag. 64.  quod tamen comtnodius fino
ulla verecundia: ja&ura fieri poflet, fi
'matrona fibi ipfifmet tales uterinOs ex
acidulis faftos clyfteres inijeiant rfipho«
ne ctim longo tubulo ad iftamoperatioi
nem juxta exemplar tubuli Regnen dt^
Grdff  adoptato, quounufquifquefibicly-
fteres inteftinales abfq^ alterius ope ap-
plicare poteft. Vel demum admimftran*
tur folo fotu, vel per vaporarium exci^
piuntur, ut idem eitatus ab Heer refert
pag. 64-&68.  Nihilominus tamen, utrum
qutd fimile per noftras aquas praclica«
tum fuerit, nihil experiri potni, quam-
vis fedulo inquirerem, interim tamen. ,
jiuffam, fi cireumftantise bene examinan-
tur, video repugnantram. •' ilfdrff'
Dixi fuperius ex Clariffimo Elsboiflio ?
in ovarija , & tubis tttert variorum m&rborum^
cattfas lat er e  , quod ipfemet aiiquoties in
cadaveribus anatomice difiečtis exper-
aus fiim; e quibus unieam obfervatio-
nem addo. Virgo quaedam 22 ♦ anno-
rum temperamenti calidi, & humidi, bo-
j  nis

i&. m

nts cadi ^himi, quam corporis dotibusj*
& valetudine a cunis optima prcedita-,
iAnuo i<58 1 , circa finem Septembris nit
mio faltu Viennee calefada , & hauftu
a£hafi-igido fubito refocillata conquerjt
fur de anxietatibus, vertigine & viriufii
debilitate, domum demum reduda fen«
t't malum augeri , & fupervenientibus
tandem motibus convulfivis Epilepticis,
& ajdtericis, quarnvis varia juxta artem
adhiberentur, omnibus tamen in caffum
tentaci^s , ledum cum letho permutans
fatis ceilit.- Ego a domedicis tam fubi-
taneam vica: metamorphofim obftupe-
fcentibus, & apoftema cerebri infallibi-
liter fibi imaginantibus rogatus , cadaver
jmatomice aperui, ubi difleda. calvaria
r,ihil nocatu dignum reperi, nisi quod
cerebrum paulo eflet humidius } partes
'itales, & naturales vulgo dida:, etanfc
faudabiles: tandem cum genitalia pauld
cccuratius perluftrarem; inveni ovariii fi4
uftrilateris, una cum contentis ovis cort
^ipturn, humoribus fetentibus, acrit
infartum, caderis uteri partibns
tan internis , quam externis quo ad ot
mnafe benehabentibus. linde Magnit
ficua d*  D. Himer,  & Clariilimus D. Dl
E 4 Steckr

Stfckjimmtr  Inftitutionum Medicarunu
Proieifbr primarius > quibus cafum prte-
fentem retuli, meam opinionem confir-
mant.es (latuerunt, unicam mor bi, &
mor tis tam fubitanese caufam non fjuiffe?
aliam, quam humorem inovario coriu- ,
ptum, qui diu quidem Iatuit,pofteave¬
ro faltu nimjo agitatus , Sc rarefačtus*
Palladis arcem petijt, ac per confenfvm
peflkna h«ec, & lethalia prodiucit iym-
ptomata^.

CAPUT XXX.

De Jlrthritide , & c At er is par*
ti um exter nar um ajfeffibus.

H Orhorum bene cognltum  , jam quafi
e([e curatum,  commune e it ada»
gium ; Hinc non mirum, cut
de acidularum adhibitione in Podogr^
alijfque arthritidis fpeciebus adeo iitii i
gatur iater Medicos, dum de caufi
morbifica tam varie a varijs controvet**

titur.

Clarifllmus Guntbem in qnodam Confil a
de podagra, Helmontium  imitaturus, iokm
acidum pro arthritidis cauia ftatuit Sc
refert de (e ipfo 3  quod ob popit* Up*
..'.  _ \ fuc-

fuccum limoniorum » Sc  -Julapia Ipidtub
fuiphuris acidulata , qu«; Roma anrioip
165:6» tempore peftis-, praEfervatianis p
grada fumpferat, in univerfakm arthri-
tidem, nunquam antea habitam inči- v
dede, & fe iterurn ulu iiilis voladli$4
cornu cervi, quod potentiflimum acidi j
deftrutdvum eft, perfečte curavcrit, ;t
ac poilmodum liber ab ho c malo pet
incegrum triennium vixerit. Cum vero 2
rurfus tempore a^flivo pro liti extirr< i
gvenda, aquamlimoniatam, ac alia aci- .
da bibere inciperet, arthritis finiftra:
niands j <St pedis denuo fe infinuavit* a
qua tamen rurfus ope voladlium alka- •;
licorum, Ut prius, liberatus eft, Sc  po- g
fteia exelufis omnibus acidis, quinde-
cirn annos immunis manfit. Quare hoc
fuppolito fiiadct, omne acidum , fub
quo acidulis noftris etiam locus eft, in
cura podagra; efte fugiendum, & adhi-
benda ea> qu££ id infringunt, & deftru-
Unt, ■

Verum a particulari ad univerfale
non valet argumentatio cafus enim ifte
non probat, acidum in omnibus poda-
gricis inculpandum efle, fiquideih :pjiaaim
rimi temperamento furnmč biliofo pne-
L f diti

m )  170* (&#

rditi hoc malo enormiter cruciantOf,/jja
quibus tamen dominium potius Tali al-
fcaiibilis, quam acido adfcribendum eft.
Ti u  Exiftimo itaque falvo aliorum ju~
dicio, fi morbus nondum fit inveteratuSi
« 8 b oriacur a biliolis, acribufqu& humori-
tius articulos infeftantibus, acidulas no*
ftras Tubinde oprimo cum effečtu pofTe
adffliniftrariV Sic Pruvinsas arthritidi
ex. vitio vifcerum inventre inferiori con-
tentorum ortum habenti profuiffe, te -4
ftatur Giurius in fuo arcano ticidularum cap. i 4 i
pag. 90.  Idem confirmat Tbeophilus. Bone-
tus-m fuo Mercurio compilatitio pag. 33.  ubi
refcrc  plures per acidulas vitriolatas, &
sefrigerantesv ab arthritide biliofa im*
rntmes per longum tempus manfide-;
Quod de praefervatione audiendum^ &
ijs* qui foluto paroxifmo pedibus piti
podirat* Similiter vidi etiam Kp)iy
ichenfes noftras acidulas in incipiento
podagra cum intemperie calida hepatpS
a pračricis Viennenfibus extra paroxi£>
mam fruiluo/e pr sefe ribi: Juvane enim
per accidens, roborando fcilicet vilce-
ra , & impediendo generationem hu*
morum in articulos decumbentium, Sc
oan^tii - J&kf

bib \  J

490 'G#

poftea enormem hanc caVnificinam ex-
citantiam. ~

Danda tamen non funt, nificorpo.
re fatis per purgationes evacuato ,- aMs
humore^ cacochymice; per ac-idulas-ilfi
rirati influent ad artus pro reeipiendo
affluxu, ob fuam debilitatem jam arit&
valde difpofitos , & matura etfafpera--
bunt, quemadmodum hic elaplb anno
in Venerabiti quodam /exagenado aci«
duias vino mixtas indifpofite quotidie
bibente, & poftea intenfiflimis pedis do-
loribus cruciato ipfemet vidi, & in fi>a-
dacrene Henrici ab Heer pag. 69.  Umile ob|
iervatum legi- ^ mnhsot« sanam

Modum adhibendi quod attinetj
duplex eft, in potando videlicet, &
balneando: Sic Pyrmontarias pro dola.
ribus, & tophis mitigandis, & difcuti-
endis fuadet in balneo Bolmannus in carum
defcriptione cap. 6. pag. d/U  & ClarilTifnuS
Hertod fucbalozjanas tartaromaftige pagi 107.
alijque hydrographi alias mirč recom-
meridant. Utrum vero noftra Roiti-
fchenfes etiam in balneo hude effe&um
pramene, propriam nondum habeo exi
perientiam , de ijs tamen quin efficere
poffint, haud dubitans, ztofcdvaid niua
-1,  Ad

«©174-. (sar

/Ad corporis , vida e x ter na, videli« q
cet impetigines , lichenes, feabies, <$c >
pinta alia anonnullis laudantur acidulae
fpadana?> & Egranae, tam potu, auatrtM
balneo adhibitse.;- Magnificus, & Ciarifi i
fitnas D. D. de Sorbiitt  ad eoldemeftectu« i
e dam noftras recommendat , da obfer« 2 1
vatianibus fuis rarioribus cap. jo . pag. 534*  "
&:eompertum habeo a noftratihus , lae-t d
pius felices efFečtus prsefldtos efle. ;
Theophilus Bonetus in fuo Mercurto ' pag.  b
aitper acidulas ferratas aliquodes fe cu» ^
rafle impetiginem gravem, & ferž 1'eJjol
prolam, cum caetcra quaevis medica- 16
menta incaflum fiulTent adhibita, Hen-  J
rim ab Heer pag,  jiV ad nimios faciei tu-
berpf® rubores, feu guttam rofaceam, -
vultuolis helluonibus magnopete fua-
det, eč> quod talibus tuberonibus bibe- 1
culis hepar refrigeretur, a quo malnnt '
fepiflime trahafc originem.

„ Et hiec de morbis ia fpecie per aci-. -
dulas R.oitfchenfes curabilibus tam ra-; :
tipne , quam experientia comprobatis,
breviter, & currenti calamo infinuara-
fufEciant: Nec diffitetor, pluribus ad-
buc alijs  mederi pofle , quos tam en
nune brevitatfs grada omitto, ulterius^J

bA per-

m

perfcrtitaturus , quali sctati, tempera«
mento , & fexui coavenianc faluberti-
mx  jftse aqu.se? De quo fit. j .n-n

CAPUT XXXI,

At as , temperament um >

& fexns admttat ufum Acidularum
Roitfcbenfium,

|t permittentia ab setate dcfume-
re veliš, maximč huic cut £ kih¬
ne a eft setas media, Ju venili s
fcilicet, & viri lis, de pucrlli enim, & fp-
dili malta funtadhuc obftaeula: de illa:
quia eorum tenera raradelicata, &mql-
lia corpora, ifta vehertienti exficcati6«
iie , & fenfibil! , infenfibiliquž evacu-
atione facliž poffunt lsedi; De hac vero,
quia fenes viribus ad fubigendas acidu-
las carent, eceque magna quantitate afi-
fumptse calorem jam setate debilem fuf-
focant, pauca vero quantitas eflečtum
non a(Tequitur.

Venim cum setas non annorum nU-
fifiero , fed viribus , ut vult Cclfus lib t  J j.
cap. to.  metienda fit, poffunt fubinde,
necefiitate urgente , abfentibus mniis

.''repu-

m  174 - m

repugnatitibus, & ipfa aeiduiarum cotw
lenti en te conditione, convertienti ta-«
men quantitate, concedi: Sic Magnifi-
cns , ac Clariffimus D. D. de Sorbait in
prax. Medic. pag. m.  refert, fe noftras
Roitfchenfes aquas Illuftriflimo cuidam
piiero , annorum quatuor & medium
vehementiilima colica laboranti, dum
omnia incaflum. jam fuiffent adhibita, ad
očtodecim uncias prima vice, & poftea
ad triginta tres felieiter adminiftralTe>
qUjbus porracea bilis aliquoc fedibusre«
je&a, & Jcger ex integro ex hoc malo •'
[jB^fatus eft. Similiter etiam duorum,
& trium annorum pueros , & puellas,
Imo propriam filiolam fefquitertium am.
nurri agentem, & arenulis laborantem^
felieiter bibifle aquas fpadanaS , tefta- ;
tur Henricus ab Heer pag. 127. in Spadacrcne.

Idem de fenibusftatuendumeft, qui
urgente malo fubinde admittuntur, dum-
modo vires conflant, & cegris levatneti
per iftarum potum in aetate virili antea
fecutum eft, non tamen ^olo decrepi- i
tos, & in fummo fenio conftitutos hinc
iUtelligi, ne contingat, quod contigifTe ?
refert Joatu Baptifla de Lmtrverd in fuis mo-
iMs 'fdlHtmbtis , de inagno tbermrm  > & m-
■' duUrunt

dularm d ufu pag. 198.  cuidam Praefiili de-
crefcentis «tatis, in quo tam fubitaneae
mortis caufa fuit frigid« aquae putealis;
cum fyrupo refrigerante aflumptio, qua
quidem levavit fitim, fed debilem vit«
calorem fimul fufflaminavit. Similiter
fačtum eft cuidam decrepito in ipsaaci-s;
dularum cura, apoplexia tačlo, prouc.
fiipra cap. 21. fačta eft mentio. - $
d; Ratione compIexionis non nulli fo-
lum fanguineas, & cholericas ad hunc
Ufum voJunt admittere , excludentes-
teliquas, ego tamen falvo aliorum. ju-
dicio exiftimo omnes urgente neceflita-
te, dummodo fervanda ferventur, ad-
mittendas efle, in melancholica tamen
ob,-fic.citatem, & in phlegmatica ob fri-
gus , vel ob nimiam humiditatenre,
cum cautela oportet procedere; Notus
cuim mihi eft magnus quidam vir , na¬
tur« humidiflim«, qui propter aquarum
Ooftrarum potum ingenti eryfipelate
tedematofo capitis correptus fuit,
quamvis prsemiffis purgationibus , &
omnibus juxta artem adhibitis curam in-
ceperit.

Ratione 'fexfts tam fseminis , quam
Viris conveniunt. De gravidis tamen
Vb ^ arnbiguum,

*® i7«. m

ambigmim 3 < 5 c controverfum efl: j Alicjtu.
csijs praefertim quarto ■,  quintO > -& fexto
' graviditatis menfe, abfque periculo'ab¬
ortus audent adhiberc, defumentes pa-
ritatem a fručtibus arboreis, qui medio
: fuae maturitatis tempore fixe frondibus
adhaerenc 3 & folummodo dum florent*
aut jam maturefcunt, a levi ventorum
flamine poflimt deciderej Vidi quidern
ipfemet etiam elapfo anno matronam
quandam fecundi menfis gravidam, at-
tamen infciam 3 quotidie aliquot men*
furas noftrarum aouarum ebibere> ab£»
qu£ ullo abortu; Venim cuma pardcu-
lari ad univerfale non valeat argumen*
tatio, tutius efl: ab hac cura abftinerei
Aquse enim noftrse 3 ut plurimum per
alvum3 & urinam operanturs undepof*
fet fieri3 quod uterus inter veficam, &
inteftinum rectum locatus facilč ad ex*
cretionem irritaretur per confenfum,
quod Hippocrates  jam dudum animadver-
tere vifus efl:3 qui s* Aphorifl 34.  ait Mu -
beri uterum gerentt , fi ulvus multum fluat  3 />f-
riculum efl , ne abortiat  5 praterea aquat nO-
ftras menfes provocant ,  quin nunquam
graviditatis tempore movendi iunt, ni-
fiarbortum procurare ?  & charačterem

homicidi/

,, 177 - <$*

Jhomiddij ex profefTo velles aflumerea«
Ec hoc de acidularum potu meditinaii,
& in magna quantitate intelligendum eftj
fienimunus, vel alter hauftus volupta-
tis, aut fitis extinguend£e gratia inftitui-
tur> non adeo nočete Videtur, utitefta-
tur Tbeophilus Bonetus in fuo Mercurio pag.  j S o.

De lačtantibus riirfus alia exlurgit
qu£tftiOi Ludovicus Combacbius in fua epijlolH
ad JRamlovium j  adeo liberališ in acidulis
W ildungenfibus fuit> ut etiam fceminat
cuidam infantem feptendecim feptima*
narum, &fcabie corteptum la&antipor-
rexerit. Apud noftrates tamen hic mo¬
dus exulat> & timendumeft* netenera
infantium conftitutio, quas prjeter ma*
terntim ne&ar nihil affumere j & conco-
quere poteft,perhasaquas lačtiin mam*
mis immediatč communicatas tnagis Ise-
deretur, & in lethalia tueret fympto-
mata. Quod enim aiTumpta alimenta^j
& medicamenta viribus nondumin lačte
deftituta fint, & purgando, ac alteran-
do immediate operentur mirum non eft,
& videtur ratio efle, quod lac non ex
folo fanguine, uti voluit Arijloteles,  fed
etiam ex chylo per fpeciales via$exdu-
&u thoracico ad mammas addučto, uti
i: M Ubran-

««) .178? ..(S*

Mrandus a Dicmtrbracb  & ali j mu Iti te lian«
tur, Neoterici, fuam lumat originera.,
quod infuper lačtis, & chyli in fapore,
odpre", & calore affinitas lumme confir-
mat: Imo fi hypothefis Ariltotelica ve¬
ra elTet, impoiiibile foret, quod fkmin«
la£tantes,in quibus ( pradertimmammo-
lis )  libra una,& plus lačtis quotidie per
integrum annum generatur, & exfugi-
tur, poffent bona valetudine frui, cum
una libra fanguinis, quotidie per ven«
feciionem extracla, intra aliquot fepti-
manas infallibiliter illas ad hydropem ,
&.  mortem praecipitaret: Idem de vac-
cis Helveti« la&iferis, maxima vafa_.
quotidie implentibus fentiendum eft.

Quaeritur utrametiamhominesbona
fanitate fruentes acidulas noftras bibere
Valeant? multi enim negativam ample-
fituntur, & ex faeris paginis delument:
fanos non indigere medico, & per con-
fequens medicamentis folet etiam fub-
jnde fieri, quod afTumpta pharmaca fa-
nillimos, & robufLillimos in varia mor-
borum genera praecipi.tent, quemadmo-
dum illi contigit, qui bona fruebatur va¬
letudine , varia tamen medicin« adhibe-
re inerepit remedia, ut diutius, meliukj;

. .iu *i ' 6 *

*S) 179*'(§»■■

ei frflii poffet, aft infelici eventu, S medi«
camentis enim excitatus morbus, & mors
turiofae huic foliicicudini impofuit epi*
logum; Unde ille fequens addicum fuit
epitaphium Bononite.

Terftar megli o , flo qui.

Ven\m diftin&ione opus eft, quie«
nim perfečtiflima valetudine gaudent,
his ab acidulis abftinendum eft; interim
dantur plurimi ali/, qui fani quidem de-
gunt, & in omnibus corporis a&ionibus
peragendis nullum vicium animadver-
tune, nihilominus tamen paulatim hu»
moreš vitiofos perditeta; errorem accu-
mulant, quihumoresdiufubinde incor«
pore abfque ullo fanitatis difpendio quie«
tč delitefcunc, & fuperveniente novo
aliquo, etiam leviflimo, exceftu proti-
nus prorumpunt & fanitatem litdunt.
Hinc talibus tempore bona valetudinis
optimo cum emolumento porriguntur
acidulse, quibus peregrini ifti hofpites,
rebellionem jam machinantes fuo tem-
pore in ačtum reducendam, per alvum>
& urinam educuntur, & morborum plu-
timorum impeditur generatio,

M z

CA.

j,  , *© *8o.'<5»

C A P UT XXXII.

Qt‘.o anni tempore bihnda pne

Mojlr <e , aculuU , & cur fubindeinvi-
ribus fuis variertt  ?

j^Empus bibendi acidulas, vel unU
verfale  eft, vel parttculare, Unu
verfale , certum icilicet anni tem-
pus, de qpo nune agendum, optimuitL«
cenfetur, ex falubritateefficacia,&fyn-
ceritate acidularum, ac bibentis difpo-
fitione fecundum anni viciffitudities e-
tiam variabili: illae intenduntur seftate>,
cjuia vivifica folis luce perfunduntur,e-
jufdem calore attetiuantur, clariores,
limpidiorelque redduntur; remittunt ali-
quantdm in autumno , prsefertim eo ma*
gisj quo vicinior eft byemi, & in Verd
tumqud eo minus, quo longinqUius ab
hyeme receffit; maxime femiflk: funt in
hyeme non quidem in fe, fed ratione>
impuritatis a nivibus, & pluvijs intro-
dučlce. Quo ad fubječtum bibentis, ver
ob aeris temperiem, corpus humidum ,
& ad vitioforum humorum evacuatio-
nem difpofitum, meatuiq; in eo mode-
tatd apertos commodiffimum eft, cui

parum

#d  is?, m

param cedit principium seftatis & autum-
ni. Hifce1taque bilance medica' benž
perpenfis , judico , fi ordinarium, & li-
berum tempus defideretur, eas potan-:
<das efle a Majo ufq; ad Septembrem,prae -
crpue in noitris locis, non autem intel-
ligo anni tempora, & menfes, quocun-
que modo affečtos, fed ipfam temperi-
em, correfpondentem iftorum menfium
proprietatibus, quae vigeret, fi omnia^
fecundum ordinarium anni curfum de- :
berent fieri.

Apud nos frequentiffimus ufus eft-
harum aquarum in ipfis canicularibus,
ubi fuo acore sftum intolerabilem mo-
derant, fitim extinguunt, appetitumor-
dinario tune languentem reftaurant, bi-
lem infringunt, &robuftos faciunt, dum
ejeteri calore nimio, fpiritus vitales dif-
fipante,magnoperč debilitantur. Nequč
obftat, quod Proto-Medicus nofter Hip-
pocates 4 . aphorif:  f. & cum eo tota Me-',
dica profapia, fub cane, & ante canetri-
purgationes diffuadeat, intelligendus e-
nimeftde purgationibusfortioribus, quae
točam naturam pervertunt, & vifcera..
inflaimmant, non vero de blandioribus*

Utpote itcidulis, qu* prsetec lenes pur-;

o::  ^ 1  ■ - -

m m «

gationes humores adhuc corrigunt, &
naturam roborant, accedit infuper, quad
in noftrohoryzonte tune temporis aer fit
jnuho temperatior, & ethefijs magis e-
ventilatus, quam in Graecia, dequa di-
Vus Senex iocutus eft*

In hyeme ut fupra dičtii eft: multi hanc
curam diffvadent,folurhod6 ided,quod a-
cidulte tune temporis, nivibus, nebulifq;
adulterat£e,fuis viribus plurimumpriven-
tur:aft ego elapsa hyeme, potiflimu dum
Boreas multum Haret, in fapore , adeo
.vegetas, & excellentes, uti fbntes re-
Iiquos per antiperiftafin roboratas de-
prehendi, ut param, aut nihil different
ab illis, quas in canicularibus guilavi.
Judico itaquehanc curam hyemalitem-
pore magis diflvaderi a pračticis , ob bi-
bentis naturam a nimio frigore indifpo-
litam, quam ob aquarum inefficaciam,
hinc fi urgeat necellitas, moraq; mine-
tur periculum , etiam in ipsa hyeme bi-
bendas funt, attamen cum hac conditio-
ne, ut fiat in calefa&o cubiculo, & fri- 1
gus evitetur, ne fudor, qui fubinde in,
hifce potationibus evenire folet, per
pororum occlufionem impediatur, alia-
que eveniant fymptomataj fic feiiciter

*§) J>5. 0»

noftras aquas adhibitas efle teftatur eX«
jjerientia* & (uadet Magnificus, acCla«
riffimus D  D, Sorbait Med. Prači. pag. i}ž.
uti &c Henrictis ab Heer Spadacr. pag.  &
ali;«

Clariflimus Pito pračticus olim Vien-
nce celeberrimus fuafit, ut acidulse ex
ftaturigine hauriantur tempore hyemali,
& in vitrisrefervatae bibantur vernalij
verum tanto $iro lubens admitto, aquas
nofttaSin hyeme ficca valde efle validas,
& corpora noftra in vere maxime di-
fpofita, nihilominus tamen timendumL
eft, he acidulce tam diu refervatte fpiri-
tutim, & virium jačturam fubeant, fi ve¬
ro hocper accuratam claufuram impedi-
re volumus, fsepe vafa franguntur, uti
ftipra mentionem feci.

Quamtur lecundo unde veniat,
quod acidulae fubinde in viribus futs
mutentur« Ig varias de hac re exoriri
opiniones : Nonnulli cum Aftrologis
omnem mutationem aquarum ferrata-
rum Marti planeta: volunt adfcribere,
eo quod elapfo anno i68f. maligni alt-
quot ejus afpe&us contigerint, a qui-
bus non folum in acidulis virium di-
nrinutio, fed etiam in multis Regioni-
r- j  M 4 bus

#$) 18+ 6»

bus maxlma bejlorum ferocia (cujus
caufa etiam dicitur ) excitata fuit: Ve-*

rum libenter admitco, aliquot Martis
cum faturno, <Sc fole quadratos afpeg-
tus, & oppofitiones aliasque malignas*
uti vocant Aftronomi, conftellationes
clapfo anno in Aprili, Majo, & Sep¬
tembri apparuifTe, nihil ominus tamen
prafatos effedus ijs immediatč non
poffum adferibere j Belluifi enim magis
videtur provenire ex arbitrio libera
principum, quam ex aftris, qux folum-
modo inclinant > non autem neceifitant;
Noftrasvero acidulas quod attinet> ea?
quidem prsefato tempore virium fuarum
jaduram fubinde palfe funt ?  faepius ta-
men laudabiles prseftiterunt effedus,
caufa tamen nulla alia fuit hujus mu-
tationis, quam aeftas pluviofa , & fri-
gida, unde non folum ob defedum ca-
loris folaris hos acidos latices vivifi-
cantis , fed 'etiam ob affluxum aliarum
aquarum eos dilventium, & deftruenti-
um, diminutio ifta confecuta eft, Imo
fi Mars unica, & proxima hujus effet
caufa , fequeretur , quod tališ variatio
altertiis annis deberet fieri, fiquidem
jlle intra unum annum, & dies 321 .  to-

tum

«9 rtu  O*

tum Zodjacum motu proprio folet per®
currere: Dfftindione itaque opus eft,' ■

& cauferum ferie , qiue lic fe habet;
Inprimis caftfa proxima variationis in
acidulis. eft, earum mineta per caufajs
temotas etiam variabilis, Item major,
vel minor aqux affluxus, ingens teftus,
ftccitas terne, aqu* copiam abforbens;
aer noxia miafmata, quibus infe&us
eft , acidulis communicans , nebulae, :
pluvi*, ac plura alia : Caufie demum
remotee funt aftra tam fixa, quam er-
ratica, in aere, & tetra pnedidos ef - 1
fedus excitantia, hasc enim non folum
in regione vegetabili, & animali , fed
etiam in minerali per influxus fuos
operantur, quod probatur ex fequenti®
bus : Nam inter vegetabilia conftat,
quod nonnull^ herbse certis luna mu-
tationibus tranfplantatas , vel colledae
Iriultum in floribus, & viribus varient,
arbores vero in pleni-& novi lunijs de-
cifte, corruptioni, & teredinibus, ma-.
gis vel minus fint obnoxiae.: Inter ani-
malia pro exemplo (it homo in tequi- '
nodijs, & folftitijs magis fuis paroxi(l
mis morbificis , epilepticis , hyftericis, E
podagricis , hypochondriacis , alijfque
M j" agi-

s

*$) i86. (gfc

atgitabilis; Imo qui olim in artubus c&-
fim, punčiimquč leefi fuerunt , eelipl&s
folares , & lunares , futuras pluvias,
aliafque lunse mutationes ab(quč ullo
calendario infallibiliter prognofticarit.
Skniliter refert Ciarif: Dobrotenski Melt-
eus PragenfisBphemerid: Nat: cunoj : arin:
obfervat: 66.  quod illo tempore , qiio
tnotus terra: in Tyroli fuerunt, mira-
biles flatuum cornmotiones'in patienti-
bus fuis hyp'ochondriacis animadvet-
terit; Ecce analogifmum majoris , &
nainoris mundi: Inter mineralia patent

in argento , quod femper in fodinis
Schnebergenfibus fub Satiirni in fignum
cancri ingrefTum, accedente Luna cO-
piofius repertum efl;, uti teftatur Albi-
mtu in chronico fuo metallico pag. 29.  Idern
Ctiam de cteteris metallis, & minerali-
bus in certis fyderum afpeftibus aliquo-
modo variantibus dicendum eft.

Dixi fuperius noftras acidulas elap-
fa seftate ftibinde tantum virium fuarum
jačturam padaš fuiffe, ordinario tamen
fuerunt validiHTrnse , quemadmodum
alijs annis reperi , nam dum Sol cirda
tropi,-um caneri exiftit, propiufque in
meridiane ad Zenit,  feu punčVdm ver.

'f  tiča«

m  187. « 5 »

tičale accedit, & radi/ folaresin' prima
aeris regione reflexi, magis aeutos an-
gulos, quam in caeteris anni partibiis
conftituunt, calor etiam per eos ordi-
nario intenditur, & acidula exaltantur,
nifi per accidens ob aquarum copiofafti
mixturam impedimentum eveniat. j

CAPUT  XXXIII,

Quomodo corpus ant e acidulfr

rum c uram praporAndum Jit  ?

■ Uanquam acidularum noftra-
rum farna non folum in Sty-
ria, fed in diverfls Provincijs,
& Kegionibus longž, Iateque divulga-
ta, ac earum vires mille experimenris
in vario morborum genere comprobd-
t£e funt , nihilominus tamen aliquando
evenire folet, quod a?gri in harum po¬
tu , non folum non liberentur , fdd
etiam de die, in diem in pejora ruant
fymptomata : Hinc blafphematur Tn
afpečtus, inculpantur aftra, maledicun-
tuv acidulse , & earum vires, qua» tot
fuerunt faluti, pelliirte diffamantur, Sc
adultimam Thulen dimandantur, Ve-
.. te  ... rum

*Qj**,,<5*

riam fi rem paulo' accuratius examine*
mu$ >  experimur fsepiflune, tarft' acidu- •
Jas j quam fydera ab his injurijs efte im-
munia, fed folummodo malum a cor.

£ oris indifpofitione traherc originem,
lonftat enim omnem morborum cu-
ratfi fe habere inftar boni : Bornim autem
JUXta Peripateticos ex Integra caufa , ma¬
lum vero ex quovu clefettu  j Hinc non mi-
rum,, quod exoptata fanitate,qua iti
hapvvita nihil datur gratius, toties de*
fraiudentur , .dum ante , & in cura, id,
quod fierideberčt, omittitur, Sc econ-
tra pračticatur, quod eftet omittendum.

Hanc ob caufam , ut omnia cum
emolumento eveniant, prafteturquč
I nobis defideratus eftečtus,ante omnia
Corpus }  fi eft cacochymicum, per di-
geftiones , Sc purgationes, fi vero ple-
thoricum, per vente fečtiones prius
praeparandum eft. Huic prascepto non-
nulli volunt refiftere, qui ,  ut Medico- ;
rum tot faeculis jam probatam do&ri-
nam evertant, rudi plebi firmiter per-
fuadere fatagunt, has digeftiones, pur«
gacioneSj vente fe&iones, aliaq; ante
potum affignata requifita }  efte mera
Medic or um*. Sc_ pharmacopolarum fig- ž
aurt men-

jnerrta* nequd ad hanc curam tiecepi*
*ia: Imo haec omnia ab acidutis , qu«
iflftar panaceae omnibus afledlibus me.
dentur * praeftari pofle. Pom') , quod
hac preparatom non fint fiftitia* fied
vera ex tripode Delphico prolata ora-
cula, atteftantur toc funefti cafus , dc
quibus poftea dicetUr* c  ^ r '

Quare in hunq finem humores iirt
čorpore exiftentes, per fua figna benž
examinentur, & fi fint ; vifcofi, &; tjepa-
ces a  medipamentis incfilentibus j & ^t-
tenuarttibus per aiiaUot dies adhibitis,
preparentur* ac poftmodum una vice,
vel per epicrafin , conyenientibus pa-
thardticis * falcem aliqualiter 3  fi noti
totalicer expurgentur ,  neque Jhic me.
dicatrices vetula * & empirici imitandi
funt, qui Unico purgante pulvere, cu-
jufvis natura, irtftar Protei fe feaccorn-
modante, omnes humores volunt eva-
cuare, & tanquam una fidelia omnes
parietes dealbare ; Sed temperamenta,
fexus, setas, humores peccantes, mor-
bi, corporis habitus , anni tempus, &
plura aha confiderentur, quse fi diverfa
funt, purgantia etiam varientur , &
cholagoga fi billis, melanagoga, fi me-

lan-

38$) i9o, (§&

lattčholia , Sc  phlegmagoga, :fi pitutia
abundat , juxta Medici intentionem
porrigantur; Šimiliter fi obftručtio vi*
fcerum, Sc  fanguinis copia adeft, etiam
ijs fuccurratur, fecus fiet, quod acidu-
lae cura humorum pnefertim bilioforum
copia in inteftinis impetuose efferve-
fcent , unde poftmodum flatus 3  ardo-
res , diftenfiones , vertigines , cepha-
lalgiee > epilepfite, febres, & alia orien-
tur incommoda. Sic tefte Ramlovio
quidam calculofus in ipfa cura ob fup-
preffam urinam obijt, in cujus cadave-
re , veficae oriticium arenulis, & vifco-
fis humoribus per acidulas huc ex tota
corpore addu&is , exitumque urina;
prohibentibus undique obftručtum fue-
rat 5 Šimiliter Matrona aliqua apoftema
in uretere eodem modo contraxit apud
Henricum ab Heer obfervat ♦ pag. 18.  Prate-
rea pofTunt acidula, fi nimia phlegma-
tis copia involuantur , ab ea intercipi,
& in corporis veniš, Sc  meatibus, idt
coerceri , ut retentte & ftagnantes ni-
mium vifcera refrigerent, a quo hy-
dropSj Sc  alia mala facild pofliint pro-
venire.

*6) m-  (§»

CAPUT XXXIV.

Qita hord aciduU nofir& bi-

benda funt ?

modo p razparan di corpus 3
g' H f titi ctiam de tempore univer-
fali jam fatis didum eft, te Hat
nune diei pars, feu tetnpus particulare
eXaminandum , quod huic cune foret
aptiffimum , non datur autem melius,
quam tempus matutinum , quia tune
affdmpta totaliter jam coneoda ( quod
ex abfenda ruduum, & gravitatis dr¬
ča prsecordia cognofcitur) & etiam ut
plurimum e ventriculo evacuata lurit;
Qui itaque hanc curam fruduose per-
ficere cupit , prius fordes capitis pet
nares , os , & aures $ Abdominis per
urinam , & alvum deponat, & pofte&
iricipiat unŽL vel altera poft folem o rtu m
hora.j cum aer temperatior ambulatio-
nem permittat pro hac cura neceffa-
riam. Bibuntur ut plurimum lige aqu£e *
in potrdiš vitreis , non adeo magnis,
ne una vice nimis multiim, & pr&ci-
pitanter ingurgigetur , Sc  Ventriculus
per aduale frigus deltruatur. Quare

ut

■■ &D' 192- c#

ttt~ hoc evitetur j muki morfulos IriW
. peratoris , tragaeam groflam , confedi
anifi , cinamoni , aliaqu£ ftomachica
affumunt, Imo folum femen anifi man-
fum, & exore rejedum , non folum
pro confortando ftomacho, fed etiam
'j' pro impediendis vaporibus caput feri-
entibus vidi cum frudu adhiberi. Poft
urnim , alterumve vitrum blanda am-
bulatione corpus commoveatur , &
poftea rurfum bibatur} Sicque pradice-
■ tur alternatim, doneč praefixam quan-
titatem , quce intra fefqui alteram ho-
‘ ram, interdum etiam duas.horas perfici
folet, totaliter exhauferit.

-■ DiXi ambulatione blanda, non ve¬
to vlolento curfu ,-ut nonnunqnamcon-
tingit, per valles , & montes corpus
exercendum efTe, alias natura per tot
a Spiritusuna cum Sudore diflipatosmul-
tum debilitata, non erit fufficiens ia,
perferenda tanta aquarum copia, Pra-
terea claudicat, nulloque nititur funda-
mento quorumdam opinio, qui putant .
acidulas Temper per Sudorem operari
debere , & absq; hoc nullam genuinam
curam pofTe perfici, Aft multumaSco-
• po veritatis aberrantj agentiaenim va-

rios

*?) 193 .

rios juxta Philofophos producunt effe*
čtus, fi fubječta varie lune difpofita-.^
hinc noftr* acidul*, ut quotidie obfer->
vatur. pro materin peccantis, & via-
rum difpofitione, varie etiam aguntjac
modo per alvum cralfiores, modo per
veficam aquofiores, fi non adeft mea-
tuum urinariorum obftručtio, modo per;
fjidorem fubtiliores humores evacuant,
fi ijs corporis peripheria infarta,& po-
rorum Iaxitate difpofitaeft; Medicusia
hoc cafu, tanquam fidelis natur* mini-
fter, eam illuc, quo vergit, ducere de-
bet, uti Vult magnus Htppocrates fett.  /*
apborif. 21.  Non vero cogere tanquam_.
ejus Dominus, uti nonnunquam, fed pef-
fime pračbicatur j Alias humores circa
vifcera per violentum hunc motum at-,
tenuati peflima parient fymptomata. Si
vero contingat, quod *ger ob colicam,
contračburam, & alios morbos ambu-
lare non pofTet, & tamen conveniret
h*c cura, dand* etiam funt in lečbo,
dummodo ventriculus f*pe foveatur lin-
teis, calidis, quemadmodum vult Ma-
gnfiicus, & Clarillimus D. D. de Sorbait de
tttelancholia bjpocbondriaca praxi. Med.pag.172.

Hic nonnulli eas prius calefacero
N volunt,

«9 194. G*

volunt, ne ventriculo, & vifceribus fri-
gore fuo noceant j alt experientia do¬
cente muka millia innoxie frigidas bibe.
runt acidulas: fi enim calefierent, ob
fpiritus avolantes magna virium conle-
queretur ruina, & effec periculum, nd
tepiditate fua ventriculi tonum lolve-
rent, & vomitum inducerent.

Quxritur nune, utrum etiam poft
prandium fint bibends ? Hanc con-
fuetudinem apud Spadanas, & Schwal-
bacenfes, aliafque acidulas, olim fuilfe»
valdd communem, apud noftros tamen
nunquam aut rariffime pradbicatur. Im-
primis enim noftrs aquie funt medica-
menta diuredbica, qu;e juxta tritum Me-
dicorum praeceptum, non danda funt
nifi longe a paftu, & corpore vacuo,
alias cibi una cum ijs raperentur crudi
ad renes, multas ibidem obftrudbiones
produdburi; hinc porrigenda: noneflent,
nifi abfoluta concodbione, & chyli di-
ibributione, id eft , hora fexta, aut fepti-
ma a prandio , jam fi hoc tempore rur-
fus biberentur, & tranfitus earum poftea
expedbaretur, ccena ante decimam , vel
undecimam vix elfet inftituenda, aut
plane omittenda, quod tamen ob farnem

W 19?- G&

in hac cura ut plurimum urgentem, &
alias rationes vixeffet pračticabile.

Porro, qui tam poft, quam ante«
meridiem fe huic curse accommodant,
matutino tempore valde parum, fcilicet
duas, tres, quatuor, aut quinque ad fum-
mum libras ordinario bibunt, a meridie
eandem quantitatem repetentes: No-.
ftrates vero fex, očfco, decem, & plures
fubindč libras cum euphoria manč ex-
hauriunt, & ita una vice tantum fumunt,
quantum alij duabus, juxta illud: frujlra
fit per plina, quod potejl jieri per paudora ♦
Quare predat, ut natura evacuationi-
bus hifce aliquantifper debilitata, modi-
cum quiefcat a prandio, & bonis cibis
podmodum, alijfque reficientibus refo-
cilletur. Si tamen magna urgeret fitis,
& vinum ob morbi conftitutionem non
poffet admitti, fubindč una, alterave
libra harum aquarum concedenda eft,
quod paflim cum bono effedu pra-
dicatur a nodratibus.

$0 196. (§&

CAPUT XXXV.

Ut,mm per gradm afcenden -

dum-, & defcendendum fitl 'i

■ Oris fuit hačtenus apud plurirnos
Medicos acidulas afcendendo
a parva quantitate ad majorem,
& poltea rursus defcendendo biberej*
prout defačio adhuc balneandi modus
apud chermas iti ufu eft. Rationes in-
fuper addunt, quod acidula; primo , efle/
debeant loco aperitivi, & digeftivi, fe-,
cundo,  loco evacuantis, & tertio  tandem-
loco corroborantis. Ali; rursus ab ini-
tio volunt eas per alvum, &pofteaper
renes operari, fic Clariffimus Dominicus
de Marcbettis  in Confilio pro affečtionei
hypochondriaca cuidam fuafit per qua-
tuor primos dies odlo libras cum aqua
laxativa, & fyrupo rolato folutivo per
yeliquos vero dies , libras duodecim cum
fpiritu tartari, & fyrupo de fucdo limo-
num bibendas ; Et Videtur liaec afcenfio
e(Te ad mentem Hippocratis 2. Apbortf si-
ita loquentis : BUmmkm, atque repente eva-
cuare , vel replere, vel calefacere , vel refrtge-
rarf }  fiye quovis aha modo corptis mo ver e }  pe-

\ •" t i MU*

m)  ■?- m

rleuiojut&i- quoniam omne nimium natura mu
micitm ) fed quod pauldtim fit , tutum cfl  > ttinu.
ali as  , tam cum ab alt er o ad alt er um tranfittis

Venim defačto apudplurimosexo-
'levit in hifce locis hac confuetudo, fed
una, eidemque dofi ,  fape per omneS
'dies aqualiter bicuntur, fiquidemin par-
va quantitate fumpta remanent in cor-
pore, & ftagnando plus nocent, quarfl
luis viribus profunt, prout ex purgatio-
nibus in inteftinis retentis evenire folet,
&  etiam obfervat Magnificus } & Clarif.
fimus D. D. de Sorbait in prax. Med. pag. j6/.
Vidi ipfemet aliquoties, quod prima die,
dua, vel tres libra afTumpra, loco blan-
darum evacuationum , rugitus, diften-
•fiones, & ali a mala produxerint, altero
vero die, cum hanc curam pertali, not
ftro modo fe accommodarent, eafq;
ad libras-očfo affiunerent corpus bend
_expngnarunt, excrementa per alvurfD,,
& uridam abfque torminibus evacuarimt,
tandemque exoptatus efFečtus fecutus
alf.- Nibildmmusramen"tutius eife Vide*
tur maJtidiž m ndn a dueti s, primo diej
pauld minus; quam cateris curadiebus
•bi-beret iTevidi aIiquotics primo dieJi-i
' J  N 5 bras

t

«9 198.

bras feX, poftea vero quotidie libras
odo, vel decem ufque ad curae termi-,
num aftumi, & optimum eftedum inde
evenire«.

Caeterum Aphonfmtm Hippocratis  quod
attinet, is fua laude non defraudandus
eft, fed negatur fuppofitum, hanc quan-
titatem in his cafibus pofte dici nimium,
non enim abfolute, fed refpedive cum
ventriculi fcilicet conferentia ly ni-
mium, menfurandum eft: Sic una libra
refpedu debilis, & recipiendis acidulis
inepti ventriculi erit nimis multum,
dum eccontra refpedu fortis , odo li-
br« earundem aquarum erunt nimis
parum:Si itaque tantum detur, quan-
tum vires ferre poftunt, five fint duše,
five duodecim librae, aphoriftni veritati
nihil denegabitur.

CAPUT XXXVI.

Qmntum acidularum noftra-

rum bibendunt  ?

llantitas acidularum in potu
confideranda apud varios va-
riat, alij enim , qui mineralia
utpotc corpori humano inimica nimium

hor-

m  199. m

horrent, valde avara, alijeccontra lav-
giffitna manu porrigunt. Sic Horftius in
defcriptione Schrvalbacenfium pag. 59-  prima
die tria vitra, quorum duodecim unam
menfuram faciunt non vult afcendere.
Montagnana trači. 3. referente Camerano in
differtat , Med.pag. u.  aquarum mineralium
non plus connivet bibendum , quam
uncias quatuor, aut odo. Tabernamon -

unus  a fedecim uncijs incipit,& furgit
ad triplam, vel quadruplam dofin: Si-
militer fentit Clariflimus Joannes de Lam -
zrverde , qui in monitis falutaribus, de magna
Tbermarum ,& acidularum abtifu pag . 100.  ita
fcribit : Fideor ilbefd verecundia pronunciare
poffe , ut aqittz medtcata tutius, & certiori bi-
bantur fručtu  , in difficiitoribus infirmitatibus d
tali fanguinis djfcrafia, vel vifcerum objlručlio-
tie exortis , qua ad correčlionem , & deterfionem
indigent fulpbureis , aluminojis , nitrofis  , vitri-
dat is  , ferreis  , & ejufmodi natura particulis f
Tbermarum , & acidularum pocula numero , &
menfurd lmminuenda ejfc }  ut diutius in intefli-
tiis morentur , in quibus convenientiores illarum
farticula exprejfe , & ex ijs fenfim vias lačteas
ingrejfe  , pofied vivifico cordis  , pulmonumqud
motu , ejufdem maffe commodiits intexantur , ut
deinde d corde , qnod fanitatis umorim dirigit t
N 4 obfer-

&s) 200*

cbfervato natura ordine  > ad noxtas fanguinh
particulas emendandas  , vel e vi/ceribus tollen~
das propellantur ;  Hasc ilJe > poltmodum
vero pag. n*  Judam acidularum , &
thtr marum delin ultra fex, velfeptem
uncias non admittit, eo quod fanguinis
error non corrigatur ,tranfitoria intefti-
jiorurn ablutione, aut dilTolvatur fcir-
rhofa vifcerum compages, fed requiri-
tur infuper, ut diu ftagnent, & in cor-
pore vires fuas exferant* Verum
eccontra inveniuntur alij, qui contra-
riun e diametro tenent, & pro uncijs
libras fubftituunt, exiftimantes , quod
cxigua haec quantitas, fi in ventriculo
ftagnet, humores exafperando com-
moveat, & commotos non valeat ex-
cernere ,  unde tanta morborum &
fymptomatum exoritur diverfitas, quem-
admodum ipfe aliquoties obfervavi, &
etiam Henricus ab Heer in Spadacrene pag.
too. de  quadam femina , Icirrho lienis
laborante , & fpadam. Tanquam ad
iEfculapij templum mifla commemorat}
Haec enim cum ultra triginta uncias
bibere non polTet , primo in febrim
tertianam , polt o&o dies vero in quar-
tanam eždtialem incidit, JEgriorque' ad
.. , fuos

201 .

fuos redijt, quam ilfuc venerat ;'Qua-
propter muki, ut fe ab his iucommo^
dis liberent, ingencem quantitatem in-
gurgitent , quemadmodum fecit Ufe
Carthufianorum Vifitator apud Henricum
ab Heer  loco citato, qui trifecli Nefto-
ris annos , quinquaginta uncijs fupera-
vit, ut verificetur iilud Poeta;

Invenias illic , qui NeHoris ebibat annos.

Ordinarius tamen mos apud No-
flrates eft, quod in fano corpore ram
minus, quam femi alteram, nec plus,
quam tres, aut quatuor ad fummum
menfuras civiles ebibant; Inveniuritur
tamen nonnunquam aliqui, prafertiin
Croatae , & robuftiflimi homines y.qui
mirum in acidulis excedunt$ Sic notus
mihi eft vir boni habitfts, qui quotid'i&
feptem menfuras cum frufru ebibit,
idque per plures dies continuavic.
Major adhuc ante paucos annos invert-
tus eft acidula-r*um noftrarum helluo,
qui quotidie quindecim , & fedecim
menfuras noftras , qu3E uncias '720. &
768. faciunt, per aliquOt dies cum bcf-
no effefru exhaufit, de quo adhuc iti
Nj * 'Pa-

202 * (S&

Parochia fančtse Crucis fequentia pro-
ftant Epigramata:

X*

Exhaurire vales menfuras qmnque decemque
Ex acidis undlis , quis tibi par mmero  ?

I I.

Si bubulas acidum levat a putredine carnes>
Non timeas, quod erit , putnda caro tibi.
Namque acidi tantum fumpftfti gutture fontis,

Ut tua per totum fit tihi falfa caro.

I I I.

Sacula de potu mirantur prifca Cleanthem,

Qui dulces toties noctibus haufis aquas.

Sed te Canonicum mirantur fecula noftra y
Fons acida cujus guttura tranfit aqtu.

Es dignus dici grandis potator aquarum,

Potanti mintme funt tibi vitra fatis.
Videtur hic acidularum helluo imi-
tari ftrenuum illum hydropotam , qui
intra 64. dies,a<S89. fextarios, feu li-
bras medicas thermarum Carolinarum
ebiblt, de quo refert Clariffimus Johan:
Georgius Valckhamerus injtpbemerid. Mediico-
phjific ♦ anni 16. 82. obfervat. 17?.

Veram hos, & fimiles cafus magis
admirationis ; quam imitationis grada
appofui : Interim hoc univerfaliter no-
tetur, nil certe determinari pofle, bu¬
rno*

*© 20 }.  C&»

moreš enim cacochymici in lecunda, Sc
tertia corporis regione exiftentes, ma-
jorem quantitatem defiderant, quam
in prima regione contenti j Denique
aquarum dofis e virium,naturjeque con-
flitutione, temperamento, setate, pra>
cedente vi&Tis ratione, reliquifque cir-
cumftantijs, minutiffime examinatis pe-
tenda eft; alia enim ventriculo debili,
alia robufto, alia homini fobrie viven-
ti, alia hellvoni pnefcribitur quanti-
tas$ Verbo : Tutiffima regula eft eupho-
ria, feu bona tolerantia , non tantum
per primos dies , Ted per totum po-
tationis tempus, quifque itaque cum
ventriculo rationem ineat, quantum
aqute polfet ferre ,  & quam citd illam
egerere* Hoc Temper fibi firmiter im-
primat: a juvantibus, & Udcntibus haud mu¬
lam fumi indic ationem .

CAPUT XXXVII.

Quam diu ? & utrum in ipfa

fcaturigine bibenda fint :

LE continuatione hujus curas
edifcere poteft patiens , ex
perpenfis, fi quos fentire in-

cipit,

2o 4 . 6»

opit, aquarum effečtibus, collatiS'cutti
letate, complexione, fexu, alijfque cir-
cumftantijs numerum dierum varianti-
bus, idque optimd, fi cum Medico de
hoc egeritMorbi enim ali j, five cau-
fx  morbifičse, five partis effečta: culpS,
facile, alij difficulter tolluntur, & effe-
čtus nonnunquam in ipfo ulil, nonnuiv-
<juam vero pofl multos dies primo pa-
tefiunt* Noftrates ut plurimum hanc
curam per quatuordecim , vel viginti
,'dies nonnunquam etiam per quatuot
Feptimanas ,  condnuant , & ftatuunt,
ceffandum tune efTe ,  quando per ali-
quot dies excrementa alvi rurfus aquea,
& fpumofa exeunt, exiftimantes humo-
rum excrementitiorum faburrham j  ara
efTe abunde ablatam, & gratisnaturatft
-poftmodum onerari aciduiis. Verum hod
optime ut plurimum pračlicatur & noti
contemnendum fignum elt in corpore>
cacochytriico , nihilominus tamen noo.
Univerfaliter verificatur, quia dantur
fubinde morbi independentes ab humo-
ribus vitiofis (v. g. Intemperies calida^
vifcerum abfqiid magnamateria J  quibuš
hcidulae etiam conveniunt, magis alte-
rationis, quam evacuationis grada, ubi
: j  fub-

m )  205.

fubindč primis diebus excrementa aqup«,
£a apparent,&tamen a cura nonoportet,
CelTare* Denique hoc pro optimo fit;
diredorio: dierum numerum efle au-
gendum, fi morbi funt invecerati, ac,
chronici, orti a vifcidis humoribuSj &
in fecundacorporis regionerefidentibus*
diminuendum vero fi funt recentes, &
produdi in ventriculo, &inteftinis,, ab
excrementis tenuibus, facileque perhjis
aquas evacuabilibus.

Ca:terum hoc notandum, quod optf.
me fanitati fua con(ultantj qui finita hac
pura y  denuo blando medicamento co$>
pus expurgant, & acidulas, fi forfitan*
in eo manferint? cx integro evacuant,
nofco hic quendam Parochum qui infp.
ne curae , afiumpta levi purgatiuncula
ingentem adhuc aquoforum humorom*
quantitatem ejeeit, quae in corpore. rc-
tenta infallibiliter varia produxiffetfym-
ptomata..*

Quxritur utrum uno, alterbve die
ab hac cura cefiandum fiti,<fi acidulaeOb
pluviofum cadum ad plurCS dies aciditat-
tem fuam amittunt, turbantur, & viri-
bus fuis quodam modo deftituuntur ?
Propterea ab incepto opere non. efle re-
v tro-

&0 206. (§&

trocedendu, fed earum languentes vires,"
pluvijs obrutse ,convenientibuspharma-
cis rursus excitandae funt, fic fi per al-
vum exoptatum effe&um non poffent
prseftare, promovenda: effent, pulvere
Jalappas, diagridio, cremore tartari, Sy-
rupo floram perficorum, &c. Si in cien-
da urina morarentur, fuccurrendum ef-
fet fale acidularum, fpiritu tartari, Sy-
rupo fragorurn, oculis cancri, alijfquč
diureticis. Caeterum meo Judicio opri¬
me , & provide faciunt, qui aliquot vi¬
tra fereno tempore repleta, & bene clau-
fa refervant, poftmodum Jove pluvio
ebibenda...

Ouasritur fecundo, utrum melius fiat,
II acidulte in ipfa fcaturigine, vel ad lon-
ginqua loca portata: bibantur ? Ig. Locum
bibendis acidulis commodiflimum efle>
ipfam fcaturiginem, juxta illud:

Dulcius ex ipfo fonte bibuntur aqu<x.

Quod fuavitas faporis, integritas
odoris, coloris probitas, fubftantia: te-
nuitas , & claritas, ac operationis fe-
licitas, quce omnia ibi eminent, fumme
confirmant, aquse enim iftae, ut jam fse-
pius dičtum, conftant parribus volatili-

$0 207, (Šft

bus, & fhris, quse in deportationc par-
tim avolant, partim etiam prsecipitan-
tur in forma terrte eandidse ad fundum,
& compofitum tali modo diffolvitur,
virefquč minuuntur* Exiftimant quidem
aliqui j quod aqu£e ifbse in aliena loca
deportatffi ratione viriurn exaltenturj
Verum experientia docet contrarium,
fiquidem a plurimis fide dignis mihi re-
latumcftjfe aliquot annis tam in iplo
fonte, quam extra eu, pratdidas acidulas
bibilfe, nullibi tamen majorem aflecutos
efle effečtum, quam apud fcaturiginem,
ubi non adeo pridem pro majori ho-
fpitum accommodatione, tedificium ab
Illuftriflimo Domino Barone Curti  exftru-
čtum , & vičtualibus, caeterifque requi-
fitis provifum eft. Si vero ob homi-
num copiam, loca omnia eflent imple-
ta, conferant fe potatores ad vicinas
urbes Marpurgum fcilicet }  & Petto-
vium, ubi non folum acidulaj quotidie
recentes, fed etiam necelfaria medica-
menta ex pharmacopolijs ritč exftru-
dtis haberi poffunt, ut lymptomatibus
in cura nonnunquam lupervenientibus
eo melius eatur obviam, & fuccurratur.

#9  “ 8 -

CAPUT XXXVIII. j

De fymptomatibus in genere,

& utrum ys in ipfa aciduUrum curit
fupervenientibus incaptus potus interrumpendus

R-itum, & apud omnes Philo-
fophos, uti jam didum rece¬
ptura axioma eft : Bonum exinte -
gr a caufa , malum exquovis defečlu  j Hi n c
curatio noftra pet* acidulas tam diu re-
rinet nomen boni , quam diu omna
juxta prudentis Medici confilium eX-
adiflime obfervantur, & aflumit cha-
raderem mali s  dum in minutiflimis
committitur error; diverfimode autem
hydropotce, videlicet in, & ante potum,
a legitimo fcopo defledunt ;  & quidem
ante potum, dum cummagna humorum
farcina fine preevijs purgationibus, vense
fedionibus, obftrudionum referationi-
bus curam incipiunt, in pom vero, dum
in tali xtate, & affedu morbofo con-
ftituti, fe huic curte accingunt, qux pla¬
ne efiet omittenda, aut fi etiam conve-
ftit , peccant tamen acidularum quanti-
tate auda/vel diminuta, alijfquein ci-

m  209. <§*

bo, & potu, corporismotu,&iracom«
miilis erroribus $ Unde non mirum, quč>4
tanta morboforum accidentium fuppel-
lex refultet, quaz potatores ab incapto
opere non folum deterret, fed fepd e-
tiam in lethales, morbos per peffimam
metamorphofim tranfmutat, nisi a Me-
dicis tempeftivč feratur auxilium. Ho«
rum autem Symptomatum tanta eft va*
rietas,ut ijs fecundum principia medica^
accuratd defcribendis integertomusnon
fufficeret; Ego interim ea attingam, qu*
communiter fieri folent, breviterq;, &
in fpecie dicam, quo pafto ijs per artem
Medicam obviandum flc.

Antequam autem in particulari ali«
quid decidatur, qua:ritur prius, utruiru
iupervenientibus hifce morbofis acci«
dentibus curae valedicendum, & paulif,
per quiefcendum fit? Duplicemhica
nonnullis exoriri opinionem: aliqui enim
indifcriminatim, & audaciter, abfq$ omni
Medici confilio, has aquas ingurgitant,
& quibufcunqud morbi ffmptomatibus
fupervenientibus, a potu nolunt refifteU
re , putantes eadem mala, qu* ab acjU
dulisintrodučta funt, rursusijfdempofTe

aufferri, queraadmodum fctus Scprpio-
P nis

m)  210. m

riis per eundem attritum tollitur, & cu-
ratur.

Econtra dantur ali j, pr^fertim hy-
pochondriaci, qui videntes, quod cura
ob irruentiaSymptomata adnutumnon
luccedat, immediate contriftantur, de-
fperant, a cura ceflant, & firmiftime fibi
imprimunt concinuatione curce, mala ad-
huc magis augeri, & tandem peflimum
imminere vitEe epilogum.

Venim cum virtus in medio’f?t, u-
traque pars a via veritatis aberrat; pri-
ma enim nimia temeritate, altera vero
pufillanimitate; nam quemadmodum il-
lud falfum eft: omnia mala ab acidulis
indučta ijfdem tolli pofte, ita &hocve-
ritati diftonum, quod noftrEe aquas nulla
fymptomata a fe excitata rursus valeant
compefcere.

Ne igitur in errorum charybdim in-
cidamus Symptomatum diftindtione , &
eorum caufarum examine opus eft, ve-
rus enim curandiprocelTus acognitione
natura, morborum, caufarum, & reme-
diorum unice dependet, quia hxc fo-
lum in curandorum ffigrorum pelago eft
cynoftira ab honorandis Facultatis no-
ftr* proceribus varijs in locis exprefta:

JMedi-

38$) 21 I t  (&&

•Medtem fetlicet in tantum lene c ur At. in quan
tumbenecognofcit.  Uncie diftinguendum, Sc
notandum , quod qu;edam Symptomata
ab acidulis fint introdučba, qu;e earum,
ufu continuatio foventur, & augentur,
& in hoc cafu optimum eft interrumpe-
re earum potum, &illaalijsmedicamen-
tis curare: qusedam vero ab ijs non fo¬
ventur, & poffunt rursus per eas extir-
pari, dum nimirum caufa quieta antea,
& latenSjnunceKcitata, ab acidulis iftis,
per varia corporis emunčtoria expelli-
tur, aut fiftitur, & tum potus earum con-
tinuandus, nifi vires ab ijfdem fympto-
matibus nimium debilitate repugnarent.
Declaretur exemplis: Sit aliquis com-
plexionus biliofae,.qui aggrediturcuram
corpore nondum fatis praeparato, & cor-
ripitur alvi fluxu biliofo, vires non ad-
modum debilitante, qusritur nune, u-
trdm potus adhuc continuandus fit?
Affirmativč, quia humores bilofi ante*
latentes, nune excitati hac cura auffe-
rentur , & ita ablata causa tolletur effe-
čtus fcilicet morbofum hoc accidens ;
videntur itaque acidula: in fimilibus af-
fečtibus idem pneftare, quod Rhabar-
barum ufitatiflimum in diarrhaeis medi¬
ci) 3 ,  ca-

m  212.

camentum , dum poft evacuationes al-
vinas fuo Marte, & terra albicante in-
teftina modice fubadftringunt, fibrarum
tonum reftituunt, & roborant*

Aliter vero procedendum eft > &
cura penitus omittenda, fi caufamorbi-
fica per potum augeatur, v.g.fit Juve-
nis humorum acrimonia fcatens, & ad
phthifim difpofitus, dum bibit, corripi-
tur tufli, anguftia pečtoris, & fputo cru-
ento; fignum enim hic eft, humores a.
liunde acres a fale acidularum adhuc ma»
gis fuifle acuatos, & nifi interrumpatur
cura,caufa morbi adhuc magis fovebi-
tur, & omnia peflimum habebunt exi-
tum—

CAPUT XXXIX.

Quid faciendum , fi aciduU re-

tineantur in corpore , ant 'vomitus in
ipfa cura fuperveniat ?

llm aciduke per alvum, & ve-
ficam ob varias corporis difpo-
fitiones non exeant, variaek-
citantur Symptomata,vel enimretinen«
tur in inteftinis, unde rugituum, fiatu-*
um )  & diftenfionum copia exotitur, vel
- - per

Ǥ) 213. (S*

per iačteam microcofmi viam , ad cor-
dis thalamum, <3c maffam fanguineairu
major folito quantitas advehitur, a qua
fanguis nimium refrigeratur, vicalis mo¬
taš debilitatur, vel etiam plane poffet
extingui, prout optime admonet Cla-
rillimus de Lamzjverde in fuis monitis faluta-
ribus de magno Tbermarum & acidularum abufti
pag. 140.  Quteritur nune , quid tum fa-
ciendum ? yl.  Protinus illae ex corporo
eliminandaz funt, ne verificetur illud>
quod Crato itb. 1 . epiji. de Tberm. Hirfchber -
genfibus  aflerit: ntbil tam e(fe noxium , qudm  4-
qtum medic atam po tam retineri in corpore ♦ Si.
militer IVillts cap. de colica , fidelicer ad¬
monet , ne ftagnent in corpore, fed ut
bene, & celeriter per alvum, & urinam
exeant, ne fortč , (i in corpore diutius
morarentur, in caput, aut pedesinonv
rendo, ud crebrofolet fieri, vertiginem
aut podagram inducerent. Hinc fi reten*
ta hazc quantitas cordi, & maflaz fangui-
neaz jam fuiflet admixta, & nimio frigp-
re totam ceconomiam ejus perverteret,
quod ex pulfu, cazterifque cognofcitur.
tum medicamenta alia porrigenda funt*
& potus acidularum interrumpendus*
continuandus vero, fi folummodoin in-
O 3 tefti-

m  si4• ©#

teftmis adhuc hfEreant, interim admi-
fceantur ijs purgantia, & ftimulantia.,:
Noltrates exhibent CryltallorumTatta-
ri, falis acidularum ana grana XV.cum
granis V. vel VI. diagridij fulphurati,
vel Ipecies Diajalap. Mynfichti adrach-
ma femis ad duos Ičrupulos, velaquam
Iaxarivam Viennenfem D. D. Mannagetta ,
Vel iyrup. florum perficorum 3  &c, Item
porrigunt clyfteres hydragogos, & alios
cachareticos 3 vel loco horum applicant
fuppofitoria. Rariffime tamen in noftris
aquis, quorum operatio potillimum per
alvumfit,hoc lymptoma deprehendi-
tur, praRertim fi prtefervationis grada
pulveres llimulantes, & laxantes in pri-
mo vitro aflumantur.

Ridenda eft hic nonnullorum, maxi-
tnš hypochondriacorum confuetudo,
qui minutiffima qu£eque obfervantes,
excrementa alvi, & veficje ponderant,
& menfurant, cum aquis potatis poft-
modum comparanda, fi itaque eainve-
niat majoris quantitatis, quam fuerunt
afTumptae acidulK, fpem in augufto po-
nunt, fluxum colliquativum , & alia
mala fomniant; Si vena quantitas de-
ficiat, rurfus delperant, & retentas

aquas

«?) 215. (S*

*aquas nnille morbos producere exifti-
mant. Aft admonendi funt hi pufilla-
nimes., quod quantit.as excretorum non
mathetnatice , fed moraliter intelligi
debeat’, nam quamvis aquae noftra*, ut
ante dičium , ut plurimutn, effe&um
fuum per alvutn, & veficam prseftent,
nihilominus tamefi ijs in alifs corporis
emunčtorijs non denegatur exitus , qu£E
varia funt, & imprimis cutis pori cum
fuis glandulis , & dučlibus fudoriferis
a Clariflimo Malpighio per microfcopia de-
tečtis ,  unde per has vias > dummodo a
frigore externo non conftipantur,mag-
na acidularum quantitas cum . fudore
aliquando excernitur, prout aliquoties
in hydropotis obfervare potui j Prsete-
rea per modum vaporis, & exhalatio-
num potefl per eofdem poros confequi
infenfibilis tranfpiratio , potiffimum (i
fervida adeft vifcerumintemperies. Sic
refert Gcilfufius in acidularum Schrvalbacenfium
defcriptione , cap.  j. pag. 23.  quod quidam
toto cur.ae tempore nullum tranfitum
diftarum aquarum per urinam , &
alvum habuerit, quse abfquč ulla offen-
fione per infenfibilem tranfpirationem
evacuats fuerint quantum autem in-
O 4 fen-

*o m

fenfibilis hscc evacuatio iuperet c#te«
ras fenfibiles corporis excretiones, ex
fanctorio  , qui multa de hac do&ifiimž
fcripfit, petendum eft*

Huc etiam referuntur du&us fali-
vales a ClariflTmo Stenone  , & JVarthone
inventi, per quos nonnunquam faliva,
cjuai in hac cura aliquando movetur,
excernitur: Hinc fi per tot vias acidu-
1* inveniant exitum, poftmodum non
inirum eft, quod in evacuationibus in-
ferioribus deficiant, qui defe&us tamen
aliquando per aHos in abdomine con-
tentos cacochymicos humores folet
reftitui.

Vomitum quod attinet, is aliquan-
do in noftris hydropotis deprehenditur,
non autem oritur ab acidulis vi emeti-
ca fpecifice praedids, prout nonnulli
(ibi falfe perfuadent , fed producitur a
perverfis humoribus in ventriculo ftag-
nantibus, qui, fi quantitative pecoant,
facilš cum aquis noftris pugnam effer*
vefcendo ineunt, in qua acriores hu-
inorum particulae ad orificium fuperius
ventriculi, propter fextum par nervo-
*um fiitnmč fenfibile, elevatar, tunica*
ntm fibras irritant, quarum op$ poft- ■

< 217 -

ftiodum otnne illud, quod natura: mole*,
(turo eft, conftri&o pyloro , & dilatato
cefophago, per violentum motum ex*
cernitur, & eliminatur.

Pro hoc malo avertendo nonnulli
a cura ceflant , & porrigunt vomitoria,
volentes vomitum vomitu curare,
quemadmodum fubinde extra hanc po-
tationem feliciter pradicatur; Sed cau-
tela opus eft, ne contingat, quod con*
tigifte refert Horftius in defcriptione acidula -
rum Scbrvalbactnfium  , cuidam Comitiffie
Rheni, quEE ob forte vomitorium ex
gummi gutta: aftumptum, in fummum
vitEe difcrimen incurrit, & in agonem
jam pnecipitata fuit. Interim tamen
cura adhuc continuetur, & vomitus,
nifi cum magna virium ruina fiat, non
ftatim fiftatur , quia acidulse, per eam
Viam excrementa expellunt, quae ad
hoc opus maxime eft difpofita; Porrd
Videmus ftepe per unicum vomitum;
tantam humorum faburram evacuari,:
qu£g per plures alvi evacuationes non
potuiffet aufferri* Si vero aliquamdiu
jam duravit, tum etiam necefte eft,
cum compefcere , quod fiet, fi natura
per medicamenta alvum Iaxantia , aci*

- v«*.. O s.  dulis

*0 21 s. 6»

dulis~admixta , vel per clyfteres , ad
motum contrarium avocetur, & ven-
triculi tonus .varijs remedijs tam inter-
nis, quam externis, roboretur> Interna
ufitatiora funt, Morfuli Imperatoris,
Trageea groffa , cortices aurantiorum,
& citri conditi, Zingiber condit: Elixir
proprietatis Paracelfi. Extra ventri-
culus inungatur oleo ftomachali Cra-
tonis, balfamo Peruviano , oleo nuei-
ftse exprefTo, maftichino , cydoniorum
admixtis aliquot guttulis olei dellillati
abfynthij, menthaz &c. vel applicetur
emplaftrum de crufta panis , vel cata-
plafma contra fingultum Mynfichti, vel
fiant facculi ex comis abfynthij pontici,
mentha rubra , rofis, galanga, Zedoa-
ria, calamo aromatico > nuce mufchata,
caryophyllis &c +  tepide applicandi.
Si tamen malum adeo effet contumax,
& vires nimium deijceret, neque hifce
medicamentis cedere vellet, cura ad
aIiquot dies totaliter interrumpenda
eft , & remedijs prafcriptis , alijfque
malum hoc fymptoma aufferendum.
Hoc tamen infuper notetur, quod np-
lirse hydropotce hoc affectu rariflimč,
«tli matem.aijte eo inclinaret, vexetj-

tur,

m  «s>. cs*

tur , quia ob Martem, aliaque minemlia
ventriculus valde roboratur , quod
multis acidulis denegatum eft, & ipfe-
met in aquis non procul a PinckenfeJdt
in Hungaria fcaturientibus , & gratif-
flma aciditate praditis expertus fum,
quce in loco recreationis fblummodo
grada poete induxerunt mihi naufeam,
& vomitum.

CAPUT XL.

De colica jlatibus difienfione,

& dolore 'ventriculi  , ardore dextri
hjpocbondrij , tinnitu aurium, ac genarum
rubore.

Latulentum , & colicum hoc
fymptoma , ut plurimum con-
tingit hypochondriacis, maxi-
mb ijs, qui non fatis prteparato cotpo-
re ad curam accedunt, vel dum aei-
dulte non ftrfficientem habent exitirm,
& in corpore ftagnando efferuefcentias
iftas violentas efticiunt, Cura hic pro
caufarum varietate varianda eft j Sic. fi
caufa eft iuccus biliofus., panereatieus
in inteftinis interventu aeidularum ef-
fervefcens, & vapores aeres furfum ad

ven-

m)  *i°. cs»

Ventriculum, aliacpč loca diftribucnSj
dolorefque, ac flatus excitans, potutn
acidularum non oportec interrumpere,
fed točam maffam excrementitiam una
cum aquis e corpore eliminare , quo
fado , ablata fcilicet causa tormina
«tiam cefTabunt , uci in alijs affumptis
purgantibus omnes dolores ab humo-
ribus acribus excicati, finica purgatione
ut plurimum celTare folent; Interim
tamen Stomachicorum , & anticolico-
rum temperacus ufus nor\ negligendus
cft. Si cardialgia , & dolores colici
nimium cum virium ruina intenderen-
tur, quod tamen raro folet fieri, po-
tatio ad tempus differenda dl , & caufa
^horbifica prceparanda, & evacuanda,
St  tandem fjrmptomata compefcenda*
In quem finem, fi colica urgeat, dan-
da funt enemata v. g. carminativum
Mynfiehti , ventri applicentur anodyna,
& difcutientia in forma cataplafmatum,
unguentorum &c. per os elxo facchar
Citri, anifi , carvi , tinftura anticolica
Michaelu , oleum amygdalarum dulcium
&c. Reliqua pro temperamenti, četa-,
tis , aliorumquč accidentium varietatc
I pračtiris petenda funt. v  -

«s) a«. m

Qui temperamenti calidi, & lkoi
funt, & acrimonia biliosa fcatent,hi
ardore dextri hypochondrij, tinnitu au*
rium , & genarum rubore nonnunquam
corripiuntur § modus autem caufandi, ut
jam iupra fuit infinuatum, fic peragitur:
fal acre, & lixiuum in bile pradominan«
in inteftinis cum acidularum fale acido'
incipit effervefcere,. unde acriores, &
calidiores refultantes particular una cum
caeteris humoribus rapiuntur ad venas la-
čteas, č  quibus tandem per du&uiru
thoracicum addučtae malice fanguinese m
vena fubclavia commifcentur, cordique
communicantur; hic fanguis utpotdiiu
Vera hEemotofeos officina, ob haice par-
ticulas fermentativas adhuc magis ra*
refcit, & incalefcit, taliterque rarefa*
čtus, lege circulationis ad omnes corpo-
ris partes advehitur,undč excitatur pul-
fus frequens, & celer, tinnitus, &fibi-
lus aurium ob fanguinem praeterlaben*
tem, & ebullientem in carotidibus, quod
in febribus nonnunquam obfervaturin
hepate ob latentes jam ante particulas
biliofas, & acres, de novo effervefcen-
tiaexaltatur, hinc ardor hic magis quam
in csteris corporis partibus percipitur,

gen#

«0 2«. G*

gence quoqud ob porofiorem cutem, ru-
bore quodam, guttse rofaca quafi ana-
logo tinguntur. Quare hi/ce perpenfis
nonnulli fe febricitare autumant,& cu-
ram volunt interrumpere, verum inter-
rumpenda non eft, quia hoc accidens
febris .non meretur, folummodd eft ebul-
litio fanguinis non diu perfeverans, qua:
tune cefrat,.dum aeriores fuligines una
cum fudore in fimilibus cafibus, ut plu-
rimum obfervabili, expirant, aut dum*
bilis cum acidulis per inteftina expur-
gatur, adeoque hxc  fymptomata noru
tantum portendunt peviculum} interim
tamen oportet ftomachica, & aroma-
tica, qu£e effervefcentiam promovent,
ad tempus omittere, & locum horum,
refrigerantia emplaftra, & unguentaje-
cori applicare, atque potum ufque ad
prseferiptum terminum continuare, alias
pofret fieri, quod interrupta cura pra>
cipitati ex hac ebullitione humores re-
tinerentur in corpore, aquibus poftmo-
dum , (  uti in medicamentis alijs prteci-
pitantibus intempeftive adhibitis vi-
dereeft ) peflima pofrent profi-

lire fymptomata.

«0 it?.- G*

CAPUT XLI.

De urinu retentione,  0 " ardore

fubinde in hac cura fupervenientibus.

I potatores inteftinis laxis funt
praediti , ut plurimum aqugg
noftra exitum quaerunt pet
alvum, fi vero renes laborant intem-
perie calida , ad eos a;que magna illa-
rum quantitas arripitur , dum acida
alioquin per fe , fi alkalinis mifcentur,
funt egregia diuretica, & aperitiva
tefte Ebrenfndo Hagendcrmo •, (tu cjnosbato-
logu pag. 132.  nihilominus tamen aliquan-
do folet fieri in corporibus impuris, &
ante curam noftram non fufficienter
expurgatis , quod acidulas parum, aut
nihil per veficam operentur, & ita una
cum urina in corpore flagnantes, va-
ria mala inducant; Caufa eft nimia re-.
num, & ureterum obftručtio, qu* ante
curam deoppilativis , & blandis diure-
ticis fuifiet referanda vel nimius excre-
lnentorum affluxus,qui ope acidularum
ad vafa urinaria nimis velociter raptus,
novas quantitate fua parit obftruČHo-
nes. Curam quod attinet ?  attenden-.

dum'

*$) m- m

dum hic eft, ut humores ad motum
contrarium, ad inteftina fcilicet revel.
lantur, & revocentur, quare per cly»
fteres, & medicamenta cacharetica lu-
pra de acidularum retentione infinuata,
occurrendum eft ; Poftmodum vero
diuretica blanda porrigenda v. g. Aq.
feniculi , cherefolij , fragaris , petro-
felini , antinephritica Ttlingij  , fyrupus
Altthsese Fernelij  , capillorum veneris,
oximel diureticum Zmljferi , Ballamus
fuiphuris terebinthinatus, tindura Ne-
phritica D » D. Sorbait  j Oculi cancri, fal
contra calculum Crollij  &c* Extra appli«
Centur cataplafmata , emplaftra , un-
guenta, quae emolliunt, viba dilatant,
& urinam provocant, vel etiam urgen-
te neceflitate prseparetur balneum, vel
femicupium ex ijfdem herbis diureticis,
& emollientibus. Vehementiora autem
diuretica, & lithontriptica hic fugienda
ftmt a  prstfertim ab initio , antequam
corpus ab humorum faburra liberatum
fuerit, alias obftrudiones adhuc ma.
gis audce poflent lethales affedus in*
ducere.

Urince ardore nonnulli adeo deter-
rentur, ut fibi prsefentiam calculi, &

arenularum

^> 225 * 0 »

arenularum firmiflime imaginentur»
Noa inficias quidem eo , calculolum.
affečlum aliquando concomitanter ha-
bere urin* ardorem, attamen noa efl:
fignum patognorpicum , fed piura ad-
huc alia adefle , necefle efl; } Solum-
modo hoc provenit ab humoribus acri-
bus, qui urin* admixti fua acrimonia.,
urethr* interiorem, & fumme fenfibi-
lem tunicam , vellicanc, rodunt , Sc
triftem iftam fenfationem efficiunt.

Pro hoc malo avertendo acres hu~
mores a vafis urinarijs ad inteftina mo¬
tu contrario revellantur, & eorum ac-
rimonia anodynis demulceatur v* g.
fyrupo de Alrh*a Fernelij,de  glycyrrhy-
za, aqua contra ardorem urin* Myn~
fichti,  trochifcis de halacacabo Mefue , {piri¬
tu terebinthin* , Aqua , & conferva
floram Malu* &c. Acidularum tamen
cura hic non interrumpenda efl;, nifi
alia adeflent contraindicantia, quia ma¬
li caufa per eafdem evacuatur, uti ali-
quoties vidi, hydropotas folummodo
primis diebushocfympcomate (dum ni-
mirum humores ad fluxum irritarentur)
divexari, poftmodum vero malum fpon-
P te*

2 26 , (sgj

te difpamitjfabJata videlicet, & exclu-
sa una cum acidulis humorum acrimonia.

adtnberi poffint, ex fupra didis.jam con-
ftat, qu£eritur nune, fi feminis adu has
aquas potantibus menftruus fluxus fu-
perveniat, quidtum faciendum ? Utrum
fiuxus fiftendus, aut cura interrumpen-
da fit? $.In hoc cafu nonnullos admo-
dum eile timidos, qui incceptum aqua-
rum potum immediate menftruatis di£—
fuadent, ne evacuationes per alvum_ ,
& urinam ab acidulis inftitutie fangui-
nem, & vitiofos humores ad uterura.
fluentes ab hoc laudabili natura; opero
revocent, & plurima malainde proge-
rierent. Aft diftindione hic opus eft,
confideranda; enim funt menftrua; pur-
gationes, utrum fint naturales,autprse-
ter naturales ; (i naturales, id eft, (i fta~
Cuto tempore, cohveniente quantitate,

ipfa pot at ione menfirua acquirant  ?

&de-

«0  2 * 7 - < 5 *

& debita qualitate fe infinuant, nuIla->
qud peregrina concomitantur fympto-
mata , potatio non interrumpenda eft,
fuadente Bobnamo in defcripttone acidularum
Pjrmontanarum pag, So. fed quantitas  folum-
modo aquarum modice imminuetur,
quod feliciter fic fucceffifle mihi ab ali-
quot fseminis relatum eft. Quod fi
vero prteter naturam, id fiat, & fluen-
tibus menfibus diverfa fymptomata
oriuntur, aut fluxus impeditur, fignum
eft naturam in fuo opere turbari, adeo-
que a potu ad aliquot dies omnimodo
abftinendum eft , & fluxus diminutus,
aut abolitus medicamentis menftrua
promoventibus provocandus , ca?terift.
que fymptomatibus pro caufte diverfi-
tate fuccurrendum , alias facilč poftet
fieri , quod Henricus ab Heer in fuis obfer~
vationibus pag. i6.  de quadam puella
22.  annorum fačtum efle refert, cut
irrumpentes menfes per continuatio-
nem fpadanarum acidularum immediatd
Cefsarunt , quo fa<fto fanguis uterino
fermento agitatus ( quomodo hoc fiat,
videatur Regnerus de Griijf de organis mu -
lierum cap. p. & Isbrandus a Diemerbrdcl »
utiatomes lih. i. eap. 24 . J  & retentus in-
P 2  gentem

«§) 228. (§*

gentem cephaleam , acutam febrim,
delirium , linguam fcabram , & nigri-
cancem, aliaque mala produxit 5  a qui-
bus tandem faphenarum fedione, pur-
gatiunculis per epicraifin repetitis, alijf-
quš congruis remedijs liberata , &
ex Orci faucibus erepta fuit. Similiter
etiam faciendum, fia vaforum dilatatio-
ne> auc humorum tenuitate , per ana-
ftomofin , aut diapethefin produdus
fluxus nimium excederet, & quantita-
te prceternaturali peccaret, tum pro-
tinus acidulas amovendae, & medica-
mentis fpecificis juxta Methodum me-
dendi utendum , Huxus fiftendus , &
uterus roborandus.

CAPUT XLIII.

De Diarrhaa djfenteria  , Ani

pruritu & dolore>

Um acidulte multum vitioforum-
& latentium humorum in vi-
fceribus inveniunt eos ad in-
teftina promovent, & evacuant, quae
evacuatio , fi nimium excedat, dicitur
diarrhaa , & quidem biliofa , fi bilis,
pituitofa , pituita habeat dominium;

&Š) 22 9- ($&

In hoc cafu vulgus noftras aquas hor-
ret, & immediate ad medicamenta ad-
ftringentia , tanquam ad facram an-
choram confugit , exiftimans alvi fln-
Xum per contraria aftringendo, & non
per limilia laxando, debere corrigi*
Verum fi experientia tanquam optima
rerum magiftra hac fuper re conlulen-
da eft , docemur manifefte , nunquam
in alvi fluxu fručtuofe adftringendum
efte, niti morbi caufa per praevias pur-
gationes abundanter evacuata fuerit,
hinc locum optimum habenC noftrce
acidulae , & potatio adhuc continuanda
eft, nam prteterquam, quod humorum
farcinam expurgent , hoc infuper gau-
dent privilegio , uti Rhabarbarum , &
cortices myrobalanorum citrinorum,
decantata illa per tot ftecula in hoc
malo remedia , quod inteftina modice
etiam lubadftringant, fibrarum amiflum
tonum reftituant, & robore novo ex-
hilarent. Si vero diarrhaja nimium in-
tenderetur, viriumque magnam ruinam
induceret, prteftat acidularum curae ad
tempus valedicere ac alia convenientia
medicamenta exhiberej de quibus con-
fulendi pradici.

Notan-

*£§) 210 . )§&

Notandum prastereaeft, aquas no-
ftras,ut plurimum de die fexies, očfcies,
auc etiam decies per alvum operari,
haec tamen evacuatio non meretur no-
men diarrhaese, fed eft naturalis ope
acidularum produda, qua; etiam circa
curte finem , ablatis fcilicet humoribus
fponte diminuitur , & folum aquae abC-
que magna humorum mifcella per pau-
ciores vices exeunt*

Si dyfenteria potantes corripiat,
tutius eft ab his aquis abftinere, ne in-
flammationes, & ulcera augeantur, hu-
mores attenuentur, & fluxiores red-
dantur , poftmodum iethales affedus
eveniant. Rarifiime quidem cruentus
ifte fluxus apud acidulas noftras depre-
henditur , & femel duntaxat audivi,
illum fupervenifle , qui tamen interru-
pta cura protinus ablatus eft*

Qui humoribus atrabilarijs aduftis,
& falfis infarti funt, fcepiftime in hac
cura corripiuntur ani pruritu, & dolore
moleftiflimo , quemadmodum illis etiam
in aflumptis alijs purgantibus, maxim£
circa purgationis finem contingere fo-
let oritur autem moleftiflimus hic pru-
ritus ac affidua mordicatio ab humore

falfo,

m m

falfo , & acri, qui fphinčteri inhserens,
triftem hanc lenfationem producit^
Ratio autem , quod non inteftinis, fed
folummodo in ano hic affečtus ab hu-
moribus falfis inducatur , videtur efle
hscc , quia a glutinofo, & vifcido in-
t-riori inteftinorum tunic« inh«rente
muco, humorum acrimonia in intefti¬
nis obtunditur , & impeditut, anus
vero hoc muco deftitutus , non eft
fufficiens , ut eam corrigat; Accedit
infuper quod anus ob fttbtiles mem-
branas fit fumme fenfibilis, quod ex
tenefmo , & doloribus haunorrhoida-
libus clare patet ; Imo refert Felix Pla¬
tonu itb. a. obfervai ♦ quendam , qui char-
ta, in qua piper antea contentum fue-
rat , anum abfterflerat , in tantum
dolorem, & ardorem incidifte, ut nul-
libi quiefcere potuerit, & pr« dolorc
f«pž infanierit.

Cura confiftit in hoc , ut humor
falfus , & acer per acidularum conti-
nuationem expurgetur , & dolor ano-
dynis demulceatur ,  & mitigetur } Quare
vitanda eft nimia ambulatio, qua clu-
nes multum agitarentur ■>  & malum
exafperaretur. Anodyna applicentur
P 4 varia

«9  * 3 2 .

Varia v +  g. unguentum de linaria, Vel
fola linaria in adipe porcino coda, &
admixto vitello ovi applicata, quod
Georgius Horfltus  in hoc affedu fumme
recommendat, refertque Joannem JVolf-
fium  pro fola communicatione hujus ar-
cani a Lantgravio Haflia: fingulis annis
bovem faginatum accepifle, unde ver-
ficulo illi:

Efida lattefcit , fine latle linam crefiit ♦

Efula nil nobis, fied dat linaria taurum .

Item applicetur unguentum de ly.
thargyro , vel fiat mixcura , ex bu-
tyro infulfo, vitello ovorum , mu-
cilagine feminis pfylij , cydoniorum >
croco, oleo rofato , verbafci, liliorum
alborum &c. vel linteola mucilagine
tragacanthi , unguento populeonis, &
vicello ovorum intinda, vel folo cre-
more ladis madefada applicentur, vel
foveatur pars affeda decodo foliorum
maluse, violariaz, florum verbafci, ro-
farum &c. Noflrates , ut fe ab hac
moleftia liberent, linteola acidulis in¬
tinda , loco abfterforij applicant, &
dolorem faepiflime tollunt $ Alij rurfus
vitatis omnibus abflerforijs afperis, fo-

lummodo

m m. m

lummodo utuntur charta illa rubra, qua
auri, & argenti foJia apud pičtores in-
Voluta funt, hsec enim ano admota in*
ftar chartae bibulte , & emporeticse hu-
mores falfos omnimode: imbibit, & do-
lorem ex ijs ortum poftmodum auffert,
Vel mitigat.

De

CAPUT XLIV.

fomno immodico  , farne

auota  , & Jftafmo pedum.

^Ui temperamenti funt humidi,
fubinde divexantur magna in-
clinatione ad fomnum , prae-
fertim poft prandium : Caufe funt va-
pores ciborum in ventriculo cočtorum,
uti etiam copiofi phlegmatis attenuati
per acidulas, qui ad cerebrum elevati
organa fenfuum occupant, & fomno-
lentiam iftam inducunt. Somnus ifte
meridianus ijs concedendus non eft,
nifi afTuetis , ne plura mala inde eve-
niant , quod ante aliquot annos R_eli-
giofus quidam , prafervationis grada
folummodo bibens, cum in hoc pecca-
ret, & tertiana corriperetur, bene ex-
pertus eft. Quare potatores per ho-

S  neftas

«0  234 . < 5 *

neftas converfationes, & hilares difcur-
fus ab hoc arcendi, & diftrahendi funt:
Si vero nimium hxc  fomnolentia inten-
deretur, & hifce non cederet, phleg-
mata per purgantia acidulis mixta,
evacuentur , vapores per balfamum
ruthže , lavendulae , oleo caftorei &c.
difcutiantur , & cerebrum per fpecies
pro cucupha SchrEEderi, vel Michaelis,
aliacjue cephalica roboretur, &munia-
tur.

Ouseritur unde veniat , quod ab
hydropotis noltris appetitus come-
dendi adhuc retineatur , itno ut pluri-
mura augeatur , qui tamen in alijs cor-
poris evacuationibus, & purgationibus
ordinario profternitur* Si verum eft,
quod Clarimmus Isbrandus a Diemerbrocb
in fua Anatome lib.  /. cap. 6 * de farne  alfe rit,
ubi ftatuit, eam fieri a particulis acribus
fermentaceis, genitis ex deglutitione fali-
valifucco, alijfque quibu(dam fubfalfis,
acidifque ingeftis, ventriculi tunicis in-
hrerentibus , ab eoque ad aliquam aci-
ditatem produčtis, vel ab expulfo chy-
lo in eo refiduis interiori rugofe mem¬
brana ( prtecipue circa orificium fupe-
rius ) affixis , eique molellam vellica-

tionem

80  235 * ($&

tionem inferentibus , qua per nervos
fext£E conjugationis , cerebro comrau-
nicata , excttatur imaginatio cibi fu-
mendi ad moleftam corrofionem demul-
cendam; Si inquam hypothefis ifta ve¬
ra eft, facile licpaet, unde hoc prove-
niat, nam primo noftrse acidulse appe-
tirum excitant, dum tollunt impedi-
menta, videlicet expurgando vifcofos,
& biliofos humores, a quibus fermen-
taceae particulas fuerunt obrata;, & op-
preffte, fecundo dum eaidem particulas
exalrant, tribuendo illis majorem vi-
gorem , & aciditatem. Quod autem
rebus acidis appetitus excitetur , jam
Vetulis medicatricibus nec veteram,
nec Neotericorum methodo inftručtis
notum eft, qus in fimilibus cafibus fua-
dent, jufcula acida, & ad pixidem cre-
moris tartari , canquam ad iEfculapij
tempium properantes confugiunt , &
exoptatum effečtum ftrpiftime nanci-
fcuntur. Quare merito deridenda eft
donnullorum opinio, farnem ab inani-
tarum partium tračtione , feu fučtione
fieri ftatuens , ubi partes inanita; ali-
menturn ex veniš , ha; ex hepate , he-
par ex vencriculo fentiente facultate

prsditoj

m) *i 6. m

prsdito fugunt , qua fudione, mole-
ftia illa, qu# fames vocatur, inducitur:
Nam ftante hac hypothefi multa feque-
rentur abfarda: Primo  fanguinei, & ple-
thorici ob abundantem in corpore fan-
guinem, uti & porci, aliaque animalia
faginata , ob repletas partes nunquam
cfTurirent. Secunao  e diametro hedici,
phthifici , atrophia , alijfque morbis
chronicis correpti iaborarent Temper
farne canina ob partes inanitas. Temo
appetitus multum deberet intendi in
ijs, qui per ven# fedionem, h#morr-
hagiam narium , fputum , & vomitum
cruentnm s  dyfenteriam , Immodica
menftrua , multum fanguinis evacua- |
runt, & tam partes, quam venas ex-
hauferunt : Qu# tamen omnia experi-
enti# quotidian# manifeftiffime contra-
riantur*

Curam quod attinet , cum appeti¬
tus ifte vegetus non fit morbofunt
fymptoma , fed robuft# natur# index,
nulla hic opus eft, nifi quod alimento- 1
rum quantitas modice fubtrahatur. Si
vero adeo intenderetur, ut inter adio-
nes depravatas numerari poffet adhi'

beantul

237. (§&

beantur ea , qux fermenti acidi ener-
giam infringunt, & corrigunt.

Spafmus pedum raro Jbic accidit,
ego unica vice in quadam tegra has aci-
dulas bibenr: obfervavi, qui per fe rur-
fum difparuit, fi tamen urgeret malum,
f 1  applicari poflet ipfum fcaturiginis lu-
tum, & medicamenta alia a pračticis
petenda.

CAPUT XLV.

Quyhs diata tempore cur& in -

ftituenda }  & in fpecie cpualis aer Jit

convementijfimus  ?

Uanti momenti diseta, feu legi-
timus fex rerum non naturali-
um ufus fic , apud Galenum  pa-
tet. 3. de locis affettis cap. 2.  ubi expreffč
aflerit: Plures curari Vidu }  quam. medic amen-
tit.  Idem confirmat Mercurialis , dum lih.
4. confiliorum pag. 148. refrrt : NuUum quan~
tutnvis egregium retnedij genus ullas agritu-
| diiies fuperare pojfe, ritfi ea vtdus rano illi con -
juHgatur, qti<£ apta fit facultate fua affeduum
Vire s perfrmgere : Et hasc non fine ratione
dicuntur : Nam quid juvant acidul® ?
^uamvis mane per vitra veneremur

Thetin,

_ *© 238. (&#

Thetin , 3 meridie vero Baccho ad
crapulam ufque facrificemus per pocu-
la? quid inquam , juvac ? etfi jam per
hilares diftra&iones, & animi tranquil-
litates repr«fentemus Charites, & Jo-
ves, poftmodum autem per varias af-
fečtuum metamorphofes tranfmigremus
in furiofos Martes, & moeftiflimos Sa-
turnos? hinc non mirum, quod faluber-
rim« alioquin noftr« Roitfchenfes lym-
ph«, qu« tot fuerunt faluti, proftitu-
antur poftea , & ob tot, tantofque in
cibo, & potu, motu, ira &c. commif-
fos errores pr«ftare nequeat illud, quod
exoptatum fuerat.

Ne autem hoc eveniat, Htppocratem
ante omnia incitari oportet, qm u apho-
rif. fett. u  exteriora etiam ad rite pera-
gendam curam, fub quibus di«ta etiam
continetuČ , fummopere requirit , &
confideranda proponit. Per di«tam
autem, non folum intelligitur cibus, &
potus, uti nonnulii fibi perfuadent, feu
fex rerum non evitabilium, feu medice j
loquendo , non naturalium , legitimus
ufus , qu« (I obfervantur, uti lex Me¬
dica prazfcribit, fanitas tanquam opti-
mum human« vit« condimentum reti-

netur,

m >  239- g *

netur , admittitur vero , fi ex  pra>
' poftere , & temperamentis , ac cEtati-
bus non convenienter ufurpantur SunC
autem fex videJicet ; Aer : Cibus & potus;
fomnus , & vigilia: Motus , & quies: Excreta>
& retenta  : Arimn patbemata  $ De quarum
legitimo utendi modo in cura acidula-
rum, paucula in fpecie dicentur.

Aerem itaque quod attinet, notum
jam eft omnibus, corpora noftra varijs
alterationibus propter illum obijci 3 nam
in primis ad pulmones fpirando attra-
hitur, ubi fi fit varijs impuritatibus in-
quinatus , non folum pečlori, fed om¬
nibus partibus noxam infertj Praeterea
Univerfam corporis peripheriam ambic,
Sc poros cutis, fi calore excedat, ni-
inis aperic , fpiritufqu£ refolvic ; Con-
ftipat vero, fi in frigore excefiiis, unde
a fuliginibus in corpore retentis mille
tnala eveniunt.

Quseritur nune qualis aer noftris
potatoribus in hac acidularum cura fit
laluberrimus? Ule qui eft luminofus,
ac clarus , vivificantibus folis radijs
temperatus, ac ab omni fcEtore, inqui-
namento , vaporibufque noXijs expur-
gatus, Quare matutino tempore una,

&0 240. (Š&

vel altera poft folis ortum hora, dum
potus incipitur , moderata per prata,
& fylvulas inftituatur ambulatio, quo
tempore infima aeris regio nequ£ frigo-
re excedit, ud per nodera, neque adtu,
ud a meridie , fed eft temperatiflima;
Si vero ob tempora nebulofa, pluviofa,
& aquilonia variae fiant mutadoneS,
potado tamen propterea non interrum-
penda eft , fed eligenda funt cubicula
alta non procul a fonte pro hofpitibus
tedificata, in quibus potus continuetur,
& aer craffus, impurus , varijfque ato-
mis impraegnatus, arte per fuffitum, &
balfamica volatilia corrigatur,& altere-
tur. Fugiendus praterea eft frigidus,
qui poros corporis adftringit, a quibus
retentae exhalationes , & fuligines in-
ducunt febres , & alia fjrmptomata:
Patet hoc clarč in caftris,ubi longe
plures febricitare folent tempore au-
tumnali , quam in ipfis canicularibus*
quod ego, non folum a tot in cibo, &
potu commiflis militum erroribus, fed
potius ab autumnali frigore, fudorent
& infenfibilem tranfpirationem tune
temporis impediente > ac poftmodunt

febreS

m )  241. (§*

febres generante cum G akno til. de diffe*
rent . febrium cap. 4.  provenire credidi.

CAPUT XLVI.

De Alimenti s tempore pot ati o*

ms convenientibus.

U6d animalia tam fylveftna*
quam domeftica 5  tam natati-
lia , quam volatilia > Imo vi-
Ventia pleraque: , & vegetabilia toties
fepeliantur in hominum ventriculis, tan-i
quam vivis tumulisj notum jam eft om¬
nibus 5 Hinc nemo mirabitur, quod ex
tanta cadaVerum foragine ,  plures iit
homine , quam in brutis poflmodum
exoriantur humorum putredines, mor-
borum genera, languorum myriades>
Imo mors ipfa tandem, quia mortibus*
vivimns , provocetur >  & acceleretur;
Adeoqud veriflimum manet illud. Ube
funt multi cibt , multi morbi ettam cumulantur
ibi ;  Quod manifefte in protoparentibus
noftris apparuit , qui dum lačticinijs,
& pauciflimis uterentur cibis, paueiffi-
mis etiam corripiebantur morbis & ad
Venerabilem perveniebant canitiem, &
annorurri feriem : Sed ut ad acidulas no-

ftras*

*§) 24*- (S*

ftras, de quibus digreffus fueram; Re-
deam; Qu£eritur nune , quibus cibis per
hanc aquarum curam utendum fit ? l£.
utantur hydropotje noftri , cibis con-
fuetis , probi tamen fucci, qui facile
digeruntur, & per venas lačteas diftri-
buntur: Hoc eft, ut loquuntur Medici:
euchjmts , & e up ep tis.

Condimenta e multis aromatibus,
& pinguedinibus compofita , pleriqu.š
reijciunt , prsfertim illa , quae novo
.Temper modo gulte lenocinantur, ap-
petitumque excitando., eo farnem pro-
vehunt, ut aptam corpori vičtus ratio-
nem fepe duplo, & triplo excedant„
lit autem in fpecie aliquid dicatur,
imprimis convenit panis triticeus , rite
fermentatus, ac Temine feniculi corian-
dri, carvi afperfus : Qui huic non eft
affuetus, filigineum fubftituat, non ta¬
men nimis recenter piftum , quia fla-
tus , nec nimis antiquum , quia ob-
ftručtiones potefl inducere. Prteterea
tirgente farne, qu£ ut plurimum acci-
dit ,. nullus Te pane repleat, nam tefte
Hippocrate  : Omnis repletio mala  , panis vero
pejfma.

Ratione carnis eligatur vi tuli na,

ver-

«9 243. (S*

Vervecina non adeo pinguis ,  agninaj
Item bubula medije tamen tetatis, qme
in prandio plerumque: ciborum peragic
prologum; Nequč ia hifce terris cum.
Galeno  timendum eft , quod fanguinem
crafliorem, & humores melancholicos
progeneret, alias omnes Germani quo«
ridie eam comedentes fierent Melan-
cholid , quod tamen experientia2 con-,
trariatur. Inter feras conducit capreo-
lus, & lepus debitje setatis, hinc Mar*
tialis:

Inter quadrupedes gloria prima lepus ♦

Inter volatilia conveniunt Gailin^
qti£e facilč in fanguinem vertuntur, &c
parum excrementi habent, unde non-
nulli ftatuunt, eas frequentiori efu af-
fumptas , in genij acumen > ampliorem
fpirituum copiam, & feminis ubertatem
parere ; Utrum autem faepius comeftje
podagram excitare valeant, prout vul-
gus exiftimat, pro fomnio habet Hen-
ricus Mundtus, Medicus Oxonienfis celeberrimus
in fua Bioxphetologia. p ♦ m. 227.  GallinaS
longd fuperant capones, maxime jux-
ta ftyrorum methodum faginati, qui ob

remotum

$0  244 * ' ®

remotum veneris ufum gratioris, &
falubrioris carnis funt*

Turtures , & palumbes , etfi čar¬
nem habeant ficcam, tamen fumi pof-
funt , dummodo id non fiat primo a
morte die, fed fufpendantur interim
mortace ad tempus, ut duriores earum
carnes fiant molliores , & fricabiles*
pr£Eftentque laudabile alimentum, quod
ijs aflignavit Galenus cap. 7. lib. de at teman*
te dkta,  Imo hoc Galenj monitUm no«
folum de avibus fylvefi:ribus, fed etiam
de domefticis intelligendum eft, fiqui-
dem manifefta differentia inter capo-
nem recenter mačtatum, & inter alium*
aliquot diebus aeri expofitum in Carnis
mollitie & Fricabilitate deprehenditur*
Huc etiam ad cibos nobiles refe-
runtur pulli gallinarum j & Gaili Indici*
qui dant laudabile corpori nutrimen-
tum , & fanguinem minime viFcofuna
generant.

Bhafianus etfi Galeno tib. j. de atimen -
torum facultattbus cap. t8.  mire laudetur,
tamen eft rara avis in tetris nofhris
R.oitfchenfibus, pro quo commode fub-
ftituuntur ficedufie , alaudse,, & atta-
genes copiose ex vicina Croatia allati*

Perdicuna

*§) 245. m

Perdicum caro non folum euchy-
mum alimentum, fed etiam in corrigen-
dis corporis humoribus nobile medica-
mentum a multis dicitur , cujus fol®
efa morbum gallicum curari poffe, re-
ferC Cardanus lib, s, de fanitate tuenda.

Turdi quorum caro undiquž ab
odore, & faie volatili Jimiperi perfun-
ditur, non funt tam duras digeftionis,
ut a nonnullis creditur ; Sat copiofe
hic reperiuntur, qui aliorum eduliorum
peregrinorum defečlum fape fuppler«
debent,

Econtra vitentur omnia alimenta
dura, Sc difficilis concočbionis v. g. ca¬
ro cervina , hircina , bubula antiqua,
aprina, porcina,, lardum, porcelli, om¬
nia infumata, & falfa, pernte , farcimi-
na, anferes, anates, exceptis fylveftri-
bus; Item animalium pedes, renes, he-
par, cerebrum Scc.

Efurialibus diebus prohibentur om-
nes pifces infumati, & falfi, uti etiam
qui ex aquis paluftribus, ftagnantibus,
& lutofis capiuntur ; Econtra conce-
duntur faxatiles, Scfluviatiies, ubitrut-
ta in his locis facile obtinet principa-
cum, eujus caro valde friabilis, lento-
0-3 ris,

*$) 2+6. G*

ris, & pinguendinis expers, ac pro fa-
Luberrimo habetur alimento : Idem de
falmone earundem fere qualitaturn di-
eendum eft* Lucius medije astatis non
magais excrementis fcatet, uti & per-
ca , qu:e apud Aufonium  pifcis dicitur
laudatiftimus : Huc etiam refertur trut-
ta alba copiofb in Dravo capta, lau-
dabile alimentum fuppeditans. Carpio-
num , & barbonum praefertim in aqua
fluviali captorum non adeo timenda eft
mucofitas, dummodo in aceto coquan-
tur, & aromatibus ad amuflim prasparen-
tur. Pr£eterea conceduntur muftelaflu-
viatilis, feu gobius, fturio, fundulus, &
hufo fubinde Gnecij reperibilis, qui om-
nes tam fanitati, quam guftibus infervi-
unt.

Fugiatur tinca ab aliquibus merula
fluviatilis dičta ob lutofitatem anguilla
ob pinguedinem , & vifcofitatem: Sal-
pa, & paiTer marinus ob duritiem,- &
halec , caeteraque marina falita ob fal-
fedinem*

Interim tamen hoc univerfaliter de
pifcibusnotandum eft, eorum naturam,
fi nimis humida, frigida, & vifcida eft,
artepoftecorrigi, fi videlicetincraticula

aflentur,

«9  247* CS&

afientur, vel in vino, & aceto coquan-
tnr, alijfque aromatibus, & herbis cali-
dis v-g* Roremarino , thymo, hyflbpo,
fucco,& corticibus citri, limoniorum,
aurantiorum prseparentur, & corrigan-
tur.

Inter legumina vitentur cicera, &
fabae, qux difficuker concoquuntur, &
cacochymicum pravumque fanguinem
generant; Item lentes, pifa, & phafeoli,
qu£E nimis funt. flatulenta; Conceditur
autem ptifana , vel hordeum ipfum in
fubftantia, attamenprobe decorticatum,
& cum brodio carnisfpirituofb prtepara-
tum: Loco ejus etiam fubflicui poteft
tragopyrum, feu frumentum Sacraceni-
cum , licet illud a Matthiolo in fuo berbario
jol. us.  arguatur, quod ventriculum fla-
tibus diftentat, nihilominus tamen ab
Henrico Mundio in fua Bioxphetologia pag. udi
dicitur facilis digeftionis, & boni,quan-
quam pauci alimenti; Flatulentiam ejus
quod attinet, facile ea corrigitur per
legitimam decorticationem, & bonorum
jufculorum, acembammatum admixtio-
nem , unde innoxium evadit alimen-
tum, & more Styriae cum ptifana alter-
Q_4 natim

m  248- s*

natim fumptum, agit ordinarium fercu-
lorumepilogum.

Inter hortenfia permittitur petrofeli-
num,endivia, cerefolium, acetofa hi-
fpanica, fi cum carnibus coquantur, &
jufcula ijfdem akerentur. Item turiones
afparagi in maxima copia hic crefcentes,
qui obftručtiones referant, vias praefer-
tim urinarias dilatant, ac poftmodum
calculofam faburram evacuant; Neque
hic valet Helmontij  affertum, qui in trattai
tu de lithiaft cap ♦ 7. ftatuit , ab afparago
potius putrilaginem urinae, & caufam
materialem calculi augeri, quam tolli;
Experientia enim ,  tancjuam optjma
jrerum Magiflra docet contrarium,
Adhibeatur praetereacinara, feucar-
duus elculentus , vulgo artichoca, ma-
jcime ejus pars alba, qu£e pappo (ubjacet,
quaz pr£eterquam, quod guftui (it gratifc
fima obftručtiones infuper folvit, & urin*
am promovet. Similiter fpinachia purgan-
tibus ufitatiflimus cibus fubinde hic lo-
cum habet, quas alvum Jaxat, humores
acres contemperat, & evacuat*

Lačtuca a la&is foporifevi copia
CtymoIogiam , & ab Auguftt Imperatom
^onv^lefcentia olim delebritatem adi-

pifcens*

249*

pifcens, ardinario modo cum aceto-,
oleo, vel lardo preparata, in hac cura^
Uti in alijs alvi purgationibus meritopro-
hibetur, ne varia per eam fymptomatg,
excitentur, quod non adeo pridem duQ
robuftilfimihomines, mane medicamem.
ta cathartica, & vefperilačtucamfumen?
tes cum magno damno, Sc colica atro*
ciffima experti funt: Item cucumeres
maxime more lačtucse cum oleo., & acer
to preparati: Similiter melones , quo-
rum pulpa malum fuppeditat nutrimen-
tum, & facile in ventriculo corrumpi-
tur , unde febres, tormina diarhsae,
dyfenteri», Sc  alia mala eveniunt, te*
ftanturqu£hiftorici, plurimos Magnates
ab imprudenti eorum ufu interijfle,
Braflica capitata, Sc  crifpa exiguam
etiam laudem apud Authores meretur,
quia ventriculum gravat oculos hehe¬
tat, &fomniaturbulenta procreat; Ve-
rum hoc intelligendum eft de Braffic$
cruda, Sc  fimplici, non vero demutiata,
Sc  acida, hsec enim tam noriva non eft,
Uti plebs forfan fibi imaginatur, Imo coni
ftat, quod in pauca quantitate fumpt|
Ventriculum potius fua aciditate roboretj
quam deflruat; obfervavi hoc ipfemes
. . CLf ' in

«0  25 °. 6 »

in quodam febricitante Viennce, čin ob
crebriores inftitutaspurgationes fermen-
tum ventriculi totalicer abfterfum , Sc
comedendi appetitus, ceflante jam feb-
ri, adeo proftratus fuerat, uc omnia'
edulia fummopere horreret, folummodb
braflicam hanc muriatam appetens, qua
tandem modicb comefta , & a Medico
concefla , non folum proftratam cibo-
rum appetentiam, led ex integro denuo
fuam recuperavit valetudinem. Simili-
ter recommendatur a Friderico Hoffrhanno
infuaClavt pharmaceuticapag. 4.25.  muria illa
acida ad calorem febrilem extinguendum,
ii cum fucco citri adhuc magis alterata
iritrosumitur j Plura Braflicsencomia ex
Galeno lib . 3. de fimp. Medic, facult . cap. 14.
Dtofconde lib. 2. & Phnio hb. 20. cap. 9.  alijf-
qubveteribus petenda funt. Imo apud
Joes in tanta fuit a-flimatione, ut Jura-
menta per crambem fačfca a nullo eflent
violanda.

Caulis floridus, noftratibus corrup-
to Idiomate: Carviol,  uti & caulirapum,
ficum pullis gallinaceis , & čarne vitu-
lina, more noftro coquantur, tuto hy-
dropotisin debita quantitate conceden-
da funt.

#9 251. (S*

Rapa: etfi thoracem leniant , acri-
moniam humorum corrigant & quarta-
njEprofint, hic tamennon facile: admit-
tuntur, neinteftina flatibus nimium per-
turbentur juxtaiJlud fcholas Salernitana::

Sapa juvatftomachum, novitproducere ventutn,
Provocat urinam, praftatque in dcnte minam,

Si male cocla datur  , tihi torfio fic gencratur.

Raphanus olim tanti aftimatus fuit,
Ut in Apollinis Delphici templo dicare-
turexauro, quemadmodum beta ex ar-
gento, & rapa ex plumbo, nihilominus
tamen, dum crudus ru&uum copiam, &
fiatuumgignit, ut plurimum in hac cura
exulat. Similiter allium , portentofum
olim iEgyptiorum Numen, &hodie ru-
fticorum theriaca, uti & otepa, porrum,.
finapi raphanus marinus, nafturtium &c.
qute nonexiguisin urina cienda,tartaro
attenuando , & prtfparando virtutibus
pollent, hic non nifi ahuetis concedun-
tur, nebillis, acrelquehumorespropt«r
nimiam calefačtionem exafperentur, ac
acidularum operatio per motum contra-
rium pertnrbetur.

Vitanda infuper funt poma , pyra,
cerafa, mala perfica, nuces juglandes,-

avellanttj

m  na. c§»

avellanse, caftanea;,& reliquaPorrioma;
munera, maximefi adhuccruda fint, <St
culinam non experta; Hcec quaemalain»
ducanc, teftatur Henricus ab Heer obfervatione
23. pag. 273.  ubi italoquitur ; Elapfd afiate
rufticus quidam longam lumorrlutgiam nartums
hepat 't(umque fluxumpajfus nullo ordine acidulas bi-
bebat  , incurius ■> & horarum  3  & tempeftatuip;
Imo inter ipfas aquas dum alij anifo, aut tabellis
(alorem ventriculo ajflaturis fibi confulunt, crudcij
poma  j pyraquefjlveftria voravit , ndens vel[eno,
V(l inter cacbinnos melivra montntes: Vtx menfis
abijt  j c um a,lt er um er ur um d gangrena fideratum
atoputdVit chirurgus ♦ Secundo menfe eadem
gangrena oppofiti Uteris brachium invaftt : De
q»o amputando dum confiha ineuntur, mifer egit
animam, feroque didicit , Spadanas  j & alias
aquas medic at as non temerg, fed c um confilio per¬
uti Medici bibendas , H*C ille«

Peftima nonnullorum hic confuetu-
do eft, quod prajfati fručtus in fine men-
fx , ut plurimum apponancur , quorum
eruditates ad putredinem alioqnin fatis
difpofitje , commifcentnr cum humori-
bus biliofis , & pituitofis , in corpore
per acidulas jam ante exagitatis, unde
turbatur ventriculi cočtio , acrimonia
humorum exaltatur, & moleftiflima fa-v

*<D 255- ©#

pe fymptomata eveniunt* Si vero hod
tam fruduum cruditates per codionem
culinarem aliquantum demptae fuerint,
poflunt interdum pro temperamenti va-
rietate concedi, quemadmodum pruna,.
& pomacoda, inplurimis £gris tempe¬
re purgationis cum optimo eiiedu con-
ceduntur a pradids*

' Et h»c de alimentis pro fahis, &
praefervationis gratia folummodo aeidu-
las bibentibus fufEciant* In cura enim
»liter pradicandum > & diseta cuivis
morbo correipondens ordinanda eft.

Qua:ritur nune; Quando, & quan-
tum in hac čuta comedendum? ho-
ram prandij olim a Diogene affignatam
fuifle Divitibus , cum vellent, pauberi-
busvero cum aliquid haberent; Medicd
loqUendo; Tempus ftimendorum cibo-
rum, optimum cenfetur, dum affutnpta
alimenta perfečte fuerint concoda, chy~
lus diftributus, & pota; acidula; e corpo-*
te jam egrefEe. Cavendum itaqud eft,
tie novi cibi prioribus nondum digeftis
ingerantur , alias duše commeftationes
inventriculo digladiabuntur, bellum in-
teftinum in inteftinis exorietur, &pefli-
tna; fient in eseteris vifceribus tragsedue,

m  154- ;§&

j uxta receptam illam fcholafticorum ffla-
ximam ; Vitium prima concottiorits non cor -
rigitur in fecunda.

Tempus autem, quo ciborum con«
cočtio peragitur, variat tam quo ad in-
dividua , quam fpecies animalium: In
bratiš nonnullis citius peragitur, quam
in hominibus : Sic Claridimus Meibmtus
dedit juveni luppo Iienem bovis, poft
tres autem horas anatomice ventre aper-
to j nihil lienis , nequ£ in ventriculo,
neque in inteftinis invenit, fed fuit me-
rus chylus» Comehus Confentinus pragpmnasi
6. pag. 228+  viditin ave amphibiaanguillas
partem in ventriculo jam confumptam,
extravero adhuc fe moventem. fVaUus
ex plurimis canibus anatomice diitečtis
expertus efl, aliqua per horam, uti lac
& jufcula; Alia per plures, uti carnes:
Alia dernurn per integrum , & plures
dies, uti offa in ventriculo hEerere, &
perfečte pofTe excoqui. Veram in ven¬
triculo humano, cumvivorumanatomia
fitabominabilis, exiftimo nihil determi-
nateconftituendum, fed Temper varian¬
te fermento, ventriculi temperie ,aetate,
fexu, regione, cibo, & potu , tempus
quoque effe vanabile. Interim tamen

feptem

m >  25?. ©*

feptem horce ordinarioaMedicis dicun-
tur fufficere, quibus chylus non Iblum
perficitur, fed etiam diftribuitur, ac per
venas ladeas , dudumqub thoracicum
ad maffam fanguineam advehicur ubi
candorem fuum mox cum purpura per-
mutat, & fanguinis charaderem nanci-
fcitur. Nihilominus nofco hic domi-
num Francifcum Luzendorffer, Illuflrif-
fimi Domini C omitisKisl Miniftrum, cui
fanguis , quotiefcunque extrahitur, li-
quori ladeo commixtus efh ; Vidi ipfe-
met elapfo vere dum me fuadente maja-
lem vence fedionem , in pauca tamen
quantitate infticueret, ubiportionesdu-
as fanguinis ,  chyli vero , feu ladei li-
quoris unam deprehendebam : Serum
etiam ,quod in alijsfolet efle aqueum,
hic erat ladeum , non tamen dulci, &
ladeo fapore, fed falfo ,  prout ipfe gu-
ftavi, prceditum , nequb poftmodum
coagulabatur. Crufta fuperior , & fu-
perficies candidiffimum etiam repne fen-
, tabat colorem, & ob pituitam admix-
tam, aliqualem vifcofitatem: Imo gut-
tulce aliquot j quceexvenaante admotio-
nem vitri in terram fiuxerunt, poft mi-
nutas aliquot, adeo evaferunt candidse,

ut

#5) i$6.  6*

tit:tinufquifquehabuiftetmagis pro effufo
lade, quam eXtračto fanguine. Cafus
ifte utpote rariflunus varias , ac miras
apud nonnullos produxit opiniones : Fa-
teor equidem, me fubinde, fi vence (ečirio
rempore chyli diftributionis inftituta
fuerit, aliquid albedinis deprehendilTe $
Idem etiam obfervavi in quodam cane*
cui lac ante fata anatomica prcebuimus,
& poftmodum eum aperuimus, fangui-
nemque ex veniš extraximus.* Vena in
ubique chylus vix fuit obfervabilis> & in
pauciftima quantitate. Prceterea vence
fe&io ifta non fuic inftituta tempore chy-
li diftributionis , juili enim ftudio Do*
minum patientem ccenam hora fexta fu 1 -
mere , a quo tempore nihil cibi & potus
fitmpfit ufque ad miftionem fanguinis,
quae hora odava alterius dieifuitceleb-
rata, unde interftitium horarum qua-
tuordecim fufficiens fuiftet tempus, quo
chyIofus ifte fuccus in rubicundum po-
tuiftet mutari fanguinem. Imo retulic
mihi ipfe ceger, fanguinem fam ab odo
annis, five per cucurbitulas fcarificatas
five fponte per haemorrhagiam narium
profluentem femper iftam habere (ub-
ftantiam ladeam. Ego fafvo aliorunt

Judicio*

m*#, m  _

judida pexiftimo hocprovenire ob vi*
fcerum chylum non benč depurantium*
vel eundem fanguini aflitnilare haud var-;
lentium vitio, prouti olim in difputatiene
med in augurali de Remedio miffionts fangmnis
cap • S. pag. 65.  fufius declaravi, teftatur-
que cacochymia prsefens , ob varios in
fex rebus non naturalibus a cunis u(qud
commifTos errores graviffimos, in he&K>
cam, &atrophiam jam jam vergens. la?
qua re autem pr^fatum vitium confiftat*;
& quomodo fermentatio vifcerum fan- :
guinem generantium, & depurantiurau/
deftruatur, difficiie eft juxta veterina.
Recentiorumque fundamenta omnibus
latisfacere: Ego aliorum opiniones hac
fuper re expedans, ad acidulas meas
redeo, ubi, ud fupra didum. ' - }

Qua;ritur, quantum in hac Cura cp-“
medendum rit? Me Exoptare, ut u-
nufquifque aureis, & maximis charade-
ribusfemper illud in convivijs fcriptum
haberec prše oculis.

Qui modicus cibt , eft Medicns fibi,

Contingit enim in hae potatione,
quod obinfignem fermenti exaltationem
ab acidulis indudam, fames valde inten-
• R datur.

m )  258- (§*

datur, quare fi juxta appetitum conce*
dantur alimenta, natura in eorum dige-
ftione impedita, non erit fuffidens, hu-
mores cacochymicos ex corpore expel<*
lere, ex qua debilitate, & cruditatibus
accumulatis varia exorientur fymptoma-
ta. Et hoc non folum in hac cura, fed
ubique intelligendum , & ciborurru
quantitas rite naturte commenfuranda eftj
tantum enim cibi, & pottis fumendum,
Ut reficiantur vires, non autem fuppri-
mantur; verbo: omnibus fequens ma-
neat alta mente repoftum.

Parato fiepe cibii  3  & fic annoftor ibis.

CAPUT XLVII.

Qualis pot ms  in hac acidularum

curd concedendus ? dr utrum aciduhz
'vinomifcenda firit‘i

llanto valetudinis vigore, & vi*
rium omnium allacritate abun*
det micro o(mi refpublica, fi
potus tam quantitativd, quam qualita-
tivd, temperamento cuivis, & tetati cor-
refpondeat! omnibus jam notum
hinc nihil novipofttnodum evenit, fi ob
v .« a  varioS

#© 2 59 - '(§&

Varios in e o commiflos errores omnia vi-
fcera languefcant, & plura mala, quana
equus ;Trojanus proinde progenerent*
Kullo hic opus eft teftimonio, fedunul-
quifque verijUmum efie fatebitur, fi fe-
bres, phthifes, nephritides, colicas,
pleuritides, peripneumonias, diarrhaeas*
dyfenterias, arthritides, hydropes, ide-,
ros, affediones hypochondriacaS, apo-
plexias, vertigines, varios dolores, in-
fiammationes, ulcera, & fexcenta alia,
rigorofo examine apud segros pevfcruta-
tus fuerit 3 ubi pro certo deprehendet,nul~
lam frequentiorem morborum prsefato-
rum caufam dTe, quam potus illegiti-
,mam afTumptionero..

Quamtur jam utrum vinum in hac
acidularum cura concedendum fit? Ig.
Affirmative dummodo potatores ei alio-
quin fint affueti, neque aliud ratione^
temperamenti, & morbi fe Te infinuet
obftaculum: Vinum enim, quod Theo~*
v  pbrafto Paracelfo: fanguis termQuercetano  ;
mmium vegetabiimm princ ep s  ; Alij)que,- au~
rum vegetabile potabile , & neclar vegetabiliutn
dicitur, ventriculum ab aduali acidula¬
rum frigore aliqualiter debilitatumrefo-
*■“ R..*. j« 0-.. cil-

« « 5 °. m

eillat, chy1ofin promovet , & totumcor-
pus vegetac. . >:■ - r  -.

Fugienda tamen. hic funt vina valdž
generoia, & fortia, utiLuttenbergenfia
noftra, quse per fiia falia volatilia, qui»
bus copiosč fcatent, humores acresjam
prius acidulis exagitatos; adhuc magis
exaltanta quibus dolor capitis , & alia
mala facild poftent trahere originent,.
Prsetereafugiatur Vinum turbidum,nimis
dulce, vel acidum. Item quod craffitiS
peccat, ac dučtile pendulumque dicitun
morbus ifte vinum noftrum nonnunquam
invadit, denotatquč illud fuifle valdž
phlegmaticum, & minus generofum,vel
jufto tempore non tranfvafatum, vel in
Cellis calidioribus affervatum, proutire-
fert Clariftimus Ponzjusiu fua anatomia chy*
mu a. Vini Rhenanicap. f. pag, +1*  Aliquiftta*
dere volunt Roitfchenfe vinum j verum
cum multum tartari, & cruditatum ha*
beat, reliquifqu£ fit magis acidum, prae-
ftat paulo nobilius lubftituere videlicet,
vinum COS , ideft: colore, odore, Sc
fapore validum, qualedatur noftrum pe*
nes Marpurgum Pickerianum, & Lem*
bacenfe, quod eft Biureticum, & non-
retinetur in corpor&j uti alia hujus ter-

rito-

*© ***

tntorij. 'Hura qui de vino defiderat,- Je>
gat tračiatum Clariffimi Sachfij a hiram*
iteim de vite vimfera , praefatam anatomiam
portzij > Ste.  Si vero ob febres y  aliofque
afFečtus vinum non effct admittendunr,
bibatur aqua cočia>, ex fpecicbus pro
morbi varietate etiam variabilibus.

/. Gerevifia maxime noftra Marpur-
£enfis hic & nune nori convenit, quaerj
dum fermentatione non fatis depuratur;
facile pofTet concočtionem turbare, &
in inteftinis mumiura, borborygmos, di*
ftenfiones, aliaque flatulenta meteor^
& detonationes microcofmi excitare>
tandemque varia inducere fymptomata*
Si tamen daretur cerevifia defa-eatior:*
& potatores a juventute eflent afiueti,
tum confuetudini, utpote alteri nattirae
aliquid concedendum eft, quod jam du*
dum etiam videtur comprobafTe Hipp.o~
crates, qui fecl. 2. apborif. 38.  Paulo deterio-
rem, fed fuaviorem eibum, & potum,
meliori quidem, led ingrato praeferen-
dum efle /udicat.

Similiter fugienda funt: muftum , &
hydromel, quiaflatus,& aliaincommo-
da progenerant^ Item lac, quod faciie
coagulatur, quod patet, fi acidulae lačti
R. 5 com-

m)  2 6* m

comniifceantur, ubi illud paulo pofterit
modice in gr um os converfum. r  'j
Casterum crapula toto potationis
tempore ante omnia vitanda eft, alias
čuta non lolum non fruftra infticuetur,
fed etiam graviores 1  morbos inducet;
Imo verificari poffet illud, quod Plirim
refeit, de muribus Lybicis, qui fi bibunt,
moriuntur* Muki enim hominum apud
nos inveniuntur ,  qui vitam a vite deri-
vandam exiftimantes, mane quidem jux-
ta Medicinae leges acidulas cum ephoria
epotant, a meridie vero ( quod aliquo-
ties ipfemet vidi)laxatis guls frenis adeo
indulgent Baccho, ut faluberrimEe alio-
quin ilUe aqua* defraudentur exoptato
fuo eftečtu, malum e&afperetur, & tan¬
dem fufque deque vertantur omnia; Opa¬
re Ta p e faepius recordari oportet fapien-
tilftmi illius admoniti: ut multum hbtis , bile
farum , ftc dut , & multum bibes * Certum c-
nim eft , quod vinum, etfi lit lummunt.
triftitiže anodynum, & infigne melancho-
lia alexipharmacum, nihilominustamen
immoderatč fumptum, fubinde fungatur,
officio Janitoris, portas cerebri, totiu£
quš corporis aperientis, per quas ratio
*  ’ *««« * " ■  : :  ■ I ■.exit,

'•'N ( 0:) M. M

89 2«3- m

exit, & mille eccontra morbi folentin*
gredi.

Neque obftat. quod Rbafes lib. 4 * &
reliqui Arabes afterant, unam, aut duas
ebrietates conferre: quibus etiam vide-
tur confentire Celfus  ajens : hominem fanum
nullam vivendi rationem fervare oportere , fcd
modo plus , qudm decet indulgere, modo abftmere}
modo vigilare , modo dormire , modo domi, modo
foris ejfe debere.  Rationibus hanc ut ftabi-
Jiant fententiam crapularum ifti Patroni*
dicunt, vinum fummam, velocemque pe-
netrandi vim, virtutemque habere diu*
reticam > vitiofos in corpore humores*
non modo per urinam, fed & fudorerru,
evacuare,prjBterea e/us ebrietate com-
modiflime excitatur vomitus, qui quan-
tum in morbis chronicis profit, omnibus
notum eft. Imč> adducunt jlphorifm. so.
fcčl. 2. Hippocratis , in quo ad infueta ali-
quando tranfire conceditur. Verum quis
eft, qui harum rationum levitatem non
Videat? non enim eft faciendum malum,
Utinde eveniat bonum; prasterea, fi non
tutiora, & meliora vomitoria, fudorife-
ra, & diuretica medicamenta nobis fub-
miniftraret Medicina, profečto non pa-
rumhominis periclitareturfanitas. Stan-
R 4 dum

m )  264.

dum itaque eft pro Galeno,  & Htppocratt^
casterifque Medicinke Proceribus, qui ni>
tiil magis ebrietate damnant, SeTlanice
paflim inculcant, ex nimio vini potu fiei*
gidos & longos fieri morbos. >

Famofa hic refultat qu££ftio, utrum
acidula fint vino admifcendte, & biben?
dse. 5 1.  Verum quidem efle, quod hasc
iBacchi Thetidifque fponfalia . tam ori
*atione acceptiffimse actimonias, quari 1 .
<Oculis ratione lufus hydraulici, vaporumi-
<}uč:extra vitra profilientium videantur
•gratiflima ; Ego fsepius diverfa vina tam
exotica, quam noftratia, antiqua &hor*
axa acidulis noftris in diftinčtis vitris uni
vice admifcui , ut experirer, qualis co*
lorum ca:terorumq; accidentium feque--
*etur metamorphofis} llbi deprehendi,
quod aeidulse mufto admixtce prie caeteris
vini fpeciebus» maximas fufcitaverint
effervefcentias, plurimumque vaporum,
<& ftrepitus ediderint, quia fermentabi-
les, & latentes rriufti particulst per aci-
dulas fuerunt exeitatae, quemadmodum
cerevifia recenter co&a redigitur in
ačhim fermentativum, fi parum de flo**
tibus ex alia cerevifia fuerit additums
Muftum tandem peračta depurativa hac
*  ;| J> .4» JI fermen-

mi m

fermentatione tartaro acl fundum
prcecipitato evafit clarumr, cum anteai
iuerit turbidum. ^

Si vino cotlo fubdulei admifceahtttt^
etiam fatis magtia exoritur eflerveicen-
Cia, diutiflimeque perfeverans, ac fpu-
mam copiolarn cxcitans.

Vinum Hifpanicum minimam fuppe-
siitavit effervefcentiam , & globuli,&
Jbullulse a fundo ad fuperficiem in linea
reda inflar Margarittarum afčendentes,
& ibidem evandcentesfueruntminares,
quam in vinis noftratibus j quorum fpiri-
tus craffioris funt fubftantice,. Golar
nunquam adnigredinem vergebat. -V'
Vina agonizantia , & in vappam
jam jam migrantia non multum ebuliiimt
ob fpiritus jam egreflos. :Si aliquatnditi
aciduke eum vinis afferventur, ut pluri-
mum obfcurantur : Vidi ego , quod
Pickerianum citius, Saverbergenfe vero,
paulo intenfius obfidcaretur. IUud vi-
iium autem, quod ad acetum jam ver-
.git, tam quo ad nigredinem , quam quo
ad effervefcentiam param confert.

Prsemiflis itaque hifce vini cum act-
tluiis mutationibus, ad quajftionemL
fupra propofitam , tcmpus coniideran-
3a  R f dum

*© 266. Cš#'

dum^fTe dupliciccr, viddicet in ve!
tra acidularutn curam: In ipfa cura, etfi
multi contrarium fuadeant , fubinde li-
eet acidulas vino commixtas apud pran-
dium , & e dam extra illud porrigere,
maxiine fi temperamentum fit calidumj
fitisurgeat, & alia caloris adlintindicia^
namper easvini energia modicž corrigi-
tur potus guftui'redditur gratior, & fitis
extinguitur , quse mero vino, juxta ap-
petitum ebibito adhuc magis intendere*
tur, & augeretur,.

Multi infuper Authores puras acidu¬
las in ipfo prandio conantur perfuadere;
Verum etfi aliquoties hanc methodutn
apud noftram fcaturiginem feliciter fuc-
Ceffiire viderim , nihilominus tamen pu¬
ras maxime in magna quantitate fumptas
non approbo: Prteftat itaquš vinum pu-
rum defsecatum, aut modicč hifce aquis
dilutum pro ijs fubftituere. lili qui om-
nimodam mixtelam recufant, potilfi-
raum hoc nituntur fundamento , quod
hx  aquse acidse vino commixtse, & unž
cum cibis aflumptse , cruditates fecum
raperentadrenes, & ibidem obftru&io-
nes , aliaque mala parerent. Verum hoc
folummodo verificatur,li in magna quan-
!iu} b a  titate

titate biberint, in pauca enim vix(imilč
quid prarftabunt, prouc apparet in cffii'
teris diureticis, v. g. turionibus afparagij’
radice petrofelini, & plurimis alijs , qu®
quotidie apud noftrates cum cibis aflii-
muntur, nulla tamen exinde videmuš
exori prsfata fymptomata } Prsterea
cruditates a potiori jam funt per matu-
tinas purgationes eliminat® 3  unde tam
facile non rapiuntur ad vifcera.

Alteram qu®ftionis partem quod
attinet, utrum fcilicet extra curam quo~
cunquč tempore vino admixt® bibendse
fint, vari® refultant controverfi®! Ego
cum Magnifico, ac Clariflimo Domino
Doctore Himer, in ftia tnetbodo medendi [ec- "4.
cap. 20.  hegativam amplečtor, nam etfi
hxc  mixtura Jingu® videatur gratiffima,
peflima tamen fymptomata inde eveni-
unt, pr®fertim (i exceflive peccetur, Sc
čorpus excrementitijs humoribus (it re-
fertum, Sc  nondum abundanter pr®pa-
ratum; Ratio horum eft, quia alimenta
Ut a ventriculo tanquam provido annon®
prsfečio rite concoquantur, quiete, Sc
mora indigent: Aft per acidularum co-
piam vino , Sc  cibis mixtam, ea adhuc
inconcoda, una cum cruditatibus in in-

teftinis

*S) 268- (S*

teftinis jam prius ftagnantibus magna vi
rapiuntur ad venas la&eas , in quibus»
dum etiam ab abluente lympha nem fatts
attenuari poffunt, partim hic ha^rere, &
Varias machinationes parere incipiunt,
partim etiam ulterius ad maffam fanguir
»eam addučta, & cum ea adomnia vifcer
ra, lege circulationis advedra , obftru*
čfciones novas inducunt, vel prasceden*
tes adhuc magis confirmant, e quibus
poftmodum affedrio hypochondriaca, &
mille mala facillimo negotio polTunt tra*
here originem» Scio ipfemet aliquot
recentia exempla, ubi ex perverfa hac
jmethodo, dolores colici, arthritici, 8c
nephritici iududi fuerunt; Imo nonnulli
poftmodum acidulas fumo perfequuntur
odio, eo quod harum potu morbi fue-
rint audi, quos putabant tollendos, uti
ante paucas feptimanas quidam Officialis
militaris eas mille blafphemijs execra-
bat, qui per aliquotdies ad mediam men*
furam apud menfam vino mixtas quoti*
die ebibens, incldit in varias diftenfio*
nes, & corporis turbationes, ut ab in*
esepto opere cogeretur regredi: Aft ta-
Jes errores non agenti, fed paflo, non

acidulis,

m 26 9i  (m

acidulis, Fed pot.uoribus'pr&’pofter$ cu-
ram inftituentibus; adfcribendi funt'.

Ca’teruin coniiietudini tatnen alk
fluantulumindulgendum eft , &hajt mijčs
turafubinde concedenda-, dummodopo-
tatoresnonfcateant mulcum vitiofis hu¬
mor ib us >  & cruditatibus, neque illasin
magna quantitate adhibeant; Sic vidi
ipiemet plures quovisprandiopertotam
jeftatem unum, altertimue vitrum cum
vino innoxie, & cum magno guftu ebi-?
bere: Nihijominus tamen perverfani

hanc confuetudinem, quantum poffibile,
modiceoportetreftringere, quae etfide-
fačto nihil mali videatur portendere,
non tamen parvi faciendaeft, olimfuos
Jam fabricabit infultus , nam delida Ju-
ventutis , quamvis diu ■ delitefcant, ift
fenio tamen fepiffime cum maxima em-
phafi prorumpunt, & milje miferias nun-
quam pravifas pariunt, naturseque alio-
quinmultum jam gravatae negotium
faceflunt maximum.

$£) 270 , (§&

CAPUT XLVIII.

Qmmodo pot at or es fe gerere de-

beant ratione motus ■, & auietis  : fomni j
»c & vigiliarum': Excretorum  > dr retentorum:
at'queanimipathematum

■ Otus eorporis, uti jam fupra di-
dum, inter bibendum efl valdd
neceffarius: tria enim praftat
tefte Galeno, defanitatetuenda , videlicetca-
lorem nativumauget, fingulaspartesro-
borat, & excrementa tertise codtionis
ievacuatj media tamen via hic proce-
'dendum eft, Confulendseque caufie mor-
bifictc, & afFečtds conditio cum fubječti
Difpofitione, & ipfarum intentione aci-
'dularum ad commodum prafcribendurru
tnotum. Non ergo,vix cleglutitis acidu-
lis currendum velociffime, non afcenden-
dumfubitomoflteSj utinonnulli faciunt,
nec validš Varijs exercitijs corpus mo-
vendum ad fudoris ufque profufionenu
largiffimarti, vis enim fic inferreretur na¬
tura maxima, cum non Temper per fu-
dorem operentur acidulae, nec quivis
tolli polTunt morbi fudore, quem motu
, etiam leviori confentiente natura, vel
* - A 3 alijs

m) m. m

alijs etiam medicamentis abfque ©p«
acidularum faciie pollumus provocare*
Vitetur infuper faltus, vidi enim elapfis
canicularibus in (juodaiiij quiinterrupta
hac cura nuptijs interfuerat, & tam lat-
tando, quam diverfa vina bibendo Vaj¬
de excellerat, quod poftmodum curanj
continuans corriperetur ab initio febri
tertiana intermittente, poftea vero con*
tinua cum maximo vitse difcrimine. Prše*
terea ante cibi lumptionem, ac etiami
poli eandem ( fed tum muko levius )  c or*
pus ambulatione, five alio modo exer-
cere ad juvandam concodionem valde
eft congruum ; Cui vero ambulare, aut
proprio motu corpus movere non con*
cedunt pedes debiles, aut aliae caufae>
equo, autcarpentoTe vehi,Tella dudili
portari, aut calidis ad minimum linte*
aminibus fricari fe curet.

Quies econtra nimia Tumme fugien-
da, quoniamper eam impeditur acidula*
rum excretio , diminuitur alimentorum
diftributio, humedatur corpus, obftm-
diones oriuntur , nativus calor obrui*
tur, morbi frigidi generantur, & plura
alia eveniunt, quse ab Hippocrate lib,. 6.
v Epidrni

$0  m >  (S8»

KpiAemi & Bravom m fuo tyrocima..,artis curM
tncubmimsfecLs.cap-3.  fufius aflignantuiv
z  Somnum.quod attinet , fapientiili--
me profecto Divus ienex effatus eft ,  dum
diadt, in aphorifticis fuis oraculis ječi. 2.
aph. 3. Jomnus, & vigiha , utrumque Ji mo dum
excejferint  , nialum.  Aurea itaque hy-
dropotis obfervanda eft mediocritatis
regula; vigiliae enim nimia; fpiritus anw
rnales abfumunt, corpus exficeant, bi-,
km augent, codiones deftruunt, & tam
naturalem, quam animalem facultatem
profternunt, quemadmodutn etiam im-
moderatus fomnus digeftionem crudo-
fum humorum impedit, nativum calo-
rem obruit, fenfus obtundit, caput va-
poribusreplet, & morbis chronicis pra>
bet infignem materiam: Adeoque fom*
nus.ultra.7.. autofto horas vix prologan-
dus, in fpecie autemhydrophotae fomno
non  indulgeant meridiano, quo maxi-
me in noftris aquis divexantur, nifi di-
uturna confuetudine eo addačii fuerint.
Recentis adhuc recordor hiftoriee, qua
Religiofus quidam urgenti meridiano
(omno indulgens infebrim tertianamin-
cidit, quitamen prius falvus & in colu-

mis,

|rtis > ;  pradervationis Iblummodo gradi
fedehuic pocationi commiferat. j :  .
wr. Bxcrementu ut ppr alvunj, veficam^
os }  nares , & cutem expellantur> languis
vero cum fpiritibus retineatur de bite ;•
nptandurti hic, quod durante acidula-
pm potu, plura quam alias eijciantpt
excrementa, nune per alvum, nune per
vebeam, nune per vomitum ,  & falivam,
aliafque vias pro vaforum versus quod«,
Vis emun&orium apertione, & humo-
rum ipfjufque natura: inclinatione. Si au«
tem excemenda prater naturam retine~
rentur, illa per rempdia fupra in fym-
ptomatibus -  acidularum .c ur® fiiperve-
nientibu.s aliatu, quam citiflime promo-,,
V,enda funt,

Animi pathemata fint etiam propor-
tjonata: Ira ante omnia vitetur, qua hu-
moreš movendo facile poteft febres,& a-
Jia mala inducere, Imo refert Aulm GeUm t
Itb. 3. & Pitnim lib.7. cap . 32.  In tantum fub-,
inde intendi calorem ab ira percitum, utj
plurimos in mortem fubitaneam pr&ci«>
pitaverit. Similiter recentiorem adhuq
refert hiftoriam Clarifltmus Joarncs Mir
ibael Fehr m Mifcellaneis Cunofis Anrit 1682.
»bfervat.A  dc quyd»m .prastore, qui adeo
faudia S vio-

274 *

ViolentoS ir£E impetus habuit ut fubitd^
ac in ipfo adhuc tribunali (edens obri-
gefceret, quafi minitabundus, ac fuper-
veniente apoplexia forti ftatim expira-
ret, quafi fulmine perculTus.

Amori exiguus etiam bic indulgen-
dus locus eft, quia cerebrum turbat,
fomnum abbreviat, fpiritus dilfipat, co-
čtiones impedit, & alia nocumenta in-
ducit.

Similiter timor ,  terror, & triftitia >
ex quibus variš phantafticse cogitatio-
nes luboriri folent, in hac acidularum
cura exulent,quiamentem obnubilant,
fpiritus fuffocant, affe&ionem hypo-
chondriacam enutriuntj & plura mala
inducunt 5 Imo meminit Rondeletm in me -
thod. curand.morb. cap. 20.pag.98.  Puells eX
msrore cataleptics fačts: hscenimvi-
ro, quem parum amaverat, nupta, quo-
ties ablens maritus erat, aut nihil de eo
audiebat , reftituebatur, audito au-
tem ejus nomine corripiebatur; & cum
ferret hydriam , recordans mariti, in via
fedebat oculos apertos habebat, ut lar¬
vam , aut arte effiftam dixifles.

HinC videntur non infipidč fenfiffe*
veteres, qui memoriam dixere ventrem*
2 cibum

m m .»

feibum vero ejus ltetitiam, & triftitiam ,
dulcem fcilicet, & amarum }adeoq$ uc
Ucidula: noftra; exoptatum aflequantur
effedtum, inftituantur colloquia jucun-
da potantibus praeprimis grata, crebrio-
fes deambulationes, hilares amicorum
vifitationes, & converfationes, mode-
rati pyramidum lufus, ali$que honeftm
diftračtiones, qu!bus fuperflus curce, &
profunda lucubrationes difcutiuntur, a-
nimiquehilaritas, &tranquillitas recon-
eiliatur. c > . .. ,i . ='

EV 1 L 6 G n  I

■ St hic Plato acquiefcere jubet,
Sc  terminalia celebrare: plura^
& meliora volui ,  Ted non va-
lui, feci tamen, qu£ potui, & volui, in-
geniofiora ab ingeniofioribus expečtans
ingenijs, nam:

Non omnis fert omnia, TeUns ♦

Ut cUndta cunčtis placeant, non cu-
piorutcundta cundtis difpliceant, non
fpero: tanta enim moderno tempore in-
geniorum eft diverfitas, ut per unurru
approbetur illud,quod ab alijsfueritre-
jedhim,& econtra reijciatur, quod alij
S %  ap«

approbaverint app spret hoč manifeft<i
ex coc Medicina’ lectis, ubi unaquxque
alti us v uit fapere-j quam aitera: undc?
HclmontijU  ( verjbis utor Clariflnni de Lam*
zaverde)  cum Archseo fup in caelum irruen?
tes Apollinis oceUpant dcxtcram: Sjlvia*
m(l<z  univerfis ejfogum maculis Šale lixi-
viofo deterfisj utpotb puriores, auda-
cius primas juxta faeras Phcebi aras ca 7
piunt: Galemci  quate_mario elementorura
conjugio, indiflolubili nexu copulad:
Paraceljifta  Majeftuofo falis, fulphuris,^
Mercurij triumviratu imperiofi: alij de-
mum Jeni volatiliutn llxiviorum, & aci-
dornm ferrnentatione fervidi firmiffimd
bredunt primariaš fibi in arte Medica de¬
bete laureas; V erum quali fečtte nuda..
line ullo terminorum pallio, & fponte &
jnaturce gremio emergens veritas defpon-
fanda fic.

Dogmatici certant , &adhucfub ‘Judue lis eft.

.  Hinc nofi mirare Benevole Lečbor, me
in hac prcefenti Roitfchocrene, pluribus
.difficultatibus intricata, & a nullo antA>
me fpecifice confcripta, non potuifle*
iam Recentioribus, quam Veceribus,
quemadmodum volui, latisfacere, fi e-

«0 2 '77- G&

tlim aliqtta nimis tibi videantur fapcrej
-Galenilmum, cogita Vcterum flatutaj,
non temcre efie rei/ciefuia, nifi magna
e v id en tiče fe le ofFerat necelfitas : fi e c oni
tra aliqua fbrlitan nimis chymica: per^
pende Ml-fus , quapti nobiliflimam hanc
artem faciant fere omnes Medicina; Pro*
cere s in erudito hoc feculo. Ec profečlo
cum chymia corpora iiaturalia concreta
in eum finem folvat, & foluta coagu*
lat, ut puram ab impuro feparetur, &
medieam|nta falubria cit£e, tutae, &jut-
cundae operationis concinnentur, noni
Video, cur illa ex£oramedico amadan*
da fint, Teftesfunt ipfimet, quiremedia
fpagyrica maximo pertequuntur odio, &
'audito folum chymisehQmine naufeabun-
dus eorum evertitur ftomachus, hi ta-
tnennolentes volentes fateri debent, ce>
Tevifiam defecatam falubrioretn efie noti
defecata: Vinum a tartaro fuo, &  farci-
bus depuratum, tutiiis hauriri, qu;\rrL
Vinum ex uvis recenter expreflum: par¬
nem ex puriori :  farina piftum faeiiioris
; elTe cočlionis, quam fiirfuribus adhuc ad-
mixtis j  fručbus decortieatos non tam-
*um nocere, quam non decortieatos:

S 3 car-

m  278. (s»

Carnes demum a*iimalium,& ventriculo,
& ori gratiores effe, fi prius a pelle, cx?
terifque excrementis fequeftratae fuerint;
qu£e ratio l  nulla profe&o alia>nifiquod
purum ab impuro feparetur, & reličto
hoc, affumatur illud; unde fiimpurare-
ijciantur in alimentis, muko magis etiam
in medicamentis reijcienda funt, quiai.
natura tum debilitata, non efl: fufficiens
in perferendis fuperfluis impuritatibus.
Aft obganniuntadverfarij, proferentes,
inedicamenta chymica nimis fortia*
non tuta, multifquč fuifle exitio. l£.M$
non inficias ire, quod non nunquampef-
iimi effe&us per eorum adhibitionem fe-
cuti fuerint; hsec enim remedia funt in-
ilar gladi) acuti, quo furiofi,& infantes
feipfos laedunt, econtra fi gubernetur 3.
generofo milite» plura, & Marte, & lau-
ro digna illo peragere poterit. Fa-
teor, inquam, quod dentur tales pfeu-
do - chymici, ciniflones & follium vo-
ratores, vulgo laborantes dičti, qui va-
ri)s proceffibus, q.uafi magno Dočtrinaz
fermento turgidi,cum Mida perauream
metamorphofim, omnia exceptis aurieu-
Jis ( quK figna permanent pathognomica)
evertere fatagunt;., poftquam verovarijs

incaf-

*$) 279- O*

JncafTum adhibitis laboribus, divitiae ufia
cum fumo ex laboratorio evanuerint, Se
folummodo pauxillum fpei cum capito,
mortuo in cucurbitis remanferit, tuni*
arcana fupra arcana elaborare incipiunt,
hinc omnibus negle&is caufis morbificis,
& circumftantijs fcitu neceflarijs, per
fuas panacaeas, omnes morborum inful-
tus, etiam defperatiflimos, auffere vo-
Junt; verum quali effe&u ? confulendae
funt vefpillonum ephemerides, & fatis
culta caemiteria* Nolco hic quendam*
Hermetis filium (privignum volui dice-
re) qui elapsa hyeme cuidam Officiali
dyflenteria maligna laboranti, & viribus
fumme deflituto fortS vomitorium por-
rexerat, quo animam una cum excre-
mentis paulo poft evomuit: Ego dum.
Mercurium vita;, vel potius hic mortis,
fufpicarer, & interrogarem chymiar-
cham, quale vomitorium adhibuerit, re-
fponfum accepi, fuilTe infigne arcanum ,
Videlicet tin&uram phyficam, ad grana^
tria datam, quod facile ex effe&u phy-
Eco credidi, cum mortem, quaz multis
ens privativum dicitur, tam cito, & phy-
Eciflime produxerit> Alius etiam in vici r
nia quidam Geber redivivus mihi notus
S 4 eft,

/ Ǥ) m. '<ssf

eft, qui fulgcnto fuo pulvere emetico-,
nuper cuidarn Religiofo tam violentos
vomitus ejccitavit, ut orto in pe&ore>
turnore inllar mammse in fummarn viri*
um ruinam, & vit« difcrimen prsceipi-
tatus fuerit* Verum cum a particulari
non valeat ad univerfaie argumentatib*
non fecjuitur, quod ex hi (c ti illegitimiš
mcdicamentorum ehymicorum pnepara-
tionibus, ik  praspofteris exhibitionibui
bmnia remedia fpagyrica reijcierlda fint}
Medentur enim fimiles Empyrici indiffo*
ren&er, & rudi Minerva, trni in divi dud
iicuti altefi ignorantiq'ue ttitiffimum illud
Medicorum : Novus patiens , novum fluduim
Mine Galenui  v id e tur prudentiilimč fuis
toties inculcaffe, in utrumqu6 ocuium *
ne ib tqrum caligine incederent, alte a*
perirent, unumqu£ didgerent ad mori
bum expellcndum, alteriim vero ad vi¬
re s confervandas. Pr«terea fi abufus chy-
micorum remediorum tolleret verum eo-
rum uiiim, fequeretur etiam, quod nulla
medicamenta Galenica asgris porrigen-
da eiTent, fiquidem, & illa prajpofterž
adhibita> fubitaneam mortern pofiiintin-
dueere; Experienti« funt hic lrinume-
r« j vidi ipfemet Vien n« phthifieuip,qui

m**  i.o*

ob affumpta iblia afari brevi'poft fatis
ceiTerat. Clarinimus D D. Sorbatt fimlhef
in comment. Hippffc. fečl.  /. aph. i. pag. ?$&
De ruftico tjuodam Dornbacenfi, cjui e^
fceDeboro, & convutfioness &moi*errt 2
■contraxerat. Mezerium, feu laurcola,
cjuod in tem tori o Marpurgenfi copiosl
cvefcit, mcdicamentum purd eft Gale*
nicum, nihilommiis tameri quia igne*
lubftantice eft,pituitam(]ue violentiliimž
purgaudb,' attiftiam fubindd' fimul 'jeva£
iuat, crudde ah Authoribusnomcn ade^
ptura eft, & dicitur: Rapiais vilam,  vel /a-
tUm tiduas ', Mt& re&n MAtihtiVušm fuo bir*
bano figi 4.2p.  Plure.s fimiles cafus per me-
dicamenta Galenica indvidi videantuf

apud Sančloritim in methoda vitandorum erro-
tUnt,  & alibi. ffo ■ ? 9 :  ol

“ Sed ut acidulis meis, de quibuscum
ehymia digreffuS fueram, coronidem irrv*
ponam, cibi L. B. laboresmeoscam
mice, quim GaJenice bic impenfbs, de-
mifse oftko, ii in ijs immatura adhuc affi.
qua, & erronea, de quibus non dubit6
inveneriSj me cam Goleni hb. 2, de comf.
f. c .  /. babe  eicufatum, ubi ait Difficile eft\
ta  , cjui hotm fit. non in tnultis peccet.  Hom 6
enim fum, & emue ,• quoclIiumanum eftj,
kul Sp ame

«© »«*. < 5 *

flt me alienum efle, non arbitror ^Inte¬
lom tamen illa arnice corrige, atque ma¬
teri* difficultati, te m po ris brevitati, &
ingenij pravitati adfcribe ,  eogitaque me
debuifle imitatorem agere urfarum, quae
jnformibus fuis neogenitis prolibus lam-
fcendo primum veram urfinam efiigiem,
rnembrorumqud proportionem impri-
munt, uti vult Plinius,  & alij. Veriuru
tura varia negotia id impediant, tem-
pufque lambendi, vel relegendi fetumu
meurn chartaeeum non fufficiat, ad alia
propero, haud dubitans, illum ulteriori
dočtiorum indagatione>majorem adeptu-
rum perfečtionem, cum alioquin inven-*
tis facile fit addere.

Zoili profapiam hic & nune flocci
facio, bend fciens, facilius efle aliorum
labores corrigere ,  & culpare, quam in-
culpabile aliquod proprio Marte produ-
cere. Videntur ardeam ifnitari fimiles
Momi-filij j qu* cum falcone pr*liatura>
fuis excrementis ejus pennas maculat,
ut poftmodum ill* corrodantur, & exci-
dant; Imo in talibus, qui omnia canino
dente arrodunt, magnaque fcientiarum
impraegnacione fuperbiunt, dem tempus
parcus appropinquet, proferaturqud U 7
1 Z  lud

lud Pythagoricum: loquere, ut te vidtatrt)
faepe fapius verificatur.

Parturiunt montes, nafcitur ridiculus mus.

Hifce itaq; finio, quae in difficillima
hac acidularum Roitfchenfium material,
fi non pvo argumenti dignicate, faltem
pro ingenij mei modulo proponere vo±
lui, omnia faniori doftiorum judicio,
cenfura£:que accuratiori, eS, quapar eft>
modeftia, difcendiqud ardore fubijciens,
6Xoptando, ut cedant omnia ad proxi-
Tni Palutem, &Dei.T. O. M. cui ex inti*
mis cordis penetralibus gratias ago im-
mortajes, quod conatibus rheis clemen-

tiflimefavere dignatus fit, infinitum E
*v. honorem, & glodam. ^
fetotuiunn mwitU .ti

F I N I S.

lKfDEX

INDE« C A P IT II M.

0 AF; i.Deloco , & origine Acidularum Roit-
fcbenfium ♦ fol: ti

2. De difficultate cognofcendi miner ali a in aci-
> l 3-

g, Quid EvaporattO) deftillatio, aluque operam
maji tiones ch/mica m acidulis delegatu ? 16.

4. Deferro  in acidulis contento. 22 .

JV De acidularum vitnolo. 27*

p. Utru aqu<e Martiales pojfunt ejfe vitriolaU? 33.

JDe fulphure acidularum. 33.

%• De nitro acidularum Roitfcbenfium • 44 »

5. De Aluminej & Šale communi nojlrarum ar

•y (juanim. 48.

J. p. De Terra alba acidularum* jj,

3 bac enumerata acidularum Roitfichenfium
contenta fint volatiha , an vero fixa ?  /7.

12. Utriim falia acidularum [upra enumerata

fint acida , vel alpaka ?■,  - j 62 »

13, Quomodo acidula noftrd in  J ter ra vifceribus

generentur f  & cur non deficiant in fuis vi-
ribus? 68.

14. llndeproveniat aciditas in aquis nofiris Roit-
fcbenfibus  ? 74.

lf. Utrum acidula Roitfchenfes tute ob fiud
miner aha ab bominibus bibenda fint?  77.

16. Deprimis noftrarnm aquarum qualitatibus.8 3.
1 7 * De cateris nofirarum aquarum qualitatibus,

Cap. 18. De ttfiu actduUrunu
19, Utriim acidula noflra convetifiint in febribtit
continuis ? 107.

310 . Utriim in febribtts Intermittentibus lot um
babeant ?  • • ; 112+

ar. Decerebnaffettibus, quibus acidula conve-
niunt. \  ; ;  117.

22. Utritm aqua nofirain affettibus pecloris con-

Veniant? 122.

23 . Utriim praditta aqtu adhibenda fint in hepatis
; lienis  5  aliorttm vifcerum affettibus ? 1217.
M- Utriim in affettione hjpochondriaca locum ha -

. . beant ?  . ■ ///.

2 f. De renum, & vejica affettibus.  ,3 /37»

a6. De venmculi affettibus, t 0 t

27 * Utriim in colica aqua noftra conducaiu ? t;3»
A$. De diarrhaap dy[entefia t  & lumbncis,  /77.
a 9 . De ut eri affettibus, 162.

.30. De Atthritide, & cateris partiufn externa-
, TiS _ rum affettibus. idh

31. Qualtsatas , tempeunmtum  s  & fexus : ad->

mittat ufum aeuluDrum'Roitfcbenfium ? 173.
,33. Quoanni tempore bibendafint nofira acidula J
.. ^ c ur fubinde ratione virtum varient ? 180 «,

. Quomodo corput ante atidularum c uram pra-
parandum? 187,

34. Qud botd acidula nofira bibenda fint ? lpi.

3  f. Utriim per gr adut afcendendum , d'' defien-

■ Atndumh ip6.

y.Z r .  •*'> 3 6, Quan~

♦ Qumtum aciduUrmnofirarumliben-
dum  ? 19$.

37* Quam diu ? & utrum in ipfa fcaturiginc biben *
da?  MlKmm . 203,

38.  De fpmptomatibus in genere, & utr um tj s in
ipfa cura fupervcmentibus inccptus potus in-

-V terrumpendus fit ?  .i«' . 20 S.

39. Quidfaciendumfi dcidula retineantur in cor-
* pore,aut vomitus in ipfa. cura fuperveniat?2i2.

40.  De celica, flatibus, diftenjione, &doloreven-
' triculi, ardore dextri bjpochondrij, tinnitu

' aurium, ac genarum rtibore. 219.

41 » De urina retentione, & ardore fubtnde in
hac cura fupervenientibus.  ■ 223.

4*. Quid faciendum s  ftfamina in ipfa potationo^
*' menlirua aquirdnt ? 226,

4 3 . De dianbaa,dyffenteria } dm pruritu ) & ardore.

' !  W 22S.

44. De fomno immodico , farne aučla, & (pafmo
pedum. 233.

4f. Qualii diata tempore cura injlituenda }  & iru,
fpecie qualis der fit convenientiffimus ? 2 37.

' 46. De alimentis tempore potationis convenientibus.

■ 24U

47.  Qualts potus in hac acidularum cura cone eden-'

*' dus,&utrum acidula vino mifcenda ftnt? 2s 3 .

48.  Quomodo potatores fe gerere debeant ratione
-■ motus & quietis : fomni, & vigilianm  *

Excretorum, & retentorum  J atque aninii
pathematum. 270.  INDEX

INDEX RERUM.

A.

Cidulae Roitfchenfes conftant alkali &
acido Pag, 21.

in ligntum orbem effufs, &.  ex-
ficcatae praebent colorem va-
riegatum. 7.

harum incoke paucis morbis
corripiuncur. 10. & 108.
augent farnem. 10.

rar6 una re foffili conftant. 14.
cum gallis mixtae nigrefcunt. 6 .
ibi fcaturiunt, ubi funt calchan-
tifodinae. 29.

dum corrumpuntur, & nigre¬
fcunt. praebent odorem ful-
phureum. 42.

eongelataedantpulverem candi«
dum infuperiori fuperficie.47.
praecipitant lunam aqua forti fo-
lutam. 74.

rum punt vitra, fi arftius clau-
dantur. 78.

graviores funt aqužl vulgari. do.
in earum evaporatione perit a-
cor, & exoritur fapor lixivio-
fus. 6  4,

guoc modis gencrentur t dl.

Acidukc

$tidulae Rftitfthenfčs i« fcaturiginefant meliores^

qu&m ad alialocaportatac. 7 6.

f : ,[[  noccr.t,fifiagnant in corpore. $?.

; funt frigid.v, & licc.v. Sc. S'j.

/ nonprucul a fcaturigine imbibuiitur fuis
mineralibus. 69.

car non dcficiant in fuis vifibus , čbm tot

t-.

aruii^fbatutiint?

v -.Jf

69»

V

iti.

*»:

SV

*idi<
.80;

»01

-I

oi’)

lil a

- :•

»ipi y 'i


•c-d

efb

Jb

quomodo cočtionem ciborum promove.
ant ? j\ 50.

.. q«ibns.,,modis opercntur ^ ?r,

čaru m vires. loo.lol.

tutb, cito & jucundž operantur. ’ xoii
' ; , putredini refiftimt..  109*

potse absque prscvijspurgationibuš fetrrim
caufant. , ; .j 114.

cur irl ph.tbiG fugiend*.? 124.

cum bile bubula porracea mixta? quid fa-
ciant? ijj.

corrigunt acidos , &  aufteros humores.

i?3-

funt univeffale diureticum. 139.

, poft varias ambages , t)iverfasqu£ fermen-
tationes mifcentur maffk fanguinese.

’ . . ur-

cur fubiudc mutantur in fuis viribus ? 1S J.
utrum Anno defecerint in fuis viri¬
bus?. . j$<».

quornodofintbibend&? 191

gperiguas vias humores-evacuentur ? 192.
non funt calefaciendae antequanj bibantur.

. f _ s  ... 7  .... ipj.

poft prandium non funt bibendse. 194-
quamdiu fummembe ? 20J.

iion fiunt meliores fr ad alia loca transnor-
f:  tcutur, j _ jj 2o 7 *

..* ” Aciduis®


Acidul# GSppingenfes quibus mineralibus co*.

ftent?

Pinckenfeldenfes vomitum excitant. 219
Pugenfes rpultum aluminis habent. 3 3.
Acidarefiftunt febribus. 117»

quando pulmoniacis danda ?

Acidum unum ab alcero poteft corrigi. 13 s.

Acicula comefta cum urina excernitur. 1 4.6,

Acor aciaularum perit, dum fulphur concrefcit, &
fpiritus avolant. 17.63.

primarioprovenitft vitriolo. 7^.

Aerquot modis corpus noftrum inficiat? 23?.
qualis potatoribus fit optimus ? ibid.

circa fcaturiginem eft faluberrimus. 1 o.

Aiftas admittitacidulas. 1S0.

Aitas quae pro acidblis difpofita ? 173,

quomodo metiendal ibid.

Alkali acidulis ineft. 6i.

quomodo cognofcitur. 63.

pr*cipitatur ab acido. ij©,

acrimOnia ejus variž corrigitur. 1 3 4,

cum acido eft egregium diureticum. 223.

Alumen in his acidulis non habet prše dominium.

n 4 «.

ejus fpiritus poteft martem corrodere.38.

& vitriolum funt fucci cognati. 50.

conftat ex fpiritu fulphureo , & petrofo
Terreo corpore. $Oi

artificialequomodo praeparetur. yi.

aftringit. 45 >.

ejus praeparata. 9  6.

Allium non convenit potatoribus« 291«

Amphrbiacitiiiimč concoquit. 244«

Analogifmus macro«-'& microcofmi. 1 6 .

Anipruritus cur hydropotis fuperveniat, & quo-
uiado curandus, ■ 230-,

Apo-

T

Apoplexiae ordinarij non conveniuntaciduls^ 11 ti
fanguinese aliquando]medentur. 119.
ligna fanguincse. 119.

Aqua potefl diverfis falilius figurarum tamen di-
. verlitate prseditis absque aucta mokSaturari,.

>hbi 61.

Aquas martiales pofluntefle vitriolatae. 33»

aluminofae cura gallis albefcunt. 4S..

Avcanum Willifii quid ? 94.

Ariaviza pagus penes Acidulas Koitfchenfes fcatet
mineris vitriolatis, &  fulphureis. 30.43.
Ardor dextri hypochondrij cur fuperveniat, & quo-,
modb curandus ? 22J.

ventriculiquibuscuretur? 97

Arthritidis caufa non fempereft humor acidus. 1701,

, s  aliquando fit ab acidis. ibid.,

guomodo &quando hicjuvant acidu¬
las? ibid.

curatur per eas tam in balneo, qukm po¬
tu adhibitas. 171.

Afthmati quando conveniuntacidulae f 127.

Afparagujsconvenithydropotis. 248.

Altra aguntin vegetabilia, animalia Sc  mineralia.,
' I 87. 1

Atrophias ab obflručtionibus ortae conducunt aci-
dulas. . . c , 124.

Aves libenterbibunt acidulas. o;>  n

Aurium tinnitus cur potatores fubindevexet. 221.

%  ■ ■ .

Balnea ex acidulis fa&a quibus affečtibus conveni-
■ ant ? j 04»

Eilis corrigitur per acidulas. joo*

continet fal alkali volatile* S 7 r

effervefcit cum acido.. S*,'

Bradypeplia curatur acidulis.  17 °;

■' Bral-

Braffica utrim in cura comedenda fit r 24?„

muriata non eft tam noxia. ibid.

C.

Calculofis affečtibus conveniunt acidulae f 140«'
quomodo medentur ? ibid.

hic non opus eft praemittere emollientia,
attamen purgantia. 141.

Canes cit6 concoquunt cibos. 244,

Cankulares dies funt boni pro aflumendis acidulis.

'j '.3« 182.

Cannabis quomodo curat i&erum t 134.

CardialgiamcUrant acidulae. 1^0.

Caro bubulaPolonicacurmeliorHungaricft? 1 i.
cum acidulis coquitur. io?.

qualis in cura cornedenda i 242,

quae vitanda. 245-.

Gatarrhis aliquando profunt acidulae. 12^.

In falfis vitandae. 126.

Caulis floridus utrbm in cura conveniatt 2yo.

Cerevilia Wilclungenfis fit ex acidulis. iyi.

non convenit in cura. 261,'

Chalybs potabilis Fifcheri. 93,

Cholerae medentur acidulae. 340,

Chymiaquid praeftet? isp.

Cibi quales conveniant incura? 242.

pauci fuinantur. 2^7.

quomodoconcoquantur? 88. 89.

nonperfolumcalorem. J 47.

quot horas pro cočlione requirant» 2^4.

■ variattempus in brutis. ibid.

Cinara convenit in curk? 248.

Clyfteres fiunt ex acidulis pro paroxifmo colico
compefcendo. lo^.

.Colicae cur medentur acidulaei 13-4.

plegmaticae nocent. 15 d.

■' V- 4 T a quo-

quomt>dofintadhibendse? ibid,

quomodo medendum ,li in ipfa potatione
fuperveniat? 219.

Colores plurimos reprsefentant acidulae exficcat*,
& alijs robur admixtse. 4. &7.

proveniunt a iulphure. 7.

Complexio quae magis difpofita pro acidulis bi-
bendis. 17?.

Corpus utrum.ante acidularum curam purgandum?

•187.

utnim in fine curae ? 20  p.

Grapula in curafugiatur. 262,

utrum fubindeacfmittenda? 26}.Sc 264.
Cremor acidularum quid? 1 S.

ferro candenti impofitus quid
faciat? 19-

Cucumeres nocent in cura. 249.

Cutis pori & glandulse cum dučlibus fudoriferis.

21f.

Z).

Dentes de albantur acidulis. Io 6.

Deftillatio acidularum dat aquam ab initio infipi-
dam, quae adječtis gallis non nigrefeit.

22.

in fundo dat terram albiflimam. 22.
Diaetaquid&quantum pradlet? 237.

Diarrhsea in phthifi acidulis curata. 126*

quando hic dandse? ipS.&ipp*

fuperveniente utrum continuanda cura?

229*

Dolor capitis quando, & quomodo curetur acidu¬
lis? 121'

Dyfenteria utrum, Sc  quando lit curanda acidulis?

1 W

fuperveniente utri\m cura continuanda?

2? o.

Dyfpepfia unde oriatur, & quando]acidulae conve-
niant i l?2.

E,

Epilepfia, fi per fympathiam a fervore vifcerum ori-
tur, curatur acidulis. 120.

nonnunquam oritur ex humorum coir-
ruptela in ovatijs mulierum. 1 67 .
Evaporatio acidularum quid denotet '{  16.

F.

Fames non perit in acidularum cura. 102.

m 3 gis ačtuatur. 145). & 254.

unde hoc veniat. ibid.

cur non ab inanitis partibus ? 2j<j.

Fasces alvinae acidulas bibentium faepe nigrefcunu

24.

denotantfic medicamenti aftuationem/1 jji.
undeacquirantnigredinem ? 24.

cura peračtž fuerunt aliquot diebus faetoriš
fulphurei. , 42

Febribus continuis medentur acidulae. 108.

cum cauteladentur. ni.

quo temporeporrigendS. 112.

Intermittentibus utrum concedendaei

u?.

quartanis etiam medentur. 116.

utrum in paroxifmo conducant ? 114,

quomodo fuccurrant ? 11 j-.

Fermentum nitrificum conftat ex fcorijs Martis.

47 *

Ventriculi debet efTe acido-falfum
volatile.

volatilifatur per acidulas. ijj>.& 141.

Tj fer-

FCrrum ineft noftris aeidulis* 23^

variž cognofutur. 23. 24.

ejus vires, & preparata. • ■ ' 23.

nunquam eftiine vitriolo. 'nsii 26.

Frumentum Saracenicum utrum concedendum in
cura? 247.

Gallas acidulis admixtae pra:bent tinčturam nigri-
cantem. 6 .

Genarum rubor in ipla potatione cur fubinde acci-
dat? S7. &221.

Glandulae inteftinorum & ventriculi continent fuc-
cum fermentativum. 149.

Gonorrhapae, & ulceribus virg* virilis medentur
acidul*. 103. & 142.

Gravidiscurnonfaciledentur? 17?.& 17 S.

Gutcam rofaceam curant aciduiae. 172.

Halex quando catarrhos curat. 127.

Helluoacidularum per diem ič.menfuras ebibens.

147*

cur non calorem inoatum extinxerik? ibid«
Hepatis ardor in acidularum cura fuperveniens
unde? S 7.

Hydropem incipientem ex intemperie calida,& ob-
ftrudione ortum tollunt acidula?. 1? I«
confirmatum augent. > 132.

Hyemali tempore etiam bibi poilunt. 1 Sz*

curhicadhucpermanent bonsef ibid.
Hypochondriaca afiečUo dicicur morbus latinus* &
primatonfura ad ftultitiam en*
raturaciduJis. > 3^

ridet leviora, & exafperatur f0»
tioribus. ibid.

Hurao*

Humores peccantes quomod'j evacuent aridula’ ex
corporc i  106.

3 ••• ‘ ■ ’ ssleisoi ?/J

Ibis avis invenit clyfteres. 12.

l&ero conveniunt in balneo. 1 6 g.

in potu. ‘ 13I.& 159-.

hic affe&us nou temper oritur ab obftručtio-

nlbus. '. ijj.

Irain acidukrum cura vitetur. 273.

qusmalainducati ibid.

jsbš . L.

La  c non fit ex folo fanguine, fed ex cbylo. 177.
Lačtantibus cur non dandae acidulse ? ibid.

Lactuca noeetin cura. ' 249.

Laudanum opiatum ubi nocef in dyfenteria. S4.
Legumina qu<ein curavitanda? 247.

Lichenes Curantur acidiilis. ;  172.

Ltnguae nigricanti medentur. 107.

Linimentum ati vaciliationem deritium Michaelis.

.■ : 7  V ' 49 *

Liquor fhpticus Weberi,'\ 49.

Lixivium vitriolo imprsegnatum cur coquatqr in

vališ pluiiibcis.. 37.

Lupus citius concoquit, quam bomo. 274.

; . 6  m.  .

Maniae per acidulas fuccurritur. 120.

qbando nonporrigend;« ? 1-21.

Medicamentachymica quando periculoia. 3 89. &

390.

'Melones non funt in cura conccdendi. ' 449.

Menftruaprovocant acidulae &fiftunt. 162.

fiiricurafupetveniant, ancurafit inter-
rumpenda? 227.

T 4 Mer-.

Mercurius non invenitur in acidulis. f 4,

Mezerium elt medicamentum periculofum« 190.

Minera aquarum quomodo falia attrahatl 69.

Mineraliadupliciter mifcentur aquis. ?S.

latentin interftitijs , & porisaqoarum.

60 .

eorum proportionem accuratž in aquis
invenire, impolfibile eft. 14.

Motus temperatus conducit hydropotis. 392.

Mucu s trunco fcaturiginis adhaerens flavefcit, & ru-
befcit. 9.

Muftum in cura fugiendum. 261.

acidulis mixtum quidfaciat. 264.

N.

Nitrum acidularum quomodo inveniatur ?  44.

exit in forma florum pertigillum. 4^.
cognofcitur fi congelantur acidulae. 47.
quales det figuras in cryftallifatione f 62.
quid fit ? 4 . 6 . 94.

cumferromagnaeftconnexio. 47.

ejusvires,& variapraeparata. 94.

O.

Obftru&ionibus vifcerum medentur acidulae. 129.

Odor acidularum in fcaturigine eftfulphureus, &
martialis. 2»

Oleum rofatum in partibus diverfis operatur diver-
fimodž. 14?.

Sulphuris per campanam juxta Grulingium
conducit phthifi, & afthmati. 122.

Opbthalmiae medentur acidulae. io^*

Ovaria mulierum mald difpolita multorum funt
caufae tnorborum. 164*

hicquomodo juvent acidnla; ? ibid.

P. Pa-

p.

Panis pinfitur eum acidulis. 107. r^r,

qualis conveniat in cura? 242.

Paralyfi medentur acidube ex colica orta?. nj>.
Perdiciscaro morbum gallicumcuraredicitur.24y.
Pecora libenter bibunt acidulas. 11.

Plilegmonen curant ha; aquas. 107.

Phtkifi cur noceant? 124.

Pilul* ^padanae quibus conftent > 26 .

Pifces falfi, infumati, & paluftrcs non funt conce-
dendi in cura. 24^.

quomodo praeparandi? 24 6 .

Pleuritidi quando conveniant? 12^.

Poma utrum in cura concedenda ? 241.

Pueris urgentemalo fubindž acidulse concedendae
funt. 14J.&174.

Pulvis ad haemorrhagiam D.D. Hertod. 49^
aperitivus Kneophelij. :  94.

antefebrilis Crollij quomodo operetur. 9 S.

Qi

Oualitatibus primisnon omnia poffuntperagi. $9.
Quantitas acidularum in potatoribus. 19S.

diminuta magis nocet, qušm juvat. 200.
nimia cquidem. -201.

quando augenda? 262. & 263.

non bibitur afcendendo, & dcfcenden-
do. 196 .

cur hoc fiat ? ibid.

Quies nimia in potatione fugienda. 371.

5 ?.

Rap* in cura non funt comedendae. 291.

Raphanus itidem nocet. ibid.

Retentio acidularum quomodo promovenda? 212.
qua? mala producat ? 213.

T  f Romun.

Benum ulceribus quando & quoniodo medentur

acidul® i .. ... - .... . 141.

cur hic fubindš conducant, ac ccontri
noceant ulceri pulmonum?' 143.
fcommunicantur per fpeciales ramulos
veharunu la&earum. 146*

Rhabarbarum urina? dat colorem »Sc odprem, ibid.
Roitfchenfe territorihm icatet vttnolo, 44»

fulphpre * marte, &c. 44.

Rofa cutn aciduliš cočtae praebent tinčturam viri-
deni. 4. 6 4.

■ £

Sal datur in aere; & varie colligitur. 73.

pro diverfitate, fuae natur* etiam diverfas in
cryftallilatiane habet figuras. 6r.

acidum certas habet figuras quibus caret al-

kali. . %r!  46.

acidum in aciduliš habet praedominium. 66 .
acidularum in deftillatione, & evaporatione in
fundo reličtumquale? 20.

rubefcit in crucibulo., 20.

acjuS. communi folutum efFerve-
fcit cum fpiritu vitrioli. zt.
abfynthijpoteftin nitrUm verti.43.
Commune deprehendit in aciduli^ 52.

roborat ventriculuni. 44.

datcopiosž fpiritumvolatilem.
quales det figuras ? 62.

dat fpiritum » qui dulcificatur pa*
ftea. Jra*

aquarum mineralium in calcinatione rube-
.1 ftens denotat vitriolum. ' • *2(f.

Salia raro funt fine nitro, & rarb nitrum ftvefa-
libus, ' ''

Salivales dudtus acidul* evacuaritV * 21 6.

Sanguis ebulliens, & effetvefcens per acidulas cor-
rigitur. no, San-

Sanguis lacletis <5x vena fe&a.' 2 ??*

unde proveniat. 297.

Sanis quando dandae acidulae ? 179.

Sapo curat ičterum. J34.

Sapor acidularum intense acidus provenit h.  vi-
triolo. 27

Scabiei medentur acidulae, 172.

Scaturigo acidularum Roitfchenfium quomodo
fiat i a.

cur  non aedificijs exornetur. $.

fub qua elevatione ? 9.

montibus undicj; cirtumvallatur. 9.
Scirrho nondurri inveterato medentur acidu-
1*. 150.

Settarum Medicinae diverfitas. IS8.

Senibus quando dandae ? 144.

Sexui conducunt utriq,- acidulae. 179-.

&mnus mediocris čonvenit in cura, 371.

Meridianus fugiendils. 233.

špiritu* quidfit? rj!  - p S.

multi dantur in acidulis. 98.

funt anima aquarum. ’i 60.

„c rumpunt vitra, fi arčtž claudantur. 98.
Vini acidulis mixtus' quid faeiat 1  pz.
univerfalis quomodo admiticndus ? 71.
Sputo fanguinis nocent acidohe. <T  127,

Sterilitatem curant. 163.

Sulphur cum vitriolo maximam habet affinita-
tem. ' 3p,

& 9itriolumex unolapide oriuntur.'-39.
eftfubjeftum odoris grati, & ingrati. 42.
ejus praeparata , & Vires. 99.

folare non daturin 'acidulis. 94;

acidularum in evaporatione quid ? 17.

prunis^adjediltaioncipit fiam-
niam. 19.

K.' -7  Sul-

Sulphur acidulamm cum gallis dat tinfturam nt
gram. 19.

Sulphuris caput mortuum aliquot annis aeri ex-
pofitum dat vitriolum. 40.

unde hoc eveniat t 40.

Sulphur obtundit acrimoniam vitrioli. So.

^jmptomatibus fupervenientibus quando potuš
interrumpendus > 209. & 210.

. 5 yrupus violarum mixtus acidulis eas reddit viri-
des. 4.64.

7 *.

Tartarus calcinatus acidulis tollitacciditatem. 62 ,
ejus oleum quomodo tingat? ■f. 64.

Tempus bibendi acidulas quale fit optimum ? 1S1.

& 191»

unde defumatur? ISO.

Terra penes fcaturiginem nigra eft. 9.

ejus tinčfcura cum gallis dat nigredinem. 9.
Acidularum in evaporatione reličta, caete-
risfalibus permixta eft. 20.

falibus feparatis eft infipida & candidilfi-

Tranfpiratio vincit caeteras fenfibiles evacuatio-
nes. 319.

Triftitia in cura vitetur. 372.

Tumoribus pedum medentur acidulae. 107.

Turtures utrum in cura comedendi, & quomodo
praeparandi? 244.

Venae

Ven* latte«. 9 I44.

Ventriculus roboratur per acidulaš. 8s. & 14$.

ftigidus ijfdem deftruitur. 192.

ejus Tunic«. 14S,

Ver eft aptum pro acidulis. iso.

Vermes ijfdem educuntur. 103. 161 .

Vinum utrum in cura concedcndumf 259.

quale fugiendum? 260 .

utrum acidulis mifcendnm? 264.

Hifpanicum acidulis mixtum quid fa-
ciat? 2 6 $.

parum bibendum. 262.

Vitriolum quid> 2?. 27,34.

mutatur in martem, & marš vicilfim
in vitriolum. 2 6 .

eft primarium acidularum ingrediens.

27.

cognofcitur ex colore & fapore. 2 %,
eft proles fulphuris. 3 9.

quomod6 tingetinfufiim gallarum. 3 i t
poteft cum Marte ftare. 33.

Martis eft prcipri£ vitriolum. 36,
Martis quomodo pr«paretur ? 3^,

cum gallis facit atramentum, uti vi¬
triolum commune. 36,

dum pr«paratur, dat varios colores.vtf.
participat viriditatem amarte,c«ru-
leitatem autem ft Venere. 3 < 5 .
quodvis continet alumen. ^o.

non folum martem fed & venerem
corrodit. }7 r

in terra miti&s agit. 3s.

Ex aere colligitur. 73,

ejus encomium in medicina. 79. 91.

varič

Vitriolum variž corrigitur per fulphurea martia«
lia, aquea & terrea. 5  So. 8**8$*
ejus fulphur anodynum. 93«

oleum ejus dat odorera alummosu 91.
ejus fpiritus, fi decočto rofarum viridi
ex acidulis fafto inftilletur, induciC
rubedinem. f.

Ipiritus idetn atramento fcriptorio in-
ftillatus, omnem demit nigredi-
nem. 6 . 3 z.

Calamus eo intin&us tolit literas atra¬
mento vulgari exaratas, fi fuprk
ducatur. 32.

fpiritus ifte corrofivus corrigitur pec
fpiritum vini. So.

quarum virium ? 82.

. gptepilepticus Hartmanni. 92.

Vitriolat* aquae quomodo noceant ? 77.

Vomitum acidube furant. 13-0.

fi in cura fuperveniat, quomodo cu-
randas? 216.

Urina; retentio & ardor, unde proveniant in po¬
tu acidularum, & quomod6 fuccurren-
dumf 223.

Ufus acidularum vel eft culinaris, vel Medicina-
lis, internus vel externus. 102.

Uterus eft caufa multarum serumnarum. 16 $.
quomodo locatus, 16. <7.

ejus affeclus curantur acidulis. I04. & 1 6 ?.
modus adhibendi fit per potum, balneum
clyfteres uterinos, &c. 166.

FIN 1 S,

EKU ATA SfCCORt^

•RIGANTUK.

*Š8:C°):SŠ#

I



\