Wplyw jçzyka wloskiego na obecny ksztalt jçzyka molizanskich Chorwatow
Krzysztof Feruga
Akademia Techniczno-Humanistyczna, Wydzial Humanistyczno-Spoleczny, Ul. Willowa 2, PL - 43-309Bielsko-Biala, kferuga@ath.bielsko.pl
_ scn ii/2 [2009], 94-99 _
Sobivajoči narodi in njihovi jeziki se ne morejo izogniti vzajemnim stikom, niti sporazumevalnim. To je vzrok za različne interference v lastnem in tujem jezikovnem sistemu. Leksikalnih izposojenk je v vsakdanjem govoru moliških Hrvatov zelo veliko. Njihova raba je odvisna predvsem od uporabnikovih namenov. Govorci poskušajo pri sporazumevanju s starejšimi prilagoditi besedišče obema jezikoma, z mlajšimi ali z vrstniki pa večinoma uporabljajo italijanščino. V prispevku je predstavljen tudi način, kako moliški Hrvati rešujejo težave z novimi besedami, vezanimi na razvoj tehnike, kulture in civilizacije.
Neighbouring nations and their languages cannot avoid mutual contacts, including communication contacts, which lead to different interferences in their own and the other language systems. There are huge numbers of lexical language borrowings in the common speech of Molise Croats that depend on the invention of the interlocutors. They try to adjust their lexis to both languages when they communicate with elder people, whereas they use Italian when they talk to their peers or to young people. This paper shows how Molise Croats cope with new vocabulary connected with development of technology, culture and civilization.
Ključne besede: moliški Hrvati, jezikovni sistem, izposojanje, klišeji Key words: Molise Croats, language system, transfers, borrowings
Narody i ich jçzyki kohabituj^ce ze sob^ nie mog^ unikn^c wzajemnych kon-taktow, w tym komunikacyjnych, co doprowadza do rozmaitych interferencji we wlasnych i obcych systemach jçzykowych. Dochodzi wiçc do zapozyczen, kalek itp. Szczegolnie narazone s^ na tego typu wplywy jçzyki, ktore oslabily lub utracily kontakt z wlasn^ macierz^. Jçzyk molizanskich Chorwatow nalezy wlasnie do najlepszych przykladow obrazuj^cych tak^ sytuacjç.
— 94 —
Wpfyw jqzyka wloskiego na obecny ksztalt jqzyka molizanskich Chorwatow
Historyczne analizy wskazuj^ na fakt, iz przodkowie dzisiejszych molizanskich Slowian przybyli do poludniowych Wloch na przelomie XV i XVI wieku z Dalmacji, z terenow pomi?dzy rzekami Cetini^ i Neretw^, a dokladniej z obszarow ich ujscia do Adriatyku (Rešetar 1997: 33-37). Przypuszcza si?, iz do samego Molise wyemigrowalo wtedy kilka tysi?cy Chorwatow (Scotti 2006: 16), ktorzy zasiedlie mieli tam okolo 15 wiosek (Piccoli 1999: 100).
Od momentu przybycia Slowian na nowe tereny osiedlencze w srodkowo-poludniowej cz?sci Wloch ich j?zyk rozwijal si? w specyficznych warunkach i okolicznosciach, skutecznie izolowany od macierzy, w najblizszym, nieslowian-skim s^siedztwie. Byl wi?c narazony na intensywne procesy dezintegracyjne, trac^c z czasem wiele elementow rodzimych, pocz^wszy od poziomu fonetycz-no-fonologicznego przez morfologiczny po syntaktyczny i przede wszystkim leksykalny. Zachowano wi?c wiele cech dawnego j?zyka starochorwackiego, ktorym poslugiwali si? przodkowie molizanskich Chorwatow, jeszcze przed przesiedleniem si? w regiony poludniowych Wloch, a takze j?zykow wloskiego i abruzyjsko-molizanskiego. J?zyk byl przekazywany z pokolenia na pokolenie tradyj mowion^ i dopiero na przelomie XX i XXI wieku zauwazye mozna zintensyfikowan^ dzialalnose normatywn^.
Molizanscy Chorwaci zamieszkuj^ obecnie juz tylko 3 wioski w polu-dniowo-wschodnim wloskim regionie Molise: Acquaviva Collecroce (m-ch. Živavoda Kruč), San Felice del Molise (m-ch. Filič lub Stifilič) i Montemitro (m-ch. Mundimitar). S^ to dawne osiedla obronne usytuowane na pobliskich wzgorzach lancucha apeninskiego, oddalone od siebie o kilkanascie kilometrow na wysokosci 200-700 m. nad poziomem morza. Teren ten lezy mi?dzy dwo-ma rzekami Trigno i Biferno, okolo 20 km. od wybrzeza Adriatyckiego (port Termoli). Stolic^ prowincji jest Campobasso (Kampavaša). Sam region Molise zostal niedawno utworzony, powstal w 1963 r. z cz?sci terytorium regionu Abruzzo i nalezy do dose ubogich prowincji wloskich.
W chwili obecnej ludnosci mowi^cej na našo, j?zykiem molizanskochorwac-kim, trudno jest jednoznacznie okreslie. Wedlug oficjalnego spisu ludnosci z 1991 roku Slowian Molizanskich / Chorwatow Molizanskich bylo 2. 322 (Piccoli 1999: 71). Obecnie nikt podobnej statystyki nie prowadzi. S^dzi si?, ze zyw^ aktywnose j?zykow^ mozna spotkae u okolo 2.000 mieszkancow. Wynika to z ich sytuacji spolecznej. Na terenie tych trzech miejscowosci nie prowadzi si? nieomalze zadnej powaznej dzialalnosci gospodarczej. Starsza ludnose zyje z niewielkich emerytur lub rent, trudni^c si? jednoczesnie rolnictwem (uprawa oliwek, winnej latorosli i zboz), zas aktywni zawodowo dojezdzaj^ do pobliskich miasteczek (Termoli, San Salvo, i in.), mlodziez zas jest zmuszona ksztalcie si? w szkolach ponadpodstawowych i wyzszych poza swoim miejscem zamiesz-kania. Wi^ze si? to ze znacznym odplywem ludnosci wiekowo stosunkowo mlodej, dochodzi do cz?stych malzenstw mieszanych, a wspolczesny styl zycia, instytucje wyznaniowe, szkolnictwo, urz?dy i media, ktorych j?zykiem byl i jest j?zyk wloski, majice od wiekow ogromny wplyw na system komunikacyjny molizanskich Chorwatow, oraz bilingwizm wszystkich mieszkancow, czyni^ wielkie spustoszenia w tozsamosci, szczegolnie wsrod mlodych ludzi.
— 95 —
Krzysztof Feruga
Enklawa slowianska, zamkni?ta najpierw w obronnych murach na wzgorzach apeninskich, byla hermetyczna i kultywowala wlasciwie bez przeszkod swoje tradycje. Z biegiem lat, wraz z rozwini?ciem si? struktur przemyslowych, komunikacyjnych i spolecznych, molizanscy Chorwaci coraz cz?sciej ulegali kontaktom z ludnosci^ wlosk^. Coraz cz?sciej w swej codziennej komunikacji wspieraj^ si? standardem wloskim i jego okolicznymi dialektami zapožyczaj^c bez ograniczen wszystkie elementy na wszystkich poziomach j?zyka. A. Piccoli i A. Sammartino zbieraj^c material leksykalny do swojego slownika (Piccoli, Sammartino 2000: XXII-XXIII) stwierdzili, iz pozyczki, glownie wloskie i abruzzyjskie dotycz^ okreslonych dziedzin zycia slowianskich mieszkancow regionu Molise. Wlasciwie, to juz ich poprzednicy, m.in. J. Smodlaka, M. Rešetar, zajmuj^cy si? j?zykiem molizansko-chorwackim na fakt ten zwracali uwag?. Najwi?cej zapozyczen mozna spotkac na poziomie leksyki, a dotycz^ one np. nazw miesi?cy, okreslenia stopnia pokrewienstwa, liczebnikow itp.
Nazwy miesi?cy:
	m-ch.	wl.	ch.
1.	jenara	gennaio	siječanj
2.	frebara	febbraio	veljača
3.	marca	marzo	ožujak
4.	abrila	aprile	travanj
5.	maja	maggio	svibanj
6.	džunja	giugno	lipanj
7.	lulja	luglio	srpanj
8.	agušta	agosto	kolovoz
9.	sutembra	settembre	rujan
10.	atubra	ottobre	listopad
11.	novembra	novembre	studeni
12.	dučembra	dicembre	prosinac
Ludnosc slowianska z j?zyka wloskiego zaczerpn?la okreslenia nazw mie-si?cy, jednakze nazwy dni tygodnia pozostaly rodzime, np. m-ch. jutorak, ch. utorak; m-ch. petak, ch. petak itd.
Liczebniki (Sammartino 2004: 247):
	m-ch.	wl.	ch.
1	un/jena	uno	jedan
2	du/dva	due	dva
3	tre/tri	tre	tri
4	kuatr/četir	quattro	četiri
15	kuinič/petnast	quindici	petnaest
19	dičanov/devetnast	diciannove	devetnaest
23	vinditre/dvadeset tri	ventitre	dvadeset tri
30	trenda/trideset	trenta	trideset
40	kuaranda/četirdes et	quaranta	četrdeset
50	činguanda/petdeset	cinquanta	pedeset
- 96 --Slavia CenSfrJis 2/2009
Wpfyw jqzyka wloskiego na obecny ksztalt jqzyka molizanskich Chorwatow
Formy pochodz^ce z j?zyka wloskiego s^ cz?sciej uzywane, niz formy slo-wianskie. Molizanscy Chorwaci posluguj^ si? najcz?sciej formami slowianski-mi w zakresie od 1-5, do wyrazania pozostalych liczebnikow užywaj^ glownie zaadaptowanych do swoich potrzeb form wloskich, np.
ch. tri dana, m-ch. tri dana; ch. deset dana, m-ch. diječ dana, itd.
Cz?sc wloskich wyrazow zostala zeslawizowana. Rowniez w formach gramatycznych spotkac mozemy wplywy j?zyka wloskiego, ktore widocz-ne s^ glownie we wspomnianych juz formach liczebnikowych, w sposobie stopniowania przymiotnikow, ale rowniez w leksyce. Przykladow jest wiele, np. przy okreslaniu stopnia pokrewienstwa cz?sc wyrazow jest pochodzenia chorwackiego, a cz?sc wloskiego:
m-ch. otac, ch. otac;
m-ch. mat, ch. majka;
ale juz
m-ch. tarela, ch. djed; m-ch. marela, ch. baka, itp.
Taljanizmy obecne s^ takze w formach gramatycznych j?zyka molizanskich Chorwatow, w szczegolnosci w I i IV koniugacji czasownikow (Sammartino 2004: 254-256). Do pierwszej koniugacji nalezy szereg czasownikow pochodzenia wloskiego, zakonczonego na -are. Czasowniki te w j?zyku molizansko-chorwackim w bezokoliczniku koncz^ si? na -at, np.:
-	rivat (wl. arrivare, ch. doci)
-	nduvinat (wl. indovinare, ch. pogoditi)
-	tokat (wl. toccare, ch. taknuti, dodirnuti)
Bezookolicznik czasownikow IV koniugacji konczy si? na -it. Podobnie, jak przy pierwszej koniugacji, i tu mozemy spotkac wiele czasownikow pochodzenia wloskiego, ktore zakonczone s^ na -ere i -ire, np.:
-	premit (wl. premere, ch. pritisnuti)
-	akapit (wl. capire, ch. razumjeti)
-	dečidit (wl. decidere, ch. odlučiti)
Na wzor j?zyka wloskiego przyswojony zostal sposob wyrazania przyslow-kow w odniesieniu do faktu, iz czegos jest mniej. W j?zyku wloskim uzywamy wtedy sufiksu -ino, w j?z. m-ch. sufiksu -ico, np.:
-	malo (ch. malo) - malico (ch. nešto malo)
-	dobro (ch. dobro) - dobrico (ch. dosta dobro)
-	grubo (ch. ružno) - grubico (ch. dosta ružno)
Istnieje takze szereg przyslowkow, ktore zostaly utworzone poprzez dodanie wloskiego sufiksu -mente, ktory ulegl zeslawizowaniu, np.:
-	finalmend (ch. konačno)
-	siguramend (ch. sigurno)
-	čertamend (ch. jamačno)
— 97 —
Krzysztof Feruga
Zapožyczen leksykalnych w j?zyku molizansko-chorwackim s^ ogromne ilosci i zalež^ one od inwencji rozmowcow. W komunikacji z osobami starszymi rozmowcy staraj^ si? dostosowywac swoj zasob leksykalny do obu j?zykow, z osobami mlodszymi lub rowiesnikami przechodzi si? najcz?sciej na j?zyk wloski, ktory coraz bardziej wypiera j?zyk molizansko-chorwacki.
Obecnie, wprowadzaj^c nowy zasob slownictwa do j?zyka molizanskich Chorwatow, zwi^zany np. ze wspolczesnym rozwojem cywilizacyjnym, po-wstawaniem nowych dziedzin nauki, nowych przedmiotow, urz^dzen, za-wodow itp., užywa si? glownie slownictwa wloskiego, rzadko tworzone s^ nowe terminy zaczerpni?te z j?zyka chorwackiego. Zwi^zane to jest z tym, iž Slowianie w Molise na co dzien užywaj^ j?zyka wloskiego, ogl^daj^ wlosk^ telewizj?, czytaj^ wloskie gazety itd. Dost?p do macierzy nadal nie nalezy do prostych, pomimo tego, iž w Mundimitrze swoj^ placowk? ma Honorowy Konsul Chorwacji. Prowadzone s^ rožne akcje majice na celu utrzymanie kontaktow z j?zykiem chorwackim: wydawane s^ rožne publikacje w j?zyku chorwackim i molizansko-chorwackim, organizowane s^ wystawy, przegl^dy itp. Stanowi to jednakže kropl? wody w morzu potrzeb. J?zyk wloski coraz bardziej wplywa na molizanskich Chorwatow, ktorzy oprocz nowego slownictwa, ktore powstaje, a ktore to czerpi^ ze standardu wloskiego, cz?sto takže w codziennych rozmowach na-našo nie znaj^c b^dz zapominaj^c niektore slowa, posilkuj^ si? j?zykiem wloskim, cz?stokroc nie wracaj^c juž w rozmowie do j?zyka molizansko-chorwackiego.
Jak juž wczesniej wspomniano, region ten naležal i nadal naležy do grupy najubožszych w calych Wloszech. Z tego powodu, glownie ludzie mlodzi, nie widz^c žadnych mozliwosci na popraw? warunkow žycia w molizanskich wio-skach, opuszczaj^ domy rodzinne emigruj^c, przewažnie do wi?kszych miast wloskich, w poszukiwaniu lepszych možliwosci zarobkowych i žyciowych. Migruj^c w inne regiony wloskie, Chorwaci przestaj^ poslugiwac si? j?zy-kiem, ktorego nauczyli si? w domach rodzinnych. A w zwi^zku z faktem, iž s^ bilingwalni, nie maj^ wi?kszych problemow w odnalezieniu si? we wloskiej rzeczywistosci. Cz?sc z nich nie zapomina jednakže o swoich korzeniach: ich znajomosc j?zyka molizansko-chorwackiego z czasem ulega coraz wi?kszej italianizacji.
BIBLIOGRAFIA
Walter BREU, Giovanni PICCOLI, 2000: Dizionario croato molisano di Acquaviva Collecroce. Dizionario plurilingue della lingua slava minoranca di provenienza dalmata di Acquaviva Collecroce in Provincia di Campobasso, dizionario, registri, grammatica, testi. Campobasso.
Krzysztof FERUGA, Emil TOKARZ, 2007: Swiat poludnioslowiañskich diaspor na przykladzie Molizanskich Slowian. Swiat Techniki i Humanistyki. Prace Nau-
- 98 --Slavia Centralis 2/2009
Wpfyw jqzyka wloskiego na obecny ksztalt jqzyka molizanskich Chorwatow
kowe Akademii Techniczno-Humanistycznej nr 1. Red. E. Tokarz. Wydawnictwo Naukowe ATH. Bielsko-Biala, 213-216.
Agostina PICCOLI, 1995: Fonološki prikaz govora u Montemitru. Hrvatska Obzorja, 4/1995, 877-896.
Agostina PICCOLI, 1996: Govor moliških Hrvata. Tjedan moliškihHrvata. Hrvatska Matica Iseljenika. 16.-21. 06. 1996. Zagreb, 29-32.
Agostina PICCOLI, 1999: Ali tagliate. Parole di un libro incompiuto. Vasto.
Agostina PICCOLI, Antonio SAMMARTINO, 2000: Dizionario dell'idioma croato-molisano di Montemitro / Rječnik moliškohrvatskoga govora Mundimitra. Fonda-zione „Agostina Piccoli". Montemitro-Zagreb: Matica Hrvatska.
Milan REŠETAR, 1997: Le colonie serbocroate nell'Italia meridionale. Tluma-czenie na j. wloski: W. Breu i M. Gardenghi. (oryginal w j. niemieckim: Die Serbokroatischen Kolonien Süditaliens. Wien 1911). Dodatkowe notatki i bibliografia. Campobasso.
Antonio SAMMARTINO, 2004: Grammatica della lingua Croatomolisana / Gramatika moliškohrvatskoga jezika. Fondazione „Agostina Piccoli". Montemitro-Za-greb: Profil International.
Giacomo SCOTTI, 2006: Hrvatski trokut u Italiji. Rijeka: Liber.
Tjedan moliških Hrvata. Zagreb: Hrvatska Matica Iseljenika. 16.-21. 06. 1996.
VPLIV ITALIJANŠČINE NA SODOBNI JEZIK MOLIŠKIH HRVATOV
Sobivajoči narodi in njihovi jeziki se ne morejo izogniti vzajemnim stikom, niti sporazu-mevalnim. To je vzrok za različne interference v lastnem in tujem jezikovnem sistemu. Prihaja do prevzemanja, klišejev itd. Takim vplivom so še posebej izpostavljeni jeziki, ki so povsem izgubili stike z matico ali pa je njihov stik vedno šibkejši. Jezik moliških Hrvatov je zelo dobra ponazoritev opisane situacije.
Prispevek poskuša pokazati vpliv italijanskega jezika na jezik moliških Hrvatov, ki trenutno naseljujejo le tri vasi jugovzhodne Italije: Acquaviva Collecroce (Živa voda Kruč), San Felice (Filič) in Montemitro (Mundimitar). V vsakdanji komunikaciji vse pogosteje uporabljajo italijanščino in njene okoliške dialekte ter si tako izposojajo številne elemente na vseh jezikovnih ravninah. Veliko prevzetih besed in klišejev, pretežno italijanskih in iz jezika Abrucov, se nanaša na določena področja slovanskih prebivalcev italijanske regije Molise. Največ jih najdemo na leksikalni ravni, in sicer za poimenovanja sorodstvenih razmerij, števnikov, imen mesecev ipd.
Leksikalnih izposojenk je v vsakdanjem govoru moliških Hrvatov zelo veliko. Njihova raba je odvisna predvsem od uporabnikovih namenov. V sporazumevanju s starejšimi poskušajo govorci prilagoditi besedišče obema jezikoma, z mlajšimi ali z vrstniki pa večinoma uporabljajo italijanščino.
V prispevku je predstavljen tudi način, kako moliški Hrvati rešujejo težave z novimi besedami, vezanimi na razvoj tehnike, kulture in civilizacije.
— 99 —