m ss I 'lam S s /W a m s ,f 5 • ■x.ty iÄ (m «1 D T » Ljcbljau: , BJiiiwoia. J. 7. --------- Mätnim uittt Mtltmaxb m Poli untr mim. |)erau§gcgc6cii unter SJZittüirfung iJEr riEriJuci'£i0eu&|?tu Em(ieimt('di®n d&elslivfen itnb aJiinflttev. ®3it 248 mhijlvaHonsn. tu Wmh If ÜpOk? t äV 3nl)all. E ä r u t E n. ©djilbcriiiiGon; ®ie lp£)en lauern, ba-3 äJJüd-, mtb TOnltotfinl, udu 9lloiä ffiggcr ücti gji i) 11 tu a I b............... 9ffitte(färiiten mit beii ©niltEjnlcr ^(((Jcti, t>uii Siitcenj ,£inrtttinnn . Untcrtäriiten mit ÄKagciifiirt, uoit SDtarfu® t^reilji-rr Oon gntorncgn S'aiml», @ail- unb £i'ffarf)tt)nf, uon Srniij itf'arl Sl'ctler . . 3iir !8ovflef(f|iii)te, tjon «Robert uon ®il)iietbcr........ But @cfri)idjte, üon ebniimb 9Ie(frf)ter efitf 3 14 ;i() 4i5 51 01 iöefct(a|fen[)cit bet Seuolfccuug iii Štciriiteii unb Ärain, uou (Smil 3 h tf e t f a n b t 87 3ur «oltžlmibe: ®u(fžd)nrnftcr, Srncfitcii, ©ittcn unb Sörniicfec, uon Sliibolf SBoi^rr iiiib ^^ranj graitjiSji...................1*7 ®cutfd;e iJiterntur, ^infcct iittb ®tn(ecN®idjtuiig, uon 9tniniiinb ®urnii)trt[) . IJil ©lige, ülJiär^eti, ^ieb nnb ©pnid) bet üoii SHolciiliii ''4^ü gotfrfjn igg ■4;i äJtyt^en, ©agi'ii uub ijjolt^tieber bec Slowenen, Don ^o^ann ©djoinigg . . 151 Söiirgctt, Ort^aiilagc» iinb Jijpen üoii iöfliUTiiljänfn-n, Don affoj tiütt äfioto . 157 gDiitfit, l)on IttoniLiž Sl of et) nt...............1()8 9trd)itcf tut: 9JMtte(a(tcr(i:^c ®aubcntmnlc, Dun aJintttjnuž ® r OHor.......177 ültniaifiance unb -JJcii^cit, uuit ^ofiiiin Sieincr..........188 SJtatevd iittb ^pffll'tiE, üon ©inioii Siajrfti^er............205 .tunftinbnftric, uott Stovfaevt ilebinget..............219 a^otf^ioirtljfdjnfttic^ež Sieben; rebigirt uon SJarl ajfeiiger untet Ülätimvtiing boit S. (innaüat, (SoSiunä ©djiitj mtb gctbinaiib Seel«iib.......2:5;! 3nl)alt. ^ f E i C r m a r h. Conbfcl)nft(ii-^e Sd^iibcniiiflcn; Sie MiilfflliJeii iitib ber Spatcifcnfteiiijiisi Ohnjtcieniiovts, ooii ÖJeorfl C^^eljer iJ (SniiiStljal, uon Sciiiev ®nrcf)laii(f)t ^l^niij ^ii ^lo^ciil utje- Sc^iniiiflSfiirft ................. mürittjnl, Hon ^tSettr Ä. ilJo Regner...........2\ 3)im-t^inl Dütt iprcbliti bi« iiintrf, Hon JVraiM ^luiof.......3)] ®a^.@ebiet ber ajhtr uoii 5!3nni biž Siiibfwoburc!, won bfm[cll'eii , . . . 4(> DJanhütertof, Don bemfelteii . ............. Dci'.Radier imb baž ^IJfttauerfelb, lion bem|c(btnt.........Hi) ^Cic Siitjbac^cr 9I(pni iiitb bn^ ©anit-SoM-öielnct, ooit bi'mfdbcii .... ^nr Sorßcfrfjic^tc: ®ic uorsefdjirfjtlic^cn 'i5erl)älttiiffe, odii (iJraf (iiniibocfei' SÜBii nn b v n ii b . . 77 Möiiierjeit, uon gril .............8.'! liur ®mt ber SiUHfrnunnbcrmifi biž jmii ^nf)" löf>4, ooti (^rniij ®fnvtiii iWaijer SM Ü^Dtii 1 bi!? juv iiciicftnt udu .'pnu'S uoii i? lu i c b i it e ct-S i'i b c ii 1) o r ft 1 1K 3ur SfDir^fimbc: ®o[(«kbeii, ©ilteii iinb gafieii ber ®eutfcEini, iioii ^o^nütt Strain,) . . . ]3^) "Enš Siuilfžlicb unb SBoIf^ldinnU'ict ber ®cutfd)en, Hon I'tnton ©djloffiir , 18t ®ta(ect iinb ^iafectbicfttinic! bcr tDaitfrfjfH, Bo" ^'ai'S ®rnstu'rfler . . . 18!) it!ü(F^lehen, Sitten itnb Sncieu ber ©(oDfiicn, uoit ^ran^ ii o o b , . . . i?08 Xic Spvnd^f bcr S(oiiL'iiini, yon ^ofef Šnmon.......... ^^5!n)fijd)C ®el[()affftt£)eit bcr iöcuültcvnnt), üoii ©mil ^nrfortflnbt . . . . 2;-58 il-^iinicn ntib ■Scf)lij)|er, uon ^ofcf unn ^til)ii..........244 ®ie aJhsfif, uon Serbinanb iöifc^off.....................^(>1 ®fiitt(f)c iiitci-nfiiE iinb 3:l;entcr, uon ?(nton ©c^ifoffar.........273 ®ic Strdiitcftnv: ®ie ro)ncint|c[)€ iinb iiotI)ifd)e ^ett, uoit .^ian^ 'il>etfd)ntg......-SH.' ®Dn ber SJeiiaiffmicc biiS jitr yjcii^ett, tjoii ^ofef ® o ft! er...... SKnIerei nnb li^Inftif, Don bcinfelben...............320 ®u' Slnnftinbnftrie, non Slnrt iinrfjer ...............34.") ®o(tšiH)ivU)fi^(ijltiil)ež Sieben; rcbigiri Hon Starl encjer nnter iOiiUuirtniig Hon Gilbert ® outmciä, 5?rait3 Sfit peltoicfer, gtrtcbric^SJf lider, SSnfeittiti u ga tf t^iiigi) nnb J^vicbncf) S ferner.................353 Itärutcu. (MTorfiii'rfiniiS niif Oft ^Vtnfter.ir. ITantifrljaftlidic 0djtIitcvmtiicn an$ Ijilvntnt. Pie flohen Cilaiicrn, ^as JnoII^ 'Ctofin-= iitK^ ilTaltaHuif. IbeiKiufiii unter beitt 10. t^rnb öfttirfjer Öätuic l'oti inib bcni 47. Orab itövb licfjcr ®vi'itc ftveiifjt otmt .S^rtuptfniititic bev .s:itif)fii Xiiiu-ni Pill CSfjfovitfcrjicffrfnmm füb^ öftüd), bcr nllmiilia 3.797 Wotcr (;Df)eti (^ivii[;iiUicfuev nnftciiit, bimiiif rni'dj ?(bleväruf)i.\ ber .'pDiji'nuuniL' inib bni yt'ttiTfüpfen fiel) nbfnf^ (2,483 SUh'tev). 95oii bcr Srtl,5biU(jer (i^reii^f niu [jofjoit anžlaiifoitb, [lilbi'f bieiVr .SVamitt bie Ö)reifj(lini e ^liinicficu Äöviiton inib licol i^iv V[b[L'i''Jvitf)i', tuin luo licfj bto|c[6i' Si'itci'utut ahtiic[}t, Hill jciit'i'itS bt'§ Seitcrtmffji'ö luiebi'v biT ,ft'rttiim[)i)Ije ju fufgeu. „.ft'üuiii bi-r XrtiU'vti" tf)voiit bor ©Unfiier im iiuf}evftcit ^furbiucfti'u non Äiivntoit, — eilt Äötiii^, iuei( er bn^ uu'itc (^JeEiict bt'v Dfhilpeit nt^ .^ödjiter lje[)en'jd]t, ein .«üiiit] aber and), lueit er luiljutivi-rfieiib iiuiv für btf uiiftenirfjaftlidjc @rfür)djiiita nitb bit' ;iftIjetiid)L" SBiivbiiiitiiii ber itiiilieneitben wax in bei- Ifjnt eine „für bic ^fjljfif bcr (Svbc micfjtinc SBcGck'itfjcit", olä um 25. Stufliift 1799 um ^Uiölf lU)r jiiin evfktuiKile citici 9)tenfc[jeu ^iifi bie ©pijje Wlocfiia-ä lictnit. Sit ber flniti-ii fficidlfc^aft, >ucld)c um bti'ie ^fit bic Gfi?Iuft bi-r ©locfnevfpitje fltljutde, Iicfaub fidj .^iif^ntuuivt, bcr C^eut-rnUiicar beö ^ih-ft^ titfrf)üf§ üou Wuvt, '(^mnj Hlhirafen non Sntiu^^KeiffcvjcIjetb. ®ev ^^iivfttnirfjof tiuiv cö, ber bicfeg tiif^uf Hutcvnefjuicu auticveiit iiub bcffni ®urcf)füt}vuuf| uiönlirtj gfiiuidjt (jntte, aSSiffenfdiaftricfjcr ©ifiT Ijatte 1787 Sauffurc auf beu aKoittbkuc Offütj^'t bev SKiinfcfj, unlu'fmiutc SictiiLniou bcr fjcimnttidjcn St-niwdt ju erforfd)!'!!, tiegciftn-tc bcu giirftliiicf^of Dou Wurf 17()9 für bic juieitc ©ipfolbcftciiiuu)] in bi-ti VHpcu iibcrf^mivt. ®nbc mirttcu Cmfju&rccfjfnb für btni ßultuä bcr 3(fpctiuiclt, ber eiiH'r ©igutrtur bfv Wciicumnrt i^'Uiorbcti ift. öiu ftiitbcö 3(i()v()uub('rt um'I) bcr crftni Skftfiijuui], 1857 aui 24. Sc).>ti'tulu'v, mcilt ein ftüuftfcr iHiIle fünf ©tuubon nuf bcr bc§ ©rofiiirncfncrž, ber 'JJfater SJfrtrfuž '^icvulmrt, uiu bit- ^4-iracfjt bt'r iUintbidjau iu formen uub gar&oii aufjufofffu, Stubirn jii lutufjcu für fciii flrpfjež ^Huiibiii'iniilbc, baS nud] iu bcueu eiue ?([)uuuii luni bcr §cvrlid)fcit bi-r SErtumiuioIt onuccfcu foKtc, bcncu cS ünut ©djicffnlc ücviaijt ift, in foldjen .ßölicu ju luatibctu. ^ürftfnfdjLif-S Snlni uub fciucS (^ctuTUliiicavS .^lofjctiunni gcbcutcub, bic ^iu-rff bcu SBcji ficiuicfeu uub [iftrctfu, moifcii mir bcti G}(od'ucv tcftniicu uitb bort u) uub bie farui)d}cu Vflpcu feiuc ören^e. Jvtu Snbcit cvrcid)t ber iBtid und) bic |ii)f}cu ber tribcutiuer ?l(^)eu, beirunter bie bcš ajfüutctialbo. Somofjt bic Ijori^outalc l'(u§bcfjuuu(i bcS ©efidjtžfreifež als bie goualtigeu ÖelnrgSuuiffcu fietieu ber Jliiuibfdjaii jcueu erfjabencu ßf)arattcr, bcr ba-3 ©cmütfj mit uutuibcrfteljlidjer 9Jtnd}t cvgrcift, bie cuge SSruft enucitert uub über ba§ nieufdjtid)e ÜBefeti eiue ^tfjuung be§ (Siüigeii uub ltuenblid;eu rtuSgieftt. Sir bürfeu bicStnal nur bei ciueiu 2;()ei(c bicfcS JliuubbilbeS ncruieilcu uub molleu uerfudjcu, imu bem San ber ®ebirg«tiic(t, lueldie iui Often bcJ (iStodueriž baž 3Jti)IttIja( eiufdjiicfjt itub burdj baS Äiefertljal einerfcitä. uub ba§ ®raiit:^nl auberfeitž begrenzt luirb, ein SStIb jn cutmerfeu. $iie ,§üljeu Soncru. ®eu üftlidjeu I.()eit bcr .'puljeti Innern tonu nutu and) iu bic OHodner», Okilbberg' unb l'tutoglgruvpe güeberu. ®tL' ÖMocfücrnruppe (letjürt mii: iitfoiueit: Äiinttcii au, dö fic baä QuetlgeOict hev eiit[)äJt, a&er ni'rnbe £)tev ötdeit firfj beut iÖeüßacfjtei- bic uitvfiuüvbtflften @ridji'h!iiii;]en. Stnticii mir uom .'ifaiifrfcei^e auf bev S^ijsc (^rofiijtoctiterž ii&er bic irljincilo (^'.Horlnevirfjavti' ^inti jl?Ieiii()(cicfner, uon burt iiüev bie in s]i'£)tiiietu'it Stufe» bc» fteiicit ?lbfiaiu]cö jiu' ©r^tjer^oo 3o[jfliiu=.'piittc auf bev ^lbleržtnf)c (3,403 ä)Jetcr), hnuii ütcr bk .^iiitji'niunrtfdjarte juui iieitLTaletfcfjfr, fo fjaOeti wir bni (yioctumuci] üou 1799 [u'tvrteu, ber Inž iu bic iSecfjjtger=3afjre niirf; ber einzige luiu'. 3tu 3:fjal btiv iitittT' aiut, Ijart nut Ö)Iet)d)cr, ftaub bie (^eriiumifle todju^^Ijütte, bie ^ürft&ifif)of @cifm Tjatte aufvicf}tcu (iiffen, A)eute fiiibet biT ^Jaturfreuub iu bcr ©afiiifjiittL' aui ®d)iuertecE, uatje am (Sube bc» tyiLirfuerfaiuiueS, eiu frfjii^eubeS Ofibadj. 5[tiei' er ift uicljl inefjv auf bicft'ii ^ei] [lefdjräuEt, Vtuf bfr 3:iroter (Seite fiub üou ft^alä uub ber Stiibtljiitte atiö jiuei (ü&er bm Köbui^^ uub ^Xeifdjui^gtetfdjer) juui ®rof}(]tuifiicr eröffnet uub üou ber .'ppfuuiuiiäljiitte iifu tuiirfjtigeu ^^^ifter^euflfctfcfjer auf bec lliorboftfcite fiifjrt ber ,§üfutauti§^ wen .^i'i' i'(bleräni[;e. ®ie Statte, tueldju uur ciuem ^afjrljuubert beu ÜUJeufrfjeu uinfj aB uunaf;(mr galt, wirb itt uiifereui IJcitalter ber Vfipeuüereiue uou einer Jfn^afjt odu ?tlpiMi= niaubereru betreten, bie in ber furjni grift eiiu'S .'pocf^funiuter» ü6er lOü jteiiit. UnutitteKHir am ^ufte be§ ©[wfuerfautiueä auf ber ^ijfüllttjaler Seite feffett baä 'Jluije baS uieite (Siöfelb be§ 'jj^afterjetu^letfrfjerž, ber uum Sofjnnuigberi'! iu eiucr Üitiu]e mm 1(1 .UKouteter atiftitr;,t, ber i]emaltii;fte ^tjatgletfcljer bež Zauerufletiieteš, ber aljer uad) Seetatibž fLirgfältiiien SJJeffuugeu feit 30 ^atjren ftetig abuimmt, ^Eieu! ©toifnertauitii (leiieuiifiev fteigt bie greiuiatib empor, bie aut ©fetfdjereube jum Sattet ber ^-rnuj H'"^^- gnO bie '^jietiit ber ®eiuilferuug beiu Sattef feit IHEiC), feit beut läge (7. Septeut&er), ba Seine 3Jfajeftät ber Siaifer au biefer Steife „beut mätl)tigeit Siubructe ber ert^abeneu i'llpenuatur"' fjiugegebeu war uub bie ^ofjue feitier Sllhnuirrfjie auf bev Vlbleržvufje flatteru faf), ?(tt bie (Si^uuifte bev ^^^aftcr^e fdjfieHeit fid) weite freuublief)e (i)m«matteu, bie ^tir ©riuiienmg mi bie Sraft ^Ijrer äJJajeftiit ber ftaiferiu feit 1850 beu ^Jtauten (Slifeiiraft tragen. §ier befjerbergt baž @lDffiter= Ijauö, eilt SÜäert ber ?npeiiüereiu^fectiuu .U'lagenfurt, jiiljrlidj ^afjlveidje ti)[ücfnerpi(gec. Setifeitäi ber ^^ifaiiblfrfjarte, be§ beliebten Ü&ergaugeö ^tifdjertljaf, fdjliefjt bie t^ilütfuer^ gvuppe Ulit ber syadjcrin, beut Spillmauu uub bem ^reuufogel öS), fiimmtlid} ,§üljeu über a.OO» 'JJEeter. Öftlid) bavon äubert ftdj ber ®au bež .podjgeliirgeä, Säljreub in bev (Mlocfnergruppe bic §öl)eii ber Seiteufäuttne bic beS .^auptriicteuž weit überragen, uereiuigt bie ©olb^ berggruppe bic lireiteften SJJaffeu be§ (ientralgueifjcS mit beu Ijödjften (Srljebuugcn itu Ifluerufaiuine. iVatnm utib t^ipfel fiub etwa» uiebriger als in bev (55fotfnergruppe, aber ' SBurtc bcä Slletijildjftcii $iinb[;f)ieiDEiiä au bfii i.'niibfjpcä|i!)fiit(ii Bon StäriitfK. Icijtert' I'l'U'id^eii im .^udjnarv iiuci} imitier ,'j,2;)S iÜictüv. Sfflit' ftetjeti tiudj fciiic Shdfbmi, bn- «ulb^crtifopf (3.052 m-tev) nub bic «Jolbbevdipiije (3.0()(i Wetev), an bcv iidnbefMivcnjc (legeii Sal^tmvii uiib Ot'.^cidjuet! jeiu' bev ■'piitjcn 3;niu'ni, bic bi'ii rcidjni ^iiliduiiiiniljurt iit iljiTiii ^Jinieni Oirnt, beffeu ?lit§(H'iih' ati bcr 3{üi-b= utib Siibfdtc in bit ncucfti- ^dt belt ©encii ber Jiljalticiuofjncr bilbete. S» eitn'v ,§ijf)e Don 2.H10 ^lJfrtn-, im eietndo ber ö)Ict|djev, iinnsittcl&ar ant ®iibfti[u' beä ^odjnnrr ftcfjt fjc'te nud) boä crft ^cit 1876 Deviai']eiie Sliuippenljaiiš bt?r ©utb^jerfje, bie ()i3d;fte SBofjiiftiitte bcr öfh'vvndjiirfjntitgtiviidjtMi iUftincird)ie, baž, 15ü3 gebaut, iitefji- d» bu-t gnfji^fj^iiticirte ü&cr= baiicrte. nuid)tigftt' unter belt juljtreidKit (^Jfetidjerit, loelrfjc bie O^ülbbenigriippe iinrfj nlfni Seiten Ocbccfeu, beljttt fidj nfö Sitrtetitee» im ©üben beö Cier^oij Srnft niib beS Sdjcirecf (a.131 3Jieti'v) iitiž. ffiiitc 9ici()e fleiiter uiib jivöfjerer .'püdjtljälev leiten atiä ber ÜJtegiou beš eluigeit ®i|'e§ jn beti Uferti ber iJJüiH, fo baö Xf)d ber i]rofion nnb fleinen gleifj, ber rtrofieii ittib fieinen ^irfniU, bau fteinit^e ^Upt'titfjal ber žlUtrteu-g^gant mtb bn§ Didbeiiufjte nnb bemoljute aJiattui^tfjtiL ®iirdj (eljtereä (eitet ber Sanmpfab ^nm Süiattiti^cr jEauerii, ber bie @ren,;e ber ®o[btierii= ittib y(iifo(](ijrtippe be^cidjitet. ^htdj iti biefer liilbct ber XattertiEnmm ben (Ah'enjuirtd ^luifrfjen igal^Emrti nub tarnten, nn^ betn fid) ber i?(tiftjii( jn 3.253 SJieter erfje&t. ®od} tft Ijier ^nf)' bef^niuig ber Wletfdjer ijcriitger ntib bie bominirenbe @pi|je ber fiiboftfidjeu Ctierfantnte, iuetd)e baä ÜHialtntljnl eiii)rf)(ieHen, bic (i), ,'piirf;a[penipi|)e (3,355 9)Jeter) iitierra(]t ben §asipt|toct beä ^Infoiilž; baž §Lifnered (3.0ßl 3)tcter) teinimt iljm jel)r luilje. 5J{it ber (Sinfnttltinii bcä iiatfdjberaeä, ber eint fiiljrlun-e Strafe trägt, iinb betii Sin)ertf;de frfjiiefieu bie '■^JüIIaer ^([peti im Often nb, Ijiitgegeu ettbeit bie .'poljeti Ituitrn on bcr Strlfc^artc. ^njifffjen bent ttnb lOioKni^tljal fdjiebt ficfj bie Wnt^.ipe beä ©auletf (3.080 3Jfeter) lueit ijcgen Siibuften imr tinb Iieftittitnt bie ilJidjtnttij bež ntiteren 5JiülU tf)alež; siuififjett bent ajfalüti^^ uitb gcaganttljntc [tigert fid; bic ©rnppe beä SüfeSecf (2.833 "iUfeter) nnb lueftlirfj btUuni [miit fidj bie (^Kittiinerfrfjiefermnfie ber Sabnin^ grtippe (2.740 SJfeter) tutf, bie mit iljreti iÜDrtiergen ben 3J!ittet(aiif ber SÖJÖK und) Stibeu brtingt. Sie ift om bentlidjfteu bnrd) btiS Srfj o [u'rtfjürl uom (^entnitiineif; nnb ben (ititetldjcrn ber (^liülbberggriippe gefdjiebett. ®ie äBeft nnb Sitbgrent^e beä aJi'tilltljalesj [»Übet bie Sdjubergrtippe mit beut ^J^ct^erf (3,275 ÜJeter) nnb Mreti.^eetftrnppe (2.(j!)7 i)Jieter) gegen baž '"ib SDniii^ tl)ii(. (grftere ldjtief;t fid) nni ^^-'eifdjtarfjtf^tirl an beit (.^loditerfamm nnb mirb burrfj ben Snttcl be'5 ^felžbergež lunt ber älren^ecffia'nppe gefd^ieben, bie ifjre S^orbergc biž jnr 3Jtiinbnng ber iUiüü in bie Xntit vurfdjiebt. i^on biefeti trügt nnr bie Sdjiibergrnppe tiorf) mofjige tiitetfdjer. Xuv ift ein fleiner, aber ber grofjartigfte Iljeil ber CMIucfnevrnnbfcfjati. ^eiligeiifctut mit »eni ®[ci(fiitr. Sr fdjlietlt afic ©d;init'i' uiib Sioi^c ber .^iinfjficlnri^žluelt iii firf). üSoii bcn tiityi]ebi'f;!ito!i tšii.Hniftcn bev SJaiti'ni uu'iibrt fid) bitä bcii üppintMt (^rii^iitattfii bei' i'tlil^iitiiic uiib ."podjtljätiT, oiif iut'td;cu im Stminter bnö .'pniižtfjitT bei ftüdjtiiicu Wemfe tH-grgiiet unb 'JUmfiüttcii bcn bi'trit'C'lniucti 3[lfi'ii)rf)L'n btljt'r&ergeii. Slii bie C^JraSiiuitti'n )d;lu')"jt fid) bii-iUei^ioit bc» Slrinniiiljotjc», luUb in Ijodjftäiiimige t^'rfjt«:" fflcvL]iua(bc-3 iUievrtcljt, bi'v lufift bic ^[£)f)üiuic bcS Wcbirqi'S sicgcu bie Üljtüfül^k tjin biuft. beu (^Mt'ti'djeni iicitnl)rt [tih-jeii ^nljlreidje iÜitfjßädK liniuieiib übtT vau)d)ciib biird) bit .'podjtljtilcr äiii: Süfbcnina ber 9JfÜU unb Siefa-, utib in .^aljlvndjcii fleitu'it Vdpeufecti )piL'(]o£t fidj bie ■Süiiiie. Ä'ine fftljvtai'c Stva^L- ü&ci'idjreitet bfii (^Jreiijiuod bcr (jttljcit Itiueiu mib imv rtuf einem ^4-^ititftc, mtf bcm ^fd^berge, ncvmittetii Sföngeii beti ^erftljv jiuifdjeii .Stiinitcu unb Xirul. Stirn' ii&cr gilsfjait^c unb Si^fdber fli'ttcrt bcv gnfe k'sjeifterteit ^((pnb luonbtm-S unb be^ uimniei-miibfn Šil^terž. 2öo bit' uülöc Statur eiuon ■Sannipfab i]eftatti't, mic iiticr bcn äliitütiiijei- liuieni, fndjt )idj iuül)l (iud;i bcr A^aiibdsmaun mit iuertI}OLi[(cu 2()icren beä SUfiiUtljolc^ einen SBeg ju ben ^öfen nnb SJfiivften bc§ SfuvbfiiS. Sotdje lUicnj(ing§).iunfte [jd^en oovüUfiiJUtdie ^nuevn, banti Sdjartcn, ^Ijlu- obev 2f;Livl; ninii ^iiljlt bevi'n ^luülf. .^länfia lunrben du fLifd^en 2tel(on fdjüu in iHTiiani^iUT bnvd) bie ^^ürfurLit' ber üanbeäUcvU'nttiing 'Jrtuevnl;rtiiiev cvvidjtet, todju(}f)iitten für iillc, uteldje Wefdjdft über iiergniigen auf biefe §ü(jen feitd. nenefter fi'^'i!* ber bentfdje unb iiftcrrddjifdje ^fl^cnocrfiii bnrd; 8d)n(if)ütteu in ber Sdteralm, anf ber S(b(eräru()e, nui ^^iafter,^engletfd;cr, auf bem Seelniljel (Wülblu'rüfjrup^ie) unb in ber 'Ofiil^e bev (ü. iilpcnfpi^e fiiv bie (.^iletfdjerliHinberer. äliütltljat. SüiiS bem grüßten ©iiofdbe ber lauern um be» @Uictneri5 in dner §üf)e odh 2.012 äJtder cutf)jrinijt bic iUf o Ü, bie bem loutii^eftrecftcu Stiiubcn) 2fjatc ben Shmeii gibt. ©uvžmatten ber ^pafterjeuntm nub bent 9((i(jatsiic ber fieitertöpfe ftiir^t bu» 6)[etfdjerfinb inž grüne Söiefent()oI non ^eiligenblnt. 9Jodj angcfid;t» bež ©IctfdjcrS begrübt cS bie i^rietiuž^ftapede, jene Stätte, uuf mddje bie iJeijcube biiiS SBnnber ber Vlnffinbung bc-i .'pdligeu uertegt. 3u ber Kjatfoljle aber blidt CŠS auf ^nr ftirdje am jur liuEen Seite, bic ba^ (^rab beä f^eiligeu iÖricdn^, fein 5liifd)djen mit beni fjeiliiicn !ölutc unb bie Äuruäfjreu unifd)lie&t, bie-auä bem Sd^nee ber iiaiuine fproffcnb einft bie SteUe bejcid^netcn, auf iueld}cr bcr .S^eilige ben öletnentcn erlegen ift. ®ie Üegenbe oom Ijdligen Sülnte Ijut audj beut 3)ürfd)en ben JJauieu gegeben, baö ber M'atufter nnr olä @tcucrf|emcinbe „§üf nnb bemidjbnrten ^etfeniirnub beä ^lapp Ijabeu fid) bie Suffer ber Wu» eine tiefe Sdjludjt gegraben, öurd) mddje fie fid) branfeub nub fd)iinnumb jur Xbäluieberung bd ^^eitl)nru ftiirjeu (,^Iappfa(lj, Xer I'llpennmuberer über ueru'cift gern am fdjri'ff abfiiUeubcti gelSiuall beö ^^lupp, um fein Wngc on bem unL'evg(eid)[id)en ;j1ilbe ^^n lueibcn, ba» Ijier fid) iljni bietet, Sov jcmnlä flftjen 91&enb eiitc« fcfjönra ©iniimcrtagcä ben ^(app ktrctcii, f)at ftaiiiu'ub bell ed)xin gel^emiiit. iföie eine k&eitbige ^ib^IIe lii-Lit bnä meltntneicfjiebnie m'ffMt^at i>üi- ifjin, bie ücrftvciiU'U -gäuii'r ber flchicit «cmdiibt iiriifieii froimblid) fiitgesisn, bor iiuirf)tift fjfniortvetciibe Sünu bcr Äivrfje mit bem Ijiinmeüiuftveljniboii l^urni fii[lt h'iil rnmiiil) mit frommer ^tljmuuj, böfi ein (][a»tHntä|tavfeg Öcicf)(erfjt üdv Scljlüfi LMtüVPonftEiii ti'i Cbi't SBtUntii. Williberten bie got()iictjfii gönnen biefes ÖaueS aufnotOiirmt. öierljer pihjcrton tnž in bie «eiieftc ^eit Sdjaren Don ^fönUfafjrern, um am ÖJrabe beä ,§nliani ^n betni. Ütu'v bie Spitu' bfS iiLitljifdjeu Ifjunnež Ijin nloitet bann ber iHliet auf bie nvofjnvtiiie Siene bc^ .piiUerflrititbeÄ, bie maje|täti)d;e api^H' beö cyrofj!)(ocftierä im iStraljle ber imten]el}enbcit SütinL' über beut bereite idjdtnibiimmeriGfu ll^iie uub bie nl)itiir,ieubeit IS-igmrtfieu ber ^liafterje. ^Die llJtaje)tät biefer 3iatur ift eg, bie Ijeute bie 8d)areu uou Sauberern iu biefen örbeuiüiufel jieljt, bie t^ott in ber (Üriijje feiuer Serte aulieteu. ■Seit ber ^eit ber erfteii (i)lüc£uert>e|'tfi(]uua [jat biefe üaubfdjaft bnS Vliuie beä ajfalerä eut^üctt uub baS «üb „,t)eiliaeul)lut mit bem (Ücuüalotfner" ift ^uui ifi5aljrjeid;eu beö ÜJtüUtljaleä aeiunrbeii. iöfi '!|5ot[jL)ni tomiiu'ti bi'i' iWöH bie a^iifiiT bcv oovnitiiiten rtvofien iinb fli'ineit ^Ittfi jit, bic iljv omt beii Scfjät^eii bei (^kilb.^edjc cv^iiljfcit iinb btu üiljuen ^evgleuten, bic ütuT bei« eiuiin'u (Siö firi; itjfc ,'piittc (]c[>iiiit mib bcc u»ilbcit Sintiii bie Scfjiibc bei' liefe (ititrujjtcu. SiÜH'uii fit' au ®ü[Iadj liLH-ülieviuiiI(t, (icbcittt bie iÜföU mofjl ber gliiii^eubeii Silt]!', bie bii'iL'v ^miptort Uüu Wrof^tivcfjljciiii (ba§ oIhtc ':ll^öI(tl)Lll) ciiift biii'clj(ctite, alä micf) bei- Si'dcn bo-3 ®ylbl)evtjo§ fid) iti baö 2ljn( fviiufe. bciti fn'tiublidjeii Sasiriij olivüIut briiitijt fie fidj biirdj bic lljolciujc tum illfiirtfd;nd) in |iibltd)ev iUidjtiiitii OisS illMiitleni, uui t[;v bif iUn-ümie bcr Mrcii^edani^pc bie Slicfjhtuii iieneii 3hn-boftcti rtinueiieii. l'oden t^iiije ber aJtonjeiifomie liegt bo» aufblidjeiibe aiJiutleni nm wdIjI' Iiefiaiiteii ?(ltljiiiigc beö ^^-'cii^d&eviiež unb vermittelt beii SISerfeljf ^tuifdjeit ®Li[|itd; intb Üieiij im "Lfiiiftevtljalc ciiicvfeit» unb beiii ütieveu ä>Ji)Iltljii[e aiibcrfeit». ?(uf einer loeiten Stvecfe tiegt Uüit 5a5iuf(eni auä bnS iiiittiere 5DfölUI;nt bem ?[iiiie Liffcn. Ovtfdjaftcu, luie Saiitadj, ^){autieržbLU'f, StaK loedjfelii mit ciujetiicu (i^el^üften, emfii] Iietuitite iHcfev mit jmil^IgepfU'ijteu aiSiefeit, barnii biiutle gidjtemiuifbcr, melrfje tefoubcrä bie Siibfcite beS Ifjdež tebeifen. Unterf;alb @tnll liilbet ber ^Haufeiifofet eine fontdidje 5;[)alfperi:e. i'tiiS einem um uörbtidjcn ©efjiiitiic fteif ntifiiiteubcii ©niDcu loirft ein [eid}t aiifrfjiueKeiiber iSiirfj feit 1828 ÜU^iffen uoit t^JerüIte in bic Zljatfofjle lutb fjemmt bie SBiiffer ber fflfiill bernrt, bnfj ylier^ Ijiilt) bei ber Ortfdjnft ©öfiiii^ in beii leisten jtuuitjiij ^^til^rcn ein See grüne Siefen unter feinem äBaffer begraben funute, uuterfjalb aber gegen gnignnt fjiti anbere ÜSiefen iinb gelber fid) in ©djiittrjatben uenininbelten. S» beti festen ^nljreii ucrfndjte mau beni iH'rfjeerenbeit (Elemente mit grofjiirtigeii Sdjii^ibrtnten (Sinfjolt ju tijuu. .§ier Uidljiefjt ftd) nor beni Vliigc ber ©egenluart bie il^ilbiing eines Jütiiüiotfeget^, eine SSobeuform, bie für bie 'I()aI|Df;te bež SJiofltljalež in feiner gaiijen 9(n^bel)imng d)rtrattcriftifdj ift, Xie ä)jel)r= jatjl ber Drtfdjoften won SUidjIbLH'f biä ©rtififirrfjfjeim liegen anf iÖLibeiianidjiuednngen, toeld}e fid) olž ofte Sfllnnien fenn5eid)nen. Über bag ©eriUle ber SJor^eit fiat fid) frennbtidjer 3{afen gebreitet, ®anine ()aben in benifelben 9tal)rniig gefnnben unb bie SUienfdjeii bauten il)re .^lütten mit ÜUn'liebe an beu iHanb ber 33ergiu(if|er, bie oft genug und) il)vc luilbe !Jfatur I)eriu.irfet)reu. 9inn erweitert fid) ba^S jll)al unb menbet fiel) alluiiilig gegen 3üboften, um inS i]angent()al ber ®rait iinž^uniunbeu. ®or ber Vlu^müitbung aber bilbet ber ifulirte gfl^' fegel beg ^anielgbergeiS mit bem \'[l(nüinm uu« ^Japplad) eine abermalige Xljalfperre, ?(uf feiner ,'pöl)e lum !)(>() ÜJieter geftattet er einen Ü&erb(irf über bn® untere iUfolltljal mie fein ^lueiter ^^uuft. 'Jfnrbuteften beutet ber ftattlid)e ilirrf)tl)urm unb baf^ 2d)liifi Si;rabnfd)geu auf ben ÜJfarftflerfen Cber iÜellad), ben einzigen, ber im ganjen iUiü(lt()al fid) entuiiifetn fonnte, Vlud) l)ter erjai)lt 'iJieleö bon ber ocrfd)iuunbeuen "^Jmdjt jener Inge, nlu UDU CliLT^®cl(adj trna tin CbovkTfloint beii im nai',^™ yjfö(lt()n( tebljaften iöevf((mu iiiif ('^Lilb, Sifeit iinb Äiipfer tdtdc. Xeit itn .'pitttevflvmibe fdjutfuft bic niiii veftaiivirte t^nippoitftein atn (Sittiiasia bc^ JJJoHiülstfjaleä, bnS beii Sle Jfingaoli^Iiifflt bd Jlnttai^, beii ■JJ^insiit^ei' iiub ,^üfjen 'laacni öffnet:. fe^k firfjtliiU'f .'piilje blirft uti§ in bicfer flticf^tiiiui bie l^Hütljc ŽiJaub cutiiciicii uitb leitet nsiicre P3ebiinfcn iu bit .^ütfitljäler ber iB.?iU'tcn=gmL5ont, ben ©Ictldjcrn bor Wolbk-vgnmppe eiiierfeit» iinb anbevfeitS ^yi bon uerfaKenen Srfjncfjtcti beä nurf} in ben 5)reif^i(iev=3(ilji'eti bliif^enben Sin))fei'ljer(i&one3 (^hüfV^i'^ifl^'^»'. ®ev atte tirjiui'ii fiiljvt nnö Don ba liinijä beš gmivmttunljež iuä aJtülltljnl 3ui-iicf jn beti Sdjiiiri^ljiitten uiti JUiaijaliadje, bie fdjoti nin 184Ü uerliiffeit mnrbi'ii. Spilter i^Iiil^te Ijiev buvrf) eiitttje ^fit .'puc^Liffn imb arkiteten ^wei .'ptiiniiUT' U)crto, betHMt bivS jiibiuiirt» rtiiÜiMi^ciitic illag^fitljnl btt^ liiicurrj fii'fertc. .'gciite ift ež [till flciuovbeii mi ber clK'innlä iimiorliflcifiinen Stritte, nur bcv !;Kniii]iiluirfj tobt ^inuL'iU'n, mciin iT I't-iii (^krüKc iuižld)iittet. — Die Spuren einer tieffeveii i?erinituicit(jeit inöiieit beit lunviftni eviift ftiiniiu'ii, ber I^eute jtiv ;){ai^i]aid)ltirfjt umiibrvt, bie fiiinicie'iifatiivfiTiinbe aii§ Dbev äJellaff) ^luifliieiltd) aemndjt Ijiibeii. giövbltd) iHim ^aitielSlierg [teijicii bic i)liiSldufev her Saiileiffiruppe vafii) ^u ;J,080 9Jictcr iiibmeftlidj flvcift baä .s3ü(f)tr)at ber Tetd}I tiff in bie Ären.^echn'up^ie ein. 5(nä biefer ®rnppe rnflt jinuirf^ft ber Unit (2.78Ü SÜfetev) inä 3JiölIttjal fjinein, biirrfj bie ^dpcituerciiižfection Otier--44ellod) nnsi and) ein beliebteiS tom-iftifdjcr a^nnbeninflfii. SiJenn ben 9!fltnvfvenub mn ^tapP ®nift uub bie ©I'ufjortiiifeit ber i^aiibjdjiift fefielt, fo ift ber tSiiibnid bcž ibilbež, bdiS fid) Dinn Diuiietžtierne aug tuftet, entfdjiebeu freunblidj. T^ie ^elbec niib Sl^iefeii beä ^ljiilliobfii«, bie mif bem 5[tif;aniie bev ®ii!ifcff= nnb 3^i3)eäecfiivuppe ;^erftveuten .'ptiiifev, bie Wetreibeenltiireii, bie init SUiilbbcftiinbeii luedjfeln, SdleS beutet auf reQe nteiifdjiidje Ifjiitiiifcit. Xer für ba§ iinn.^e SiJiiUltljal (f|avntteriftt|dje Wegeiifab äiuifrfjeii ber 2onn= nnb Sdjnttenfcite tritt in biefeni 33ilbc ani bentlidjften I)enuu-. Xer bent Siiben jngefet)rte ^difjiitui ber ''.'[uäliitifer ber Xduern ift tuš §iit,;iirenjc Ijinnnf [u'bnnt nub [lewufjut, ber (lesieuiitierliegenbe ^Kitjaun ber .«'reu,jeff= (5ruppe iiticr burrfjiueii mit bid)tcni Sl'alb Debectt, ber unr biircfj eiu,^e[iic SSeibeff(i(^eu uuter6rodjen uurb. @iti eiu^itje-ž Hjitl auf biefer Seite, bic 5;etdjl, il"t Imuoljut. iljidjt ufjue (^H-nnb iieuiit fie ber SDiodtljnter bie „Sdjnttfeite", beim eiuen [irofjeu Xfjeit beS ^Išntjres (im Säöiuter) erreidjt fie feiu Strafjl ber Sotiue, bie ilauim= mib (i5ipf.elf)öl}e lueljrt ftcUeu^ lueife ben Souueuftraljleu fogar beu^utritt jur l^nlfofjle, nur bie Seiuofjuer ber „Soint^ feite" erfreuen fidj ber iföofjttfjnt bež birecten SLmneulidjteiS baS t^aii^e ^^Infjr Ijiuburd). il^eubeu luir ben 4)[id Horn ®nuieB(>eni imdj Siiboften, fo unrb ber §urijont nur burdj bie ferueu Äiiravanfeu bearciijt. 9)Jo[I lieriitjrt in biefer Üiicfjtung nodj bie Orffdjiifteu .Sioltmit^ uub SJtiUjlborf unb miiubet bei iUfijllbriicfe liu!» iu bie l:)rou. ?[nf berJpüIje be5 ®aniel5[ienieä aber feffeln nudj ^Jiefte einer ürtifjen Seniaus^enfjcit belt @ei[t be-i ®eo[Md)terž, vömifdje 'Jdtcrtf^ümcr, bie auf eineit etjenialii^en §erfuleSteuipel Ejiiimeifen, ber fjente nis .^firdjleiii nu beftimntteu Xacjeti bež 3aIjreS bic ©(iinliineu ber 11 d)barfrfjaft nerfainntelt. üiefer= nnb 9JJaltntI)aI. 'I^až untere '■Itjat ber Siefet bejeidjuet bie Dft» (ireu^e beS ^mievngebieteS. Slui gnfje be§ .^nfuerecfš? beftiunenb jiel)t fid; ber obere Xfjeil nuter bem Shimeti Slntf djtljnl in fiiböftlidjer ^Jfidjtuuf; jiDifdjeu bent au ber ©reu^^e mm Snl.^burii laufenben .s)auptriideu ber ^IjLiilder 'iHlpen nub eiueä ontn .^nfnererf fiibiiftlidj fiu?Inufnibeii QiievfamincS über 'ipcter bis 3Rciumiff(, I>cf|cf;m'ii mir bcr djnual^ belebten, fjeute faft üerlaffeneti Strafjc nacf) Siil^biirc;. bem ;3fitiil(cr bi-r (Siieutuibucn irijlfppteu leinte ^i'uie uoii ftatfcfjtfjnicr Orf)ffu bie mit „OJütfni bt'r iSrbc" bdnbcuen SBns^eit uon S^ittnrf) nii? über beit Ä'atfcfjberci biä Satjbitri]. rTiiIIbiidi int «Jiuftaftal, iUni 'iKfmiUK'd auö erljiilt bažKjiil eitu' iiiblidjc iKirf)tinig imb luirb Uüii beu ftriU'ti i'fbljiiiiiien bcö gnfcljniiiiercrf iitib bcv Stnufialpcuqriippe lefjr cinficcitgt, ^Ecr Slreinš^ imb ifeoboiarabeit brijujen tief in bnä üfilid)c iUenilniib ein ntib bflf)t!en beit Sßcii ^lün kriiljntten «'öninftntjl f2.;J31 9J{i'ter). söei (^iniiiib öffnet fid) iiHK" ^Jiorbtueften boä miiditifle, burd) feine inctcn J(fltnr= fd;ijiit)eiten lueitberütjiute älialtatljal, boä ^anpkjebiet ber ^(ntortlijriippe, bie ':}icrle ber u üftlirfjeti laitiTU. 4vliii bcv iWaduüriich' i it t^Jiiiiinb tiuž icljlucift bev if.Mirf beS ii^i'übatfjti'vö iituT bie breite untere ^tjolftiife inib bit' iHergriefeii bi'v .^iiitcriinittbe'3. Sücr rtin ®auber= ftak bc^ XüiiriftL'it uorbriiuit in bie n&ere '^fjulftiife, ben ^JinlhiLiraben, mirb 6)eift nnb Wi'nnitfj ei-f)ubeii fiKdcn biiirf) bic !D£qeftät ber .fnidmebira^Suntiu', bie fiel) if)in I)ier offen-tnu't. 9ticf)t tueniaer ü(S 29 ber pvcirl^tiiifteii a^affcrfiKIe (luie ber g^Ktiidj, ber bfnue Iniitpf) bic nideriidjcftfn gc^^kencfi™, I)errtid) i^riiiten ^llpcniiinttcii, eiiblicf) bie impoiauteii Wletfcfjer beä ijrufjen unb fleineii „öleub" am gitije bev .^iLidjalpeuipi^e uitb beä ?[iifinil«. iH'reiuint fid), um bcni WaltnUjate bie ,Urone al^Jttter S(f)öuf)cit jn fidjeni. 'S^en tiitjucn VKpt'iiUmiiberer füljrcn Hoit (jiev ^^^fabe iu5 ids&iinjtfrfje OimiVirl^ ober inž SÜtnduijj' iiiib iDfötltljal iitier cišBebecfto ^lfiicfeit iinb felfeiuinuiiirh'te ©djartcii. Gin fiirjer ^[tiäliiiifer beS .'podjfllpenftüfEeä fdjeibet bnS ubere 9Jinltat()fiI luun tintiideftrecfteii Giüfjflvnlien, ber tief in bie ©nippe beä Siinlecf einbringt. Scijreu uiir nun ben eifiiien U'ieber jii ben SBofjuftfitten ber SöJenfdjen, uon ben cinfatnen SSeilerti bež SJfaUatfjflIcž ^nr Stobt t^niiinb jnriirf, fo luerben nng bic nuilerifcf)e ^)htine be^ä ntten, bor ftdttlidje Siiiu be§ neneu Sdjloffcž nnb iniindjc Spnren eljeinaliiiev SS?o()IfjalienIjcit in eine ^i-'it jm'i'rfi-'t't'ietscn, in lueldjer ber iirnfje ^anbelä^iu] uon Xvieft nad) £n(j6iirg fidj burd) bicfcž 3:f)al Imocijtc unb nni il^ereinigntifi^pnnftc beö 3Jialtii= nnb Siefertfjdež eine Stflbt erfilüfjeti Itefi. 35on Ijier biž ©pitat (jot fidj bie i'iefer ein tiefet ®ctt flegrnticn, neben uiefdjem bie nene Strafte bequemen S^crfef^r niüßlid) nuicfit. ®pita( ntiinbet bie Üiefer Iiuf-3 in bic ®rnu. 2ntttdfänitcii mit ^on c5aiItKilev 2tlpen. 3m Often ber luilb bnrd; if)r ^etfenbett tofenbcn ßiefer jii'fjt fidj ptiraflet 311 bcm juii)djeu Spital nnb '^Jaterniün (iclefjeuen ^tbfdjnitt beö XranttjnteS unb Pon biefem bnrd) einen nieberen i^eviiriideu ijefdjieben eine breite nnb tiefe ©ebirflžfpalte, lueldje ber miidjtiijen ©limmerfdjiefer^one ancjefjört, bic ben füböftüdjcn "Sljeil be§ Sentnilftüdeä ber .s>o[)cn 5;nnern nmlaiiert. ift ba§ Sficrfcu beš TOilfftatter Seeg, beffcn Smaradb» fläcf)e innerhalb einer Umral^mung evfdjeint, beren lonbfdjaftüdjen flJeijcn er ben ^Wnf be-J am fd)ünftcn iielcgenen Sec^S .^liirnten^ uevbanfen l)at. ^IJfeift fteil nn^i ber nnffteigenb gelaniien bic See--llfer p nngleidjer .^"loljc. 'i'lnf ber ^forbieite ergebt fidj baö Uferiielänbe junndift ^n einer breiten, mit tinttnrlanb unb einer ftattlidjen ;Heil)e innt Ortfdjafteu bebedtcn ©tnfe, unb erft nnf biefcr tljiirmt fid; aU Sd)n(3mauer «legen bie rnm 3iorben branfenben Stürme nnb bamit bdä milbe ftlinin beä Seetljntei; bebingenb bie grnnntenreid^e illiillftatter ?llpe Seel)i3()e luni 2.ÜK6 IMer unf, an bereu >üeftlid)er ^Innfe ber '2fdjierlucfier iJUnf (2.0t)5 9Jieter), ein yinöliinfer be-ž Sdjivnerfž (2.(182 SiJifh'v), bie (5tnfafMini:| foi'tfi'bt, ittti fid) uu'iter im SSeftt'u ,511111 tf)al [)iTa[),yifnifcii, bcffcti biltioidC'S ^niiiiim^Viii'ftfiti in iiicfjrfiu'fjci ^Ibfhifiitui fnnft jinn 8l'c otHiiltt. 3nt Siibofton, bort lup brt§ Tütvindjcv Cuertfjnf iit bic)ni tanrfjt, nii^t mit iHliiiifr liiintH. öveitfiii rtlmeim-idjiMi fliiitfi'n nls ^eciieiit-nb bcr ^Jtirnorf (2.10+ Wi'tcr) auf, lum bi'ffeu Oji).)fct bev ent,;iicftf ÖUcf iikr bic fleiamtnte Sa(fct:flnd)i' unb bnž fie unuirni^cnbc (iljao^ inui ik'n^ni unb 2ljrt(KuftMi (nS bcii (ii(iaufi)d)eu 'JJi'm-fftcitien bcö üaubc^ ld)li)cift. aiiffalltnbfm (Moc^t'niiHH' jnm liodjuufftrfknbiMi !:)i'orb;ii'[anbi' ftcljt, ben (Srnft bcä iinnbldjaftslütbi'ö ntilbmib, bass fiib(id)i', bae, uom äVintotf fid) ložtoKnb, dä iiit'bi'isier, tifumlbdcr itub ipnv(id) Licfii'biitt'r Ü^eniviidVn, ba iut C^uöbfvß iiiib im .'pucfjduicfj miv bil'Scefjiiljeii luni 070 mib 8(i6 3)^l•tl•rn fiTfidjt, iiodi'ii bit ftn-icf]t, uieWjc bie SUdffi'v 2i"ctf)(iJcö luidf) fui',^citi Üniife bcr ®rmi sufiitjrt, iBJuž bie i!)iiitittcf= tnirc ©eftnttiiuß bcr ©eciifcv feUift &ctrifft, fo ift bciS Siibufei bti^ ftcilevc, bil bie Sifrg' fiifit' fyfyvt in bcn Scc faKi'u, fjiiun'iioii baž 9JurbuftT bcv um iTdjteu SiTiifer rjinjidjenbnt StriifH' iiorfj beit iiöt(jifini iltiiitin iimnifivt. 'Jifr ^JJiillftottev Sei', ber ^lucihivüfjtf imb tiffftc bfä üflubcä (i^lädf^ctiiiil^iilt Oiiabviittitoitu'tcr, i'ittiiie 11-56 ftiUunctiT, iiviiilte SJhTitc 2'4 ii'ifonich'v) .(iTfäKt in i^liu't ilU'ifeii, in bnä f(fiiu'iT lueftIirf)C mit bi-v 3}fn>;i!iiiiftiefe oon 110 WcK-r, bnä lunii iinti'Vi'ii Sffi'ube liiž bcr lueftlicf) inni itfillftntt iieli'jieitnt ^tfcficrtieljoiifiiiui rcirfjt, imb in bn-ä boppolt in liiniie öftlirfje mit bev rtröfitcu 3;tcfc tunt i;{2 iWi'ter (;;unfd;i'n S)flliicf} unb bem ^iinafentfvi'itiiiF)' bi'n SBaffeinbiTn finb nur bcr ötirincfiev fi^HieflevO ^^ntf) unb bic novbli'ttiiicn imn ^cbnitunfl; bie iWiiubunfien bt'V let^tcvcu fiub bcni anf cincui ei'Ijöljten 'ij^nutte bcr Seeräuber fteijenben si^efrfjiuier Icirf)t an beu Üiinb,piniicu erfenn&nr, Utelrfje ftd) imiS bem oon ben ^Vtdjen ntitiiefiil)vten nub nnf betn Scciitnubc iituiduGi'rten i^enoitteruuiiäicfintt luifi^ebant Ijulien. Der für bie l^nfnuft he§ See« f(jls-ienid)n)cn'te ift ber ü tu'i ad)er iind), ber, nn» ber SI^ereinigiMtfi beö ^^elb^ (i'lbflufi beä ü^retinfee), Iftfcinfirdjfjetmcr^ (licfer 33ari)) nub iViuiiniier 33rtd)eö eutftcl;enb, unterfjalti lüitirind) auf ber iH>n ifjni flniiefd^iuemniten nnb in Deftanbiqeni SBiidjfcn begriffenen ©bene fid) in mcf)rere ''Xrme tfjeilf, uietdje in Ijaufiti UH'djfcInbcnt i'tinfc bcm Cftnfcr be^ (gccS mit ber 9tiif)runii und) ba^ i^erberbeu ^ufiiftren. ®er SUiftiifi, ill bcin fidj ber flun.^en SBrcitc nnd) eiu jum ^fliifle ber (iiidjenben Üadjä= forcHcn bcftimmter Vlfifperrvedjen mit bcn 5^ini]fnf(en befinbct, miinbet nad) turpem Ciinfc iuid)ft bcr 5'it'vif ©ecbudj linfž in bie Siiefer. ®cr 'Snmpfuncfcniiürtft, iiie(d)cr bic ü&riiicu Seen bcž üuube» in UH'difcfnber SPrcitc ntnfd)licfu, fel)lt lociieii bc$ jiil)cn yUiftnrjeä bcr Ufer .yim Scefirunbo bem Sii lift a t ter nub mit if)m teibcr niid) bie SiotuSMiiuie ber Karntucr Söiiffer, bie lictlidje (Seerufe (Nyiti[tli;iüa); nur fdjntiile, Ijfiiifii] nutertnudjeue ,^^oneu unn Sd)ilfrol)r uiib ber Seebinfe ninffliimcn bie griitte bie in iljrcii liefen iielien ®iirfd), .'gedjt, ÄBetö nub Ü^arbe bie cbelfte gifdjart bcS iianbcž, bie füft(id)e Sadjöforellc (Trutta hicustrisj biri^t. ®ic Drtid^nften beä ©cctfjide^, ®etlnrf;, SJiiKftatt nub Seeboben befinben fid) fiimintlid) nnf ber 3]iirbfeitc; bie kbeuteiibftc ift ber fliinntifrfjer Stur-- unb iWnbeort tu lueitcn tolfen befnniite 9JfiU'tt SJfitlftdtt. ®ie nut buS iiltcrt[)iiui(id)e ©tiftäfleliiinbe (jruppirtcii Ijöiifer, lion bciien einjclne baš öepriige läuiift ueriinnsiencr Xfliic trafen, fteljeii tf)eil« nnf bem Öeljiinije, tljeilä auf bcr lunn ^Kicflerbad)e iingeid))i>enttnteu ijiinbjnniic. ©eeboben nennt ninn einen Komiitej; l'on fünf 5)0rfcru, iueld)c bcibeu Seiten beö Ircflinger ^^adjcss itui Vlu^giuuic be» Ouertfjalc^ liegen, biiä tuiiii ©eciifer in tticljrereu ^erraffen ijcgcu 9!ovben aufteigenb im lieblidjfteu Süedjfel i&!nlb= unb (lultnrtiinb nub Wfillftattcr gte mit bcr «Ipe. Siüiirfjni btt'if^ ciiuicftvcitt iiiicMt bcr S^nvflnmie iSiniimcvccf tiu'Ijvcrc Crtfcfjaften trii^t, on bfitcn nnrii&ff ba* .^ir Sicfer uiib itflff) f'Siniiiib fiifjvt. (^'I'tticbcn HDU bcr ^Jfillftnttcr Sflue bitrrf; boö tii'f ciiiiu'idjnittnie iKiniifnl tfi Maitiiuv bndn^^, bfi' fid) buret) ciitc uti,vi(iiin(ilirf)c 8d)lud)t bic ij^aliu in ba3 ^Kabfiitljciner I()a( (itbrotfjou Ijiit uitb nuit iicvciut mit niibcrcti bcm JJiidftntti-r i^iicilt, itmid)Iiefit chi iiuidjtiqer WrtiriieinmK niuMt ludtcii ^U'lifl, aiiš befieii iWittc fid) bit [tattlidje ^Jiljvnmibc brž ;lhifeiu'cf f2.434 iOtdev), beS ()öcf)(tni (^ipfclS ,^)LMid)fu bcv i'iL'l'i'r iitib bin- «-[jclit, bciti fid) norboftlid), an bets ^nrfiticu ^oniicu imb bt'tn blcnbcnbcit 9{L'fli';i; fdjon in lueitev ^mie i-vfcitnfmr, bie ,S>iiibfnu(iiibe rtnrfi[)eu, I'in uiMjtisicö, nadi 'ilJurb iiiib 'Siib fteil nbftiiriienbi'ö yunov ULUt llrfalf, bi-fieii ''^Ititenii fdn Jvi'ciinb bfr ?(l;)i'nfloni initicfriebitjt yfrliiffett luiit. V(ti bicfe fdjtii'fit fid) bcr .ftaiiiniU't" lilt, ciitL- (Siitfattlititfl ,^iuifd)eji bi'iit ^lUifcncrf iinb brin .SiUimnocf (Ü..'J2<) SJtfU'v), Miriitin mil) >(mill. sJ «[)«• liH'td)!' eilt ^^^fiib iit ben Wriiiib, bit- ulierftc K^ofiitultie bcS yLHitH'iu]ra£iciiž, fiil)vt, ill bcv bie t^Sdniube bcv Cjiiad)cv WrftiitiiUn' ftdjni. ^-i^ou ()icv lU'Uiiu^t bi'v Sl^iiubcvcv, ba^ uiirbiciti(ic C^)c()aiuic bcö l'foliciuivalu'iiä iituTfdjretti'ub, ^ur Staiiintlpc (Xljeil ber SJiiiraiuT ^IUh'), \m tiutu bnt tiovbiucftlirfjcn I[)d( her ^üpeniinippe lu'iiut, uielrfjt- ^^luifrfjcii bcr ^siiiu'r ftremS unb bcv UH-itfr öftticf) (leli'tieneu ^liitt)ti{3 licnt. ^Jfiniic bit'H'r GJcIiivivSpartie iff bi'ii t^cDloficn nflt'v Snubcr ticliiiifi|], bciin fjicr uu'r&cu in (■[vnitrti Sdncfi'vti bii- luTiiljiuteii 'ißfltiui^ftuibbi'iii'ti' iV'fimbtMi, lufldjc (lelfljvt Ijntfti, bofj boö (loii^e öelnviic bcr Stoiiifiilitfufoniiatioii iiiuiff)ürt, bcmt »uid^ti^ftcs (^liob jfbud), bit' Srfjmni'jtoljlf, ?;uut uiu'V|>(jtmren Sd;abcu bi'r ciiiljeimifrfjeii Giicutubiiftric feI)U. (litit tiimii ein jiuntcž (Gebiet in iKinitcii, bn§ fu tiiclfadj uoii üben Sdjtiidjicu nub uiiifK'ti Sdjriiitbcit biiTrfjfnrd)t luäve, nub nidjt L>I)ut' (.^riinb Ijiit bcr iilte ."pni'iinct bicl'cii 'Jljcil bcö .SiävittncrlnubcS ntö Aljios dost-ilac be^cidjnct. lieft bcr iBcruc crljcbt fid) flu bcv brcifadjcu Wvcii^c tum Snl^biivji, (gtoicvntovt nnb .Viiiriitcn bcv .U lmuii ft n 1)1 (Sinriuoct) ^iiv Scdjöfje luni Wcfer. Sa» nn bcn Scrflljiiiu^cn iinilji'vltciicubc Oicftcin, bie (jönfii^cu (£djnttl)ii[bcn nnb bic (^cröllnuiffcn auf bfv 'Sofjle bor örii&cn Inffcu nur eiue biivftiiie ^yctjctation auffLiuinicu, incift lUiS nicbrisicii (^Sväfcru uub rafcii Iieftc()ciib, jiuifdjcu bcncn Ijicr iinb bn bie (^dfieu fflfiiten ber 3f Ipcn-^JcItcnUmr^ unb bic jicvlidjcn -Jruiibolbcn bc^S (Valmium ccHica) ucujiicrifl iiužtujien. yiur buvt, mo iniS bcnt Wcffciii cine OncIIc I)cn)orriffi'(t, ficbctt fid} ein (iriiner Streifen nn, bcr bcn i'nnf bciS Sl^iffer^ unifiinntt, tu» biefeö, iu cine I'fnlbc iielnniienb, ftiuinirt nnb biiniit bie ik'binnnnsi ^nr ©utH'iifluuii einer 'il.lfiuirfloni bietet. 5u bcr ®iilbrcijitui, bie fid) nninittdbiir an bie fnljtcn iWotteu anfdjliefit, n^iu^'ji-'en fdihinfc kirnen (^irticn) nnb (jod) fid) vi'ctcube iinrdjcn beni fönuberer nnr bürftiflcn Sdjattcn, aber iicnicbeiiž fudjt ba<ö i'huic beö SJiitbcu bie fnftiiirtviiuen äJfaljuncfen, an bcuen nubcve ?f[pcu fo rdd; fttib; fic lädjeln if^nt crft bann euti;eiict), lueuii er über bic .^üfjeu iu bie ^?uuer firentž, in haä fveuublidjc llja( oou ;1?abent[jeiu ober iu bie 9ieid)cuan f)iuabfteiflt. ytin Siibfufjc beÄ MouinftnfjB int „iifnrf", einem Seiteiu-ira&cti beS iieobcmirabeuä, (teilt dum 1.20(1 iWe t er iibev ber fljjcereeftiidjc ctu ilkb, luie foldjc cbcit nur ein i'tlpcnlanb nufviuieifeu ueruuiü, baiS „Jhivlbab". UMlbrouiantifdjcr, aber nuiuirtljlidjcr t^cncub nerbor^cu unb tucU entfernt lum beu Vtberu bež iiefdjäfttidjeu iU-rfctjrž leben biefe ij^abcr fiift nnr iu bcr bantbaren (Jriuucrnnii fdjlidjtcr ^aublcute, bn fie dien bcni ^L'tuföiniuliiui iiidjtž ^n bieten KcnuLHicu biirftiiie Uutcrfimft, fpartauifdje ilnft, bie Ijcilenbe Hudle unb bic ftärfcnbe i.'nft bcr ^d^fu. Ätarlbabc fc(;Icti fiuiar bic Ü^abounnuen; in bic nn» ii^auutft^iu1UIcn rol) ,yincl)iiucuen Xriifle utirb bnä Quelluniffer jicldtct nub bnrd) Ijinciu fieniurfcnc ■Steine erluarnit, bie nuiu friil)er auf brentu'ubcn Sdjciterijaiifen crlji^t Ijat. 'iHn» bent Äarl [idaniit nuiu über ben StauiinLU-t, bcrüdjtiiit lucßcn bcr für bie Sdia^drüber uocfj iiiniit'v iiiumffitibluwit iyveimoint^fjöljli', biircf) bcn SiJiiifliivntu'ii in bit' lieti(id)c Si'cirfjcuaii, beii okrftcn Ifjatiivniib bfv(yuvf, bereu CitellOiicfic ficfj (jicv lUTfiuincn: bt-r ©tnuiii'itbncfj in gci'tK^nusl SSJiiifl&ndjcž nub bcr iit jütjcni t*'-'"' Ijooljft tjelcrtcitni ''^^farrborfe ÄtirntniS St. Üort'iiijen (1.47a SJtetcr) noriiber [ivanjcnbe ®nrf= biidj, ytnt ii'crcinignnfigpiinfh' [icibev lii'ijt baä fvciinbltdje ^PftUTburf ©Iieiie JHetrljtnan, bnš, oluik'idj nnv ;äll ^äI)UMib, bocfj bic iuiff}tigftc Dvt|rljaft bcr ticfiimmteu ijvuplje ift; bcnn Ijit'v luerben jüf)rlid) urofic i^iefjniiirtte abgt'fjafteii itiib bic fid) (jitvliei Si'iiiiir Uanbättoti iitit bfin CifiartKt £(e. ctitfitibeubt'u ftanfli'iite nnb ftviiuicv ucvioxuitii bcu ytlpii'V mit bcii iljin notliujcnbiijen er^L-ntpiiliVn 'JJii-bn-lnitbeS. T!ii' inft'Ö (li'iinen i'dpcmuicfni ber Woljiinni', [)tcr „C^iiii'tcu" !)cn.iniit, liii'teti bfm gretnibc bcr 'I'tUiniflovn vt'idjc nub nndj ituiitdje fdteue Söoiiti:. '2)rei ©etiiriišftPcfL' fiiib e^j, atle ber (SJItntnievidjieferjutu- nngefjöriii lucldje bais CoL'lui't "^L-m Dnindjfv 2ec nub ber obcvnt Wiivf mit iljvni Elften uiib SBiberloi^'u erfüllen: im aäJefteii bev ^Jiintotf mit ber ifjti fovtfeljenben ^(nilierncr ?t(pe, im iSiibcn bie Werlitjemifpe niib iiövbiid) lum iljr bevbnrdj feine ISifüvm iiiiäße^eidjiiete SBoUrtncv iIiLul liefe, in ^Hidjtiniii iinb breite intiileidje JKiitneii ^mäuiien fid) ,yiiifdjen bie öevii= riefen ein; bodj ift eS nur eine, an beren Umvaljmuiuj firf; alle bvei t^ebirsjSftocfc k'ttjeiti(]en, 2* hiiö nil leeiüfcfjcin S5Jccf)ft'[ rtnifje ^ErcffiMi = 3(frtjjfv Xf)al, ba« imitmt fcitien (Seiten^ juicificn nti ij^olfätiiitiibe yrfjkrfjtim-t^ „bie 0efftuffr beä- Cffiac^er Sft'ä. CWcid) bcm üDJtffftnttov ciiu' Iiveitc ©djicffi'lpattc luit uiiflkidj Ijof)cii !/Käubi'ni, jjieljt ftdj bnS Ofliadjer Si'etl)(i( tunti @etnvt]äfefiri uou ^^clbfivdjcu jüblui'ftlidj fleflcit beit uitterftcu Ifidbübeii ber „(^ciieiib", eiiit' üLiu Sforbeu Ijcr auäflcfüIUc S^udjt bož iinuiiltificii Synffi-vbi-cfi'tiS bcr i^oi'^fit. 3(iif biT lliurbfcitc ei'r)cl't fid) bit' ©erli^cualpe iu ctitoiu u>eiti'ii .ijolbtrcifc gi'ijfii bt'ii Wipfd (1,910 SJft'tev), itiu lum bit'fciu plöljitrf) fietH'u bm See tiiiiiVitiietien, vun: uicMjtnn ber i^^Oiictt luit i'iiiciu fU'ilcü i,ioriit't)irii§rtvti(]t'U iUn-fpniut-i, bcr ^]tlattc, ciibct. ©eljtlugc, titifiiui]® [teil titib ft'iiu'v (jnii^eit ^ttiSbeljittiitt] imtlj h-iuftlbet, fteit^t jcttfettž beä Sßnlbgiirtcl^ faitft iit'rtcu bie uitb tvädt iu bitittein St'djfel gelber uub SBiefeii, äiiitcvmifdjt mit Snlbftveifeu uub bett jcrftvcuteu §äui'eni uub .'glitten bev 93evtibt.ivter, ■Jltirf) bie fübtidjeu lljaliicfjiiusje, uoui bcbeitteub tiicbridevesi, tnillirt tu'lvtilbetcsi Dffitid;ev Xauerit (öeftiite auf beiti ^^älateau 927 SDietev) ge&ilbet, tcfdji'tibeu lueftmiirtš lu^ti Dfftad) eiuen i8Di]en, bee uiit beiu fdjriifl gegeuütu'vltffleuben bev Jinrbfeite eiu Secfcti 6ilbct, iuiuitteu ber Cf)ititf}cv See (ict^t unb uu'Irfje'3 bie beibeit burd; beti See iieffljiebeiteti H)nlft)rjlcti umfflfit, ist betu'n fid) bie S)fel)VäaI)I ber Ifjntbörfer tefiitbet. ®ie 3:f)at> fü()Ie utivb iiu oberen 3)fitte( Olh! einetti „Öfeiftntt" iiendtiuten 1ürfiut.Hir eittijetiLmtuteti, boä, feiner gtiu^en Stiniie mü) luint nutern liebelbad), bent gvLifsten i^uflnffe beä buvd)3Ln]en, in fntiftcm ^difall au bem gtfenmerfc ®ud)fd)eiben uub au ber l-lhiiue ^^U-egrab, ber Statnnilmrti beä eblen Gkid)(ed)teS ber ^parabeifer, opriitier ficf) unter S teiltb or f bent Oftrnitbe beä SeeS j^tir Seite legt. ®cr See (Seel)üf)e 487-7 lUieiter, 3;-lädjeuinljrt(t 10-878 OnabrntfilDuieter, i'tiuge 10-8 Kdtiineter, größte ^^reite l'ßö itilo-meter) ^erfciltt bitrd) cine tuitn atorbufer gegett Offiad) nerfiiufeitbc yfduniadmrre iti jtuei ikdett, in bnS bftlid)e iitit ber gvüfiten ^iefe nun 12 ÜDfeter nub iti baS boppelt fo fange U)cftlid)e ntit ber 'JJfai-imaltiefe lunt 47 äJfeter (int Sien^^baitcrfeffel ttttter Satteuborf), 3«f)lreid) fiub bie non ber ©erligettalpe fintnnettbett (jäiifig itnifferleereu 5öäd)e, noti betten eitiige bort, wo fie iu beu Sd)ieferfd)idjteu nod) feine iKitinfale liilbeteu, nieljr ober ntiuber fplje aiöiiffcvfcilte cr^ciujeii. 0)jiad)i'r See gilt uls bcv fifci^rcidjHe bei &iubeš; uoit ben 22 uietc[)c bie fdjunivstidjgviiiie ^lut birgt, gelten Sarfjärorelleu nub Üüel) e alž bie ebelftcu. ?Iiif beu gi|djreid)tljum bentet jrfjou baS SBnppen bcv einfügen :i^enebicttuccd)tei Offirtdj, bet iiUefteu be^ Canbež, beren ©ebtinbc fjart (im Siiboftiifcr ftetjen nub gegeniuiivtig udu einem 'äUilitürsWeftüt eingenommen luerben. ,'pier foK ber '^j^olenfönig iöoteälanö II., nm ben SJfürb beä A^rnfaner äHfdjofä 3tnni5laiiS 3U fiit(nen, neun Sn^ve alž ftiuumer Stlüftevfnedjt gelebt Ijnbeu; feine iit einer 9Jifrf)e ber Ä'irdjenmaner befinblidje t^rabftiilte ift tinf ber griebijüffeite mit cineui 2an,^engitter eingcfriebct, bag bie Sluffdjrift fiiljrt: Sanuatis iierej^riiiniitilMis siilus. i'tn ber Uferlinie noit See nnb Woor feffelt baä fid) bunter gcftattenbc 'iliffaiijen-leben unfcre äiliife; Don ben ©etniidjfen mit fdjiuimmenben JiKättevn erregt bn§ gröfjte ^ntereffe bie ben übrigen Seen beg iJanbe§ feljlenbe SlUiffernnfj (Trapa natans), bie, in mefjr über minber breiten Gürteln nnftretenb, mit ifjren grüntidjbrniincn griidjten ben i()al[)clüuf)nern ein beliebte» iJJafjrungämittel liefert. Stcinborf fül^vt bie ©tntfic tiingš bei) norbfcitigeu 9JJourvanbe» rtufluärts nu ber romaiitifdj gelegenen ^.pfnrrfirdjc Xiffeu uuriiber in ben lueiten ©eliirg^feffel, in meldjeni um Sl'noteupunftc uiefjrerev i^erfcljr^liuicn ber gelucrbfleif^ige TOnrtt 5fli>fivdjeu liegt, llnmeit bflUon iui öftlid) liegeuben (^Iniitljale, fteljen im SÜMilbe^bunfel bie fpiivlidjen )Kefte ber einfügen iiSurg ®ietrid)fteiu, ber 2l?iege biefeä je^t im ÜDinniteSflanim erlüfdjenen 0e)d)ledjteS. 5)er an Tyelbtirdjen Doriilierfticficnbe Xiebelbad) entfpringt im frenitblidjen Xf^ale oon ^intmel berg unter ber -Oiilje bež ^l^reCLMubergcS anS ,^nljlreidH'u Duellen, bie firf) in furjer ©ntfernnng ^u eiuem üielfadj bcuüjjteu, bic ^n^iiftrie bev non iljm bu)'d)^ogencit lljrtlftreife bebingeubeu Ü^adje Dcreinigeu. Ilniucit ber liebelguellen fteljeit auf eiiu'ut biiftereu S!3erg= tegel bic legten Übervefte bc» Stnninifi^eS ber .^immclberger. SSiv feljren nun ^um ÜBeflufev be§ 0|ftad;er See® .yiritd unb betreten, nnfete Sdjritte gegeu ÜJorbeu Icutcitb, jnuiidjft ein licblidjesi, düu ben uuilbigen .^iingen ber (SJ er Üben» alpe nnb beä SlUiIlanigbcrgež nniidjUiffene» Ifjaf, bog man fogav feinev'Jrudjtbarfeit Uiegen eiu Stiicf (5gl)pten genannt Ijat. Öö ift ber nnterfte Xl)algvuub ber „t^egenb", ba4 Xfjcil DDu treffen, bcffen uiid^tigftc Ortfdjaft baš ^.ffarrborf gleidjen ^JJanieuiS ift, iu beffen iJtälje boss im ^■Kenniffauccftit erbaute Sd)lofi ber Wvnfeu ooü (üoB fteljt. ®ie iHurg ber einftigen Wvafen non Iref f en liegt in Irümmeru auf einer mäfjigen Ü^ergletjne uuiueit SBtnflevn; iljr gegenüber miiubet baä >uegen feinet fd)Lin graublan gefärbten uub iüetter= beftüubigen iüiarniüvä in nenefter befaunt geiuorbene t^iražtljal. §iuter Ä^iintlern nerfdintälert fid) baž Xfjal j;n einem n)ilbromrtutifd)cu „iu ber Sinöb" genannten Wvabcu, fin beffen engfter Stelle anö einer Sdjtndjt ber ^Irriadjer iWad) mit milbem Cüctüfc in bie ^iefe ftür(^t, nnb l)ier ^iueigt fid) bcv S5.k'g nb, ber in Sffiinbnngen nnfnuirtS iu baö ont ^^ufu' bfä SBöIfaiicr ^lfocf iiub ber ©i'vliüfiuilpc cietetjnif a(i(irid)Ii.ifKite Tftnt Hon ?(rrtncf) fiU)rt. i'tuä ber tSinüb (iclmigen wir [md^rtuiuuirtS bcr Slfrifj in ben obcvftcti Xfjnliirmtb biT „G^icjionb", ill bnS Xl^nl ddh in beffeu (Soljle biT mitf; bcui jDorfc ?lfvii; (icnatuitc (iSoefjöIjc 750 yjieU'v, ^liiffji^^iiif)''''* 45 ^dtur, Äinfle 1.^Vilüuu'tev) Si'i' licilt nnb beficu iJl'affcr bnrd) bfii ^IfvituT, ^Jri'ffitci" »"i' •'t'" Cifinctjcv Sccfmd) in bie ^■vrtii tilif(it'fifn, luäljvciib bcv jcnfcitž ber älHiffci-irfjeibe ^elciicnf öriMtitf obi'v ^flbfcc (Sot'fjöfji' 745 itJii'tor, JvUn'fjt'tiiiiljdlt lil .ipeftni-, üäiii^o l'()8(l Atitoniftcr) fciu äUnfici: bnrrfj bt'ii iitib ?ltit'!H'rtnicI) bcm ä)JitIftiittfr See unb buvcl} bioft'ii aucf} bev Ivan ^nfnibt-t. 0)ailtl)a[cr Stlpfu. ®fr ^liLnbanii bcr fiiniifcfjcit i'tlpi'ii, biT uoni ÜUcVintc SilucKii luiiicnföriiiiii um bie Cncllc bcr Wnil bann öftlid) nbluetienb iu bie J^Infj-rtdtid biT ®Vitn iinb bcr ©nil ftrcidjt, iint iinntittelbtU' Dor ber i^eveiniiiinifi bcibev T^Iiiffe mit bein ^utn-ntfcf) (3)o[»rac ober Ü^iUodjer Jllpe) p enben, fiiljvt bcti ^Junten bev „öiiiltljiiler 9Hpcn". .^aiiptinaffc nnd) nu^Ätiilten ber ü£pincii Iriaw nnb fornintinn mifi^etant, uiefcfjc anf t^3(itnnicr|c[;icfef, ber ^urtfetjunii bc» am linfeu iJrnnnfer Imieniben, nifjen, tviliit bie Sfctte ben tSfjarattei' ber ilaltalpeit, bem 3Jrttnrfreimb ein Wei^euftanb bec Sieuuinbernnii, bein JljolBeuiofjtiei- eiiif Oieiful, lucun tobenbe Syilbüärije ljer(i£)ftiiv,^eu nnb in niu]erci]e(tfm üanfe bie ^turen mit bcnt uoti ben .^ii()en l)era()= Siefüljvten ilHT>tiitti'nntiiS|djntt ii&erbecfen, i!pn ben a&ontenertid) llnljolben (2.078 äJieter), *uelrf)c au ber (%cnje neigen Xireil fteil au§ ber XI;al|oI}(e anffteiin'nb ifjiT ^erriffcnon (^ipjel in bie Cüfte fenben, fenft fidj bie Kette aduialirt sieben ben öniKu-riv fattet ij)7() äJffter), einem ber weniiien fiifjvfiaren lU'crgänge, um l'icfj jenfeit^ bcäfelben im blei= unb jiuferjrcirfjen Snnfcn jnr 5celjüfjc t'oii 2.252 SJietcv unb in beni nou i(jm buvcf; beti 3aufeuer Snttel unb bie tief eingeriffene fteiliuaubigc Ddjfenfdjhtdjt (getrennten i^ieifitofel, bem Unteržlieri] bc^ iliirntnevlonbeS, jur Secl)ölje uou 2.36!) üüieter erljebeu; ber (etjtiienaunte, mit fdjroffen iöJiinbeu aliftiirjenbe, fdjluer jn(]tiniilid;c Xolomit^ bevii, l>ün beffcn ovt(3C bem SJcfdjouer ein lueiteö nub f)crrlid;eS ''panorama entfa'tet, fleijürt beu im|,iofantcfteu (£r)d}einnngen ber (Sniltfjaler ^(Ipeti. 3ni S^urboften tuirb bie ilieififofeliinippc HOti beni cinfameti, liiilbromdntifdjen besireu^t, ber fidj iu fetueut uu-itcreu füböftlidjeu iU-rfanfe ^um @tt|d;t()at ermeitert. ^enfeitö beö ©ofjeviiiijsivatieng erljebt [idj eine breite, tieumlbete Suppe, bie Wrnfenuiei^er .^Tölie (1.444 SDieter), eiuft boš abluedjfeliibe Stanbliitier bcr Čftevreidjer unb ber ^ninjufen, a(ž 33inbetilieb ber brei ^iiergFetteu, in meldje ftdj bie nun Ijier anä ra)d) il]re iiröfjte Söreitc erreid)eubeii (iJniltfjnler ?[Ipcn .^erteilen, ^'^luei biefer .Stetten nmraljmeu baž bC'J SBei^enifež nnb bnž uam 3cea&fluffe (föeifieiibarf).) burdjioneue lljal lunt Stodenboi. SBeifieiifcetljrtl, eine iu bie .stiilffebinieute be» eiuftii^eu Iria^meereä eiujicrilKtn' ©palte, fetü fidj miä juiei Xtjeilen 3n)ainmeu, bereu lanbfdjaftlidjer (5()iiratter burdjau-i 2;j ucvirfjteb™ ift: ber uu'ftlidjc ift eine linnte, mit ßiittiirlanb nub SSo[;uortnt (u'beifte 3Jfulbe, bcv öftlirfjc bciiiciien cüi ober, tiimni't()ltcljer, faft feincr gaitjeii ®veite luidj mit Suffer ei'fiilUcr (S^rii&eu, biird) beii ficf) ein einpnuT '^Jfnb [imß beä iiorblid^'u Seeuft'vd (iiif= inib nieberuuirtä über Jyeläoin'ivriiiuif, S^'f^'t'ifti'" ""b Scf^iiüleljucn bi® sunt Sec^ eiibc luinbct. X'ie fiücrjfte (Srljebiiuii ber ^eefjciieiib, ber üotffliur (2.2.'iH DJfetev), ber burd) beit frfjroffeii felfiiien Wvat bev (Srfenuaiib mit beui um IH^JJJeter uiebriflereii, ulä iMuäftrfj(ypiiiitt liefaiiiiteii Stiif f (lei'fi f.'pocfiftaff) ,^ufrtnnticu[)iiiuit, umfdjlicfit mit it'iiiem SUcitfrflfr Iliiil. [)iä JUIII ShTiijtuirtf) reidjeubeu lueftlidjeu i'Iiiäliiiifer bie Ütorbfeite beö ®eetljaleä; bie fiiblirfje ijk'f;veii,^iiii(] lülbeii ber iik-niriictoii ber iiafa mib meiter im ®iibt>[teti bie nitö bcm Xjdjenücfjeimei Itjat Ijevaii^treteubc (SvUH'iietfettc (Spi^ecjel 2.121 9J{eter), tueldjc iiluT beit .'piKjnertiocf iinb beit Ävcujliern mit ber Örftfemueaer §üfje iu 4?erbinbuitii ftefjt. Über ben Sl'reii^beni fiiljrt eine Stni^e iiii^ bem ^roiitf}a(e an ber ^^-ran^ Si'fi'V'J' AjÜI^e noriilier in bn^ ©itfdjtijal. ajfitte be® li^afgrimbe» nimmt ber 5ee ein (5eel)ijf)e !3(K) iWeter, in[jalt fl-()4 Gnnbratfiloincter, üiinge 11'4 ititometer); bie ißveite, beftiitibiii fdjiuanfenb, finft bei led^enburf, bem ."panptuvte bež Xijaleö, auf lOH iUfeter, fo bnfj eö minitidj uuiv, bic bfibni Ufcr mitti'tä einer A^infjfiriufi' ju Dcvbinbcii. ?(urf) bcr ÜöciHciifec jcrfnfft (ifcirfj beti ilfivificii (irtifjcvL'it @oou SMvtiii'tiä tu ^tuci Sk-cfoit, itt bfiž iVidjh' lueftlirfjt' itttb ttt ba§ Dtonttal (äitiicre üftlirtje tnit bin- iWajiiniaUtcfe lum 08 "JJfi'ttT (itiitfv ber iivofu'u @teuimatib). 3)tt' |]itffuiU' [inb, beit llieiii'nrf)cr 9yi)iI)I[mrfj au»iiet(ütiitiicit, itttSebetttciib, borf) tiefitit bcr See nitfifv biefeii ittirf) joldjc, uu-fcfjc ficf) biT bivccteii SlMifjnieljttttisui ent^ieljcii, iiämlicf) Cuctfni, uu'lrfje auf beut {^nttibe be» ©cttu'cfcuö euti).iriiiiicit. Die hitu-jž ber Ufer nit feidjk'u Stellcu aiiffteiiicnboit fitib (ilS 3_-*t:iiuu (Sntniteii) (»etniint uub olž ^mtiiplätu' ber ebctfteti Jyifcfje brä SBeif5eiifee^\ ber SarfjS- utib 0)o(bforetfeit, (jorf) flcfc^ä^t. ^J'nä SÖaffer beä ifiSeiiietifeeö crfdjeiiit, oott eitieiit erljöljt ett ^itttfl ttctTflrijtct, iiti beti iHäiiberti tueip uub bicfer ^-örbtiun bcr ^ljaubjouc ocrbouft fr ,^utcifeULiš fctufit 'Jfameu; boiicficit nerfcruuiiibct iifcernll, uu> ber feicfjte Seeurtiiib rajdj iu bic Xiefe ftiU'jt, brtS SB ei ft uub er|d}eiut eiu pnidjtuofteä, an eiuen rtefi^ett Xiirti§ utiiljitettbe^ ®Iau. 3iu Siibofteu ber eiit^igeit tun Sübtifer iietcfletieu Drtfdjaft iJfiinsil iiff'U't fid} bort, wo Ulli bic .Ü'pfoffe bcr ©pif^ei^elfeite cntiieneuftarren, hnö Kjnl luiu Xfdjevnieljciiti, lucldjcž, burrfj bie £nfn (1,S5() "üJfetcr) ootit v5ec gefdjicbeti, fid) IjaUifreiaföriiiin geiieti bell = bell Sd^tiif^ftdn beä iiorjeitIid)eu SSJeiftetiH'i-'tljdlc^ jief)t. '^aA frijfjtid)« Xrei[)cn, baS nod) nor jluei 5(il)r,!|ef)uten l)ier iie[)errfd)f, ifl nerflmuuit itub eine ernftc, beu einfatneit Söanbercr faft bcatuiftiiienbc StiUc loijcrt über bnn nerlcifteiieit XI)iire uub feitien beni 3(if)u ber ocrfdleitcu ®tQgf)i!tteii. (Siueu untrbii^en ?(()fd)(ttf! finbeii bie Ö5aittf)(i(cr 9tlpeu itn 2)obrntfd), .tarnteuž iKii^i, in n)eld)eut fie fid) uod) eiutmil jur Sei'()ö[)e oou 2.107 3JJeter L'rl)ekit, itui bauu jtir ®illnd)cr @t)cue r)erabjiifiufcn. 'JJJitteu briuueit licjieitb ;;unfd)eu beu ü)?icffniuii[Ien, ujcld)c bii§ £anb iui 9Jorbcu uub Sübcn uinfd)Iicf3eti, bietet fein ©ipfel bein ?(uiie eiu iSJuubi^entnlbe, beffcti ^fitblirt beu für bic Sd)üuf)ctt bcr 9fntuv enipfiiui5lid)en Söefd)iutcr nuid)titi uub luit uti^erftörbaretn (äiitbrnd ergreift, uu'uu uid)t neibtfd)e SJeticl über ,§ür)curaud) bie gcrufidit Ijcutnunt ober trüben, bcn cižumftcirrtcn ©ifHititeu nub if)reti luäc^tiiieu ^Üfteu irrt ber ®Iid uuftät -^ur InttLicit Kette iincfter ^elS^ pijniiuiben, ^ndifier (^h'iUe uub .^erborftener Oiipfcl, utu eitblid) iUieriiuiltitit nou bcr Oirofj' cirtii^feit bcr Seeuerie !!)?til)epuufte ^u finbcn tti bein ©riiii nietfad) ocrfd)tuu(ieui'r Stjäler uub walbiner §01)^1, lit beu cjlij^erubeii Gpicijctu bcr Seeu uub i" tieu auf eiufcinuT tljronenbcu ^auuu'vfcn ucrgiingeiu'r lacje ittib iti bcn ntanuiofod) gritppirteit 2Bof)ii' ftiitteiT ber ajfcufcf)cu. ®er ©ebonte uufcrer 33ätcr, auf 23cr(]()ü()eu cv()aben über beul iueltlid)eti ^Jrcibeu ber 3)icujd)I)eit iieiuett)te ©tätteit jtt crrid)ten, mürbe aud) Ijier Ociloirtlid)t, unb )d fel)eu wir anf beitt C-^iipfel bež S3er.iieä nidjt IdPä eine, füubertt fopr jutei iiii'd)cu: bic auf ber l)bd)ften ^tnue ftet)enbe beutfd)c, eiue ber Ijödjft (jdegcueit europnS, uub bie uui 29 ä)ieter tiefer liei^cube luiubifdje ttrd)c; bei bcr cvfttieiitiitutett ftiir^t bcr X'iibratfd) faft feufrcd)t iu bie firauenl)fLfte 'liefe i)iitnb; cä ift bieS bie ©teile, 2h lt)o jiiv 1^1'it bfä tSrbbeftcuž iin 3nl)ve 1,'W8 bii- 'Jllpf Imrft, ein firofti'v 'S()ct( iijrcv Silbmcftiette in biv3 @ai(tf^at ftiirjtc iinb iiii sftf)(rdrfje Drtidjiiften unter bnt XvüntiiuTii bf^viib. ^J;ti&rat)rfj i^niciiiitHT niib tuni il)in bnrd) bn§ SÖIetÖLTflcr ^^fjol iiei'dfiebcit crfrfjeint atž unnu]c[julid}ev, nirfjtsbcftotui'niiier [iiv hk iicinmmto Krteitärcicfjfv ^Jnrfjfmv btT mit betn ü^fcibevj] (1.522 Wcti-v), in bcflen \i\iltni fid) bit- aÜlteviiljniU'U iinb ^]infev,^(aiicvftiitten finben. Sdllofi 3ti;iii iici lieflnd) im £taiitl)(![f. Iiiuijd)i'n bni .'püljoiyiiiini beö (Sr^lu-iiiP^ niib hei Xobvatl'dj liefen bie .'pLU'btljalev beä unb ilütfdjliadjcö, bfmt SBiiffer entfie{ieiuiefe(3t ,^nr jDvnii nnb (i!}oiI fliefuMi. ®te il^fviteiueviiiuifu bcö foljli'titoltc» int ttütfdjrtvalHni fiiib bcu t^eolortcn &ffiiiiiit. ®tefoö Xfjat, boffen iiac(i' e§ licridjiilbi.1, Uicnn bis ©otnu' jnr ^cit iljvco tiefftfn Stanbcö bfii iBeuiüIjnevn bnrd) ine[}rcre SSüJjeu nufidjtOar loivb, ift bev @i(5 bcr gein'iituiirtiii bcbcnlnibfh-n SJJoutatiiiibnftvie bcä iiiinbe^. ®en >^au^itfuLtteu bi'v jevftvcuten, nidft ooii 33or9tniH.>).H'n nnb ,s)iiteuor(icitfni bmiofjnten .^änffv nnb §ütteii tiitbct bnS al^ pntitt für bit' iiieftcinntni bfž ^obnitfdj In'tcinnte ^^^fnvrboi'f iiUeittcvii {i!S3afferfd)dbc 89,^ Wdor) unb ba§ nn'ftlidj lum iljm in tnr^ev (Sntfcrnnnc; nf'i'sK"^-' -'livi'utlj. ^ii frftiicttmmtni! Crh- ftff)t em ©etn'iifftein Srttiiifvmtii nn bi'it Souiinenftiir^ 25. ^etmuii' 1879, bem 7 .^iiufet ntib 25 aJ(Vnicfji'nleE>cti Opfer fielen. midjtigfte ^f>ih-iiine .St'iiniteiiä, tw(cf)a- boS Cnitb Oeiiuifje alte feine Sffiiiffer ^iifeubet iinb luiit ber e® mit feineu Sciteiitrjiilern eiflfiitncfj felbft nur einen S(bfrf)nitt biirftellt, ift bnš S!viint(;rtl, beffen uteftlidjen, iu>n bev tirolifcfjeu («reit^c ,viv Siflarf)cr ®kne reidjeiiben Iljdt mnn in bn^ olierc iinb nntere ®rnntljat i^tiebert. o&evc j^iefjt ficfj OLin ber Ifjutenfle bei Ct'ev Svaubnrfl in einem uti 40iiitometer [auiieii, uactj Silben eiiuiel)0(]cnen 3^oaen tiis ^nr ^i^eretniipntii ber 5:rnn mit bev SDfoK. I^er t^eftcinž^ frfjeibe non QJIinnnerirfjiefer nnb SEridäfiitfen foltjenb nitb bamit bie |)o(jen Xnnern lum ben (iii()e beä Sdjiuffež 'Jliottenftein fogar ein üüalb rmn ebten ,*iTaftauien fid) finbet. ®ie fiib(id}c 3:lja()urtnb, Dom Siorbatifod ber ffaffnlpcti ne&ilbet, erfdjeint fiift bnrdjmeiv3 beiiuilbet nnb iinr [telleinueife überrncien Ejifjie, rippitie Söiinbe iinb nodte ^-etspyramiben bie )iia(bifien ,§of)cn. ®ie 3;fja(fLiI)le, uieldje rnm ben beiben (Snben fiesien bie 9Jfitte fid; anämeitenb (lei ©reifentiurfl iljrc ^rofitc löreite (iiOer 1-2 Shionieter) erreidjt, wirb bnrd) beu Ünuf ber ®raii in jiuei nni^teidj ünifje ^lädjen jerleflt, beren nmfflusireidjere nnb ftärter tiefiebelte am Unten SJtrn beu 70 Ovtfdjnften be» an Qefdjirfjtlidjeii Gciunernuijen veidjen obeveu ®vnntlja{ež finb bvei SJfärfte bie bemerfensaiertrjeften: C&cr=2;rflurinr(] nm Söeftenbe, ©reifeubnrg mit feinem bie ijnu^e ©egeub t)efjerrfd;enbeu Sd^Ioffe in ber 5J!itte nnb ba§ nod} ge^entuiirtiii mit einer iliinfimnuev nmgebenc ©ad)fentiui'i] am Oftenbe beä KjaleS. S5on Ie(}terem Orte lueitet fidj baS nun liegiuneube nntere ® rantfjal pi einer fdjünen (Skne anS, lueldje int Stürben Uitn bem moOIanflefianten ®el)činijc bež ,'gii()ncr^6erijeä (2.587 iljfeter) uub int Siiben uun SInälänferu be'5 ©taffliergcÄ nmrunbet Wirb. ift bag ats Surnfelb t'efanute anžflefiiHte Seden eines lun'jeittid^en 8eeS, beffen frndjtticire ginren bie burdj bie SiJfüd uerftiirtte T;rnn tu maunififaltigen iiriinimungen burrljflutet. i'lnf ber umlbii^en .'gölje, me[d)e je^^t bie ftirrfje 8t. ^]ieter ins ."pplji frihtt, ftaub einft ein bie 8tabt Tenruia beljerrfdjenbež ^)iomei'4laften. i'Iui Cftronbe beg SnnifetbeJ erfdjeiiU üt)erI)oU) ber iiiefer^iUMinbunii, bev frennblidje SJiarft (Spitnf mit feinem ^RJafjr^eidjen, bei ftattfidjeu ^nrsi ber Dou ))iorcia. JUeftlirf) nnb in tnr.^er (SutFernniif) nou Spital ftef;en nnf einem (ile6irn§liorfprnnii bie fargen tiefte ber einstigen Crtetibitvfi, bie SBifdf oiueä ber cbclften (^efrfilecljter Üoiibe^, i^un tjier Sic[)t fid) ba» untere ^nuitfjcif, nfienmilž nit bcr ^Jeftcinšfdictbc luni ltr|d)ieferii uitb 'iTiaSfrtlffii, in itii|e(^ulid)cr, int OKiiijen fid) faft (ileid) Dlcibciibcv breite au Sdjlofs SJotbeittfjiinn iinb beut ineitev üftlidj am redjteii ^[ufiufcr liefieitbeit ajiartte'ißL-iteritioii noriilier in bie t^cfieiib luni SKJeifsenfttin, iiiitcv()nlb tin'ld;i'v eö ftdj lu'veiiflt iiitb ciibtid) bei Olicr-SScIIad) in bic !iiil(rtrfjer tSkuc iiiiiiibct. iUni '■jJateviiii.in fiiljrt ein fal}r[mrev iUieviinnji, iinb ^lunr bcr nin u»eitefte!i flehen Dfteii neleijene iikr bnš ^J^farrbnrf ilriMijieit unb bie ayinbifdje .^lülje (Sattel 1.094 ajfeter) in baž tiJaitttjnf, ■^tni DftfinV' be» 3)oIivat)d) breitet fidj, nmidjlofjeii Don einem weiten Äfran;; lu>n 33ernen, biiž anžncfiilfti' ^^eden eincž iun-,^eit(id)fn SecS, bie Sbenc imn Ü^illad; onä, UK'ldje fidj in ifjveni tljrttubtuävtä fleridjteten ^itfie altnuilifl lu-vfleinert in eine uuübi^e Xtjal^ eusie übeviiiljt, bnvdj bie fid) bie ®van in elibpiienartig gefriinuntein Ünufe unter Sdilufj aöevntierii luirübev bnrdjjutängt. (Siniiebettet ,vi>itd)en fanft (icninbeten, bt^ ^^ittn OMpfel nriiiieu Sdjiefevberiien im ^.liiu'ben nnb fteit anfraiicnben, mit tafjlen SSJäitben ftavrciibcn ii'alttLiUifien im Sübcn, nmneben iton Iiini^geftrecftfii, mit (Sn(tiu1anb nnb frentiblirf^en Dörfern in ainnuttjiiieni !föed)fe[ beberfteu Xevraffen, ben einftii^en Seenfeni, nnb burd),^iHien lum ben ^luei bebcutenbften fidj fjier Dercinii^eiiben ^^liiffen be» Dbevtanbeä bietet bie '-iUUiuIjcv (5bene ein farbciiveirfjeS, prtid)tiiieä i?rtubfd)aftSbilb. 'S)!»)'!, uui bie mefttidje, ben aUn-beraen be§ 2;obriitfdj ftdj anfdjlteftenbe Xevvaffe, uuidje an bev 'Kovbftaiite unter St. lUi'nrtin in fteilem ,'pnniii' ^nr ®rtiit abfällt, fnnft ^^nm 5'")")'' "f'Ht, (ieiit bie oltberiiljnite 3t(ibt ber ifSambenier .^Hrdjenfiirften, iiberrat^t lum beni ftattüdjen Xtjnnne bev St. [5atoböfird)e, ber bie aerinjie ®ii()e be^ (Srftftgeii'S mit einer [)errltd)en flinnbfdjan lofjnt. (Sinft bic il^ermittlerin be# AjanbeU junfdjen SJeuebiij unb beit bentfdjen !Kcid)äftäbten ift i8il(ad), bcipiiiftiiit bnrdj feine iiliicf[id)c iiat^e am Änoten^ninfte lüidjtiiici S8erfeOr§= linien, bev bebeutenbfte .§anbell;.ilat} bc§ iianbež, anf U)eld)ein ^[niiet)örifie breier ilUiIfž^ ftämme, Xentfdje, StoiH'uen nnb Stnliener, fricbltdj mit cinanbcr lierfefjren. (Mefdjidjtlidje CSrinnei'nnßcti fteiiicni baS ^ntercffe für ben .'pnnptort CbcrMritteuS; fjter refibirtc Uüin 27. mil biš jiim l;i. 3[nli lij52 Äaifer .U'arl V., Ijier lebte ber bcriifjmte ^(rjt nnb ^(Idjijnitft XIjeiHdjraftnä ^^änvacclfnä. Siiblid^ nnb nnineit oon ^iflad) erljebt fid) I)iU't nm iKiiube ber (Sbene baS ftattiidje Öebnnbe beš SBnbeS Sl?i(Iad), einer nielbeniitUen iitbiffereiiteu Xljcrme lum 28 Oirab tietfinž, bie )d)on Don ben SUimeru ijefunnt Umr, mofiir bie in ber 9Jftf;e flefniibenen röuiifdjcn !!'(ltert[)iiiner fpred^en. iiUmt üi^nb SlSilladj flelanflen mir liinflž ber italienifdjen iKeidj^ftnifje weftiuiirisS in bag (Äiaiitl)«!, in öftlidjer ^Kirijtrniii ba^ecjen nad) Über= fdjreitnufl ber t^Jailbrüde in ba§ Xtjal beS ^aaferfeeö. Öftreimt üoit bi'v SBiltnrfjer (S&eui' bitrcf) beit lüebt'vcii, aus bifiinialciit Xvi'uiiiitfv-fieftL'iii kftcfjcnbnt 33erflviicFnt bev ^olinum O-JJoIuua 6(i() ajfeter) ift 'Jniifcvfcetljaf, ctuft bie gevrtbliitttie SSertniißfriiiu] ©ailtljnteä, üon bicfciu biirrf) eine breite iüam (ic)d)ieben, uie(cf)c uun SJfuIeftig 6ig ju bt'in atž ®inlectgvcii^e beutcrteitžluerttjeu J^eiftvi^borfje retdjt; feine uiimittelOnre füblicfje lSttifnf|iuu] Iiiiben bie mntbiijeu ^Lirftcrrtc ber Oeibeii ä'fittrtg^Eütiel bcr ^'nmuaiifeit, be» SJhileftigev (iyjLintLiub) imb beg ni'ufseti (■fiinkrjcc mit boni JJiithifläfoni'f. Äeva (2.144 ffleh'v), lut'[cf)c bitrct) bcti SiU'li'ofrtttel (1.44-2 DJfetev) mit ciiituibfi- in Ä^eiiiinbuuß treten. Sin lübücf) uum iUiolefttii tjeleneiiev iUn-bevi^, ber burrfj feine nosi iiiteu Seiten [teil iil)ftiivjenbeii Afalfiuiiiibc iinöc^ejeidjnete 3t. Gait,;i(niberi5 (777 ^JJieter) triint niti Cft ntitbe feineiö ^^ilcitetiuž ein itirdjteiii, bnS beii Üljtübetüuljiierii bcii iWioviieit- intb Vfkubgvitfj in [jclüliitgeiiben ftiinirt'3 bfö Ktirutner Cberlnnbe» aiiö. Of;ne bic Sdjneegveu^e ju erveirfjeu, jieljt bas erftgennniite ©ebirge an ber i){iU'b= unb Cftgreu.^c biefeg ainbef'ttjeifeä nl§ eine lange, nitv lum ^iiiei benterfeit«!iievtl)eu tiefen giufattluugen imterbrndiene ajeifje btintelfarbiger Sd}iefer= nnb (^neifjtu^ipfn jnerft bftlidj, bann fiibluiirtS geU'cnbet bi^ pin I^rontfjiile reidjeub f)iu. $)ic fanft anffteigenbeu unteren ©eljättgc be-^fel&eu finb iued)fe(nb mit gebefjuten ytabeltjuljumlbnugen unb tadjenben aBiefeit^ nnb Obftnilturcii bebedt, luäljrenb iljre burdj weltenformige iJinieii ai^Sgejeidjneteu Idiujgeftredten ,'piiljeu lueitij'U Uüu ja[)Ireid)en GneUeii biirdjriefelte iHI}.u'niuatten tragen. (Sö ge()üren biefent ©ebirgäjuge bie üielgeuniiiiten ,'pöl)eu be3 auäfidjtreidjeu Gifeiu I)ut 2-441 iWeter, ber uiegen ifjrer ^unbftntte fi)ffi(er Änodjen intereffanten Wrebeu^^eu 1.870 iUietcr, beä ^irbijjfogcB 2.^197 Weier nnb bev fjjcifreidjrn, 2.141 Wetev Ijoljeu ■ ÄlL>rotpc au unb bilbet leLdere uljne ®orbevgc beut pnvabiefifdjen ^.^obeii bež Hinmiittt^iile» entfteigenbe .ötitje mit Kjrem füblidjftcn Stiisliinfer, bem 1.522 iUJeter Ijuljeu .'piiljnevtogfl bei Untcv=®vnubuvg, beu Sd)In[jftfiu biefer i'Upcutette. 5)ev tSifenljiit, bic Qivcbenjcu unb ber ^]irbiti liegen fiimnitlid; in Steiermart. i^aljlreid) tiev^meigte unb oielfad) iintevbrcdjeiie SSiberlogen berfdben, lueidje niiv ill bev Stangalpe, bcn .^üljeit jmifdjcii beut oberftcn OJnrfK^ale unb bem Tffiadjer See, SI (ouiie iiit rtiiS|icbcI)iiton ^Hili-' bcr Sauafpe (Oiroile 2,081 IVftcr) bif ciiKuttictn' y(lVoti()ii!)e evrdcfjcn, Inlbeit bie sui'd)jclouI[(tL'n Üaubidjaftsliilbi'v äJcittelfarntcuä, bt'reii ^Kei^e biirrfj bie in ifjn* IljiittT ntuiclictti'teu ^djlmdjni Sem uidjt uu'tiig ßeljübt-u lua-beii. I3it (ifinj tiitbiTcr ?Ii't fiff] .SinnUHiiifoii iinb bie ®aimtf)a(cr tit'^ic(]inii5§Uiei)e ©tciiier ^dpcti oii bni fiiMidjcit t^fiiiarfmifien bcä ftinititiidjfü Unti'r= (aiibf^. Sic tniiini dmi beu DoIIcitbftfteit tStjaniftor ber Äliidf au fid), iueld)t' niädjtiue cinfjdtlidje t^cfteinSfonnntiLm mit' aUcrortä i'o dudj tjicv mit mdft jntjem ^(tifallo jerborfti'iic Tn5 ^Mffiillml mit b:'iii 3lul Sietnf. ^^clicmiuiui'vn barftfllt, (H-'l'ilbt't aus SU'ihuiiiibi'ii, fiir^cii idjttvfqrutiiicn iiiinimoit, ,s)i.ivucni uiib pljaiitaftiidj (V^Linsitcit Warfen, luni bt'rcn mi^ni'bi'fjiite SdjuttKlbcr als bleid)i', tvüftloff SU'iinuiifteu in bic tiff eiiitii'fiird]teii Itjnli'i- üiib örnbt'ii ()iiuibi-i'idjeu. Sü übe iiiiit boä bit'jev iitMDnUijieii in iljvftn .'gauptfmuiiu' iiit i'dljiniu-ini'ii evi'djciiu'!! iiuii^, jy iituTOiiä iiialt'rifd) Unvb bn^clt'c jebinl) im mit fciitcn ilorberiint, bou'i! Ödiäntic belt ^uiiid}™ ifjitt'ii jur S((pcitl]o!ji' (jiittiit^idjfjibni Cut-rtfjalcnt jiMit' ittituffviidn' ^^örbiiiid iicrtcil)cn, mie fit' eben ttitr bcr iWifrfjiuaib nub bit- iöt'Vtpuif)L>n bt'v .Shilfalpcu ijeviun-snlu'iiuien ncvmörttnt. ()ebt fid) ba» faljlc .S^ödjtjfbiri^c i>t)nt inftitifu Ü^ndjt'n» nnb freubioen l^ardjt'ntiriin bcv uoi-iiflagerlcu ^crije anr luunbi'iliar ab, ja ts t'l'fdjcint iiiniü tinif?ortitifv, sueiiit oš ftifj im ünflftcn Wciicit|cit} atš ^evfJiiftctc (^cftiMiižiiuilfc (inö bem aUfltimiiticieit ^llpciiiualbc bcä Xl^nttirntibeiS evljc&t; ijei-abejii tie^nitÜLTub fcljüti u>irb titer bcr ?(nl)fiif, lueittt upu ben Strafjini bev uutcriicf^i'iibeu ©umte ni-'tvofffu bte uitcrftdgticf) fdjeineiibcii ^ell'i'nmailiuc mit ifjixu fdjneiTvfiUlteti (ÜerüKvttmeu in 'il^tivpur crL]Iiifjcit, uni()reiib fdjou tiefe ©rfjattni üticr baž2:t}a( firfi Ijiitßclaijert fjokni. ffitf nun ber au bcr !ffiii(fcr[cf)eibe jluifdjcii ®aüe uitb ®rau Sei SBcifini^f^ (^)!rtt|d)iid)iattet) bciiiiuunibc bcr .ftuniomifcn oftutiirtš fid) evftrccft, in bcv @niv|.ic bfg Stol mit 2.289 SJJctcr leine f)iid)[tc ©vfjetniiui nnb im geuniltiiieu SJiaffiuc beS ipct^enaetm-iieä [lei ^üleilnivii )eiueit finbct, )0 tmneii firf) itn )iiböftlid)eti Slji'ile bež Ünitbeä mit ben ^iliiniiuinfeii burrfj bic 1,218 iUfetcr fjüfjc ISininttliiiiii beö SeelicrsieS ^nfammenfjaiu^ciib bie @onnt(^nIcr (Steiner) ?(Uien auf, bie in if)rev ©ruß^ avtiiitcit ntfe ^ietnn^itf^iifle Uittevfiiniteuž ü&evtreffen utib int Wrintun,^ (©nittoiic) eine CSrljelnttirt iHin S)Jfetev crreicf)en. (idjöreu jebod) bem Öanbe fi'itnik'u mir bic nurbtid}et! 9l[)ftille beö int fiivittnifcfjen ©ec[änber=, fiejiefjitnii^meiie fraini)djcn ii\infcvtl)nle t)t'[linnenbett nnb mit impojnuten Steifmiinben bort iiufriijieitbeit fiib(id)fn biefi'ä VI().icnr(elncteö, fomic eincS tuni ber Spitu* ber 3fntn norboftlidj atijlueiijetibeu uiib mit bem ':),)cVtev Ijoljeu UvfitlrtDevije im bev SJfiefi a6)djlicfjeiibeu ^JfLn'bnvmeä nn. biefcr lu'ibcu .'pimpti^eliiriiS^itiic in iljvcn ^LH'itien unb ^-nrüeittöncu üevleitjt bem iinnbe jene (inn^ dflcutljiimlirfje Iniibfdjaftlidje Siijüiifjoit, bic i>pm fiieli[idjen nnb SJi'i^üülfen tille Miflufiiiiiieu beö rcirfjften Söcdjfel^ [»(■■i jti ber tiifjireit eiuftimer ^üdjge&irß^gipfet nnb rterotfevfiillter SL'tKnmitbniffe ^eigt. ?(I(e üon ©üben fjer bei' 2)raii jiteitenben Ctkmiiffer fiub ed)t nnfleberbige Äiuber ber ^Kpeti; troi^s iljvev Iteiitcn QiieUengelnetc luirfeit fiefefjr lievf)cevenb, luouon bie nniief)eiiereu SJinffeit Hon 3djittt, luelcfjc iljven unterften i?intf (u'tifeiteit, luTebtc^ ^^-'''iP'ifs ne&e"-eittfpnnsieit dä fvnftiiie (^eiiniffev beu oberen 3:(]nli]tiinben, benn bnä ^Lirfjflebii'fie feUift ticfitU feine banevnbeit Sdfferlrtiife. ?(uffaHei(bermeiie evfdjeint jebeä ber lueniiicii Ctiev^ tfjiilev bcr ft\ivinuttifcn in feinen (aubfdjrtftlidjcii Scetierten ucrfdjieben. Siifjreiib baiS bei Jveiftvit^ nnsmiinbenbe ®(irentf)(il ficf) eine 3djlnrf}t i^eftattet, luefdje burrf) boö ni'i-'lV nvtifie ®J(i)fio bcä ©toi onftcrorbenttid) )ui(broiitnnttfdj aluiefdjloficti erfdjeint, jeiticn biiä ijoitUttjal unb fein Scitentljnl, bnö ®obenttjaI, milbcrc ^^^Tuieu nnb tnnfi inš&efonbeve bag telUere mejicn feiner inalevifdjeii Sdjötiljeit ljenu>riieljul)cn merbcti. (Sš ift ein fInd)or, im ®ittd l.OdO yji'eter Ijnfjer, mit iipptnen Sß5icfeu bebeefter Zfjalt-jrunb, bcffen Seiten leljnen ollniiiliii faljlen ^elfenmnncr ber 2.18Ö äifctev Ijoljen il^erta,Vi atä fiiblid)em Xl)(i[a[)fd}l!if} empLirfteijieu. ®ie ricfiiien (£djntt[)nlben berfoUicti ucrmüfleit, bnrd) einen ntiidjtigen ©djit^mnilb aufi]el)atteti, bie tSnUnren beiS lf)aIcS nidjt ^n erveid)eti. Ijaš jtuifcfjcii bcm ©rofteu ©erloujS' iinb Siiißcrkrge |cI)Iiidjtorti!] [u-niitnciibc SuiW= tfjiil tiimiut ieiifi'it^ beä flctticn £oi&I bort, mo bic ©nuäffcr bež SöobeiitfjdteS buvcfj cine jupitglicfj geiuacf)tc (jrofjartiae flamm 6ei bev jleufetš&viicfe iit brei Stöi'ii^cn juiit S^oibfa-^ nbftitrjctt, eBcnfaUg einen mtlbcmi, bimf) Ijerrltrfje Saiilniiälber uiib iippiae Öcrg^ uub $[fpnni)icicu nuggcidcfjneteu (^[javafter nn. tSä i[t ooti jener einft luirfjtiijeti Stvafje butdj^ogen, lueWje tu oiefen SBinbungcu mit tjerrlidjcn SluSfidjtäpuntten ü&er btc tiefftt @infflttfmig bež ^JarflOaiifen^Ocbirggjugeg über ben 9Jieter fjoljen Sutblpojj inš Soä iPobcüHal mit btr ÄTrtinerlaub füljrt, Uiitpvfja(£) nun i^evlni-f) iniiitbct ba-3 l]e(ltIjoI, bcffcii bfibe Uripvinu]ö= tfjiilLT „i]c[[ im SlÜnfet" nnb „^Ji'll tiei bev 'ißfnn'" ifjve OieHiäffei' biu'rfj ben imnnntiidjen 2l5aibi)d)(irntien bcv 3;vnn infiifjitii, iinif)renb bic ©ciuä^fei: beö üftlid) bauoit lifacubi'u ®L'[m-ii;^tfjnlcŽ bisrdj bfu tiefi'imjefdjnittencn grcibrtdjiirnbcn fidj frfjiiumenb in§ Sranttjat a(š gi-cituidj Ijimmäiiuiljni. (Sin Xljol minj eigenttjiimlid) i'djöner 9lrt nnb in ^oljfvi'idje Seitcngviiben uev^iueii^t ift baa ik'Kiidjev ober Stipplei Xljat. ®ašfettie [tcftinnt nm .Öanpt^ famm ber Scinutl^aler ^lfpeii mit binn ütuTiiu^ sivofiavtiiicu ^eljenFeiicl bcr ä^edadjev Äot|djna (Äucnci), inütjvcnb c» mit jeiuem mitttereu niib unteren Viuife i.iom Sabe beilud) flbiüärtö iirttjtveidje ayiifiev bev ,Eii(;l6ad}gr(ibeitä bic nrnlte ^er^OflS^ unb einftige Saiibeä= gdiluft SSittriiig 6ti Stiigenfiirt. fjiiiiptftabt St. ä^eit. Xf)(iIouf rcirfjt ber ?lli(f ilDer oii3[]i'bt'f;itte äJfuüsWtcien bi^ Öen fernen Äarnifdjen nnb Sutifdjeii il(t)3en, fiibijftlidj erijcbt fidj ber )uefleu feitier nntifeii ^yiinbftättcii Dieliientinnte TOagbalcnaljerg uub- bie nuf einnii 726 äJfeter Ijüf)en ifolirteti ftnlfOloct tljvoncnbe Ijervlidjc luuljterfjnltcne Söurg .^odj-Oftenui^, luiifiretib gegen Often bie niattenreid}en >§ängc ber Sdiialije fidj breitidjnltrig anžbelincn, tfjdab jebodj im ^plt' felbe tii§ nnter ältLU-ia^tSiiat unb Ä'arnbiirg jnm luntjren ,'puisne ber frenubtidjeii enltnr^-reidjett Unigeliuttg luiljeimlidjer Snnivf biiiJ Siinnfat bc^ CiSfiinffnffeä iimfiüigt, bcffen aieguHnuig, mib fonüt tSntfumpfnng be» XfjulbobenS, in ®nrd}fiUjnmg ift. Sie wun ber (Sifenbaljiiftatioii ©tanborf niidjft @t. 3.?eit nadj Oberftdermart jietjeiibe 8taiit§t)afjn bringt nnž über Santi^borf tuieber fjiniilier an bie Ufer be§ C^iirt^ fluffed, 3» Siiuiiižborf jtueigt fid; bie ®ürt)d}ititljater iüaljn nti, tve(dj£ jnniidjft über beti ©urtffiifj Ijiiiiilicv iitib eisu; Skecfe eiitlaiu^ beči)cf&en Orte 3t. ^ff}!!!»! ain fth'iuff fiiljvt, luD bcr t^iu-tfdjitjljadj Ititfž in bte (iinvE chnniinbrt. ©tefcv ŽSad) eiitipriiujt tti O&evftekntiarE, betritt im iüecEeii beä ,§örfe(beö, atö .'Oörfi'lbfmd}, ttäviiteu, IjeifU f)tcvnuf Stet)frliiirfj inib biu-djllif^' nt^ työrtfcfji^tKirf) biig (ijortidjitU()aI, beffen iiftlidjo Seite uint ben uuilb iiiib unc)eureicf)eu (^eljftiuicii bev Siiir al).H', bur iiieftlid)C iiber noti einem 3JMtteI(ic(nni§,5n(ie goliitbft Unrb, nnf befi'eii einer Jtiippe firfj bie nutljiidje .«'trrfje uun aBiiitfdjaefj in einer A)ö()e olhi 1.154- iHfeter an einem ber 9J!jriu aiiürtl) mit See iioit Der IVlrffrtjiirtjtt Üiiiiljfpilif rtrofuirtigften ^(uäfid^töpinifte im nejomniten tiivntnijdjeii iDiittelüelnriie licfinbet, lciri)t erreidjen lunn Snbpnnft ber ("iKhltrfjiytljiUtHil)!!, beni im C.^ijrtid)il3iimben mnleriidj lieiienbeii ülJJdvft §iUtcnlH'rn, weldjeni bev ISifetii-eirfjttjnm ber ntiiliegcnben We[)än«ie ber Saunlpe ein)'t bebenteiibeit ayof)lj'tanb iierUetjeii I;nt, bcfinbet fidj nnit audj nii bem uiafferreidien ill£e>fftnäb(id}e anfiuiutä btiö iirLijjnrtifle ii^efiemerUH-rf »uiifjreub liibiuavtä iti bem nmueit bev ^^a()nftation Ilii})el aiiäiniinbenben ÜüKinger t^3raben bie (irufinvtigeti (giien^ tjucfjüfen £i)lltutl lid; [jefinbeit. I^iuifdjen ^"n^ft, be^ieljnngäluetfe iÜblfin^^ iinb SiiKind rrtjek fid) „bcr tSrjbevg", bie ^Liuptlaiievftatte be>i Äi'ävnttiev eijctiö, bcffen niitever Xljeil jmuoljl, bev iTnnppenbevg, alž and) bic 1.200 Üictev Ijolje, bnrefj ein ©enfmut gezierte ^JinbolfsljiUjc fjeruficfje ?[u§firrjteti 6ieteu. Ser (Sr^ßeri] felbft ift ootlftonbifl burrljftullt. JRet^eiib in ber ä)iittc bež ©ortfcfjijittjatg (u>nt (iiu-^ bev dnft bebciitcube inbuftrielle Ort ®&erftetn luit (einem nnf ciitnn fjuljen .^^alffelfen tf^ronenben, üon lutfbeiit SBetn biS p )emeu ^ti'ften f)innuf nmranttcn 8fIjloiK, tuiitjreub fiibiuiirtS, am liufeit U|or ber OJövtfdji^, ber fjotjc 3|.n^tfjnrnt luni @t. SKalUmrnen iilu'rnn^ mderiicfj fjeriUia-roitift. ^fncf) bte StmitSfitilnt fiUjvt luni Saiinäborf uu'fl au baö Ufer ber (^htrf, tuofdjc ba ong bcr ^4iüfliiu]t'r Xl^afenfle in bie fveiinblidje Iljattucitiuni tum Oftertnil) Ijernu^tvitt. Wit ber jjennunten ijja(;ti iietaiu^t eficrfttiii im wartfrfii^tljut. iiinu bitrrf) buä ^^iijiUniier ^Sefile fluHaiifiüävtä in:š tueitgt;bel;itte .Sirupffelb, beit ertrage rcidjfteii ?(ffVrtiübeii Aiiiriikntž, int ^JJuvbii)ten t)cljcrr)djt noii bem anf einem fdjntalen ^lll^angärüdeu Ingenibcn nnilten ajfavftflccEeti iHltljofcn, beffen umitbeniollc 'i'(nži)"idjt über brts cjrtitje iU'apffclb bič au bic fernen SiaraiHinten ntib Suliidjen i'dpcn lierü(;uit ift. ®ie büppcltljiirmigi' Sdllfoljrtetirdje Warin .'pilf bentet nnä bic i^age bo» bcr Alreibc^ formation aiigcljüriiien .Weffeltljale» oon ©nttarinti an, über ben Ijodis^ekijenen 3S5aüffl(jrtä= LU't äBnitfdjad) (jinouä erljebt fid) aber ber ntädjtiiie ber ^^iibeiibunjer i'llpen mit feinen .^löfjen, bantuter ber ^Jirlii^fonei in Steicrnnirt, iuiil;rcub ijegen S'Jorbweften in ber ^{idjtiing, mo ber (^urtfln^ ans bem engen (^nrttljal bei ^wifdjcmudifern Ijeraužtritl, bic .pö()eu ber Stnitgdpc bev älfnraut'viivup).!: beti .^lon^out )ii»ft kiireit^cn. i^iif^Irdcfje iuoI)lgetmiite Drtjdjafteu, tueitliiiifige ©eijöfte mit gvofjnvtincii ČfDiunnicddiiiiiben getien ^eiuiuifi >.iOH einem geluiffeit SBüIjlftnnb ber (aiibiuivtEjfdjnfttrcibeiibeii ilkijolfcvniig bicfer meitlaiifigen ^otfjebeue iiiib nur ber Umftniib, bo§ ber fovtbauevitbc ^ciebevgaitij bcr @ifeti= pvobmiion im ßiiiibc bie J^-cucr in beu geiunltujcit ^ocfjofni lum Xreitmcfj ic. uicflcitijt fiiv loiuic, lauge Itefj, I'eeiutracf)tigt biefež jum 1f)ci( intr äiif^crfid) fdjüne fflitb [jenidjeitbcii aBofjIftmib^J. 3)ft§ OJutitf)til i|"t metir burdj |etiie uraden Drtidjafto", wie Stnitjtmvg, Siebiitg, ©Ulf 2C., alä biirdj ijru&e ?tatiu'idjiiiil)cit befniiiit, bciiii bic enge nii eimniber tveteiibcn <3d;icfertierge geftatteu teilte reijeiibcit 9rii§l)tide, niid) I'inb bicfelkit lueiiiger iiiafcrifrfj gcfuvmt nlä bie getveiiiiteit SSevgriirfeit bcš ü&rigcit farittiiiidjcii äfJittdiieturgeS. ißur bort, U)0 bie Seitcntljiiter ^ii beii Imumliiieii .^löfjen ber ®taiii]ntpe tjitiatireidjen, )ttirb bi>° 93ilb ber ßiiiibfdjnft luofjtgeffilliger imb btird; lueite SJa^blide vei^eitb. ä3eim Sdjloffe ^wifiijfiiwaffcnt, iocld)e§ nin g-ii^e beg mit einer Stuine gefroiitcn S0ücffteiucr ijierge» liegt, ranfdjt bnrdj eine flciiie 3;f;atenge ber '»Oktni^ftujj Tjcrau^ niib gelangt mon fliifjaiifwärtä bei |)irt in baä f;errlidj grün teinattete nub mit gelbem luof)!» Iieftetlte 9)ietnitJtf)aI, wetdjeS lH"»n [;ier jdjeinbar burd; bie ntaterifdje ,§öf)c ber fteierifdjen ©rebenjcn ntgeidjlofjcii erfdjeint, imifjrenb bort, H'O fid; in her redjten Xfjalfeite über ber vei^enb gelegenen nnitten Stabt gricjodj bie SUfancrtcfte ber grie|ad;er Sergjdjtiifier O^^eter^berg, öieieräberg !C.) ergeben, bn§ X^nt »ueiter weftlidj über QJrabeS nnb äUetuitj Ijinaiiž biö jur luftigen i'dpenfjöfje ber glattnilj {jinniiö^iet^t. ®ort ober, mo tti ber Untgetmng ber freunbtidjcu Stabt grie)adj an ber Olfa aufiuärtä bie Söitrgruine 'Sürn--ftciu bag Itjal ber fteierifdjen Sinub fc^tie§t, befinbet fid; fiibtidj biefer fflnrg ber ©ren^ftein gegen bic nndjbarlidje Steiermort. S8om ©infliiffe ber @itrt nntecljdb rton ©rcifeuftein inciter lucnbet fidj ber Xranflufe in einem balb Weiteren, balb engeren Ifjale norböftlid) gegcti SSiUfermorft, nm uon bort enger citigebettct in nieten grofjcn itriiinninngeu ber finnbeSgrcn^e bei Ut!tcr=2)rantinrg ■^n^neilen. SJ3iä unter Siä tf;eitt ber tiefeingefd^nitlene g-Inf; ein auögebefjnteä, nur non unbebeittenben, meift ifotirteit ntalerifdjeu ükrgeu untetbrod^eneS, fübtidj big an ben 9Jcirb= fnfj ber Miiraluinten, nörblidj big on bie fiiblidjen ©efjänge beg Sanalijenpgeg rcidjenbe^, lim redjten Ufer ^tinntljnf, am linfen Ufer Söttermartter t^egenb genanuteä STtjalbecfen. 3nt uorbiueftlidjen ^fjeite biefer über bem ©Tanflnfj »uedjfetnb fjod) getegenen Xfjal' lueitung liegt bie alte Stabt S.?ijltertnnrft, ouu lueldier ber ®licf über baS 3auntljat t;inüber gegen bie öfttidjen Äarauanfen, fomie gegen bic Sanntfjaler (Steiner) Stlpcn loofjt eineg ber Ijerrlidjftcn ©eüirggbitber bietet. SiJöfjrenb bie nörbtidje Umgebung tmn SUülterinarft bnrdj bie SJniueu ber Irijtier Sdjtoffer nnb jene üou Saifenberg, ba§ (uorjtertjaltene 4L Sdjtofi Xfjnleiifteiu uub bie auf eitiein tülofinku Urfatttlürt tOroiieiibeit ÜkvrcCte bcr SSnr^ ©riffelt jaljtvcicljc üfieraiiS niimutfjigc finnbfrfjaftSlnlbcr in firij fdTjIicfit, scitf;net ficfj bnä luntc Smnitfjal DLU-jÜGticf) in feinem cikreit lljcifc biircf) inefjrerc iitnlerifdj fielci^eitc fletite (£ccii uttb licbliijc ^tikicllanbfrfjaftcn öitä, roeldjc letzteren oorucfjniticfj iit ber IhiuieOuiu] iioti Sitteržborf uub GKotui^itiJ; in i()veii ©iibgcljätuieii bcu Sdjmurf bcr eblen 9iftic traflcit, oii» bereu ^^rudjt ber locgcii feiiicö grofieu Siiurefieliattež Defaunte, akv 5Uiä btr SSItftniatrtrr (Segdil). bfuuüJ) k'Iiettte Sitterüborfer SBeiu gefeltert iPtrb. Snöbefoubcre iiuilerifdj ift bev, näd}ft ®6eruborf oin gufjc beS uiit eiucr Äirdje (jefd^miicften St, ©cnrgbcrgeS in einem iuicfeu= reid;en Xfjnl&crfeti eniüctiettete, SHupeiucr 6ee, nu beffen fiiblidjeut Ufer g-reinbe gerne jur SDuttiierfrifdje lucileu. Ü&cr bie itutcre .O'üfte bcJ 3fiiiitÜjaIeä latjert eiti düu ber CStfeufiafju bnrdjfdjiiitteiier tneit nU'Jgebel^nter, fpiirlidjer güfjreimicilb (DobruDa 3Balb) tu einförmiger SJeife, woflegeit bie Hntgefmug üou 5tnbt unb ©djUi^ Söleilnirg inSüefonberc bttrdj ben Stuäblicf gegen bii§ fiibn)iirt§, of)tte alle ißorbergc tutpiirfieigeube 'JJetjeugetiirge ftc^ ciu^jeidjnet. 9hil)e ber Dftgrenje iiärntenä ergießt fidj ber ßaüantfhifs iiiidjft Üaünmüitb in bie Xrau. l'luä bem luitbromantifd^eu üiiuantfee iiu Oftgeljäuge beä ^i^^tiiljtogels aitf fteiermiirfild)n- ©rbi- entfpriitgenb, erveidjt ba'3 flavc ©ctiivfiS&tid^Iein iin rafcljett Sauf bie o&ere ©tiifc be§ ßal>(inttf;nleä, bciti cS, ,yim ^eiuorben, 6ig jiim brfifi'nvHsien Služflnufl untrr (Stteuborf tvoii bteiltt. S'3 a^Dt in beii ?(Ipt'u lueiitiie ^[jiifcr oou ii(eirf) beftritfenbiT Srf)ön()eit, milbt'in Äliiiin nub flviifjcm- Jyriirfjtlnirfi'it nB bn§ i.'oiuiiittI)iiI, fi'in äHnubfr nlfn, bnfj e§ bev titi rauljc Siifte usib targcn ii^obcii fU'lDoljntf STiivntiu'r baS iparabie^ |>tnev [»erfliiiL'u .^eintiit ninint. ^iuft miicfjtific, UDU iJJcirbcu und) Silben ^ieljeube, bfm ceutvnlen CiSndll aiigefjörcube ?f(pcuriidcii, näiufidj bie Snit» iiub Stnin^erafpc nnt btr ^ioralpe fjaften ui-bft ir^n-n mittäiiiiiL'u fanft flc^oncni'u Jlnäliinftrii bciš ünuanttfjd uiiifaniicu. (£iilturenrt'td;c SibiT= laqer berfcl&cn ^iefjcn, tiefe ludbreidje Ovaku [lilbciib, ^nm ÖSvunbe bež Saunuttljule tjcrati, iui untcrcu 2T)a(e eine groBc becfeufönnifjc SBcituui] Iiilbeub, unldje ftdj lioii bem rei^enb flclegeueu Stäbtdjcn SBotfžkni fu^ jiim re&enumfaiiftcu Jfjiirner Srfjtüßfjügel uub altefjmiivbiiien ^ttitei ddu ©t. "ipant nur non tuiubereu Siibeiifdjmctlimfleu unter-(irod)cu tu einer £iiiu]e luju 15 unb tiicd)ieltiben i^reitc EnS 5 Stitouu'ter au^befjut uiib faft altfi'ürtS ben nugcljinbcrteu JtužMicE ju beu SKpeupfjen iieftattet. 5?iv(ienbä betjetinet bent yjufie brt!ö .ftaljle uub SBilbe ber frttftdpen, bereu bleidje ,Spi.id)fiii.ifrl uur niiS bent ferneu ®iibcn tilä iiberan? ntalerii'djer .^iutertjrnub inž XInti Iiineti, benu fomot)l ber Snu= nlö StoratpeUiytii fiub über ben fjodjliiimuiiiieu SiSalb Ijiunnf liiS ju ifjrent laug^eftrecfteu Sdjeitel mit unnuterOrcidjeneui SBiefeu^ unb aSeibe&oben gefdjniürft. unteren ©eljonge bev|c[l)eu idler uiit alfen ifjreti VtuSliiuferu triifieu biä jn eiucr Don burdjfdjuittnd) 1.100 SJieter tveffüdje Snltureu, butjer tmtu [jier beu felteneu Siufilid aeuiefjt, bn| uou ben I}o[;fii iöergriicfeu atuuartž fidj ber erijiebitjfte gelbbaii mit SSJiefeu, an^a»-''^'-'!)"^™ lferno6ft= pflanjnuijeu nub 5ftnbelf)uljn>atbungen aSiued^felnb über bie SJieberung be§ Stfjdfel auž^ fireitet, tuo in nUeu ditfturcu, 8(iatfclb ober ÜBiefe, eiue (luffäflieie Üppiflfeit norfjerrfdjt. ?ltier nur ba« untere SiiiHiutt()al erfreut fidj fo veidjiidjer ©penbeu ber ÜRtitur. i2d)Liu Horn i'ei^eub i]c[c(]enen Stiibtdjeu Sßolf^berfi iiufroärtä rüden bie ä^urten^e ber 9([peu uät)er aueiurtuber uub ticfliunt Likv bent mnlerifd) i^etegeneu Dorfe St. t^rtruub ber 8 ilitometer loutie flciutumrtige liulimtierger (^irnlieu, uu'td;er bie gefeiiueteu ^'i'rf" beö unteren Don beni rauljeu ofiereu XI)ii(e fdjcibet. beii Ijeri'Iidjften ^^^uufteu int ilnuoitttfjnle fieljört bie llmsietnitui Duu 5t. '•^Miut nut ber auf einem ^Sl-Seranorfpruuii fid} erl^eüeubeu urniteu ®euebtctineraBtei ®t. ^.ßanl, im ©üben üunt firrfjeugefriinteu St. ^^nfef Sk'rci unb ber ftnttüdjeu fjodjgeleiieuen S^urgvuiuc lliabeuftein überragt. ^iie .^lijljen ber @ati= ftuuoljt nlä ber ftornlpe bieten gauj lunuberOare ilitiubfdjuue uub fiub Dem le^tercr, iinlje bereu @ipfct fid; eiu !uoI)Ifingevicf;teteg Utiterfuuft§f)nu§ lu'fiubet, flfttij Uuterfarnten uub bie mittlere Stciermurt, fimne bie Iteiben yttube^fjauptftübte fitnuenfurt itnb ©ra^ jjii fetjcn, gfiuif} ein tjerrüdjer ?Ibfd)(ufi ber centrnlen Sdpeuti-tte Jlriniteiiu, tuelcfjc mit beu ^^ortlcjjiiiuicu ber Stordpe im §ütie[[iitibe bcr unteren ©teter= mart, in ber SJJnrinfel, fii^ Derläuft. So ift baä jSiirntuer Untertaiib. Pas Kaixal=^ (JSail^ teffaditbal. Olm fübmc|tlirfjen 3:f)ei[e oon JKirtitcu, ber Söiifferfrf)eibc ^uiifdjcii bctn fdjiuarseu unb bein iibriutifdjcu 9Jfeerc, finben tuir baž in oielcn '^idrtien fo iitiernnö nuifcrifdjc aSolriSCeiß Itii» iKt Jtiirnlp« uuu edjtoß I^iirii nuä. ß'aua(tt)ii(, eincrfeitš buvdjftromt lum bcr luilbtuidjartig ciuljer&ranfenben ^yeKa, lueldje norbüftlid) non lUigoiuib, am Sattel ber UiitiDiLH^cr i'((pc uub bi'ä ®iirreu SßSi^ifel entipringt, bei Siiifui(} bie SiJflfferfdjeibc bilbct, uub beut 'lasiliutnento M'i'i't, onbcrfeit^ lum bcr C%ili!3, bie itjren Ünuf ber etiua» uürbtidjcr fficfjciiben (-^iciil ,yimenbct, Ü^cnu nuin bei ber itnliciiifctjeu ©rcitjftaiiLin '■^Hnitebba bie 'Jeltabrüdc iiberfdjrcitet, befinbet mau fid^ in beni bfterreidjifcfjen t^ren^borfe ^4^ontnfe( uub fiat nleidj Welcrtcnljcit, einen t^egcufatj ju bewunberu, luic er fLiuft nur iu beu fcltenften benierft werben fnnu: briUicu ita(ieuifd), Ijcriibeu floüeitifd) nub beutfdj, bic y^auteu, bie älJenfdjen uub itjre Sitteu uub (Scbriiudjc, Da^ fteiue I)urf, burd) eiiieu niädjtitjen ©tciubanuu oor ben ?rii§tn'iidf}eit bfr gclt'i f'^J uefeiiiciibcu ^^oistctitmua flefif^iitjt, Hefjt in i-iitcm fletiu'u Sfjalbccfen, ntnvintbet imit eiitein Sninje 6elt)rtlbeti'v Sevjit', bic ftcil anftrelinib ifjve iiiolertfcf] i;!cfonutcit tm 6(aucn ^ätfjcv tiabeii. ?[itberS (]cftaltet ftd) bic QJetji'iib fcfjon Ijct bcm u6ci'f;alfi an ber J^rffa (]f(egencii Si'üpülbäfivdjcn, bie ©etjüiige tuevben fatjtev, idlj aufftvekube getSfotofK fclirfcn bviiitfiib inž frčite (jvauc Streifen, mit urofjcti Steiiii-n unb (SJei'djicImncniieit überfäri, bcjcicfjuen bie fitrd^tbore Sfjntigfcit ber cntfiflettcn aSJilbtnidje. (Sin ti^avrer SBecfjfel in ber ®etiirijgtcencrie kijleitet nt)§, bi§ uitineit be§ dtcn tiei Xalaiuii bie irfjiudbenneftartisT um gelfcii tlebciibcn juiei SSforfljiiiift-r nnfcre Stiifmerffomfdt oiif fid) 3icf;cn, ki tuefdfjen in bcr ^^Sfiitflftworfje 1809 .^anptinann §enfet mit einer fleiiien (Srfjar nou §elbcii ben gran^ofen fo tiin^e ben SEÖeg oerfpevrte, tiž biefe fidj if;reii SBet; iirter bic ßdcfjcn ber S^npferen p Itotjnen uermocfjtcn. @in einfitdjež ®entmnt mit bcnt 33ilbe beS ftcrbcnbcn ßüiwtt gibt bniioti, baft biefer ^piinft ncrtljcibint luiirbc jnni lejjten ©(ntštropfen. SJialOorgetf) ölicEt unS tute eilt ftet§ bereiter 6)ren3iuäcf;ter bic netierbante, )iio()l= (irmirtc ^If)alfperrc entgegen, bnS frljninlc ^Ifjat Befjerrfcfjenb, jn bcffeu beibeit Seiten firf) fteite Süergiuiinbe anftrjiirmeti, metcfje nnv bic fprnni^gciuanbte ©entfe befeSt unb bereu ivilbe ^acfen nnb ©ipfet norf) ber [tofje Stbfer in locitein ®ogen nniEreift, Set llguouiitj frfjietit fid) mit niiidjtigen SBiberlagcru ber 1,369 9JJeter fjufje ®ürrer SBipfet uor, al3 iiuiHti' er bag Stlial «bfdjliefsen im fflunbe tnit ben ifjm entijegeuftefjenbeu Söcrgriefeti, tuefdje in ifjrem meitereii Sßertiinfe bie luitbroutantijdje ©d;[ud;t furtnireti, burdj bic wie ein milbe^ Štitib ber freien Söerge bie Seifcta fjeraužftromt utiS einem ©ebiete oolt IjinimeEanftrebenbeii Sergen unb un^nganglii^en 5^tfenfd}[udjteu. ®er geinnltiije SBifrfjbevg (2.669 SDJeter) feiibet Ijier ebenfattä einen ^tiiStaufer bem Xfjale ju, Don beffeti SSorfpriing ein firdjiein tiieberfct;ant. ift bic§ ber tueit beEannte SSJdlfafjrtSDrt ßnfdjart, Iüo nnjäfjrlirfj ^Jctiifonbe frouttner Söofter jnfatnmenfonttnen unb fromme ®ebcte mit ber Sl^eiimubernnfi einer iiber^ luättigeuben i)Jaturfd;iinr)eit üertiiiiben. Ü^erfotgcit mir beti 2öeg über bie SBafferfdjeibe üou Saifuijj uieiter uad) 3;anii§, einem inmitten bcr Ijerrticfjeu SKpeniuelt gelegenen ä)inrftflerfeu, bon mo anä luir einen ?[iiBffiig ing ^>{aifiler S^Ijat linterneljtnen. ßiiugö ber Sdjlij3n mit ifjreti fmnragbgninen ayelfeu luinbet fidj bic ©tra|> bnvdj bic Scfjlndjt linf» om ^nfjc beS 1.918 ^Dieter fjuljeu ßöiiigäbergeg, redjtS an ben tntr um SBenigeS niebrigemi ^'iinffpi^cu üorbei biž ju bein SBcriiiuerfe fllnibl uttb bcm tuegen bcr Öirofjartigfeit feiner Itnigebnng mit 9icd;t berüfjinteti 3{aibler ©ce, [jintcv U'etdjctii ber Seefupf unb ^ßottenfopf nuilerifrfj anffteigeti. ®ieje Strafe gegen ©üben inciter üerfpigcnb (lelrtugcn mir anf beti ^^^rcbi.1, mo über ber jenfeit^ gelegenen Xfjatfpcrrc bev geiiniltige 9Jtangart (ffl^infjnrt) int .^iMtcrgfuube eine impofaitte golte [lilbct. ,§ter im Stiigeficfjt einer ctit^iufctib fdjöne« Öetnraäluelt fiiiiipfte faft ij(cicl)= äeitig mit §)cnfet in Jlciloüai .'pninitmaitu §evmanu mib fict mit feiiieti Stveitcru fiiv baž ü^ntertaub, luirfjbem er mit leinor ffeiucn (gcfjar, tvo^ be§ Smiißtfeiuä gäit^fidjer Sfolirtfjeit, SBimbcr bcr ^inpfcrft'it Dcrncljtct Ijiitte, §iei' mic bet Xafauni uerliiubet ein ^cufmat mit bcm flevbciibeii fiüiuen btn .^elbeuvufjut ber bvciüen tSöfjitc C[terrcicf)ä. ffUcfjt mit llnn>cl}t tjnt mau bicfcn in ben ^van^ofenjetten jo üid umftvittciicn ^inift btc fdvütiüfcfjcn Ifja'tticf-Hjlen genannt. SKenn mir Hon bicfcm gefrfjirfitlidr) iinb rittibfrfjnftlicf) Stuä lict Seiiero. Ijodjintea'ffantni üßunfte nadj ^EartiiS jnrücffefjrcn unb ooit büvt auf bec meiftcvfjnft angelegten ilnitftftvnfje tt^eiter luatibern, gelangen mir iiarf) Zf^örl unb -SD^igfern, ino ficf; bann baž lnäf;er enge Kjal tinJnicitet unb luieber ein frifcfjež gefrfjaftlidjeiž iieben piilfivt. 31uljig treibt bie @d£ijj, ber )uir iioti JovütS auä gefolgt finb, i^re Seflen in bic (5}ai{ unb bilbet bnntit ben ^ffifdjtnfj bcž ,^?nnaft[jiiTe§, bie)V3 au ^JaturjcTjünl^eiten fo überaus reidjcn ^f^'^'WjeuS fjeimntlidjer (Srbe. Siibüfttitf) Uüti ber SlJünbungSfteKe ber t^aili^j in bie ®ai( befinbet ficf) ber $)anpt^ urt beä unteren t^aiUfjafeS, 'Jfvmjlbftein, ber bnrcfj feine frtntublidje Sage, bfiž an Ijiftcirifrfjen tSrinnevungen veidje Stift itnb brt§ nocf) in ben Siuineu fiifjn nieberfcfjanenbe (Scfifof^ nnfere iölicfe fcfffit. ilUn-bweftcn ()m n'&tictt iitnn bni jjvücfjtigt'u ®o&rat)cr} 2.107 lUieta Ijod), noii tiff"fi'ii .STitppe au§ her etit^iU-fte iölicf lot'it I)iueiuKl)iueift iit baä (djoiie JSiirntiterfatib. ®ie oftunirtö ftiefu'iibe Wnit iiuil.^t il)re SBedeii träge iu beiu fludjen iöett burd^ ba§ jieudid] breite 1I)rtf iWaria^t^lail, luo fie iu bie 'Jrau miiubet. ÄBir imutberu iljrem nielfadj getdjliingelteu Üaufe eutgeiieu liiitßö ber bei Strafifrieb )td) nbilueigeubeu Strnfse und) ^^eiftrif^, beffeu itird}teiu mit beui fdjtaiiten ,S>lmt[jiirut uuö fdjuii nuž bcr J^-cnic eutgegcitufiuft. S^ei ber Ijier iun-()errfdjenbcn Siiitöiiigfcit bietet bie üanbidjfift liifuig StUi^ielieiibeä. ?Eud) bö3 foliieube St. Stefan üernuifi ben S[yatibercr nidjt jn feffefti. TflS einzige ^vntercffuiite ift iiodj ber über bic SBinbifdje .'pofje iu§ ®niu= tljiit abjlneigcnbe ^aljrUH-g, ber iti feinctn Ü^ertnufe tiodj Spitrcn bež ciitft tjicr f)in,yef)etiben ^Könterluciieg erfeusiett Iäf3t, il^on gih-üldd) nn begleitet nnä fübfid) ein fnmpfiiieš 3i?iefen= lonb, iu beffen 3Jfitte ber frebgreidjc ''^ireffeter See eingebettet ift nitb in feinett iSeneit bell fübltdj ctmoä Ijüljer (ittftcigenbeu ftattlidjcn Sggcr ^orft fpiegclt. kleinere Crtfrfjuftcn uub iiereiit^cltc öicfjöfte tuedjfcltt nttu itiit SJ^oiJ^uiiefcu unb beu bafb beludbeteu, bidb itiicfteu 3:tjiil(janfleu btä St. C^'i'iptort beS mittleren ©nifttjuteS. "Eer 'iUfarftfledcit liegt atit ©efileeube ber Wöffering, luir i()rer ißereittigtiitg mit bem breiten ®ailt(jal, ftulj überragt uuu betu jof) aufftrebenben, 2.121 9Jfeter [;uljeu Spitjcgel ber t^ailtljiiler Slfpett. ^fuf einem mitteit im Wurfte auffteigeubeit .^i'tgel ftefjt bie Slirrfje; inju ber eiitft iu ber 'i)fäf)e ftefjetibeu Si^urg finb bie legten 9?efte Derfrf)muuben. 3torbUieftürf) imu St. ,^)ermagi)r Herlauft bie Stnifse in btiö ibtjUifdje Witfdjtfjal ber Wufferiug ntit beu Ortfrfjafteu ©t, Üoreujen uub Siäeifjbriad;. Stuf bem tialjeu Äreujberge bietet bie tiad; Seiner 'iUfdjeftiit bem fi'aifcr benattute S^'nu^ Sofepfj'.^üfje eiuen fdjüttett Stusbtirf ouf ben S^eificnfee. ®etu ®iird)brnd)Strja(e ber OSöffertug ttjnlirbiuiirtS folgeub, uiobei mir atti redjtett Süergbaitg bie ä^ttrgrefte nun SUJalenbeiti geluafjreu, getangeu mir luiebcr in ba» (:iiebiet ber ®ail, ber luir t(;alauf lueiter folgen. 3tu Sinrben trennt nnS etti 'dllifjatigöriiden ber Wiitltljiiter Vdpen mit bem l.fi58 9Jicter [)of}eu .^ofjenlnartfj, uon beut Öitfdjtfjate biö .'perntagor, in! Sübeu ober eröffuet firfj eit: Slid nuf beu milbeu ,3erriffcitet! Sniljfyfcl, aitd; Xroger S'iütje .gemutitt, 1.8GG ITfeter tjodj, unb ben 2.198 Weter Ijotjeu Öiartuerfufet, bie §ciittat ber Uielgefttdjtett Wulfenia carinthiaca, meldje ba iu großer SJieitge fiubcu ift. ®ie etmaä nein ber .^auptftrafH' abfcitä liegenben Ortfrfjafteu Siiatfrfjig tinb Xrbppelad; blideti trüb ittib traurig ju un» fjeriiber, niäf;reub neben beut erfterett Orte ber uiibänbig itjtlbe Ofeli^eitbndj feine föefdjiebenteugeu über bie 3;tjalfülj(e anäbreitet. Ober Süatfrfjig füljrt im j5;t)a(e beS Iröget^Ofelijettbndjeä ein uralter Sföeg beu Serg nn lu'rluffetieu Sergmerfen iiitb ©djieferbriidjen uorbet 311 beu initer ber luüben %ppmanb l.ttfiT SJ^eter ljuil) Itegettben iiufierft ntolerifdjen iHibenfeen, brei fleiite SBcrgfccn, iu bereu frl)ft(i[Ieiient SJBnffcr firf) miniter bit- ^^orftlc tiimmdt. ^urfl) ciiint !ä5iü[b fjorfjftiiittmiijcr ®Licfjeu fiiljvt bcr äBefl uunuiirtž, fid) nÜniäUt] in ben iiiiu folijciibcti i'dpctnueibeii «frlicretib, lliitevtuuftžfjnn^ 9^ofifcIb, einnti ^?imfte üou fiiifjer tatib = lc[)aftlicfjiT Sd)iiiil]cit, Siujleiri) ftu filter Üfieriinitg iiadj ^^outiifcl. ®tU)iv3 freuitblidjev bic fviiljov (jesuuinteii Ovtc pi'ü]cuttrt fidj 3iiittciiboi'f. i'lOii ifi?aibe(]ii (in uieitct fid) boä -Tfial ctiuaä uuž, lutrb fvoiiiibltrfj nub ftumntljiii. 'i^riidjtiö ,^unid)t'ii ii^ipifl nrütic SUSicicn unb uiogeubi' Siiiitfclbev fic&cttct liefen nn!)t' [iniatiuucii AiütWiicli mit bi'iii iKoliiiinn. bif Cvtlrf^cifteu "lu'sborf unb ilivdjtnicfj. ®ii' siauj in bev !Jiä[;e jöfj nufftcißcnbo ^clšlmiub [ncti't eine» feltionicti (Xuntvaft. Sin idjüncS 33i[b geroäfjrcu ber in ben Äoniifdvon yupen 1.881. iWicta- Ijorf) nufftdsieiibe ilivd}luuljer SPJipfd unb bev sivcinbio^ über bicjnt nicbcr^ fdjnneubc 2.189 ^JOfcter fjoljc .§otf;Uiipfc(. Dkrljiiib unb uürblid; noii ^Ufijind), bcffen Mivd)Ieiu (jodj über ben .^äufern tijrpnt, eriilirfen luiv biiž gewaltige älJaffiü bež ^'Kdfjfofel^, 2.H69 SDfeter Ijodj, iufld)er bic jiemlirfj fd))uieriiie örftciiinui] bnrrf) eine uuttenileidilicf) njfdjielDüIle ^t-'i'iifi^lt loljut, nanientlid) eiueu iierabeju iibevrafcljenbcu 9_Micf in bic .ftette bcv Äaruifdjcn ^(Ipeu iieuuiljrt. ?lus beni bnrd) bie üinn i}iciilfofd fotnnu'tibe lii^nuvinff in feiner (Si^iften,^ bebro()kti X;orfe (^unbet^Ijeini ijelaufleti mir und) (^Srnfeiiburf, lueldjeä jiuifcfjcu jutet Srfjuttffgdti cingebetlct Uei]t. S^oii bcr iuil)cit Stiifjölje Ijeiab jcljaiit Ijal()= lievftcrtt iin SBalbe baä Xfjiiriiitciu Hon ,§t'(eita am 2öiefer6err|, tuo uoifj ein §iUU'iit Dim beu ^luergeii rtiif&cloaljvt ift, bit in (^vniier ^Jor^eit (im ^{eijjfufcl iiacfj @o(b ijcijraficn Ijrtten füllen. Sil eiuci fjaUien Stiinbe erreicfjeu )uir ®el[acfj, in beffeu S'Jiifjc ficfj auf mtetii lioi'= fprtiigeiibcn ©urina 6efiubet liteMjež iti ber Ickten ^fit biird) bie bafelbft gemiicfjtcu ctnižtifcfjeu unb römifdjcu ^nube bic Stufnicrffantfeit lueiter treife auf fidj ijejogcn ^aL SJtiirbndf) crfjekn fidfj bic lDo(b(ofeii ©efjtinge bcr 2.252 SJfeter fjorjen Saufen, burdj Safjiv Ijunberte ein ^ifinltcfj ergiebiges Sergiuerf nuf 33tet mib Giatmci, fjente a6cr ein öbcS, üüKtg ti)affcrUife§ @eljirc;§tetraiti. Stuf ber fitblicfjen Sfjalfeite tljiirint fid) bie inoffige, 1.930 SJfcter eiuporftreknbe ^i^tlt'crfjöfje nuf, bie auf if}veui ausgcbeljuten SOtoorpItitenu eiiient fdjüueu VUpenfee ffinum gctuäfjrt. 3m ^intergrunb Ivitt bcv pittüveäfe fjofje 3;ric(i Ulit feiner 2.200 SOfcter fjoljeu ^elfeuftirn fjerüor. SEBenu luir im bei beut untiebeuteubeu ©orfe St. ®aiiid mit bcu SRniueti bcr Sßurg ©olbeuftein üorljci fiub, erüffuet fidj eine ber fdjönften ©egcuben be§ gau^eti (5}att= tf^alež, Strjrenfdjlvere ^ctber, üpviflc SSiefeugrünbe, raufd;eubc SäJätber unb bnutefgvüne 9(ueu erfrcueu tmfcv Huge. Isoin redeten ©aitufer [jetiiber lutnfen ba§ fiirdjiein uub bie SBurgruiueu udu Bflibcntinri]. Stu ??orbeu, Sßeften uub ©üben erfjebt fid; ein Slvauj uiajeftiitifdjer (53ctiirge, in ber ^tfjatfofjle liegen nafje ficifamuicn bic Drtfd;aftcn ^fötfdjnd), iWautfjeu uub SSiinnladj, ein tleiue^ 3bi)tl, ba^j ber aSerge gewaltige ^liefen p beluadjcn fdjeineu. ®a erblidt man bcu ftruppig augfefjeubeu 3ucfl)itt)cl (1,891 SUJeter), beii mit (endjteub grünen Sllpeiitrifteu Bebedteu Stuf ber SJJuffen (1.945 9Jfcter), bie Sffiautljner SUpe (1.785 aJJeter) mit ber grauen ge(feu^inue beä aJiooSfufell (2.254 SJfeter), beu fd;ruubig nuSgcluettcTten CJeltontofel (2.238 SJJctev), beu kornartig fid; jufpi^enben ifollinfofel (2.810 gjjcter), bie pittoreSl !jerüovtreteube itelterfpi^ (2,799 9Jteter) unb bcu prätfjtig gcfuruiten ^}5ülinigg (2.333 SJJetcr). ^Tief jlntfdjen biefe 33ergricfen fjat fid; ber Sßa(entin= 6nd; fein gelfeiibett gegrntien nub Ijilbet eine ntcl;r atä jiuei Stuubeti tauge ^liouint botl Don Sitberu ü&eriutittigcnbcr ©rofjartigtcit, mie ntan fic auf fütd; engem Üirtuuie fetten loieber mo anber^ jnfomuiengebröngt finbet. S(n ber nad; DJorben über bcn ©uilbergfdtet in3 ®rauttjal fütjveubeu Strafe liegt uüd; baž l;iiti)d;c ®örflcin ßaa». (Siu aiibcrcr 2Seg fütjrt über S)iautt;en iui 3.klcntiut(;alc an beu CM;ängen beä Ä'reujbergeS entlang nad) bem pötenpaffe. *iyhid;tigc iüudjeu mit lueitner^uieigten Sanbfroneu übenuülben beu Söeg mit eiueui bid)ten ßaubbadj, bie .Spelle bcS Sngež in rei^cnbeö 2}önimertid;t .nenuaubelub, fprubelube äiJiifferleiu riefeln Dorbei, um fid; nad; furjem Üanfe in SJhjrinbeu üou 3;röpflcin jerftäuljt in bie ®aIeutin=Ä'tnmni ;|u ftürjen. Kadj etuia brei ©tunben erreicr;t mau beu "ipiötenpafi, eine tiefe Sinfattluiig juufrfjen bellt tSeffoutLifd nub ftleiiicii 'sj^at; eö ift [)ter kv einjiiie uietiiaiite lUieri^ntui tuid) 3ta(icn. Siu] unb icftimil luitibft fidj bcv SÜCjj 3iui]cf)(.'ii bcii pniu'ii, üüh inmunf(facf)cti ^U'ti'djin-fpureu burdjriffeiifu ^^tlštuiiiibcit Ijiii, ai! bcr iJoiibeägrciije cine imtürürfje ^efhiitti btlbeiib. §ier ^i>geii auf irfjiitaten @auit!pfabi'n icfjun bic nltcn CStnižfer iincf) ©üben, warfen bie Mimcv if^re ßulprteii in bic utirblicfjei! ^ßi'Lnnii^ni. ©rfjun J^iiliiig Sa)ar lieft bell I'djinali'ii iöeviilueg in ciite ^n()r[tra[^c nntiufliibelit. ^Jhifje ber Oiven^e fiiibet tnait bie befomtteu röntifdjon 3nftf|vifteii, (cibev fdjon aig iiiitßenoniinfn oon ben {Siicu[)iinnucvn bev f)iiT nuiffi'tiljaft biircf),yeljenbi'n ihitienijcfien ?[r6eiter, lueldje oft iljreit !iWiitI)luil(en nii biefen Stifdji-iftcii anžlaffen. ^nljre 18(H» benii^tcii audj bic uon Siibcii I)er in Otn'r^ fiiniteu einfiilletibeti gmiijoien biefeii nadjbent fie bie ffcine often'eidjiid)e ?k')abnii(i gefdjlagen Ijnttcn. §eute fi^t faft mitten in bent grufiiivtiiicii ^^ftKitpaffe, einer einiiebccfctten Scfliierfe üer9(eifE)6av, baž .öiitiödjeit ber ttnlietiifdjcii giimit^liiad^e, ben SÜtutbcrer an bic ^'jciKtiefejje criniieriib- Obertjcilb üüii aif(intf;en (ient int (^ailtfjnlc bie alte ÖSclücrtfcfjnft aBe^ntanti. luiirtisi eriittierti nitr iitef;r eiitige riiiidjeiibe to((tetnneikr an ba^ friitjeve belebte ■Ireilicii. !föepuinn bilbet bcii Sdjtnf? bež Wailtf;ateö. einer engen, felfigen @cf)lud)t bred)cit tofenb bic ÜliJaffer bcä 03niIfluffcS tjenior, bcr unlbbad)artig atidj bit« nnn folgeiibe iieffarf)= tfjal iti fciitfr gati^^cn Üflnne burdi^icljt. ®rft feit ncuefter ^tit fii()ft eilt „iiid)t erl)attener giifjruieg" in bicfcä entlegene öüd)tf)al mit feinen fpridpörtlidj geiuorbeiieii „72 Wriibeit", baS I)eijjt tiefe Sajafferritinen, in lueldje ftdj bic iStrnfic l)iuein itnb (Ltiebcr [jeran® uiinbet. ®ie erfte Crtfd^aft bc§ £eflacf}tf)a(e§, St, ^atub, liegt fdjon bebeiitcnb [jyfjer al^ bie iSofjle beö Scffadjttjalež nnb niadjt mit feinen rcid) mit :!>'S(nnien nerfteUteu Ajanfcrn einen redjt frennblidjeit (Sinbrnrf. ®ie gegenüber Hegeiibc 2.;{78 fficter Ijolje ^^^Icngc labet äii einer iücfteigiing ein, ba fie oeniuige tl)rcr Cfpuiiirten SteKnng einen reijcnbeii ^tiiä btid gemäfjrt. S)nrdj einen tiefen „C^raben" gelangen tuiv nadi M'oniat; l)nrfj üben )i>intt baS ftirdjieiit, tuiif^renb neben bem ^aljvmcg in nnniittelbnrer 9tol;c be» Oar^bitftigen ^iditenumlbes baä Sa^irtljäfjnnä „Uiietbnnm" jii fiir^er Siaft eintabet. teilt Ölicf iiad) Silben ^cigt nnS boö tuilbroiiuuuifdje 2üülni)ertf)al, ba3 oin Urfprniige inmitten einer iinbefdiveitilidj grofjartigcn t^ebirgSfceneric bcn bitnfcln aSSolnijer ©ec birgt, ber gemüljnlidj erft lim 3)fittc Sidi (eine unntcvtidje tSisbede f<.U'eiti;t. ^«ä nun fofgenbe ®orf Kiefing bietet uieiiig i-!emerten§ii)Cftlje§, bodj ift bnš üfliibfdjaft^bilb, cincrfeitž ber Üiimfofet, anberfeitž bie J^rattcnfpi^en, ein ganj fetjenS iücrtt;e^, S^ci St. Siiren^cn, bcr ^ßetle biefeä engen ^IjaleS, mad^t man gern ittii bnä ^iuifdjen fmnragbgriiiten Sffiiefcngiiinben nnb Devein^rften ©etreibefliidjen liegenbe Jjörfdjen, bie fjodj anfteigenben Stlpen nnb bcn prndjtigen 2.114- ^iJictcr ljL.iljeit (Ücnöfofcl p betradjtcn. Gin rci.^enber ?luöblid eröffnet fid) aud) auf bcii .^udjmeiilftein (Mmil.e \nu- idlm), bcr jiäniti'ii iiiiti ittuiii. -I nl^i Ejiirfjftcr ®ipfi't (2.f)9() ältotcr) bei' Äanüfcrjcn ?(Ipeu, tcrdtž iii 3tttlicu ftcrjcub, fciue Hciualtiae ©(etfrfjfvftiruc ivrfjt impufant i'" plbcnni SLUiueitlidjtc tlmfeti tiijit, igcitluiim ULin einem ifolirteu Sierge ijviifet boä S'tvrfjiciu lum ^rof)u iiieber, noti ludcfjcm fiiiä bcv 2?Iic{ itk-r baS ij^i^ä^ Seffadjtfjat uiib tief Ijinmttev iuä C^tiiftljnt ^rfjtucift. 5Bou ®t. £Lircn,5t'u cncid)cu miv in einer rjnlDeu Stuiibe !)JJavia=£tU5aaii. U6cr bcn Hcinen, Ijiiljfrrjeii ,Käufern tfjront luie dn getovncv §m'fff)er biiš iiiiSgcbcf^ut-c Iflofter bcr ©evDiten. 3ii bcv tivcfje ift baž luimbcrtrjiitiiie ajfariciibitb, „unferc fictc Üitgaini", baö aUjäljiürfj ciuctivofie fcbväiu]ter ^Jkntfcfjenfiuber uut fidj iicv)a!iimdt inib ficlj beiitfdj, ffpDctÜH'I) imb itnlicnii'd; bic Scibt'ii beä (SvbfiilrficnS tlnijeii liijjt, Uufevii beiS ®orfcS liegt Deim SBirtfjžtjaii^ „3"!: Slnid^t" bie t^vt'ii3e be^ ^iiiibež ÜMniten ^cgeii Xinil uub ba^ ^ief iuijercr SSJanbcnuig. Saulnljpcrcr, Mx l^uvitcfri|ii'I|tc liivutcju^ uacf)beiu eS mit iiic @i>fcf)idjtc Sim-ntcnS im ?[(tevtfjiiiu fmiti in bež SSuvteä ftmigciit Sinne uirfjt ijcfcfjriekn iuerbi'u. Jfuct} ofjitc scofirnpriiicfje nub tjiftorifcr^e 3ubiiiibiuilitiit tfjeilte bie Snnbjcfjaft, »uclcfjt miv ^cnte mit bicfcm 9ttinit'it bfji'itfjnfu, iilö ©tiicf i)iorianiiä beffeii (Scf^idiatc. SBiic ))Uim fa[t of^ne Wam^jf unb ®[»ilicrgiefieit üoti beui iiovifcrjeii aieicfje SÖefi(i cruviffeii, einni SBeiuoEjitevti Safjv^efjnte (jinburcfj in SüunbeSgcno|fenfcf;nft nnb im fiieWid^cü 3(užtonfd) ber SBiiomi geftaiibtii tjdti', fo erfreute firtj bicfeä üiiitb metjr iiocfj aU anberc i^^roLtiit^fit be^ SlU'Itrcidjeä unter beii linifevit be^ ©ecjenä eine:? Iitiineii gviebciiä. S^avnteii ift int ^([tevtrjunt nidjt bcv ©d)aup(n^ iii'üfjer Greigniffc geiuefeii. ®ie fjart nn feineu r^eutigen ©reuten gefc^tagene ßimbevufrfjladjt 6d D'torcia (iReniuavft iu Döerffeiev), in ber biiž vöntifdje §ecr unter bem (Sonfnt ©nncnS ^^tipiriiiž (Sarbo itti 3itf)re 113 D, (Sfjv, erlag, )iiar für Surjvfjsiuberte IjimuiS ber Icljte Bnffentavin, bcv cS bi'unndjigen Einiute. buvfte cä fid} uugeftLH-t bev (iJeiuinuiimj unb SJenuertfjnug feiner Ü3evi5= unb iBübeuprobiicte fjingeücu unb fjat nu^iueifelfjaft unter Sfloinä §errfdjiift iu materiellem aBof;lftnub gelebt, rtber nngleid) anberen ©ebieten bei' romanifirten ÜiSelt, ©pnntoit, 3[quitanieu unb felfift beut ntti-fiotienftfdieu ©aflieu unb Sffrifa gegeuiiOer feinen iictiiieu ^tntfjeil nn bcr fjüljeven geiftigen tSutmidfung genommen, ©iež ift bec ®vnnb, iueStjalb beä Üniibeä bei feiner ftitlen ©pifteii,^ üüu iiutifeu 'Jliitoren )ü feiten gebadjt wirb. Stürbe tyeidjtdjt^fdjveibnng twirnidj nur niif gefdjviebener Übevlieferniu] berufjen, bnnn föutite fie fidj, lunä ^Taviikni itn 3[ItcrtI]iiitu' ougefit, itjrov VlnfL^afie in uicniijcu SßJorteii ciiticbijien. ^ie ®v)uiifjimuß feiner SJiehitlfcrjoiic uiib bei §nnbflšitevfclji» leiuer ffUiid;en iSiilfev Ulit Wquitqa, bic ^fantcii bev in vöinifrljer .^eit bliiljenben nviiBcreti Drtc fiei (Stvdu), utib ^^totenian^:, ba» iBcr.^dcfjtiif} einiflfr ■3tvaf}en,^ü(ie mit bev Jfntutüe il)m- 'Stationen unb beren (Sntfevtnnuien im lüiicnannten SJttnevavinm SCntouini (iiiiö beni i'lnfnnji beS IV. 3af)r!)iinbrvtä) unb anf bcr ^)ieittini]cv'id)t'n farte bev Sieuev (liMiLitfjet, baä mnve )o iiut »uic um® üfier jene ©efieuben an3 bcr claflii'djcu üitenitnv entnef^mcn ift. i'In fid) biivre Sioti^eu, meldjen ooller ©evtl) evft biircf) bir reirfjen ^unbc bc§ Siinbeä uub bie (ebenbirte ?(ttidjnitung feiner ®obeni)er[)iiltniffe tn't^ebeii luirb. greilidj uu) fie siänjlid) lierintieit, üermiffen mir fic uu3ecid)ti't i()rer Xiivftiflteit fdjiuer uitb ftel]eu bnn» Dft (jennj] bem burdj bie VltiStpitunuien jiju Tikjc iiebnidjten SDinterinU' nitljlo» (lesieuübfv. So luiffeii ti)iv iiid)t ben O^imeu be? inilfe^, meldjeä baö iiiitib imr bcu Äelten befafi, obgleidj bie ^tnibe beffeii 2)rtfeiu betDeifen. SfdfierfHTfi im 3(iitittl)nl, in Stürfeutio! beim SBcificubad^ unb auberiunrtö ^uin ä?j.n'fd)ein getumtnencti (^ecienftänbe i^cljüren jeuer uorWtifrf^eu ''jicriobc an, bic mnn fidj öclDÖfjnt Ijat mit beut iUauien bev ^rtflftatter ju be^i'idjucn. biefeliie ftidt andj bciž iirnfje (^riiterfclb üuu (Vrög bei ÜfoieijLi an ber I5rtiu. 3Bn§ biefev iui^iiebe()uten, bei uu'itcm nodj uid)t ijenütieub au^gebentcten 9Jefropole itjr befonbcvcž luFaleä ®efirtie|e flibt, finb bie ,^a()Iri'id)eit Dviuiinente unb ^igürdfcn au^ Ölei — '»^^fevbe, 9JfauIt[;iere, l^ügel, ajfenfd)t'n vrimitiuftev J^ornt —, bie nriifjtentfjcitS ba,5u bienten, mittels einer .^-lor^Iöfuuf; cntiueber au beni i^ourfjc ober an bev aJiiiiibusui irbcner tS^vaburnen augebvadjt ju merbeu. ^tebftbem univbe ein fieiner bleievner SBaiieii mit vtier iHirdefimunteu ^^iffvbepaaven nefittibeti, unb ein ßeunffer Ülicvfdjnf; otm gic^iivefjen fdjeint in il^efoliintui eineä äfjuUdjeu Wcbvaurfjeg, mie er in griedjifdien C^käbern an Statuetten an^ Screaeotta beobadjtct mnvbe, gebvodjen in bie (Gruben gemorfcu morben ^u fein, So ba§ ^ölei, anä bem biefe ^tfjiivdjeu iieiioffeu fiub, nadpei^bav fävntuifcfjeu llrfvvuniiS ift, fo finb iti ibuen and) ,5meifeUu§ eiiifieiniifdje ®r^eu()niffe jn ertenuen. 'Ser fortciefejst aufuun-tfamen ii^eubadjliina be3 £intcv^ ber ^luSiivabuni^en, \torI ^reiljerru von .^oufer, mirb eS uu'Ijl i-jeliniien, eine ^eiilid^c ^titfeiuanberfoU^e ber (širitber, bag aKmalifte S(uumd)fen biefeä Jobtenfelbesi fcftjuftellen, aber bie UH'feutlidje (^(eidjarti^feit bei ©cßenftanbe, foloie bcr ®rftattuui-[?uieiie — ež bedt gembOnlid) ein i^enieiiifamer .^iigcl jwolf itnb uieljr (hraber, in meldjeti bie Urucu mit ben iKefteu ber nerbraunteu £cid}cu beirtcfefjt fitib — lafjt fdjon jcjjt erfeiineu, bnf^ biefe 'Jfefropole einem eiUj^iiifn ikilfe aufletjiirt i}at. (Sin bnvum ucrfdjiebeneä !ililb bietet eine anbeve uuflentein ftgiebigc '^■nubftattc onf ber C^nrina bei 'X>e(lndj itn oberen t^aiftbal. ,r->iev iti nn<)entein feftev iinge aitf iiolivtem tili« ;VrBfl. fcgclförtitigctit S-leri^e, nil bi'fft'it ?{6Ijiitineii fidj bic ©eUHiffcr Don hem 2.2h2 »fder IjufjcH Snuft'ti ijt'va&ftiirjt'ii, ktjauptcte firfj Dielc 3a[)rljimbcvte I)itibitrcf; cine TOeberlnijimg, ba-fii iltn-ru-ftc uoit ber §a((ftntkT ^^ennbc an liiä anf bie fetten bcv SSötferwanbermtti (jt'valj if)u in wirvL-m Snnfuniinitbci" fcfbeffen. 5fnLt l^iff ftefjeu bie itietallil'dji'it SD&icftc an 2BtrI)ttgffit »umu, uiib )Dic für gviui bie ilHeifiiinrcn, jo finb fur (^hiriiid liifddjeu nn« biinticni i^ronj^eOlecfj mit Hon tjinten (iitSfiefrijtoiiciicn ^nfftjiiytcn kioitbcrS c£)iu'afteviftt|d}. (e(}tfre!t finb in einem beni noii ISfte niüje öeriiniiibtcn ?nptja6ete (jefrftrietifti, iinb bie iiUeften baruntcr fdjeitten mit jenen ii(cid}^eitiii jn fein, metrfie cmf einer 5öerij)nanb ii(if;e t)ci SBiirmlnd^ on bev uralten Stvnfee über ben ^;ßlLifen^)a| etu^eril^t waren unb je^t ans beut (^elä gefprengt im ä)hi|enm ^n .^Ifageufnrt anf6eUHifjrt merben. (Seftfammueife finb bic IIH'ciftfdj feltifdjen J^nnbc auä .^i'iirntcu nidjt Ijiinfig, ubdleidj gelten nidjt [iIpS biž jjum ^rnSgnug bes 'Attertijnmž bie (SinWDl}nev be§ iJanbeš Mietien, joubern nndj nnter römiid)er §errirfinft Uielfadj il)rc natiunate öigcnart be^uafjrt l^fibeu, i^enge beffen finb bie jalj(reid}en feltifdjen ^-Pevfuneitnatneu, luefdjen )uit in ben iu [fiteinifdjer Sprarfje digefafjten ^^^ufdjriften nnf beti (Mrabfteiiien begepen. 9Jfan jMjtt bcren tnefjr nl^ž jlueiljuubert. förntifteiue geben nud) in ben gmöfjnlidj über beu Snfc^riften in Stelief gemeißelten Silbniffen ber S^erftnrbenen ben SBefeg, bafj, wenn fdjott bie 9Jtiiuner fid) nadj rihniid)er ^Irt i\n betleiben pflegten, bic ^raiieu f)(infig ber fvemben 3Jiobe firf) uid}t nnteniuirfeu nnb ifjre Sfationaltrncljt treu belunfjrt fjatten. So fetjen )uir auf einem (.^Jrabfteinc im aiubnlfinum ^u fitagenfurt ein 9Jfiibd)en in ganjer (^eftalt mit fitr^em ,'gaav, ill ffiugcm Di» an bic fiiuicfjrf reidjeiibem UutevF[ctb uitb gcfioufL-fjtem OOcvffcib, mit bic §iifteit mit citiem 3tiemcu ficgürtct iiiib an bcn (»djuftcni mit iifuraiiä ßrojjcu 9hibe[u juiftmmctuiffjalteii luivb. Sveitc ^^iinbcr jicreii bic Jlniif, ^ii beii .S^'i'ii^c» Ijült ciit Sorjinm-ffaftdjcn, bag rtemöfjulirrje 9fttvilimt ber f^^'f "Lirifcfjcn ©ratoitiinumeitten, uiib diicit groficii rniibeti metadeucn in betn jut ^ttnucfjv tiüffii 331icfeä eine ©ürgomasfc eiiif;eri^t i[t. 9iicf}t fslteu fiifjrcn utiä ßivatiftciiie — fo ciit betnubevä merf= luürbiijer nu ber i^irdje gu Scuborf — bie niuf) veirr^crc ^Jrarljt bev 9JJotrone oor. ,§ci[je fenetfiivmii^c §iitc, Don beit«n Iniiiic Sdjteiev bt» jur 3;aiflc fjcnibfjäitgcii, flebrcfjte ;Kcifou (iU'3 äffetall um bcn ,§alä, fange Stetten unb i^vofjc Sdjcikni nn ber Süvitft, iiiiprüpovtionirt Iniige ^ifieln au ber ©ctiiiUer, line fie anf bem i^oUfelb unb SDEnnbafeitaticrg in gvofjer 5fn^nf)l gcfnnbcn untvben, bie» allt'S geigen biefe, in fiinftlerifcrjcr .S^iiifidjt nicift )p finiuiu'r= lirfje ^^iortrötä mit peiiitidjer ?fu§fiit)rlid)feit, bic benttidj betucift, luetd) fjofiPii SBertfj man auf bic trene SKicbergabe beS in feiner iUievfüKc ficf) faiiin getnigetiben l^icratä gelegt fjnt, Sic cntbcf^rcn gcgeuluartig mir ber ^-artie, nm eine Küttig genaue ä^orftellung ber cinftigcii Üanbc§trad)t ,5,11 geticii. ®?cit entfernt, römifdient Söraudjc nad} nub nad) meidjtui, fdjeint fie fid) in f^iitercr ^fit 'n uictc^er ctaffifdjer gLirmcnfinu bent ^tnbraniic Iuutiarifd}en Un[icfrf)marfg fidj nidjt nieljr p crmeljreii Dcrmorfjtc, fellift mtdj an§iriart-3 Dcrbreitet jn [)nlien, SBenigftciiS unrb im (Sbict, in bem Sf'aifer 2)iadctian 301 bie *|3rcife bcv in feinem iUeidje gangbaren SBerfanfižfirtifef [icftinuntc, einež „nnrifc^cn" ^)^autcl§ gebadjt. Sfidjt ininber atS stamen nub Sfleiber ber S^clnofiticr fpridjt für bn§ gcftf;aftcn i;attLiun(er Slrt bie ^ortbauer Ijetmifcfjer ®öttercn(te. tonu man bcn gaftifdjeu Urfprnng and; fiir ©ottljeiten mie S3t1enn§ nnb ßpona uid;t bciucifeit, fo ift bod) iu bcni anf Skotili' fteinen niiw bem Üauanttfjat uub onä Serfau (Sotua) geiiaunten Satctmiž ber fettifd}e Afriegggott 311 erfenncit, ^flljfreid^er finb bie t^^öttin 3foreia. (Sin ^ciligtfjnm bcrfc(&en irurbc bei ®itrg .{lotjenftcin eutberft. (5i(It, ber .^lauptftabt Sforicum® lueuigftcn3 in fpiiterer ijeit, luirb fie mit Snpiter unb ber ®tabti]öttiu lieleia ,^ng(cid) ncrefjrt unb ^^nritcEfcfjrenbe Solbatcu rtrfjten beim betreten ber (jeimifer^en ©rbc ^ucrft ifjre ©ebetc an fie, mic bie ,^11 .'»fcrfdjfmdj bei Siubifdj'^-eiftrijj iiti ber piinnniiifrfjen, ^n SBeifjinorting an ber roctifdjcu Srenje gefniibeneu U'ottDC belueifen. 'lUtž .^icrriu be« l^nubeg luaren if)rent ©djntjc oor ntU'iu beffeit ßifenmerfc unb ^Jolbgrnbeu cinpfofjkn, nnb fo erfdjeiut fie nidjt feiten unmittelbar im ^itfnmuienljauge mit betu JJfctaUIjanbel, beu bie iöemüljiier Iianptfi'icfjücfj nncfj Jlguileja betrieben. S)urt Ijatten ifjr bie'!|Jad)ter (cojidiictores) ber iiorifrfjen Sifenmcrfe einen ^euEftciu gefeljt unb oon einem äietriebätciter (prncimUor) berfclbcn rüfjrt einer ber bei Apofjcnftein gefnnbencii ifjr gemcifjten VKtäre fjer. SßerJnnnbter (inltgebriindjc Ijafber itergtid)eu bie 9iüuier biefe ®i)ttiu mit Sfiä, iinb biefeUic ÖÜttin fennt nurf) Xacitii» bei bcn ©iietieu. ®a audj fouft iMteu aB bie fjofjer tSioilifirteu auf (jcnnnnifc^e ®i)Ifev Eiuffuß erfjk'fh'ii, fo bürfte citt fo(cfj(;r nnd) fjici' ftnitiicfincbeii fjniEifit, mib bann mirb eä luoljl lürfjt al3 enjmotociifdjL'y Spiet ju bcutei! fein, luenu bd beut Imieviicljcn .'piftoviLHiraprjoii ?aiciitinu§ (1521) bicfe tncttcifcljc ol» „3rmt giffii" evictjcint, uielcfjf bcii )nt)tf)ifrf}cn Stütiiij Sdjmcit) bnS ©cfjmiebcii be§ SifeuS lefjvt. ®i'uubfa(]c beö iuii-tfj|"rfj(iftlicf)en uub mitfjin bcS f^iftuviirfjeu £efieit§ tut iittieren ''Jfürtcuiit tuar feit 9ntcrž bcr ^Bergbau, ©eine ajjetiide iiincfjtett bcii äkfi^ beä HanbeS ii;ertfjiiül(, itnb cä mtter 9Ii!giiftn3 jinit vümifc^eit ^Reirfje Defcfjkgeit lunrb, imirben bic öeniiuerfe fufovt in bellen CSiiictitljitin übeniüiiiiueu. 3fjre ?Qiž6eutnu(j bafjnte bev Giiltiu' i.iic( friifjer, dB fte ftitift mufft eiiii^ebntiujcn tinive, jetbft in bie rnittjefteit iiiib ntic^etcgeufteii ^fjcite be^i Ö5e&iv(jeä beit )uie nmii niidj tu'fjiiiipten bavf, biijj baS röiiiiirfje ©tv(i{jetiiie|j otjiie beit iüci'iitinii nicf}t in bcm iUfnfie, at? eä ben (itfeiitfjdDen iiortjaitbeiien ©piireii iiticfj bcii ^tnidjcin tjat, ükv btiä £nub [icf) iinžijelircitct fjiitte. 3)ie jwei A^nil^tftrafu'n, ^tiitien utib 9Jorienin nei'fjanben, bic ntte üon OetaiiidiinS ^titfluftiiä neu erünnte, unter ben il'tiijent i^ateittiiiiamiw unb ä^dcnsä (37,'5) luieber Ijergeftetttc ütjcv ben ^^^iiifciipaf} (^iJiintte (Sroee), üon bev nocf) Ijente bie 03etetfc im ^etfen fitfjtDav finb, unb bie iikr beti iHMt 9JtUur 1111^3 ncOarjnteftcti utib nicbviijften alter ^ttpenpälfe, ben Dint ^^ontafettn, >uaren bem S^evteljr offen Iniige beliov bnS ttorifrfje ,ti5nigreirf; jm- rümii'djen ^^^roDiit^ gemorbeu, unb bii röntifcfje 8pi-adf)e nub ©itte tiiJ)t im @efot(]e feiubticfjer Deenpfition, fonberti iu ber beä §(inbel« crfcfjicii uub uivßenb^ iu ftfjvoffett ©egeufajs jur [jcituifdien trat, fonb fie iiOevatt (SinLinuß. ®ie SJeviualtnug u»qv jlufir Doii ?tn3uftu§ iiacfj bcr für Snrbnreutiiubev üOtidjett SQ^eife eingevirtjlet. (Sin ©totttjottev an^ bem röniifctjen 9iittev[taube ntit beni litet eineä ^^^viifeetns, bnnn eineä ^}3rocurator§, bcr fpiiter tu (Setein (Gitti), attfniigg aber umrjri'rfjfinlicf) aitf fiivutnifdjem iUiben, iu ffiirnnntn vefibirte, filterte bic 9?egientng in bc§ itaiferS S'frttueu. Unter feinent (Somiuattbo [tauben bic .^itfätrnppeu ttnb bež Srtubcä. 3(jtu tag bie ^JJcdjtfprerfjuiig uub bic SBeriudtuiig ber J^inan^^eti oti. Seit Stnubiitö geluiunt riuuifcfjeS SlBcfen ficljttirfj baä Übertjeniicf^t. Unter itjnt ertjatten bie Orte ä^ivnuniit nub Xenrnia itjre ©tabtrcrf;te. Untjefcrjabet ber ancjcfiifjrteit Sctege für baä ®ef;iirren fettifcljeu 5Befen3 fprcrfjcn bnttcbcn aubere Jfu^cict^eu für auöiiebctjntc Üdinifiriing bc» fianbe«. für 9toricniu iifievtjanpt, gilt für bftä «n Stotien grctijeiibe itiii'itten iitäbefoubcrc, ®ic teftonifctjc ^onn bcr ßjrabftctnc luie ber ©tit ber ^nfrljriflett finb gaitj iu itntifefjer Vtrt. SÖJie in ^talieit fctlift, uuirbc tjicr bic Ölarbe ber ^priitorianec refrntii't, lueldje beu Sfufprnd) nljoti, bei) Imrlmrildjesi Segioueii gegenüber bng untiouate rüttiifclje ,^ecr biu'sitftclleu. ijut ©ennffc einer lueitgcljeubcn ?fntonomic cntsnirfctteu fiJ) rafcfj bic ftiibtifdjen ©enieiitbett. Ü'eiitcr (taub an ©vüfje aSirittutm nadj, ba-3 ficfj int toeiteftcit Stjalliecfen itärntciiM, bcm 3üflfctt'e, nidjt ferne boti itenerett .^aiiptffiibten bc» ffnubes, ©L S^eit unb SifLifjcnfuvt err)u6. Seilte SteWe k.^dcfjttet fjcute eitic au3 niitifcii Stciiieii crric^tcte, bent I)eilif(en 9hitoniuä fletuciljte Sa^irite, ba§ „^^runnerfveuV (1693), fofjenatint und) bi-in laubfct^aftlirfje]] ©cniiitcn ®omiuif ^^inntncr, ber ben ^Iriimmmi bcr ^){öltlcvftabt juerft luieber feine Stiifmerffoinfeit ^iiluniibtc, iiadjbem fie fdjun pci ^afji'Ijintbevtc üor ifjin bem fcfjnrfen ®iten ©iUiiu ^^Jiccobmiittä, be§ fpiitmn "ißflpM ^tuä II., bnmnlS itotf) ®eltHmfd)reitici'g taifevgriebvirf}Slll. titcfjt entgangen maren. 0[)nc militiirifrfje Sebentntifl, iiieltcirfjt nidjt einnml mit SJfancvn tintncbeii, lug bie Stabt, luddje eiuctii einzigen, after uttoerbiirtjti(]fn ^^eiuiiiiffe öcn Sviiiui einer (Sutonie Ijatte, gnni; iinlje bcr Stede, urn bie Sfeidj^l'traße fid) tfjcilte, urn eiiierfeitä ben SBeg nad) Cuiunintin (gat^Inivg), aubeifeitä ben itnd) Cniküa (Se(ä) ein^itidjfancii. ®em §nnbe( iitib il.5ertc[)r Derbnnftc fic ifjre Sliite. Sic eine t^vinncrnnii barnn i[t ntiä b(i§ ^i^itb einci" rihtiifdjen Shttfrfje ciiif einem bcr on ber 2Banfii()ri§tivdjc Hon 9Jfiiria=(3(ial eingentniiertcn ©teine ticMicten, bnS nnž bie gurjvtucrte uiib Xrnit-SpL'rtmittel jener ^^t nnfdjanlidj nt(id)t: itierrtiberig, mit jiuei luirgefijnnnten 5pferben, bcr .'ilntidjcr aiif bem ^iocf; bitrdj bag genfter bf§ SBngenfaftcn^ ift bcr ^afjrgaft mit einein gädjer in ber §nnb firfjtbar. 3atjlreidj finb bie \m\ ber (Srbe bebectten Uberrefte beä OvteS, bev tiun ben ?(nl)ürjen tevraffeiifijrmig p bem bie Stene bnvrfjfdjneibcnben glitfjdjen @lan [;eratiftiC}i. ^((lentfjallH'n ftöf^t man ntif ,'peilii]t[jitnier, Söiiber, SBoIjnljiinfer mit äJicifnifett utib SOtakrcieii. ©cgen ^'frnborf fjin untrben bie ©rtinbmauern eine^^ bei Xöltfdjiid) Shiinen luni lljermen anfiiebcdt. S)Jid)t lucit baüon ftanb fin ^)?nub&au tnit ©tatuen. Riegen 9kirben tin bcr ©traftc kiien bic Giriitier. 2Öie fo Ijiitifta in beti ®onnnprs.nnnjen, bfiiegnni luir ondj Ijier bem in ben ^J^eiteii be§ fititenben ,^cibcntt)uniy über bo§ gatije römifdjc 9}eid) üertireitetcn @efjeinicii(te beg 9Jfitf;r(iS. (Si bitrfte jtignr jiuei .^iciliiitfjiinicr bcäfelbeu ill SSintiniin gegcBen I)n()cn, eineö iicdj inncrljnlb ber alten ©tcibt bei Xöltidjnd), wo eine Sitfdjrift cicfnnbeii mnrbe, bic lum ber äöieberfjcrfteKnng eines bitvdj ?([tcr ticrfadcnen Icm^elä im Safere 259 n. (Sf^r. fpridjt, nitb ein juicitcä in ber ^{tilje beä ©djluffeS ^an^enbtTji, U)0 ein atiberer ©teilt bie ;Keeonfttuction cinež üempefS im Sufjre HU bejeiifit. CSinc^ inui if;iicn fcfjeiiit [tcfonberž priidjtig an^jicfteittet iieluefen ^u fein. Demi lucnn fünft baä iHÜb bciä (Sintticntiottež, bet iti ber ."pöltte ben ©tier erftidjt, mit nil feinem fi}m6yU)d}eii ^Vniwerte inni nuifuger öröfic uiib an® oeviufleni Steine nt'ii't'^-'itft f^'in pffegt, fü fjntcii fid) im ^'-''llft'lbe iKliniltige Örndjftiicte uon 9iJJornun- gcfntiben, U'cldjc nnf eine iibcrlebenžoiofic föritppr fdjlicfjcn tnffen nnb bcffeti mit Xarftellnitaeii in 91elief Sicfdjmiidter JHaljnicn nnä mefjreren S^löden ,viffinimenr|i'fcj3t uicrbeti miijjte. ?tnd} bie Umfiebnng ber Stobt umr bidjt ticfiebett, ©o faiib man nnf bent uafjen SJfaijbatenaberi-;, bev fidj fiift big BOO ^Jtctcr über bie jifjatfufjle'ertjefit, nebft ,^aljtrcid]eii t^eriitfjcn bcž Srfjmiebetjnnbluerfž Gegt'U Sitben bie S)Jeftc oun ©ebiitiben, loatjrenb er aiömilfljf SilMucrte uuä Skiniiini. gefjeit Dften mit ©vatifniitinevit tio)c|jt ift, ^icr Unirbcn niirfj bic tin .fi'uüftmcvtfj lucitaitä lüidjiiflftai gitiibftiu-fo ftiirntenS, kibe aiiS iiimu^c luib fjcute iiit frttfevlidjeii 9Jiii|e!iiit 31t SlMeii, aiiy9i';]rrt&ci!. Saä t'iiic ift fin ©reif mit nuidjtit; aii^Miclin'itctcn (yitticfjai, ciuft ju fiuiT 'Sttitui! bcä ^Ivollüii tjcljörii'!, biefciit ^^^iiliitsnni'i'ti^ii'lF i-'vriiirt ficlj crft Stefiuiui uttb S^cuieiiitiui beg ^'ccfjt^" i^Lirbcvprnitfe evf)ft)eub niib biMi niMjtigi'ii, mit ^ticfiiicm Maninjc ua-fcfjciicn yibfi'rft.>pf eiupLinuciibciib, knfcfjt gc|),ii(3teu Oljvc^ bent ©efrtiiijc beä ©ottcg niib bent iilaiuie feincS ©rfjdjjcn uiiv itt bicfcm Stiic? ein fdjöncS 533ei)^iie( rümifiljcr SBrunjctecfjnif, fo gi6t firfi bofjcgen baä ittibcve ein fJjt iiriec[)iffrje3 Süöevf 311 ertcitneit. (S^ ift bnä U'&ettäßvoHe ®tnnb6i(b cinež nnrfteu ^siinsidniv?, bev iu tijpiirfjev ©eterbc bic rcffjtc CTniib sum Wcbi-tc evtjcBt, ivic uni itoti bfii Wüttcrn Sieg im SUi'ttfampfc jn erflc()cn. ?Cnf [fiitcm vcifjteii ä3eine [)afieti juici ^rci^ [^elnfiene, liH'Irfje bie fcfjünc Stntuc iiffcutav iu ir^enb ein .'pi-itititfjuni iueifjten, if)re 9fameit eingraton Inffcn: Sfii(ns ^^infilieiiiS Wntiucfjng nn,b Sitteriu? ä^artiiiä ^Eibcvinnn^j. S^on JJatncn bcv Savlncv ivifft ninit fjiiiifig nnf itorilcfjen, nnmentticfj fdriitnifcfjen ^^iifrlji-ifteii. Sic frfjeineu ein fdjun fefiv fviifje nitS :^ta(icit, nii'ftcicfjt aiič: 3(qiii{eici, U)d iuiv ifjiicu Suiebev Ocgcntien, eiiu]em(iuberte^^ ©cKljkctjt jii fein, U'ic benti anrfj ndcn ^mfafognipfjifcfjen ilenn-äcirtjcn itncfj bie i^^nfrrjvift bev fpateftciiS ber aiignfteifcfjen |]cit angcfjiivt. 3)iffc», snic fcfjeint, nnti'iiglicfje ,^fugnifi, fmuic ber Uniftanb, baf; bic ^^ii^iiv itiicf) ifjrer SIhifs finbiutg im Snijve 1502 von ifjrov (iviincn '■^.vitina ijerciitiiit nub iikvfivuint würbe, cine ^^Jroeebitr, bnrcfj weMjc ifjrer nvfpviingtidjeii ?Jiobcninuig gvofjer ?(&(intcfj gefcfjarj, fjatu'n gfLHiben gemmijt, bafe fic ein SBcrf be3 evftcii novffjriftridjen 3«ljvfjniibevtw fei, iinb ifjre ;iyevt(jferj(ij3iing luffeiitlidj tieciiUvacfjtiijt. Untefangener '~4>viifiitu; fann e§ nfiev iiirljt ciitgefjcn, bnfj fic (]Ifirf) ben Sron^eti inh3 §ercnl(iuenin, bcm fogenonnten Sbolijio in g-tofcUj^ ober bcm SoniaiiS^icfjoi' ini Giipitol Siom I'iii gricrrjifdjc^ £}viL]iunr ift, cincS bei' Hielcn ©tanbtiilber, bic ben ©iegern in beii ^"eftfpielcn en'icfjtet Uüivbeti, nnb Unr ivrcii uiLiljl finim, incnit mir fic bev Setjiife beS [leviifjmten petoponnefifdjcn äJieifterä ^^I^Lihjffcituu tuiž bent V, ;3oIjvf)nnbevt Sfjv, jiifpredjcn. i©ie luiv au§ nltcti ?[ntLn-eu unb niiä ontifen Sllacpilbnngen feiner Sfi^crte luiffen, fjnt berfet&o jiievft dcliuijit, bn§ injlte Wcinirfit feiner ^•igiivcn unr Don eineiu Seine tragen 31t Inffeit nnb ba§ iinberc eutlnftete bevnrt noni iüoben trennen, biifj e§ ifjn fnft nnr mit ben ^]cf}cu tienifjrt. Hub cknfo fcnnen luir bic imn ifjm fcftgcftelftcn iWafjücvfjäftniffe beS inenfcfjlicf)en iHivpcr3, nncfj uiclrfjcn er itnb feine .^iiljtreirfjen Srfjüfer if)re ©eftiifteu gefnlbet fjaku, ^vu bcm einen wie iu bein nnbevcii ®etradjt jei^t unfere ©tatne bie für ifjn cfjnvafteriftifcrjeu SUicrfninlc. Dfjnc ^lucifel innrbe fic j;u einer in ber fo maniTjc nernrmte unb rjern%efotumcne griec(jifcr)c Stcibt itjre ktneglicljeu Shiuftfcrjii^c ^u ncriinfjcru gc^lunngen uuir, lion" bcu kiben Soitiitüreu, beren ^Jfinicii bie Oiufrljvift nennt, nnäiriartS enuovkn nnb in bnS Hon ben großen Geutvcn ber ^^mlft fo ferne nclfneiic .^eitinttjum nm SJh-intialcita&crfl oi'tvnrfjt, luo [ie iitbi-fj — tviigint bie ^fn^eidjon ukr^t — iticfjt uncm|jfiiiuiticrje a^cfcfjaitcr fanb. Seiiigfteiiž ift Uliler bell niefen on bcr Ä'irclje 511 ajJaria^iSnal ciiu^ciiiancvk-n rLiiuiicfjeu ^l^f^i('ffk'^IU■u nurfj einer mit ber be§ "JJJlU'S fcfjcn, luelcfje ber SBeiibnuii bc§ SbpfcS, bcr ©h>nniui ber ?trnie imb ®eiiic imb fellift beii ^^nHH'rtiouen nacf), foiueit lelitere bie roljc .S^nib beš prouiu^te((rn i!5i(bfj(iner3 treffen liermorf^tc, mic bie tSopic biefer S^roit^e erfdjcint, 5){iir bie ©etievbe ber rccf;teu .'pmtb, bie fjiev ben §etin be3 ßintteS ,311 tragen fjiit, iinirbc üeränbert. ®ie linfe Tjiift beii ©peer. T^iificu Uctieu <2c()i(b inib Srfjniert. Utib mie frf}ciii bnnwtj biefe Statue a(ö 'iUivbilb bicnte, fo ift fie e» aubevtfjallitanfenb 3atjre fpatev iiiiff) für beit grofiten beut)cf)eii Miiuftler, IHlfirerf^t Tiirer, geluorbeii, Uie[cf)eu bie 'i^ropcirtiouSfefjrc bcä a)Jeufrfjeu gteid) jeuem Vetopouucfifdjeii Örsfjiffiev .^eitteknä befcljiiftiflt fjnt imb bev fid) biirrf) biefe^S if)m geutiffevnieiffeu CDugcniote Ji?ert jiir Scfjtipfuuti feiner ?(banififliiren nnreßeii liefi. 9!ctift Ül^iruimni tonnen luir nnv norf) eiu feltiftiinbigc^ ©cmeinlnefen nnf farntuiicfjeiu ^oben, Xeitniia ober Xibnnna, nid)t ferne nou Spitiit iit bent treiten Surnfelbe auf einem ifrfirteu .'giiiiel (lelcnet!, in beffen ^SauncnUHiIb fid) fjeiitc ba§ ^Sorf St, ipeter iiii .§otj oerOirflt. 3!iiu (jier eiu§ fiif)rteii SBciie biiret) bie "Ifjaler ber Stefer, 3J(otI nub WnllnitJ ^n ben GJnlbmiiicu jenfcita bn- Jauern, ytnbere Drte iDtU'en Sfiutiruni (©t. 9Juirtin Eu'i ®il(acrj) au ber aJJiiiibiiUji bcr ÖJait in bie 2;rtiu, bie (jciben (^h'eiijftflttLiiieii bcy ittlirifdjei! 3ii[I(jeI)tetc5 £ori;e (Saifutjj tun Tarniž) nub Soncinm (tci gjfflutfien an ber utiereu öai(), SJiatucninni ([ici 2:rci(iad)) an ber Strafe nod} Ointalni (SfijelS) uiib Snenua (^aneuftein bei (^fofiasnil?) an ber Strafje itad) (iefeia (Sifti). ?(udj luo feine römifdjeit Crt^namen lu'tannt finb, une j, 53. im üeuuinltljrtl, bejeni;ieu bie ä-iefiebfnu;] biefer Öeijenbeu im 'i'lftcrtfjnni. aJJit ber ©efiifjrbung ber ■Dointufireit^e mefn'teu fid) bie ^nrdjjiige ruui Xriippeii, bie erften liUiten bev fdjiueren Shiefiöftürnte, luetdje audj iitier bie Ifjiiler i'iarutenS fjerein = 6redjen fotlten, ii^ininum ift uiof;rfd}cintidj fdjon 408 ben SBcftgottjen ertegen. Jenrnia iiöerbauerte e§. SiU]ipptnv, bet Sdjiiler nub S^iutpipfj be3 rjeiligeu Seneriun^, neunt eS in ber ^meiten A^iiiifte beö V. :oa()rt)nubcrtä bie tirdjtidje Sh-tvopole beš in^iuifdjeu djrifttidj geiiiorbeiten 9cariciimS. ermeljrt fid) 47.'} iiud) tapfer ber Dftiiotf)eit nub mirb erft 591 Diui feinem Sdjieffnle erreidjt, llufere CiieUen geftcitteii iiidjt, fd)rittu>eife ju ncrfofgeu, luic baS 3Uimevtf)um beni Sfnbrnitg ber iPorfuiren in biefen I'liuberit nlfninliji erlan, unb eä ift and) luin geringem Sntereffc, bie ?Jntneu ber .»porbeu ,^1 fcnuen, bie fie feugeub unb pliinberub bitrdj^^ogen. ®cn SfiSeftgotfjen unb Üangubarben fidgten bie 'I'bareu nub fdjliefjfid) benuidjtigten fid} ffai)ifd)c SSölfer bev lu'rlaffeuen Drte. i'luä beu Jriimmcvu !iüirununt§ tauten fic fid) bie „Storntmvg", ein niitifev Snnleuftnnipf (bev „gürftenftein") iiiib eilt niiS vüinifrfjcn Stdtieu fjcvgeftclltcr (bcr „.gerjogisftiiljC') bicnteit iljncit lici bcii ,^ulbi(iun(ii'ii il)va- ^erjofie. 'Sic ©rvimgeiifrfjnfteii ber ein fjfiUu'iS Snfjrtoufeitb ^itr Ijcn'idjeitbcn ctaifiidjcit ßuttur morcit omiirfjtct, Settift baä S3efL'ljriuujšHierf, bog ein[t Don Jtquitcjfl iiii?gfiiatii^en luor, iinifjtc oint iiciieiti, bicSiiuU biirrf) Seublioten miS Salsfmrt], in yiiuiriff nctiüimiicit wcvben, uiib (rosien iJaiib usib li^olt niiff) Ijcute fiucii tinmen, btr 0011 ciiuT fcltifdjcii Söiiv-iet (ibjiileiteit iff, fo ift bodj bic oiitife fflctiDlfening iti itjrer tiiitiomifcit (Siiiciinrt fiiä auf bic (cjjtc ©).iur Oi'vfrfjluitiibfii. In« il;vunin!i!i:fii,i niif liem 3oIlffI6. Sni i'onbrilonppoH, Snä Sifiiuftt bfä l4)tD|"iiit(iftrii) Jo&niiii Sii'üeriljittfr tu Millllittt i I dWi unb !))i(l)li'r(tiiüi'. ^m* Bävutcns. cl)v olž f)uiibL'vt uiTiiituien feit boiit Stiiv^ bcž lucftruiniicfjeu Slieicfje», bis fid; im )iiblidji'n JJoricuiii mieber i'ini' baiicrnbi' .'pcrri'djaft bilbcte. (frft (jciien Silbe bL"ä VI. ^af^rljimbertä OfrCiveitetcii fid) bie Stoiu'uen ober SKinbcii, bautalž noct) Uiitfrtljaiieu bi-r yfonveii, Duit ^l^aiiuuiiieu Iji'v iiub uuž beii Caubfct;afteu ^^luifrfjeii bev 2)vau inib bcr ■Snüe üln-c weite Gebiete bcr burd) bie iUUfcvnmitbmtiirt üevöbfteit o[tem'td}i)d)cu ?(lpeii= (liiiber imb ri'aftei! biirrfj .niiriitfJi tueftiuiirtS nii bic ^rniüiiielfe ünr. 3l;rer lueitm'ti Stuslireitiiiig in biofer 91id)tuitrt Kfetcn fidj feit 595 bie ü-laicnt entflciieu iinb evveidjteit und) iüec()feaHiI(eu Ä'iimi.)ffu mit if)cnt flauifdjnt 3tod)bnni, bafi biefc am Vlunifev Öadjf (lucftfid) luni fiieu^) .^ntt niad)toii. So fiel ba^ früfjcre Öiitiie!i=5)Eoncutt!, baS iitüi Mforantatiieii (SÜerrtliuib) I)ie);i, ben ^apeiiftnUen aiiljciin, bie fid) balb bimiiif beS lUHunfdjeii 3od)eä eiitlebißten nub iurtl)rfd)eiit[id) beut tivof;eii SUmeiireidje beg J^niufeu ®atnu uutev= Dvbueten. VUš biefeä tuidj turjem SlJeftanb jetfief (662), erfdjeiiten bie Sfavnntaiier iiutev feUiftäiibicieii .^niiptliiifleit ober ©iipaiieii. ^ieltiemiifjt aber (ivbeiteteii bie tmierifdjen .^■ji'i'Auge nit^ bent ©efdjtedjte bev ^Jlgilnlfinfler niif bic aUntolitie lltiteriuerfnitij bev i'tlpeii' fUnien ()iti. li^ljve ®efeljvunrt A'^tn (£l)viftttit[)unt fnSite bicfe fv[cirt)tcvn. ISin flvci^cr Sfjeil bi'ä SSoIfcS bäiuitte. fidj jcborf;) f(cgeu bie Sfji-iftiaiiifivuiui uttb bic tiaicvifcf^e Otici'= fjorrlidjfi'it auf, A^eqinj 3;fjafii(u püiibctc bflvuut im Stiljvc 76t) baä Sifofter Suii'djen nu bcv (Üvctiic ST'in'aiitniticiiä mit bcv nttäbnifflicfjeu 33eftittimuitii, „baä uuafiiutifli; ©efcfjlecfjt bev Siaüeu jum ^Jjfabi; bet Scifjrljcit ju leiten", imb fürjvtc )ciite Scfjareii jum Kampfe gesell iiarfj Holter greifjeit [treknbe SSolf, rncfcIj^S in ber (SiitfrfjeibiingSfcrjlatfjt unteriiiij (772). 9hin mad^tc niid; bay ®i'fi'f;nuiij§>uert, Sau! beu eifrigen 93enÜ!fjutii;cit ber uiin Sa(jlinr|3 entieiibeten ©laubcustuiten, uifdjevc Jyprtfrfji'itte. Starl ber (grofje bic trjatiärfjtirfje lliuittljiiniiigfeit beg tiaierifcTjen .^erjLigtfjuutž Di'rtd) (788), famcn bie flavmitniier mit bentfettcii untfr fvdiififdje 01icrljfvv|d)aft. ®iefc lu'rbrüUGte aUiuiilii] bie ffaüifcfjfu giivften, unb au bereu Stelle traten friintifdjc (trafen. eine feftc ©tü^e bcr ^rnnfeurjerrfd^nft crluie^ fidj ats&atb bie Defjarrlidj fortije|e{;tc ßljrtftiatiifiviuu] beä ütiiibeg nnb beffeii Süefit'btuiig mit bcutfcfjcu tSttloniftcu. SJfur im ©üben ber 2)rau tefjnuptete fidj ba§ (loucnijdje 5SütBtfjum in feiner Giijennrt iinb il&erjarjL iüalb nacrjbem ba§ mit iüaierii Dcrtninbene Saub ein Jlljeit be« oftfriinfifrfjcn (beutfdjen) 3{ctdje» aciinirbcn umr (843), enuud;g bcmid&cii burd) bie raii[)füc[jti(]cn iWaaijarcu eine grofie (Üefalir. 9tadj ilaijer Hruutf^ S^obe fielen uuiiarifcTje ,Horben in Ä'ärnten ein. gerang e§ nocfj, fte ju fd;(ageu (901), unb nn biefeu Siea fuiipfr jtd) ber Sage midj bie ©ntfterjuufi imu St. SSeit, bod) luciiige Sartre fpiiter ludrb bie faroliugifdje Dftmarf burd) bie iDtagljnren l'cruidjtet. ?rn bcti lueitcven Älampfeu gegen bcn rauOetib nub plünbernb oorbringeubeii ^yi-'iii^ luifjmcu nudj bie ihirautauer iu! [Hiterifrfjen .^M'er&anu tiidjt geringen ?(nt[jeil, fo namcutlidj unter 5töuig Otto I., ber bnrdj bie tjevrüdje Söaffentfjat unf bein 2ed}felbe S)entfdjfanb für immer Htm beu (Siufiillcn jenes flieiterDoIfeS t)ffrette (955). 3)cutfdje Vfufiebfer brangen je^t nodj lueiter nad; Dften, nnb iiidjt nur ber 'i'lderlirtn nnb bie mit ifjm jitfamnienljäugcnbcu öefdjiiftigungen getaugten nnn ju (jüfjerer (Siilluicftnng, and; ber iÜerglmii luaib eifrig [letrieticu, inä^ (lefttubere am ^üttenberger ©r^krg. 9tn>5 bem li^erbanbe niitSSaiern luurbe M'ürnntauten, baä ne&ftbem f^eiitigen ^tarnten baS ijfttidje ■ij^uftcrtfial lüib bie Steiermarf, im Vetteren Siune oud) ih'fiin umfaßte, im ^i[afji-ci)76 geUift. ^'(Iž fidj iiiindidj §crjLig .s^ciurirf; IL Hon 33ni('rn (ber „l^ünfei") gegen Äaifer Otto II. empörte, cutfej^te itjn ber Staifer jeitlueitig be>3 §erjogt(jinug unb fdjiuüdjte biefež i'eUift bnrdj bie baitevube Stfctrennnng ber Oftnuu'f unb itarantfinicuä, inddj letzteres atä ein eigenes Ajer^Ligtfjnm .S^eiiirtdj 1. (ber „jüngere"), eiu Seljn beä fritfjereu I^cr^ngö Sertf)olb, fammt bcr Heronefer ÜUfarf (tnä jnm nnb SUiincio) uiib ber (.^h'affdjaft ^^ftrieu erijielt. ÄMrnteu luarb funad; eiu fetbftäubi^ica ^cr^ogtfjum beiJ beutfdjen ateidjeS. ,S;einridj I, tuurbe fdjon eiu Safjr midj feiuer Grtjebung eutfe^U, lucit er [id) init bent DeftrieDi'iieu ötiicniljer^oß uerfciiiibet I^xtte. ^täviiten (mit bin- SJtavf äSevüna) fiim jejjt nn ben C^nifcit Otto im SBofiitäfelbe, ben SUiitev beä ^|>tipfteg Ömjur V., nod) Dttož SJerjidjtleiftiiiu-; akr ncBft Saiern iiüdjnuitö an §eiurid) 1. (083), ber Inilb anf Mrnteii nub bie SJfnrf aievoim bejdjmnft )um:be, ba ^einridj ber ^iittfer Stiiern juriicferijii'lt. .§einridj üou iiÜirntei! ftai'Ii (989), fiel fein ßinib au Saient unb evfjictt cr[t (1002?) mit bem friirjevcn .^crjog Otto nom aBonnäfetbc luicber feinen eigenen .sperrn, ber bi'in itnifer .^einvidj If. int iltimpfe mit beut 93?ai'fijrafeit Strbuin uon Süren biirdj bte ©rftünnuitti bcr a3i'entaf(iinfc eineit grofjctt ®ien|t Iciftete, Stnf Otto fofflte beffeii Sotjii Sl'onrab i. (1004 tiiä 1011), bann ?(ba(&eru uun epfienftein, ber int Saljve 1035 meflen untjcblidjen .^lodjüevratfjeä n^O^K^t lunrbe, unb ciiblidj itoirab II., ber Sofjn beS crften SJonrab, ber 3)£it&merkr fi'ineS gleid^itdinigeit ik'tterä niti ben beutfdjen iföttigätfjron nadj beiti (Irlüfrfjen beS fädjfifdjen Siaiferfjnnieä, ftonrab K. finberJoä ft(ir& (1039), btieb bcv3 .'^crjoijtfjittii einige ^eit nnbefe^t; erft im ^titjre 1047 ucrfjatite Afaifcr .Speinridj III. bnS Don itngarifdjen ftYiegäfdjnrett mieberfjoU fjeiim^efndjte £onb (fiintmt ä?erüiirt) an ben fdjtuS&ifdjen ©rafen ä^elf, ber fid) atn (Snbe feiner S^age ju einer ilietfdjmüvitng geijen bnä ^)?eidjSt>Iierfjnn)Jt üerleiten liefj. Unb luiebcr fant brt§ ^erjostljniii an g-rentbe, jntnWjft an fonrab JH. (ihtno) anä beitt ,§aufc ber ^^faljj^rafeu Wint üotlji'itigeit (101)6 tiS lOBl), bann au iöcrtljotb üon ^äfjrinijen, ttou beuen jebud) feiner (Sinftuf) im fiatibe getuanit. Kcrtfjnlb luctrf fid) balb ben 5^-ciuben ilünig .Sjeinridjš IV. in bie i'frme nnb luarb befsfjalü nfigefelit (1077). D^nn empfing Siiitutb üon (ippenftein, beffeit !i?ater 9JfarfU)arb fdjott uor Sertfjolbž (Sinfel^^itug bie oDerfte (^etuaU in .UYintteu ait fidj i^criffen fjalien mag, bie Sdeljunitg mit unferem A^erjugtfjnm unb uerer&te eS (1090) an feinett 93ritbi'r .peinridj III., ber Inö bal)in Sftrien nnb bie ^raiiter ÜUiarf DcvwaUet Ijatte. ■3)ic ?JJtidjt ber ^i'^soo'-' i'i'^ft in biefem .ßeitratiui eine ktiädjtlidje (Sintinfic infolge bcr gröfjeren Seltftanbii^feit, tneldje bie ju Kärnten geljürigeu iViarfen feit bem (£ube beä X. 3nf)r()unbertö erlangten, nub infulge beS lueiteren i'fntnadjfeiiä ber geiftlidjett ä^efitutngen iunerfjdD ber ©renken beä .Cierjogtfjnm^. ijn k'n gciftlidjeu §errfdjafteu, tueldje fid) ber llnabijängigfeit non ber gräftirk'n mie lion bcr Ijer^oglidjen Weiualt erfreuteit, ääljiteit iuSliefünbt've bie beu Sal^tuirgcr (Sr^tufdjiifcn fdjun lion ben ilarolingern tieilieljeiien nub nun ben fiicljfifdjen Äaifern k'triidjtlid) eriueiterteit J33efi^ungen tiei griefad), ?Jhiria^ Saat, im (Sjiirtfdjilj-^ nub unteren Sauanttfjaf, bann bie (^iiiter beä lum Stnifer .'Txiuvidj 1!. (1007) geftifteteii 3^išt(jnnt» Sanikrg, lueldje 'Jyelbfirdjen, bie ganje iiaubfdjaft Hon ifillarfj tiS ^i^oiitafel, ÜBoIflberg mit bem ckreu 2aüauttf)al u. f. )ii. umfaßten. ku lun-neljmften nnb k-gütertften t^kfdjtedjtern beä üanbeä jätilten int XI. ^^aljetjimbcrt bie Wrafeu Dun ©pon!)eint iiaüant unb jene luin Crteutiirg. linier ben Ijeituifdjen (Sbeln luerben bic .'nermt lioti §ciinSurg, ^eltfdjrtd;, Sietrirfjftciu unb anbere genannt. 3u ben (^efcfjfoffciieti Ortet!, mo firij fri'ie itiebcrltefien, &eiinttn etJi eifrti^er betrieb luib aiicfj ber .t>anbcl itn[}iii ba Vliifidjiuiitui. ©o namnitlirf; in bem faljbitrgtfcfjen ^riefiicf), baž ini^J feiner Cnqc on ber naif) gtalifit fitl;rettbeu Strafje nmnc^eu aSDrtr)eiI pfl, 101Ö iitU bent DJJnrtt-, "»b 9Jfiiu^rcif)te aib3ge[tfittet luitrbe tinb ttfjP" bcii ;){atui finer 'Stnbt [H-faß; fcnu'r iu bem £uiinliei-(iiirf;m lott I'tcf) inefjrere Strajien fren^teii nub fin IcOljafter Sik-rfet^r jnii|d)eit ^cutjdjCanb iitib Jstulien entiuicfelte, tnäbejunbere itadjbent btefcr 1000 bn» SJfnvftreiijt a'()Li(ten ()attc. ?[ncfj bie Üanb iuirt()icf)nft ftii'g itarf) Umfiitu^ iinb (Srtniiv |]Lt beii fivdjltrfjon Stiitnngeii, bie bont frotnnieit Sitin bež XI, ^nfjrtjiiiibortS ilive öiit[te()iiiui nub eine jmiieift leirfje ?fii^o[tdtumi uerbautteii, ^iitjlcii: baž Älo)'ter bcv 5J.^enebictineriniien ^it ®t. (Menrfieu am Üäncifec, fieftiftet (itin 1000) pdu ber ©vtifiii SfiSifljburti, ber (^Senioliii bcž ÖSrofett Otluiii Dou Simt= nub ^^5n)"tertl)al, baö Setiebictiuer= ftift Offiad), eine ©djöpfuu(i ber ©Item beg ^pntriardjeu nou Stqnileja (auS ber ^eit uui 102(1) nnb in ber ©atie (jefetert nlž bie le^te ^uffndjtšftiitte beS tuitbeu ^nlen^ füuiiiS Soležldiu, bnž ^louiicuüofter fauinit (Sf^urfjerrenftift bei ber SJEarienfirdje in l^Jurt, UH'ldjeg bie in ber Üeijenbe fo iiielfiidj nevflärte .^leuia (.^eiuma), bie ®iittin be§ ^kufen 3i?il()eliii Hon grieftidj nnb int Siinncinu, (piiibcte (1042) nub beffen reidje öüter bann (Sr^&ifdjof (i)el)ljarb noti ©nljtnirfl jnr Dotation bcä oou i()nt am 6, Wär^ 1071 sieftifteteu S1iätl)un!ä ('^hirf üerluenbete, enblid) baS CrbenS()rtU# ber öeuebictiner ^it ®t. 5]BanI int ßaDnnttfjol, beffen erfte Snfnffen ©rnf (iniielberf nou ©pontjeim nuä .^irfdjan iti Sd)iiutlien berief (lO'Jl). Um biefc |]eit entftaubeti niidj baši ISf^orfjerrenftift in Sbernborf nnb bie Ü^enebictinerfföfter oon ^JJfiflftatt (Di>r 1088) nub «Ivndbftein (1107). l'tnf ®eraitlaffnuii ber ftlöftcr luurben nidjt blož weite Ünnbftrcrfen urbar iiemndjt, foubern bie iWihidje utib ^fcnineu luibnteten fidj in ben Jilofterfdjnlen und) bem lUiterridjt ber jni^enb. i'dö mit .'^■»eqofi .'peitirid) III. bfiö .SjiinS (S'Vpcttfteiit erlofdj (1122), f'atn Ä^irnteu au ben Wntfen Ajeinrid) ociu Saoant auö bem Wefd;)ted}t ber ®piiuf)einter, baS bie .perim-iöluiirbe biä jn feinem Jhieflani^e evblidj bef^nuptete. ®ie i^laujeubfte |]eit ber ®ponIjeiuier ^^eriobe ift jene bež Aper^uiiS 33crn!jarb (1202 bis? 125()). Duvd) iHiU]f)eit, ÄMlbutti'; itnb iiefdjäftlidje (Meimuibtfjeit bor Dieten feiner StaitbeSgenuffen nuägejeid^net, onf lueiten Steifen iu bie i^erljoltniffe frentber Staaten iinb ^^ölter ciugemeil)t, oerlnint mit Ijüfifdjeu Sitten unb mit bett ,Slittifteti ber ©iplomotie, babei oon (jotjeuftrtufifd^eut (%ifte befeeft, luar .^erjofl ®ernljarb beritfeit, fetjr oft bie iituere uitb (iiifiere ^^^otitif beä betttfdjeu ;i{eid)eä jn beeiuftufjeu unb uamentlidj iit beffeu SHe^ieljuitiieit junt ^jiapfttljitm fein eutfcfjcibetibeö SBovt in bie äl5a(ifd)iilc uierfen. ®iu prod)t= nub ijlau^liebeuber .gterr, entfaltete SBeritI)urb in adeu SHttrfiett, in beneu er Ijielt, beu oonen 'ijirunf be^ ff{itter= tljnnti?. (i:r ift ber Ü^eiiriinber ber fiiriitifd^eii ,;ppf'iiider, bie er mt bie itt ber iliätje oini St. in-it, I'diier (iciuiifjiilirfjen (jiiiifenbcn 3htrgf)cn-cu ucniatiti': bcr ihrlji&tn^LT univbe SJJarfrfjLitt, bcr ih'aii]ci' Irudjfcji, bcr Cftcviuitjcr iÜiimbicfjeiif. Stcfjtei' imb Stiiu]ci' univcn ki Öcvn(jarb dcru ocicljciie Ö3Äfte. äüattljer oon bcr SioiictuHnbc lueittc 6ci ifjiu ill bcr a^iiri] ©t. äk-it unb k'ljeifUTt fciiic grdijclii()fdt. tSifni] bcttjcinnte firfj bt'r ^crjoil feU'ft an ben ^Kittcrfpiclcn. fofrljcit 'Jtcit'jnnßcii licruncf)(iifji(itc er jcbod) fciiieSiucivS btc '4?flirfjtcu jciucv SSitrbc, bcnn für bic i'(uirt'd]t()aUiuu] bcr inneren iHnfjc tl)iit er icin SJfiuificfjftcij. 9ng Sycrnfjnrb uadj ciucnt luet&cniciitcn iicOcn fjDrfj&t'tant im ^rtfjrc 1250 ftiirli, foltiic ifjm dö bcr lufjtc nub letjtc ^^'fjiin auä bent Shinnne bcr Etift St. iEdiil. ■Sponfjcimcr fein Sofjn lUrirfj HI. ®iird) feinen Öruber ^^UjilipV, ben crmafjftcii (Sritnfdjof Dun ©«l.^burti, iinirbe ber iicnc ^cr^orj in eine gefibc mit bent Ü^ifrljof lllriJj oun Sccfiut ucruniWt, ben baS Sal,^tmriicr itiipitcl nadj '^iljilipps ^ffifcjjnufi auf ben er^biidjLiflidjen Stnljl Berufen fjntte nub beni bie llujiiirn, feit bcui SUtäfterbcii ber Sdtienbcrcscr bic .'perccu ©tcierumrB, ^ilfc leiftetcu. 'JflS nurtiirifdje SdjiU'cti iti Sliirnteu einfielen uub ben ©potiljctnicrn cuipfinblidjcn 8djabcu jufiit^tcn, mtfjm fidj ^lUinici ^jifcnnjSt Ottofiu II. lum äJöIjmcti, banuit» und) fdjoti iOefitJ"' uou Dftcrrcidj, bcä iljnt ucriunnbtcn t}cr,^oiilid)cn .^nnfcS niidjbriidlid} an, fc^tc fidj mit ben iiBer bie unflm-iidje .'gerrfdjuft nttfjücrgniiiiteii ©teirern in Ü^erltinbunß nnb fdjfni] mit bicfcn unb ben AHrntneni ben nuijarifdjeu Stijnig bei iih-ciificubrnnu (121)0). 2)cr Oknoiuu Oim Steicrmarf itiitiUfii inib iirain. 5 lunr für Tttüfar bic 'Jvnicfjt biefcS (Siemes, iinb jc^t novfufiite er, Iieiiiiiiftifit noiit ^4?apft mtb mitn-ftiit^t luni idiu-m bcm itcnni Sr^tiiiffpf SSIobiSfalo nuii Sal.^liuvci, mit Si^of)(irv(icr)foU biiv ifjm ^djon feit (äiuierev üuvicfju'cticubc ^icf, (lucfj tänitcu erlDCvricit. .^cv^ofl lUrirf) lunr tinbcvIo^J iinb bcv näcl)ftc ©vk' ffiiUT ffiii^eufjiiter Wim feilt ä^nibiT ^l^fjitipp (ifHiefeu, bcv ciurfj niif bn§ §er^O(itfjinn Slufpriidjc n-fjot). ^nitjbem fetzte c® ber a^LÜ^iiieutünin biird), bnf{ lUrirfj tf;u ititb iiidjt feinen Siviiber in ^^^obf&nib ,^11111 Grlien feiueä finubcS unb feiner foiiftigfii Öiiter Iieftcftte (4. ®cccm(u'r ISßH). tSiitfdjabiiiinici fiiv biefeu SBevIiift Iiemirfte Cttofnr ^pfjitipl-iä aSaf)! ^uin ^^satviarJ^fn lum 5rqiiilcjn. 5[m 27. Octo&cr 12r.9 [krO bei' Ic^tc bcr ©^loitr^eimer ,S>rjci(ic itiib ber aHir^nu-nföuin ktrad^tcte ficf) nun, ofjne ober beä 3vetd)eä9{ccfjte jn Iierücf= fidjtigcn, afš bett ©rlieuStiinitenS iinb ber ©ponr^eini'icrjeuSefitJtn!' geu in Strniu. ^Scr ©pLinfjeiincr dürfte It ftainnt Tratte fic^ iticfjt ititr bie ©rblirfjfeit ber ^er^uii^iuiirbe, funbcni öuci; bie SanbeäfjDrjeit eruiorBen. Jidijcgen lunren jit biefer ßcit iwcfj ber 9[6röfun9 ber 9Jfarfen bic C^kcn^^eit be5 tf)ittu3 fiift fd)ou luif bic fjctitit^en bcfdjriinft, — ?[n (Stäbten siifjltc SJiiruten Biž giint ?tnäijanti ber ■S|ioit(jeinter frfjon faft cOenfuinete nfö fjcnt,^i!tarie. ?[(§ ^anptftubt i^alt St. S^eit, iietien iiielrfjeni atier beffeu luidjfjerige Siiüatin iHaiieitfnrt fdjou ju einiger ®ebentuii(i nefniuile. ilfiid} fjente erinnert ber inmitten be§ ,§auptpta^cä Vion ftlagenfnrt (infi^eftetlte „Üinbuntrnt" iin jene Sa^e, meldte iion ber ©ritnbnng ber je^igen Sanbe^fjauptftabt cr^iifjlt. lint bdS tjer^Ligridjc Snobfdjfofj tilbetc fid; ein 9Juirft, ber nitter lllrid; II. (1181 Oiž 1202) fdjon eine ^^'ttft^^'ti-' »"b, von .^erjog Jöcrnl^nib jnr ©tobt erfjoOen, mit ajingntniier nnb Ifjoren uerfetjen lunrbe. ^Itif bem flnd^en Sanbe luiebcrnm trieben ber SDJerjrsaljl nad; nnfreie Sctite ?liferluut nnb 9.Ue(;iudjt, ne&en uieldjcn SBefdjilftignnijeu nnit and; beri23erii-Dan tiH'itere JlnSOreitung ßetnann, benn ueten ben nften Gifengrutien ftanben nnd; einzelne ©iltier- nnb SIMeiOercilnerfe im Setrielie. 3eU)ft baä tjeiftige Üetteil nnb Stretteu UtieS nnter ben Spont;ciinern erfrenUdjc ^Pi'tfdjvilte nnf. 9Ie[ien ben .ftUifterfdjnlen entftanben in ben Sticiitii'imcc iijtäogäftfael; SHcciirjutb (lüODJ. Stäbtcn, ill SÜfiirttcn iinb fliibcvcu tjrüfjiTcn Dilfcfjnftnt eignic Uittevricfjtžonftnlteu mit tueUItrfjen üef^veni; 03nrf itnb ^^aiil fcefnijeii fonar Sdjurcn fjölji'rcr Sfrt. ScrcbtfS 5e!U]tiif3 für bcit 9[tifi(f}tuiiit(i bev ©eifter gefieii ferner mefjreve btr bnitmltS aufnt'f'fivtcit nitb H;eiltueifc uorfj erljdteiten inib tcmniibcrteii Sauten. S)t'r ndim-ntlirl^ biircf) bie ih-eii^jfiflc [jeuüf^rtc rctii]iiife Sinn iiiifjerte fid) nitcf) in ber SBcflvi'mbimfl cim-r Mcif;c üoti ^^ropfk'ieit, Güdciiiiitftiftnt mtb SHüftont, mit uield) Ic^ttTcii ^(itnieift ®)jitä(ei' für avme iiranfe DovfiniibiMi umron. Giii folcfjcs tjri'mbeton rtucf; bie ®nifeti mm Oi-teiitsurt] (11 Ol) niib l>un bicfcm crtjii'It bic beiiacfjBrtrtc Oi'tfffjnft, ber tjontij^e Sijfnitt Spitnl, feinen Sfontcn. C'ln ajiltarfj (jnli ež feit 1229 ein ^ofpitd jiir JBerjcrternunii mm ?frnteii inib ^pittn'ru. epoiiijeimoc tttjuijjliOfld; IHtidj III, (lais) iinb 'OTfiVP ülevtiiä (lit73). ben neiien fttiiftern ift ba§ ber Siftercienfev in SBiftrinti boä febentenbfte; fleftiftet uon bent I'cidjL'n Greifen JBernfjavb Dun Xvijrcu nu§ bein ®ffcl)tcrfjte ber Spon^eintcr, ktain eg bie erfteti 9JJönc^e onž bent tlofter il^iUiirg in £otf)riniien (1142), ^flf^re 1228 ßriinbete (Srjtifffjof ©lerfjorb II. mi Safjlntvii bivS Süiätl^nnt Sauant mit beiti Sijje in @t. Jfnbrii. bctn Xübc feine^S Söfuberä fet^tc ber (e^te ©pon()eintei', ntte 3J£itteI in öoiuefinnti, iint ,Uiirnteii§ ,^err luerben. ?l&er ini Üaiibe felfcft en^riffen imr bie ©tiibte nnb bev tiii'bere ttleniä feine ^^nvtei, luiifjvenb OttiifiU' an bcr beS [jeiniifcfjen ?[bel^ nnb an betn ©nvter SBifcfjof ®ictrid; .11. eine fefte ©tiitjc fdnb. bednitiitc fid) Dortiinfii? mit beni leeren Xitet eiuež „beftiinbiden Stattljalterž in iliirnten", ben ifjni Oltofar üßertrnLi, iiadjbeni er fid) fetfift be§ drbeS ber Sponf^eimer noKenb« s* bcituitljtiiit fjattc. ^odj iiiid} bit Inije fdiicv ^i-nidjiift iit .fi'iiriiten iuoiyu ncMil^It. aiiibol f IUI n abSluivii, fcft ciit|d)IoffiMi, he^j 9h'td)e» ^){edjtc iual)vni nub beä iHiljiucii' füniiiä tvotjiiU'ii ©itiii jii I'redjcit, crfliirte ifjii bcr iiniibc DfteviTidj imb Stoienimrf für ncduftig nub lif(ff;iite (1275) 'i^jili^jp l>im S^Juiifjeiiit utitÄänttni imb bnn bojiigcfjüvitii'it Kjcile noTt itvniit imb bcr 9Jf«rf, 9Jafdj I'oKjoii fid^ mm in tiuKrem Saitbe bcr ?ltifa[I lum Ottotrtr, ®raf gjieiitfjurb ooii 2iro(, beffcn S^nibcv ?f(Iicrt luni (^iör^ nub bic (:Sinifeu 11ÜU Crtcutiuri; riiifrt'u mit ftnvfeu Ärica^fdjarcu in bit füblirf^i'u .^pcviLHitfjiinu'r eiti uiib bcmiid)tiijti'ii fidj bcvjclbcn (^iiuftou ©djini atn 21, 3fuiieui6i?r 127(3 luafUe Ottotar nuf biefc £(inbcr licr^idjlcu, nub al§ er int Sitfjvc 1278 ben ^fricg üciicn bnS 'JicidjSLik'vfjnnpt munterte, nerlur cr Sdjlad;t unb i2ebfti. ®!e ^Keidjäuenucfcrfdjaft in iJtiruten f;attc aiubulf udu ,'pfibätinrii fdjou 127r) bcui Wrafeu 3Jfciuf)flrb lunt lirol, feinem oftni t^rcunbe unb tvenen Sunbešgcnoffeu, üriertratjen, unb iljii k'teljntc ev nud), iuuuil ^l^ljilipp luni Spimljeim narfj eiucin riiljelujeu I'eben iin ^nfjve 1279 ju Ätreniä ba» 3fitlid}e gefegnct tjnttc, jnni iinfjne für bie itjiii gclcifteten ®ienftc mit bent Apfi^ogttjuin ftornteu (SliigSburg, 1. getruar 1286), lutdjbcin i^ni fi^on früher Ärain iiub bie winbifdje 9Jfnrt flfä ^faub für ein jDnrfcljcu jngcfatleu loaren. ®er neue .^fvjoij nnterjoi] fid) 6ei feinem ^JieiiierniuvJnntritt jener ei(ieiitrjiintlicf)eu, nngeblidj fdjoii feit ber ^cit ber fkiii)d)cn dürften üblidjen (ieremoiiie, bie nndj 3(naftafiu» ©riin im „^l^fnff wotn Äiifjteubevg" poetifd) l)cr(}errlidjt fjat. 3)iefe fogenannte ,^eräLigSeiufe(5UU(} UültjLH] fid; auf beut Jürftenftciti bei ftarttbuni, in ber ilirdje ju ÜKiiriii'Oaat nitb ntif bein .'perjü(-(»ftiifjl int ^ultfelb. ®a üüfeiittjiirb nur fetteu iu feitiein .fievjügtfjnine lucitte, oetnuf) e§ il}m nidjt, luic cr luiinftfjen morfjte, f)ier oolte unb Drbuiing nufredjt ju er[;a[teu. SUtdj ber Stieg, beu §er^og SItfiretfjt üou Öfterreic^ unb Steiermarf, ÜReiufjarfag ScfjmicgerfD^n, mit beu Saljburger (Srjljifdjüfen fiifjrte, (iradjte üiel Unfjeit über bug Snub, griefnrfj lunrbe luiiljrenb be^^fetbeu ^meimal (1289 unb 1202) ooti bem in ®raub gefterft, bag fiaiianttfjal erfitt furdjtbare Sicrljecrniigcu unb alle S3aube ber Drbnung fdjieiieu geliefert, nfž ber reid) begüterte önif IKric^ non .^euututrg fidj jenem 93uube fteirifdjer ^(beliger jugefedte, bie gegeu iljreit .^er^og SKbrcdjt bic 3'^ifjue bcr (Smpürung er[)DOeii. ?Inf ber luintbergifdjen ?^eftc (^iriffcti, bie er in feine (^iewutt gcbradjt, trutjtc ber Oirnf mouatefang beu .^erjogHrfjeti. Svft nl« Weiufjarb'3 jüngfter ©of;u ,§eiurid) frifdje 9Jtnittifcr)iifteii nadj Müvitteu brndjte, gelang cä beu Aperjoglidjen nuter ber ^iil)rutig ÄunrabS luni Vltiffeufteiti, beu Jpenulnirger am liBadevf&evge jn befiegeu, unb at^ bnnu feiue gnn^e Övnffdjaft mit geitcr ntib Sdjmevt nermüftct luitrbc, ergab fid) ber ©caf atif C4)nobe ittib Ungnabe (12i),'i). 3m 3al]re 121)0 fturD 5)Jieinf)arb in (^reifeubitrg unb feine Sütjue Otto, Üubufig unb §cinritfj überniitjtueit gemeinfaut baä initerlidje tS'rbc. Sie niitevftütjten bie ^ntišliiirncr fulucit)! in bciii luicber entftvnittiteii Stniiipfc mit (£al,5tiursi, a(S iiiuf) [ict bcm ^föiTffi'tu-jimßc um bic bcutirfji' Äonirjäh-ütu*; ^it bem ©ieije "Jlltu'cdjty bd 03öII[)i>itii [jdf ■'S'i'i'Ä'-Hi .'peitu'tcfj uunfev mit. if)rLin eigenen ^ev^Dfltfjiim atier Ovbnuiiii ju fdjaffcu, (]rfnnii ifjiieu tiiir ist (icrtiiiiem Wnfje, ,vimnl bev iiiiigfte iiiib tiiJjtidftc bev [)cr,5Lnilicfjnt trüber uoit tSfjvgci^ getrtc6cn iditc SÖItcfe iu bie ^ente tcnfte. (^cmat bcr ^^sriitji'ffiit !Eie .0ftji)(!8d!i(e0iiii(l in KSniten. Vfnuii UDii ®LUjntL'!i cvfjoti t'r uämlicf) norfj bcm (Jrlüfcfjt'u beö pf'entijäübifctji'u a)JauiiB= f^ttnmei^ t'[itfpriic[je auf bic frlcbi^tc Mvoite. (Sr dcluaint fliuf; bie äJit'ljr^dtjt bcr Itöljmifdjou (gtiiiibe füv ficf), iH'vfcinbete ficf) a6cr mit ilmiia ^(l&rtdjt, ber ba» iiaub |itr vin [^cim; 3efallcuf» ^Kcidj^fe^cn t'rflärte nub i'eiucin Soijue ^Jfitbolf Di'rlicf;, (irft tmrf) bfffeu fvüfjem Xubc luuvbc .'pduvid; jnm boljuujdjnt .U'ünig iimiiljlt (l;307). Vftbrcdjtö 'iJfadjJoli^er auf bem beut)djeii Xljvouc, .'peinridj VII. non i'liix-mtmrn, l}ielt an ber Stnfidjt fcjt, biifj Sötjnieu bem ^{etdje anfjeinuicfdtcn i'ci, unb trat, um cä feincm -S^anfc ju^nmeubeti, in iiJcvfjaublitmjcn mit jenem 3;ijei[e bcr Stiinbe, bei- fid) uoii bcm Hiivntner atgi'iueiibet Ijatto. cuMitlj bi-r bcutfd;c Ä'üiiiiiäfoljii Soljintti yon l^uja'üitnii'd mit .^eeregmarijt inž I'mtb riidEtc, um lunt bi'tn 6ö(jttiififjeii Sljvone 311 iierjincii (IJllO), imi^tc .^eiurirfj, liuit jciiteti luciiigeii Sfuljüiuieni itnb 5BuubeSf;enuffeu ijertaffeii uiib faft mir nitf bic XnipVt'n nuž feinen (Sr&Iaiibcit uitgeiyicfeii, ^^^iiiti bcit tcljmi nub iti btc |)ciiitnt jicfjoit, S^cu ABitinStitel (ictjiclt cr jcbinfj bis ftitu'iu lobe Bei. Sn ^fdnttcu uiib Xirol crfrfjeiiit .^cinrirf;, itarfjbi'iii ft-iiie S?vübi'r iiitbluii^ (i;j()r>) uiib Otto (1310) ijeftin-tuMi Umvcsi, dž affeinirter feiiter (em'ti itciffcit, ivoli feitici: mit beu ^nljvi'u [teißcitbcit SrfjtuMje uitb llutljiitiflfeit lourbc itnicv Ä'üinii'.^er^Dsi jcbud) t(i!b eim' tiic(tim)uin'[u'ue ^^.^iTfihtlicIjfeit. ©enu ba cv feilten Solju Befafj, luareti ft'iite üödjter i'lbelfjcib iiitb DJc'iU'ivu'etfjfi bic Grbiniieti aller fcittor (£i(jenf)iitev lutb SBribcr^ Ii'fjfü, 31t bcneit fnft atle tirDlifrfjen Oiraffrfja^ti'ti ^^iiljfteti, uitb bic ÜiifeitiEmniev tuic bit-.^atöburger bctnüljtcii firij bcfjfjdü, ,§eiiirid), afS cr utidj bcm 3;obc feiuer jlueiteu (%'niatiu, Stbelljcib uoit iönnitttrfjiucirt, nn ciitc iicitc (Sfje bncfjte, ki jciiicti SKcrbittiiicn mlftHirt "nö bieiifttnu' jn fein. Soljaiut imn ^illjmen, ber §eiitrirfj§ brittev Okmafin iöeatvijt' lunt SaDüljcn eine jii'Ltf^c S)Jiit(iift uerfprDcfjeu Ijatte, cS ctiblitfj biird), baji fein gleidj-iiatnigcr Sofjit ÜUtoi'tjavctfjii (älJiinftafdf)) füfjvtc, uiib cg luar bei biefcv (Mcgcnfjeit lieftimint iimrbcii, bnfs §einnd)'3 ^ocfjter in beii Sefi(5 feiitei' üänbcr ijefatu^cn fjjlltcit, fflüä er !eiueti ©oljii [jiittevliejje. ,U\iiier iitibtuig ber Sätet Ijatte ^tuav frtjuii friifjev bciti (^nijcftaubeii, bnfj iljiti in CSvinani](uinj mm SiUjtu'ii fciuc Xüdjter ober ein ©emaf berfeltien iiiulj in ben 'Jieirplcljeti, fimiit iiti .§cr30j.it[)iiiti iliirntcti narfjfoliicn föitnteti, iinb eS mar ttttr bic ii^ebiitijnitß beij^efiis]! luorben, bitf; bie ffivbc^jciiifejiunjj ciitešJ ©entatö mit bes SiaijcvS SBificu ijefLfjeljeii iniiffe. 3e{jt nbcr fiircfjtete Üitbiuiii frfjun baS 9(tniuK[jfeti bev ftijcmbitrnifcfjcn §tntSntacIjt iiitb siing bnnint ntit ben .SjalJšbiivijcrtt ?(lbrecfjt uitb Otto, ^^'i'ii'-'O iWciiifjiivbS Snfefit uiib ,'pciiiricf;S uMjften miinnlirfjen a^emmnbten, inn 2(;. ^I'lUH'tnliei' 1330 etttcn ijefjcimcii 5Sertmg eiit: ber iifaifev Derfpvarfj, bie .'prtbäliurijer itadj §eiitricfjž lobe mit Sltivnten ^n belefjnen, biefe fjiuiieijen fagteii ifjitt ifjre ,§ilfe ^ur (Srmevlmnt] Sirtifž ,511. Die öfterreidjifiJ;en .^er^oijc [ieuit(jten feitbeni in ftuiier SBeifc jobe OJelcnentjeit, iiiit iit .lliiviiten Giiiflitfi fieluinnen nub fu ifjre tiiuftiiie §en-|c[jnft üin-.yilioreiten. iiitti ."geiiiricf) mifaui]S Vtpril 1335 aiiiS betn iiebeit fctjieb, belcljnte M'iiiier iinbiuiii bie .S^Tfibälniriier iiiuf) im 3Jfai jn üinj mit iinfevem ^ierjocitljmn. ®ic itiiriitncv leifteteu ben iieiien Üanbcöf^erren an^aiuiS SJitiü ben (Sib bev Üretu- unb nm 2. 3uti imter^ui^ fief) Otto nninenö feiucä ^^attfeo ber .^ulbiiiutiijä' feier (luf bent ^oUfctb. ®ie frieijerifcfjen ^erincfjc bev SuiTmOsivijcv, Mvnteii für fid; ^u (jeluiuuen, blicbeu eficnfü evfofijIi.i3 luie bie bivlomdifrijcii, unb fo eutfa^tc bcmt ftöiiig Sofjnitn in: ^'fi^'i'i-'u 311 t5tiu§ (9. Detobcr) für fidj nub feine (SLifjiie fmuie für a)iaviituet(}a ajfanltafd; unb bcven Sef)U)efter ofleii ?titfpriidjen nnf .^idrnteit unb bnä oerpfiiitbete ftvatii. Sliirfj bie jipiitcitn Semiifjittiaeu bcr ©oljne Sofjaitnä, üuii Strol aiiä Äiivntcu ^ii evobcnt, fcfjcitevtcii. Stacfj Dttuä SEube wnr i'ciu 33nibL'r 3fl()vctfjt il. {ha ifiJeiie ober Üdjiiit) tiKciiiiiicr Sjofjcirftfjei' bor üftemndjifcfjcu Siinbcr, Sfitrfj iti Mrütci: forato or fraftuull für Stiifrcffjt^ Ijaltiinij bor iuncrcu Siutjc itnb fiidjte äBufjI feiner neuen Untertfjaneii bcfteuä ^ii fiirbern. üeiber tnineu jn feiner i^eit fnrcf;t6are llnglüifäfiilfe üter bai Snnb. ben Saljrnt lij;38 t)iä 1340 üerluiifteteu §cnfrfjreifenicfjloärine bie gttbev, im ^itljro 1342 traten (grofje tlberfdjluemninngon ein, im Satire 1348 (25. Sütmer) ereignete ficfj jeiioö fjeftige örbbeDon, itifoliic beffon ein Ztjcü bor Siibtuiinbe be'3 n&ftiirjte, tiiclc ©lirfor inib Slieiler ncrfdjüttete niib nnd) iBiitarfj, luu i][eirf}^eitig eine ^energbrniift luiitfjete, fuft gaitä äerftürte. benttctbesi Saljve begann bie Senteiipeft (bcr „fdjiuarjo 3:ub") iljreu üerfjcerenben lltnjng in Mrnteu iinb raffte Sanfenbe odr SJJenfcfjen Ijin. SiiS anfjieregtc melcfjeS in alten biefeti Sdjicffatäfdjlagen @trafiierid)te Ootteä fa(j, glaufite nur bnrdj niitlergctuüfjtinfrje iBnfjübnitijen ben ^urti be§ §iinmets ijorfüljneii gn fönneit unb üeranftdtL'te befUjatb bie mit fu uielem lU^fiig uerbnnbenen ßJeifjlerfaljrten, ?[n ben ^iibeti riidjte bnS bie ifjncu jnr £aft gotegtc (Sntfjeitignng firdjUdjer «Segenftänbc ober bie ÜberUürtljeilung in gefrfjäfttirfjen ®ingcn bnrdj ÜÜforb ober a>ertrei(ntng, fo inätiefunbere in SBülfsBerg (1:j;]8). Sfifci'crfjtä (5i'6e iitnrbe fein aftefter 3of;n, bcr fjodj&egabto 3{iibolf ber Stifter, ber lirol fiir fein .^pmig enunrlj (1305) inib fu Sliirnteul 2lk'ftgreiije fdjii^jte. Itnter feinen il)nt in bcr Siegiernitg fulgenben iüriibern Sllfcrerfjt Iii. uitb Sei^jolb 111. tiradj in unferein Üanbe ein ?lnfftanb auS, beffen 9liebertucvfung ben .S^er^ogen üiele SÜiiifje üernrfadjte. ytl'j bie ©eele bcžfel&en erfdjdnen bie k'iben ^riebridj üon ?(nffenftein, bie (Siitet Äonrabä, bie ficfj tiiter geh'änft fitfjUen bnrrfj bie iltertragnng be« 3Ji(ir|dj(it(ai!!k'ž an gjnbolf l)on £ied}tcn[tcin unb ber £aiibe§f)ani)tnuinnfdjaft un Ätonrab oon ^'raig. ^Jiuci SJiLinate fang mugte ber S'(inn.if in ber Öiegenb vion ®[ei(inrg, bent ^^inptfiije ber önipürer. (Srft bann, al§ bie Siirg üollfümnten eingefdjioffen, bie ©tabt eingeäfd;ert, bie llnigo&nug ücnuüftet war, ergaben fid} bie Sfnffenftciuer beu .^eqogcn. Sljre veidjon (Mter fielen ben Ünnbo^fürfton jn, fie feltift iunrbcn fe&enä(äug[idjer §oft in ber Jöitrg Strecfjnn bei atottennuiiin tjernrtfjeitt. Tiort ftarb ber eine ber bcibeu ^'viebrid), ber nnbere nnirbe nadj 28 Saljreu kgnnbigt nnb bcfrfjkifi fein ßcbcn nts 3)ondjerr in jltegenStnirg, ©eljr abtriigtift) fiir bie Hiadjt ber §aftäburger eriuicfen ftd) bie üielfadjen ^Ifjcilnngen ifjreä SSefijjeä. ^Surd) eine fotcfje gelangte Kärnten fdjou 1375 unter bie iüertualtung Üeopotbä HL, bent innere ^^efjben in biefent l^iitbe fiel ^n fdjaffen niadjten. ®a in ber an SSirren reidjeii bie iBiirger uide Untiitben feiten® ber '■Jtbeligeu erfaljren inuf)ten, uerbanben fidj (138ö) bie ©tnbte St. 35eit, tlagenfurt unb 5.?ülferniartt jnr Vl&iueljr S]i'geit bic riiuMiiftiin:!! A)cvrcu imb 3111- SBcrattjuuij ii&er (jcuicinfninc Sutcveffeu. 3iad)bem bi'v .tirr^Lii] tiei ©oin|)acrj ben ^ub rtcfiuiben, fiifjrtc fein SJ^niber ^(Ibrcdjt HI. iu nllcn iiftevrcidjiicfjen ßiiubLTti bic ^liciiicviiug, nad) feinem .'pingouge aber ijiiE) ež »ucgeit berfelBeii Uiifbcr Iniifibntievnbe ^cnuiivfinfie ^njifdf^cn ben .^nßäbnn-jern. @vft im Jsnfjve 1411, tuirlj= bem iii^iuifdjen bev '•^^avteifnntpf jn einem tuilbcti iüiivgevfriege in Öften'cicfj nn-^geartet luav, fani es ju einer lunlnufiijen Orbnunii ber ftudlictjen ÜJerljältnine, (gnt[t bcr (5i)evne, ein @ufjn iicupolbS III., nernnigte bic $err}cf)nft olmi ganj ^niH-'i'ijftfi'reicf] (©teicnimrt, Mi'uten, ft'min nnb bie ticnarf^luirten ftcineren t^ebiete) in feinen |)ünben unb empfing bann nncfj bie .'pnlöignng ber ^ihnihier. ®r luar bev le^te ^evjUjj, ber ficf; in ber alten erjriuiirbigen ^urm in fein ?(mt einfetten liefi (1414). Bäfjrenb feiücr ^Uc^icriini] (1420) erlofdj biiä @rafi'!!gi'|crjfed;t bor Ortenönrger. reirlje ffirOe, jn bent micfj bie 9JJitrtte Spittal unb ^^iaternloii jül^lten, fatn itii bic müdjtiflcn (trafen uon 6iüi, bie Balb bavnnf eine gefibe mit bnn Sifrljüf luni Smnberc; lieiiiuineu nnb fpäter, alž ^evjoii ^viebricf) V, (feit 1440 röuüfdjer Stöniij), ber ©ofjti beä „eifernen" Ernft, bie Stcijierniii] übcrnümnten fjatte, andj ntit biefem in Streit unb Stampf gerietljen. ®rft 144,-} füi^teu fie fidj iu ^riebrirfjS yefjenSljevrtiJ^teit nnb firfjerten ben Ajntžbnriiern bie Ü^crertnng ifjrcr A^crrfdjitftcn (Silti, ©terubenj nnb Crtenbnrg beim (SrUifrtjeu ifjreä ©tammeS jn. ®iefer gntl trat ein, aB lllrid) oon Clifit in Setgrab ertnorbet (uurbe (145fi), ?hi!i fäntnte S'i'iebridj iiid)t, auf feine ^)Jcd)tc dä üef;engljcrr nnb anf ben ffirOncrtrag fid} ftii^enb, bie meiften inucrofterreidjifd)en .Sperrfdjaften ber Gillier nn fidj 511 bringen. ®ic S^cgievung^pcriobc itaifer ^riebridjš III. max für ftiirntcn eilte brangfahuUk ^J^eit, benn faft nie rnfjten bie inneren geljben unb luiebevtjott umrbe bci§ üanb üoti (SinfiiKcn nnSutärtiger ^-einbe ()cinigcfud)t. Ä'antn mar bor Stnfftnnb, ben Vtnbrcoö ii^aunw firdjer iu ©teiermai'f eut^iiiibd fjattc unb ber fidj burdj beffen ©euoffeu nud; in uufer Üoub nerpflaujte, niebcrgefdjtageti, nfä tiirfifdjc Siciterfdjavcu niubenb, breuneiib unb inurbcub bnrdj ben Sfnufer^'iliajj gegen SIeiburg unb non bo in^ 3aun= unb ©lantljal nor= brangeu, lH>n mo fie eine 9Jfenge (5kfangener mit fid) fdjleppten (147;S), 311^ bie Xiirfeu jnui ^iiieiteumale einfielen (147()), au# beni ©anetfjat übet ifiJcifienfelä unb ii^iUad) unter entfe^didjeu i^erfjeerutigen einerfeit® biž in§ (^urftljaf, anberfeit^ inä unb Siaiuinttljal brangeu, ba oernKidjte iljuen wegen iljrer Sd^nelügfeit baö iianbesaufgetiüt teiueu SBiberf'tdub ^^u leiften. ^iefe SJiiftftinimung l)ctniid)tigte fid) befdjalb ber nieberen 9,^ii(Bdaffcn, fie uu-il)uteu fid) fogar inin ben ,Sperren luTloffcn, ba fidj biefe bei ber ?huui()evuug bež geinbež in bie feften ^l^liiije retteten, ^^n ber @raffd)flft Ovtenbnrg bilbetc fidj banutlö unter ber Leitung be^ ^Jieter äBnnberltd) ein Sauernbnnb, ber d^ feiucu ^uied bie SiJertljeibigung be^j iiaubeS gegen bie Xiirfen be^eidjnete, bauebeu aber aud) juin Scfji'cdcn bcr Öivuitbljcrrni ücrfdjicbcue Sorlljcilc ober 9h'rljte für ben Sniicniftiuib lu errtngcu trncf}tete, SHž im Siili 1478 türfifdje ^Rntiicr uiib Sßremter jnf)lreirf)cr atä liišt^er iifcrr !lorni§ gegen ajidrtrrj [tiirnttcn, [teilten ficlj ifjttcn [ict 400 beumffncte Jyaiu-rn cutiieni-'ii, i^ie atcr (jrüfjteutljeilS niebmicnmdjt ober gcfnu!]ctt unirbcii. Sic 91rtut)frijitrcu tuittfjcUnt brtiin f(i[t brei äöocf)cu lang in ganj SJfittcIfärnten mib (jolten fidj feI6)t oon ben Sltnien bie bort iDctbenben jTIjiere Ijerab; 10.000 ©efangctie lolleti fie 6ei il}rcm mitgefdjlcppt ^obcn. ^'ainn mnren bie Unljolbe atigcjogcn, fo frfjritt man barau, bic Ceitcr beä Söanerti^ Xrt .(ifijuflSfliifit niif bi'tii flDltffTti (u'i »Idtia Sncif. timber bürd; (Sinferfmiug ober .^inridjtnsig nnidjiiblidj jii mtidjcn. S'inic SiSebriingisifi criundj-i bom iinnbc, alä bor ffuifer mit bcm SrjWfdjof ^ernljnrb nun ®nl,dnirg in Streit geriet!; nnb biefer liei bem Itngiirnfönig Ülinttljinä (Soniinn® .düfi' fnnb. llngni-iirfje Xmi-i^jen Iiefetjten (1480) bic iafjlmrgifdjcn in .«iirntcti nnb nntcrnnljmeii Don [jier anž Jlian&^itgc in bie Unigctuntg, uuifjrcnb faiierlirfjc SöibneiidjfUTii bie crj&ifdjiiflidjcn SJkflMttigeu üerfieevteu. Xaei'eUie ^ntjr Iirnd)te incn|rf)redenidjiiičirtne iiub bic ''^cft inä i'anb. Um baž Cileub uolt nuidjcn, cri'djienen nndj bic liirfeii luicbcr (1480, 148.'{). ©er ftrieg ,^ioifd)en bcu Uiignrn nnb ben fai|erlid)cn Solbucrn miil^rte 6i§ jnm Tube beö Goniinn^ (14iKJ), bann erft räumten bie llngtini bic uon ifnieii tefcfcf'-'n ci',56i|djiif(id;cn ^-liUitje. 3unt ^lucdc bc^ ft'atnpfcä gegen bie Xiirten Ijatte 'Jticbfidj aiocv bcti geiftlidjen ©t. @cor()ž = 9{Utoi'orbcii (jeftiftct uiib ifjiii btiž Sttiiftcr 311 SJfidftrttt faiumt dkii brt,yi {(cfjürtticii 23cfij5un0|eu ii&cr(af)eit, bicfcr Di'bcii, bclfeit erftcr Öivofjmciftcr Sufjtiuii ©ickit^ Ijivtcv luiirbc (1469), Dcnnucfjtc jcbucfj fdne ^tufijnlic iiid)t 511 löieu, bcuti eä iiuinijeltc ifjm «ii OSclbinittdn itub batitm aiicfj an bei' I^iureicfjeubeu ^fu^rtfjt üüii -Dtitiitiobent. Sds Äniier S-vicbuiif) ftarti (14U3), üereiiite SJtai'tmiliait I, fiimiutlicfje Siinbcr bes .spiuiffg ,§rtt)ätniv{i in feiner ,§tinb. (Jifriii Iicnui()tc cr fid), bic Süunbcn ^u fjcifeu, bic iljneii tnc(]i; mtö foinblidje (Sinfiitle gcfdfjiniien, fniftifl trat cr {jcijen bnö gauftvccfjt nnf, fönifmit luiu' IT auf ^ttJluefjr bev Xiivfcngefnfjr tcbarfjt. 3« Oftcrluil^ Icijtc cv ein ^enijljang all. ®fm aBnufcfjc ber Stiinbe liiirfjfontmcnb, ucrBannto SJfajimitinn bic luicbcr ^ieniltdj jnfjtrcicf; flcluorbenen Snben ouä Steieniuivt niib ^t'iirnten (149fi). SnS ©kicfje tfjat nnf feinem Wcliietc ber gv^tiifrfjof üpii Saljfinvt; uitb etiuag fruiter nucfj bcr Söifcfjof nun SSant ■ bcrg. 9farfj beni Seonfjnrbä, bc§ (ejiten föriifen Düti ö)ürj, fief beffcii öSraffcfjaft iilteti (Srbuerh'mjcu geniäf; mt SiJinfintiüan, ber nun baž nntere 'ißnftevtfjal mit üienj, ü0)uulj( (i biSfjev eilten 3;fjeit ÄärtitetiS flofiilbct Ijcitte, beni Sanbe Xirul cinDcrtciHc, So luitrbc it'iiriitcn nuf feine f^eiitigen Ciireiiäcn befcljraiift (1500). Sene ticfijetjeiibc Sciycpnn, lunt bcr ein flvofjet Xfjcil bcr ® anernfcfjaft Ä'riiin>3 iiiib Siibftciernmrfij im Safjrc 151,5 er(]nffcti lunrbe unb bic iit bcr gorbernuij flipf^ti', bafi bie C^rtiubfjerreti mit bcu )eit oltcr |}cit ii&tirljCH Öie&igfeiten jnfriebeii fein unb alle biiriiCier IjinnitSrcicfjeubcn ?(tHinlien ii&fteiren foKtcn, branj] nnclj luufj Barnten. 3ti ^jinftri^ bei griffen taiiten am 1. 3inii 6ei B.ÜOO Soiiern nnb fdjUiffet) einen Siuib, iin beffen SVit^i-' t^fjviftof ©rofi unb Qieonj !JJhir a(ä gelbfjanptlente, bann uicfjverc Uutcrljanpt= leute, il^iertclnieifter, ^Kebncv unb „ik'iftiinbcr" geftedt luiirbcn, ®ic Süemeiymii ucrireitete firfj aucfj in baä 3anu=^ unb Öailttjal unb norbiuiirtg Iiis Strafifturß nub .'piitteubcni. iBennruIjiijt bnrJ; biefe SLU'tiiiiu^c faunnelten bie Stäube eine i^röfierc Xrup;'i g^i'btvcr bcr 9{efurniatioii aber luiivbc bcr iHbet, ber bie religiöfe liknuegung ^nr CSrljötjung bcr ftanbifdjen SJiarfjt au^,iuuü(jen gcbncfjte. llnglanblid) rafifj (jntte bie iJicforiuntiim Sübcn gefajit, luiiljvcub ilrnfer V. utit beu .S^tiuptern bež ^^^rotcftnntižninS in ®entfdjtanb fd)Lin in ^ifricg gcratljen luar. ^(uf ber SUJorij üon (Sadjfeu fani ber älfoiinrcf) utib mit ifjni ber gcfaiujene ihirfiirft Sufjauti ^^''^biidj bon (£iicl)feu nacfj Ü^iUadj, iint in bicier ©tabt iiom 5Diai tn^ Si'U 1Ö52 ucvuicifni. Sliicfj .töiiif; gcvbiitaub crfcfjicit bu'Kv ^fit ii' ^.^illad) unb Tjoltc ficfj bit ^ittfcV'J ju beiti ^^Jflfftuicr Scvtrai^e. ^töd; gcvbiuaubž l:obf (15(>4) luuvbe fein jiinflfter ®uf)n itiut UDU ^[^iincp ii[tcm-icfj. ©L-iin; (junje Sfcfiieniiu] bm'djjicljt her STiiiiipf mit bcit Vi"ütc[tflntifcf)c]i Stitiibeii, bie üon tfjm bie öeiuiKitjimtj freiev iRcIiijiuiiäiibutig üerlangteu luib auf jebcnt Saiibtage brtö ®e(]ef)ren tiad) ©ctüiffeuäfrcitjeit fteltteu, luottei bie Steuer^ uub JntweiibmuiKigutigeti, bie )i)e(]en ber 2;iirteii(iefnfjr (jiutfig Hon ben Stiubcrn ^ffuvbevt merben mußten, in I^ofjcm t^vrtbe iljve ijicftrelnnuicii liei^iin[ti(itet). fcitiev Sebviinnnifj flub Sr.^rjer.^oii tnrt fublid) nuf bfui fianbtage jn Svucf an ber 3)Jnv (1578) bie niitublirfje fi'"^ fid) unb feine ^Ituieljöriiien SieligiotiSfveilieit geniefjeu )'olle, baf? bie Siuingclifdjcn i[)ve Sfirdjen nnb ®d)u(en in ©ra,^, ^aibndj, SHiigeufnvt ntib ^iibeufiiiri'! tieljalten biivften, bafj nndj bie SiivLier ber Stiibte nnb "üJKirftc in i[;reni ÖScluiffen uid;t kfdjtuert tuerbcu follteu; anberfeitö Ijätten bie ''^roteftiintcu fidj ijejeii bie Äattjüüfen rn^ia nnb nidjt anfljcjjetib 5U oerrjLi(tet). ®a bie Stiinbc ajfiindjeä nntenuifjnien, luaä bie itjnen tjfnuidjten ^nfleftiinbnifie ii&erfrfjritt, nnb er (lefiirdjten miifite, bnfj fie niid) auf 9_k'feitiiinni5 beS ©efjurfaniž in lueltlidjen X^ingen abgefeljen fjiitten, ttefrennbete cr fidj immer mefjr nnb nieljv uiit bem tkbiuifcu, eine fatf^ulifrfje (^fijenrefurniation in fetiieu Sutibetn bnrdj^nfiifjreii, nnb trnf einzelne, eine foTd}e liortereitcnbe ^tnorbmingen. 5?ar( ftarfi im ^al)re 1590 iinb fjiiiterliefs Snnerijfterreid) feinem Dum Seltiftiicfiitjt beš §crrfdjcrä Iiefeettm (gofjne ^^erb inciub II. SaS Uiujctnigenbe Dcreinjeltev afJaBregeln ertennenb, orbnete biefer eine Hctioti in grofjcm 9)faf;fta6e nnd) jenent 'i^fane an, bcii SJ^ifdjof ©toInluS oou .Öauant itjm empfoljlen Ijatte. ®ie ©rntibjiige beöfelkti innren: bie SJcrlualtniig ber iiiinbcr unb ©tiibte bnrf nur iTatljolitcu anuertrant luerbfu. S(fat[ju(iten fulfen nidjt fiiinbftänbc lücrbcn, ^JJic eüiiuijelifdjen ißrcbiger uub Sefjrer finb juerft QuSjulueifen, Ijiernuf foKen bie Söiirger uub SSauern lielefjrt werben ntib il^rc 3iiid)er, 5t'ird}eu unb griebijüfe uerlicreu. ?;ebernuiun mnfj fid) fdjriftlid} jnni fatljolifdjeu ©taubeu betenuen; luer fidj beffeu lueiiiert, füll .'pati nnb ®ut nerfnufeu uub nacf) Ütierlnffnna be^ jeljnten 3:ijeilež Düm ßrlüfc au bcu 6tnat onSlunnbern. ?(u bic ©pi^e jcuer dLimmiffion, ber bie ©nrdjfiiljrung ber ©egeurefornuüiou in ftiirntcn übertragen uutrbe unb beren Oieteite iHüdjfeufdjiigen bilbeteu, trat y^ifdjnf yjfartin i^reiiuer von Sectan, ber „Ale^crljammer". Sie erfdjien iui September IBOU ciu3 Oberfteier im :^ieiertt)al nub burdjj^og bie uieiften ©egettbeu Knnttcnž. Gin erfofgreidjer ißSibei'ftanb mar beii ij^ürgern uub lüaueru nirfjt niöglid); n>cr uidjt iiufiiuanberu luoKte, muffte fidj untenuerfen. i'Uidj bie Stäube, bie iu Silagenfurt — beui ,§nnptfi^c unb Slaaenfurt um bas ga^t 1649. SBüftuicvtc bcä ^protcftontiSiiinS in Äanilfit — Sülbtu'v geffiutmctt tjattcu, fiuitcu firfj tuiif) chügcm B^MF™ Uiuifrmeibüdjc unb luiberK^tcn ficf) nidjt bfv Si?i'feljntuii bi'r AHiifinifuvtcr Siivtiev. !Iro{jbcm licvf^m-tnt biefo bei bcr protoftniitifofjcii Scfjrc, fic Ijicltfii fid} fjetmlidj ^^viibicmitcn ober jPiicn jum (ikittcSbiciift auf bic teiindjtiartni (£d)ti.iiitT, HUI fidj foUric uod) bcfniibcit. Söci( fie Sl^eid^k" iitib Gommuiiion und) fatl^ütifdjtT SKcifo iiidjt ih'i'vidjteit luotitcn, rvfdjioti S^ifdjof iöi'finuT 1G04 jiim jiuntommite in fflngnifnvt imb (u'iiaiui norf;iit(iB ffiii Seferjnmgsuicvf. 2)ii: ttici[teti ®iirf]or fiititni [id; cnblidj, bie ii(ivii]ni uifiiibcvten niiS. 'Jhiii iimrbni bic ftiibtifd)cii iinb [tiiubifdjcit Vtmtcv mit jü'atfjDliten befcfet uiib bic ertfjcifmtti bc§ iüiiriimodjteg mif ^fiifjauijcr bcä olten (^laubeuS [icfd^riiutt. ®ic bic fdjDu 1508 SOJillftntt luni beut cimiLHinugeiicti ®t. (^eorfjS^^iittcvovbcit üOcnioiiiiitcti inib IfiO-i bnž 9(u(iitftinerftift Sk-riiborf cvfjnfteu Tjattm, ^oncu jc^t and) in .^iliincnfnrt eiit, mit bnrdj iljrc'If^iitijifeit bie ©etjcnre^orntutittit jit luilTcubcn. SitäSefonberc (icniiitjtfit fic [idj, btu Uiitcrrirfjt itnb bic Erjieljimci ber Siigcnb iii bie .^nnb jn bctütnnteu. ,platten ja nttrfj bic flicfontuitorcn beut Sdjuliuefon if^re eifvinfte Sovflfalt Sn^eUKitbet, tucil ifjneu bavan Iitg, bic neue Scljrc unter bcr 3ui]eiib ncrlireiten. iljve I)i)djfte UtitcrridjtŽLinftalt f^itteu fic bie iibctiijc Srfjute ober bo§ ftänbifdjc (SoKcflium in Mageufuvt fleftiftet (Ißf).-}), an beut ber S(bc(, ^Jircbifier uub Sicfjrcr, iiieumtc unb !JJed)t'S= frcmibe fidj ifjrc SBitbuuti erwarten. @tucr bcr 9Jectcireu bcS CSolIegium?, ,gicvonl)tiin§ SJiec^ifer aU'3 Stuttjiart (neftorfien 161B), üerfofjfe bag erftc jitfaiunieufjaudcnbc Söcrf tificr Kärntens iiatibe>3ijcfd;idjte (Amuilfs CariitLlii;»'); ©ottljarb ßfjriftninif, ein Ü'ärnluer nun CiScünrt, ^l^afior ^n St. Sßcit unb Dftcnuiö, faininelte ciitfiti .^onbfdjrifteit ^nr Wefdjidjie fciui'5 ^isatcvlanbcž. ®urdj bic t^kijetircfonuatiint fielen nud) bie ^iroteffiintifdjcn 6djnlen. X^ie ^efuiten eröffneten fofort ein (^hjutnafinnt in Ätaiicnfiirt, bo§ fidj talb cine§ ^tiljtrcidjen SöefndjeS erfreute. Unter bcu iit Mrntcn Iii^ ^ur ?(nffjel)UUii beö Crbetiž mirfcnben ^efnitcn fiitbeu fid; tncfjrere ÖScfefjrte nnb ®d;riftftcl(cr Hon ((utein 3iOuten. SüBir crtunfjuen f;icr iWiarfiiö .§anfii (au§ bcr (i5Ilfcruiiivft, (lefturbeu ITriß), bei' SÖerfnffer einer SJirdjcn^ iiefdjid;te beö füböftlid;cn ®entfd;(anb (Gorinmiia sacni) unb eiuitier 33eitriicic (9(nnteften) jur Wefrf;id}tc iMrntcnä, bcu cDcnfiillž um bic §eintat§gefrf;idjtc nnb um bie ÜDiiiii^cnfnubc iH-rbienten ®ra-3iuit§ griif;lid; ((jeftorticu 1758), bett S?crfaffcr ber „'ipf;t[LifL>|.ir;ic ber iKctifliun", Sic^ntutib i>pn Stiird;cnan (tinS ^onenluirfi, (jcftorbcit 1797) ttnb ben ticriifjmtcn ®ot«nitcr ^ronj ^vvcifjcvru nun SB>utfen (iicfturkn 1805), ben ßntberfer bcr Ufld; if;iu tenaunteii "Wtilfenia ciirititiiinna uub !i?crfnffer bcr Flora iiocic.a. Unter ben ®cr;riftfteflern bcö Äiienftanbeä an§ bcr ^C't narf; bcr (■^CLicnrcfLinnation nimmt Wraf ^ran^ (Stiriftof Sif)cocuf;it[ler (flctoven jn Ä^faiicnfnrt 1588, flcftür&en KinO) bcu erftcn ajiing ein — ber l^erfnffer ber ttenn Söänbe umfaffeuben ^(utiafeu 3-crbiuaub§ II., lüctdje ber pvütcftaiitiiVfjdi, idjwcbifdjeit imh iraii^öfifrfjt'u ^pnvtei ficQciiiikr bic fjatiäfiiivivfifjcu inib fatfjoltfdjt'u SnK't'cficu tior imb uuifjvnib bcS bmfjigirtfjviLieti ftricjica üevtnitcii. Ji'Li^ bcr cifvtßeti Xfjiititjfcit, luclcfje bie Scfiiiten ^eit ifjier Scniftiiu^ micfj «^totn'ufuvt eiitfniteten, (jnB a&cr bocfj, ba hi^iuiic^eu bie ^rift für bie ShtSiüonbevitng fjitr ttiib ba crftrfcft luorbeii luar, uocf; ^pvoteftaittcu in bcr .^ciiiptftabt. (Srft 1027 fejjtc if^itni Jyt'vbiunnb II. beu feljten Sennin biä aS5t'ifjtiiid)tcit biefcg SnfjveS iinb üteirfj^citiL] rirfjtctc firt) bie ©ei^nircfovinatinn mid} luibcv bie pvotf^taiitifdjcn Stiiube. Srfjou ^vi'ifjcr Ijntte ^5-erbiiuiub bcr ?(ufnofjnie lioit (SliaiificUtcfjen unter bic ©tčinbe feine ^nftinimutifi nerfiifit, IG 11 frfcfjeint )cf)ou bic §iitfte berieUicn talfjütifdj unb 1628 evljiett bfr ^.n-ütt'ftaiiti)rfje ?(bd beu 33efef;t, euüucbcr fcitljdt)d[j ju lucvbeu ober au^^uiuanbent. Sl^iefe 'i'lbfliüe eut)d)(onint jid) ^SiUr ?[iisuiiiubcrung. 3Jfit ifjreni ücrtor ber "ißvoteftautisjtnn» fciuc ^cl^te Stiijje in Äiiniten, bag Snub eine aiifeljultdje Summe gciftitjer unb matericfter .Strafte. ®aä ®d)tcffal ber ftiiubilcfjcu SJfrtdjt »unt onrf) i« ^unerüfternndj fdjou feit ge»'biniinb§ Sicii nnf beut S^eificti 93cri^c t>efief;e(t, bie Saubtaiic traten nur incfjr ^ninntinen, um bie üont ÜiuibeSfürftni iiertrtiigten ©teuern ju tie^uifitgcu. ®te Stütfj beä breifsigjaf^rigeu Shiegeä uerfpiirte auci^ itäruten, lucuugteidj uirfjt Srfjouplal) be» ^h'ie(]eS geluorbeit inar. ®urdj bic fjDr)eu it'rietiäfteueru ucniruite bnö Srtub, burd) bie fjtiufigeu XruppcnffcICungcn )uurbe eutoöltert, ?t(Ißentetncä (Stcnb bnidj fjcrein, inetc Üeute ftnr&cn beu ,*puu(]crtob, ®ietie utib 9MuIier trti]ertt'u fidj nu beu beferitcfteti Straften. SOfit Tjelfeiu Sidiet begriifjte umu befjf^ilti int Snfjre 1648 bic Munbc Don bcni Snbe beä grufien itrieiieS, unb bie mm fotgetibe ^riebeuä^eit fjcitte (atujfani bic fcfjtuercu ifiSuubeu, bie er gcfdjlogeu. ^ieue @cfaljr Iiratfjtcn bic Xiirfenfriege unter ßeiHieilb I. ber Ic^te (inif^c DSntanenftnrm fid) ben 5UJmicru Sffitcuä nnljte (1G8;5), jDti ba^ iKivutncr ^lufgetiot jiir ^^crtfjeibignng bcr fteirifefjcti ÖSreu^e nO, im Sanbc fclbft lunrbcii alle ääorfidjt^mafjregeln fietroffen uub in bic bebroljte ^?niferftnbt ging eine ©d;(ir üou Siu(h.ipcu unter ©fdjnjinb üüu ^pöcffiein, bic bort beim SÜfinentmi uortrcfflirfje ®ieufte (eiftetcn. 3n bcn crftcu 9k<]iermig§iaf;reu itarB Vi. uiiitfjetc int üftfidjcti Xfjeifc ÄMrutenS bie ^)]eft (1715 mib 171f>) mib raffte ü6er 7.000 9J£enfd)cu fjiu. 1)tv Staifcr fam 1728 iirtd) iilageufurt, nut int Sonbfjanfe bie ,S)ulbii]uu(i bcr ßiirnttu'r eutßcgeu^utiefjmen, — cä U'or bic le^tc im fianbe felbft iioll^ogcne, ber letzte Sanbcgfiirft nber, bcv fie auf beul .'per^oijgftnf^l empfnugeu, gerbiuonb Ii. (löüfi). Unter ,Si'cirI VI. Ocgnun luirncfjmlirfj iu bcr t^)e(]enb jmifdjcu bent yjfillftcittcr unb Dffiadjcr (See atienunfg eine religtofe Siciucipuig. äkin beu elningclifdjcii ®iinern, bei bcueu fidj int Vttlgentciiieu bie ?(ufjäui5^ lidjfcit flu bic .^einiat ftiirfer crtuicfcu fjattc nf§ ba§ Verlangen nad) beut iiffentlidjcii iöcfenntniffe iljre§ GJlaubenä, maren iiämlirf; tmr lueitiijc flu^geiuanbcrt, bod) Ijatte fid) bei ctiit'iii luifeljutidjcn irjcite bi'v 3iiviiiftic61trbeucn, luntii fie nitcf) iiufunlicf) ben ^ort't'vniigtni bcr fatljolifdjcn ilinfjc nttf|.u-acf)en, bie proteftatitil'djc (liffiituuiui crfjnltin. miit bmiuilä in Jirot uiib Sal^lntrii bie (äitiuu^cliicf)«! beS SJaiibeS Dcriuicifii )iMirbeii, crregfc boä ®rfjicf|ii( bcv Sjulatitfii lebfjafU'w TOitgefiifjt bei ifjven WUiul'eiiäjieitLifieu in Sliivnten, nub intmcr pffi'iu'r .^eiiite ftclj bn, biivd) lui'lvcrbrcitete ®rufftrf)vifteii flcuiif)rt, ber vrtiti-'ffaiitiidic (iScift. IviHs [tmtfia- 'Üfafivoslt'tu ber ^Regiernni] bauerte bie rediiiöK iBmu'tpmi-; mnf) einiL^f 3ii(b fin ©iibe, tt&ev )rI;oti im Sn^re 1800 foimtni bie ill bcm unebfr aii^tielivorfjeneit ftffii-ciffjcu ^ranjoieit fmft bev 33fftimimttini'ii beä SajiiffeiiftillftdiibcS uoit ©tfijr tuieber einige Xfjcile be-S üanbeä, bn^ yiefer^, iiitb Otierbvautfjal, Dcfe^t'it iinb badit Mä inž füCiieiibe Satjv uerMetönt. ^((ž burdj bfii gvii'bi'11 uoit SžuiieoiKc ©ntjlnivii dii ben umi XüöCflua fict, faiticn bie in itarnteii gelegetieii .^errfdjofteu bc^ (Sr^ftifte^ an DftfVfiff) >"ib »inirben 1800 iii niiter umoonbdt. ®aniit niov ber Ic^te iUeft bei' inittctdUfrliffjen ^(}ci(iutf; itiirntfUS liefcitijit. Sni Atrtef)žjal_)re 1805 )e(3teii firf) bie ^rnn^ofen aficrnuit^ iii Aftacjnifiirt feft niib iinebcr litt bnž iinnb nnter ifjrcn SrprcffiiiinL'ii uiib SJkanbfrfjat^ingen. ^iefc ^cbriinniiife luiifjrte iit ben J^cbruar bež foliieiibeit Satji-eä, iucil bie §fL'reän6tfjei(un(ieH ber Öifitei-iite aJtaftenu, lin} itnb 9Jfavniont tro(5 be:S frijon im ©ecetnter a6()efd)(oliciien J^riebeiiS injit ^^Jrefibitrii iiuv (aniifain nadj Stalini (ibmavfdjirten. ^©ic ii^erpfteiputfi ber feiublirf)cu 3;ruvvcn, bic er^luuitgettcit (^efctjeiife an bereu ()a6iiienge i8efe()(§Ijn[)ev unb aubeve ^^ifjfungeu Ijatteu bent iianbe liefen V/^ ÜÜHlliuueu ©iilben nefoftel. 5)Iod) mefjr llid)ei[ bvndjtc beu SKirntumi baž Snljr 1H09. 9((§ (Sri^fjerj^oji ^yfjanu auf bic Sfiiiibe lion 3JopoIcouö Sirofien ©vfolgeit ouf bem beiitidjeu ^triegširfjaupfn^je mit feiticm §eerc Italien Uerliefi uiib nad) Siiiruten jiu], folgten ifpi bie gruitjofe» nnf bem Jyitf^e. Um fte iti if^rem rnfdjeu iBütbringcu ju fjiubern iinb beu ^Kiicf^ufi bev üfterreidjifrfjeu 9frmee -jn firfjeni, futiteu bie Sefeftiguugeu Dei SJiafDonifjet uub onf bem fo lange n(g niiiglidj (iefjant)tet mcrbeii. ®ie [iraueii S^efaljnngeu tieiber ^^liitje erfüllten biefe ^fufnotic ft> uieit if)rc Strafte rcidjten. i:ro(3 ber flcriugeu lintjt ber DJJmmfdjaften nertljeibigten fie biefe Steitnugen mit einem §e(beiimutfje, ber itjuen unücrgiinfjUdjeii SJadjrnljm fidjert. 3n SDJaftnirgfjet comtnanbirte ber !3u9enieur=,\Janptmantiu ^n^brid) .^eufet nur iiugefiif)r .'500 ajiaun, nbtr uuoerjaijt mieä er bie tuiebertjolte Wutforbcniiig ,^ur CSrgetuing, bie ber frntijöfifdje C6erBefefjBfja&er (Suijen Söeaul^aruaig nii itju ridjtete, jitriicE. t^Iiiefiid) luurben bie ©tuvmauiiriffe bet grait^ofeii am 15, nnb lü. SJini ofuiefdjlngeu, am britteu Tatje aber ^etviauii bet filer Xa^ferfcit bev Sefatjnnti untjcndjtet, bnrd) feine tlbcrjiUjl beu ©ieg, gelang jenen Vtbtljeilungen, lueldje bie baž ^'ort iiberragenben ."pofjeu erftiegen Ijatteu, in baS Suuere bežfelbeu eiujiibriugeu; ."peufet warb tijbtlidj nerimiiibet, bie und) ii&rige ermattete 95efa(jiing übenuültigt uub gefau^eu genommen. Süüt bem S!er(ufte won ÜJioun Ijrtt fid) ber ^einb ben ber äktKiuerte Don ^Jiai&orgfjet erfatifen miiffeii. 9tl)ulidje ©ceueu fpielten [idj auf bem '>^rebi[ ab. !3u bem ^'•''i't gebot ber .^nuptiiuinii Süljanu ^ermann uou .^ernuitinžbovf. ®ie K'"»'*' belief fid) auf luenig ü* meljr at§ 200 ^Jfnttii, after nucf) er luteš jebe ?litffovbentun jiir (Sapitulatiou fdt&tiitit^ juviiit 3lin IB. ®fat tqifitiuen bie graiijoicu baS SBlocf[)anž ^ii ftiivmcii, baš luirfiame geitcr ber a>evtf)eibi(jer jagte fie jebod) lirtlb üoti banueii. So aucf) am folseiibeti Sage. Uiib fcr&ft afS ,t)ennaim am 18. Mai bie Äuube uom ^aKe ^JEnl&orgfjctS crfjielt, luiivbc er iticfjt lucufeub in ieiitt'ti (Sntfdjtüffi'n, betin er fatnitc belt SBJertfj jeber geluomieiieu Stuiibe für brtž auf beut Siiiff^ut^e Begriffene ^eer feine» ^S'aiferö. entbrnutite ber beit bie über 6.000 9Jtami äa()Ieiibeit granjofen in prtjfter (Srbitteruiig lieber niifgeuomtnett Ijatteii. Giuc ©cfjar berfelljeu evfliutmt nun bie imcTjften ^öfjett, fc^leubevt uun bürt üveiinenbe ^lierfjEvou^e in baö f^ijt^erne 'it't' fti^t^t ^^ l'f ^Inntinen, SSJie fic^ baž gener ber ^j^iiluerfamiuer iiiifjert, ftürjt §ermaiin mit feinen Senten fjerüor iinb üerfud)t e§, fid; burrfj beu bicfjten .Raufen ber geinbe bunfjjufcfjtageu. 9(6er tmlb fiiitt er, anž inclfii iffiuitben btuteub, jn ißoben nnb mit ifjin fällt ber 9ieft feiner ,§elbenfdjttr. ®oä ®eufmat bei äJialborgljet itnb jeiieä ouf bem 'i^rebif, kibe aitf Sefefjt ^laifer ^erbitianbä I. iti gleidjer ÜBeife niižgefitljrt, füllen bie ©rtnnening nn bie rutjmoDlfen fiampfe oftevreidjifdjer Gruppen in bcn „Xljermoptjlen Kcirutenä" bei ber Sfadjwelt luadj erfjalten. 3ubc^ flutte ©rjfjerjog Soljniiu Steiermarf erreidjt. ®ic ^ranjofen jogen uadj bcm gall ber betben gort^ über iii'lageiifnrt unb ^riefadj ber .^auptarmee StnpoIeanS Ühir fleiuerc?U)t(;eitnngcn beS blieben int £nnbe juriicf, bie fid) unter ^Hnsfa in ber .^auptftabt fammetten, aB ber öfterreidjifdje ©enerol ßfjaftefer anö lirul liiiigš ber 5)i-ait Dorrürfte. il^or beu Kjomt ber Stabt nnb auf bem nnfieii tonjbcrge entfpanu fidi am 6. 3iiiii ein fjiliigcž Gkfcdjt, nad) ineldiem bie Öftcrrcid)er, uoni geiitbe lueitcr nnbeloftigt, ifjreu 3Jiarfd) nadj lluterfteier fDrtfc|}ten. 9iu§fa geberbcte fidj nun tu Ä'Iogeufnrt af» uunmfdjränfter §err, fdjlm fenf^te bie Seuölfening unter ben nnauf()ür(id)en, fidj ftet^ ftcigeniben ©elb- üitb ^^rouiontforberinigen ber gran^ofen. ®er fdjiuere ®rncf ber feiublidjeu Occnpfltiou »uedte in bent 35ulfe eine tiefgeljettbe (S5äl}rnug. ajjau fdjvitt baron, ben ßaubftnnn anfjtibieten, wofür nnmeutlidj Sufjann Sürt feljr tljiüig luar, ber ont toiferlidjen ^ofktger in Sotiä einen ^lau jum Überfall üon Ä(agcnfnrt oerabrebet f;attc, 9[iibrea§ §cifcr§ Sfufrnf jtir ©r^ebuug im Üaube nerbreitete, ■^Juluer nnb Sölei fantuielte unb iužget)cim ben Xirolern uub Dbertarntuent jnfüljvte. ©djou mar c» int OOerfanbe jn 3"P"tHteuftüöen mit beu fran^öfifd}eu Öefa^ungen gefoninten, alä bie Ä'unbe üüm ^[bfi^Iiiffe beS Sdjöubrnnuer grtebeuä anlangte, ©ebieteu, bie Cf'terveid) burdj beitfelben nerlor, äiif;lte audj Dberfürnten, eä tarn nnu aB ein 5;rjeit bor iilijrifdjen ''^äruDinjeu nnter franjofM^Jf iüotmä^igfeit, luätjreub Untere täruten einen ^treiä {^rojer ©uberninuiä bilbete. i){adj üier Saferen üerljafjter greinbljerrfdjaft fdjlug für bag SMrntuer Oberlanb enblidj bie grlofungaftunbc, atä öfterreirfj an ber Seite ^färeußeuS unb ^Hu^lanbS in ben gruf^cii ScfreiinigSfcim^jf cintrnt. St^on im Sotmiicr 1813 criiffiifte gcfbjeiuimeifter filler auf fiinitnifcfjem Sobeit bcu 9(iigviff nitf bie Xriippeii ®iif(ciie ®aiif;iiriiaiš', bev bic i£lt)rifd)cn ''^rDUiiijftt fiiv 'iRo|.>o[eDti uoctfjcibigcn follte. 9JrtrIj nicfjrereii ©fferfjten &ft li^tdadf), am SoiSI, in ber Itiugetiinii] Don .^t'rinnfior iiitb minieiitficf] ki ^fiftrij} iiit JHiifenttjat, ju betn ^eiiiifjflnttu^ feltft Serftiirfiingfu ii&cr bic ft'Dtfctjua I;erl)fifiil)vti' (H. ©cptcmkr), getaiig ben Öftcrrndjem atn 11). ©e^temkr ber .^-tauptfcfjlag. i^on .'poHetttnirij bvang ©cuerot Sccfelj in3 Jfiofcutfjat nor mtb ^lunng fine fraitjöfiidjc ?(btljciluug bft k'fd[)>v)ci'Iicf)eti ^tudjt über bit ®crtrttfdjci tmcf) ^Irniti; ^-riiiiout werjngtc bfii geiub aiiä Siofegg, bh'Kr räumte aitrfj syiltrtrfj iinb fietjauptete fid} imnmefjv in bcv ®eg?nb jluifcEjcn ?(rnoIbftciii iinb ^ßontafct. Sturf; Ijiev bfbrnngte itjn ,filler ba(b lion mcfjreren ©eiteu, nub ba iiibcfi Sotbndj luiti beu Dfterveirfjern (jtnouimeu Uuirbe, gaben bie gron^ofen and; jEartiž auf uub ^ogcn am 11, Dctotcr nu» Siiivutcn nli. SBeuige Sage bflvouf evtäutpfteu bie SÖevbitubeteu beu l^evrtidjen ®ieg Don Sieii^jig, uttb bantit inau baö ©djitffal beö fratijiififdjeii Stuperatorä befiegelt. SJJit Slfijvien fief Ofievfiii-nten an beu Bielgepviiften Saifet ^ran^ juriicf. ßö muvbe bent Cnitrndjer (^inlierniuut untergeovbuet, unb Hon allebem, iua§ bie i"' 2anbe gefcfjaffen Ijatten, blteb uuv lueuig in Kraft, 9l6cr evft im 3nrivc 1825 traten bie beiben iianbeštfjcife Mniteuä mitcinanber )uieber in SSerbiubnug, iubent bantatš aurfj Unterfovutcn mit 3Ih;rien ucreinigt nub ber i^aiöarfjer S)!cgieruug uuterfteltt luurbc. 3)ie (auge g^fbeuSjeit, )ne(dje auf ben Sefveiungžtanipf folgte uub audj nad) beui 2:ubc bc§ ft'aifer« J^vanj unter feinem !Jtadjfolger auljielt, Ijeilte atlmatig bic 2iJnnbcn, bic .^trieg uub grcmbtjerrfc^aft uufercni £nube gefd)lagen r)attcn. S(ndj baä @tnrmja[)r 1848 mlief in .ftoruteii, oljuc eiuer tüilbiuügenbeu Strömung bie Salju ju öffnen, uieuugleirl) ba? ^|jartetgetrie&e unb bie ?lufgeregttjeit eineu Sljeil ber S!3ei)ölfevnug ergriffen Ijntte, 3m 3at)re 1846 fjatte fid) ber tärntner ®efd)id)tSiiereiu jur ^45ffege be§ (gtubium? ber $eintat§gefd)id)tc gebilbet, beffen ©eele ©ottlieb ^veiljerr Dou l'tnteräfjufeu mnvbe, nub jtuei Sofjre fpäter tuirb baS natnrljiftorifrfje ^Jfufeum gegriiiibet, baS fid; bie Erforfd;nng ber nntiirlid;fu 4'erlja(tniffe beö fianbež angelegen fein liifit. Öeibe S'Seretne f;aben in bem ^^radjtbau bež 1884 eröffneten iHnboIfiunnbS tljr eigetu'ä .§eim gefnnben. ®ie Srfjebnug au§ ber evfd)taffenbeu (Sinmirtuug v^atvtard)atifd;er ^^^ ^JieriLibe beS alifeitigesi 9(uf|d;lunugeä Iiegonn jebod; luie im ganzen ^lieic^e fo nnd; in nnferem S!aube erft mit ber ^Hegteruug ^^raii^ Sofepljž 1., unferež erljabeneu .^erru, üüu beffen §od;[;er3igteit, Örof^mutt; unb Ajulb ež im reid;lid;fteu TOafje ®eloetfe crf;Qlteu ()öt unb beffeu ?fnmefen= fjeit im Saube (1850, 185«, 1882, 1885) s« ben begeiftertften patriütifd;en fiunb' gebnugeu 'Jtulafi bot. Seine SeKiftiinbigfeit erlangte ftčiruten im 5iaf;re 1849 luieberj eiS itmrbe bamaU au^ feiner Sierbiubung mit Ärain gelöft unb bi(bet feitbem eiu eigene^ iivontonb. Qnx SScionjnnQ bcr cujciicii ?tii(jeti'[]CitI)i'itcii, jur 58crti-ctiin(] bcr kioiiberen Siitcri'ffi'u bi'ä iianbe^ ift fcit 1861 bcr S^ajibttifi fceriifeii. ©ri)ieiu'iuuenc, bic in Ääviitcit ii)iif)rcub bcr Saljte 18(>;J biö 187Ü eröffnet umvbmt, Ijabeit vi in ben Selt= iievteljr oinbi'siunni, ntib nnn toninicii oKjafjrlicf) jiif)(vdd)e ""I'l-'i' tnit iliiitiir^ fdjünljdteu fu vcidfj (inSfieftnttetci? 9(lpi'uttinb bfiunubfi'it nub Heben ju lernen. IHIs ^enetien im Sciljrc 1866 nn baS innge Mhiitircidj Qtnlicii übergiuii, timrbc Stiirnten cine (^rciijntart Dfterreirf^S iieiifii beii iud)d}en i)^idjbiu-ftaiit unb fjetiiaiin bitbnrdj cine crljiiljte aBid)ti(]fcit in ntilitflrti'djer, IjaubetSpuIitifdjer nnb ftnutlidjev ^liitfidjt, Unb UH'ld)c Ijerrlidjen gortfdjvitte es ®anf ber ciiifiieu Äroft ntib 2;iid)tirtfeit, iLiune ber nieifeitiiicii uiirfianien ^örbernitß burrf) bic tniferlidjc iUeiiieriini] in ber nenefkni ^dt tu feiner vru^ buetiiH'u Sljiitii^feit genifld)! l)at, bag beiincž tti ijliin^enber SBeife bie Sntibfiaiiöflfllniui int 3it[)re 1885. alten Webieteit ber iiaub» nnb gurftuiirtljfdjdft, beš C^fiuerbeS unb ber 3"bnfirie, bež iUUf^i', iWiitteU nnb J^iidjfd)nluiiterridjtž offenbnrte fid) ctti gebeiljlidje^, ^n ben fd)öiiften (iruiortntu:|en beredjtigenbeS ©djaffen. > iZ^J- Xciiliiml |itc ^loiiptiiiitnii .If'Ci'imiiiii diif bdii flnMült Bitriiaftcnljcit tia' Bcluilhn'unix in Hamtcn unti ^rain. k iikMDüI^iK'v bcö ÄrouUiubeS Äiirntcu i.n'äfi'titirfii firf) in ber ^U'cjet uieitift (vitgeimrjvte £eittc öoit tjngereni fiörpertmu. Körper^ iirofiL' uncf) luiljevt firfj, fmufit bipS nu? beii ?[ifcntirtut(^®Itften fnt= iRiinutfu wi'vbcu tonn, btc SciiiUfenuui uoii .Mvnteu jeticv lunt ■Sdljtiiirfl uiib Ijält fi) ^icmtirf) bti' 5JJittc jluifd;cn jfiier lunt Ltflcrretrij imb ÄTain. ^afjt ber Uiitcmücf^figeti tft iicriitiier iitä im SÖieitei' ajfilitiir^' ^erritüricitbe^ivfe, etieufo jene btr illeitieu; Tjiiiflegt'n evfjck'n ftcf) bic ü6er 17U Kentimetcr ilviifuMt £eute auf luifjc brci -'(fftMitirtni, — Xin' Uiuftiuib, bofj ber (5vrtrti!äU!Uj§= [n'Vrf iltuLiciifnvt in iÜi'^iui auf bie Ätüi'pt'rgrüfje tiiiitflincve ilkfuUatc i'niiöt nlä aiibi're bi'iitfdjo Se^ivff, ift offtntbav auf SRcdjiuiuii ber mckn ©Unicucn ju fti-Ittn, btc in Slingeiifurt jur yOKittirnuß foinmeu. Sie SeutfclH'u ^tiiruten^ bilbeu rtleirl) ben Xentfdjeu in ©tciernuirf ein ^Ufifcfjüolf, mil- bieö iitii beutlidjfU'ii auä ber Uuteri'udjuui) ber yfuiieu= uub .'paarfnrlie unb tiuä ber ®etrad)tuna be^ 8djiibel6nne^ ljenun'iie()t. 5)er reiu Minibe Xljpuis (blauSugiii uub b(onb= Ijanriii) ift iu i^'iiruteu unter beu ®d)ulfiuberii mit 17-1 '■^roceut oevtreteu, ein im üier= rtleidje mit uorbifdien üiiubevu auffulfenb ncriufier ';libel6reite finb unter 1,546 Sd;äbeln niiS Samten 34 "iprüceitt Iang= füpfig, banuiter 5'7 procent Ijoljeu @)rabe3 botidjüfepfifll (Sänge: öreite = 100; 75 ober barnnter), bie übrigen mefofeptjal (Sauge : breite = 100 : 75'1 biä 80); tnr^' tüpfig (h'actjljfepljrtl) fittb 66 ^procent, baruuter nnr 19 ^Jßrüceiit Ijofjeti ©rnbcö ((jQperbraf^tjfcpIjal, Sange; 33reite = 100 : 85 ober barüber). ®ei 3iüd[id;tnafjme anf aii^fdjtiefjlid) beutfrfje ©e^irte fiornteuš fteigt ber ^^Jroccnt^ fafj ber ®o(idjolepf)aleu mn 1 ^^rucent, iuaf)renb bie .^pijperbrad^yfcpfjalen atueljmeu. Unter 981 ©d;äbeln nu§ foldjeit öe^irfen finb 35 I^Jrncent langfüpfig (bolic^ofepfjal unb niefotepfjiit) nnb 65 ^^rucent fnrjtöpfig, bnüou jebodj bloä 17 ^JSroeent [jl)perlimcf)l)=' fcpfjat. ^erglidjen mit ben im ii'ronlanbe Steiermarl gciuLninencu Siefnltaten gelangt bdä Ijödjft t)cinertenSwertf)e ergebuif} jnttige, bii^ bie langfiipfigc gornt in 5ž'arnten nni 10 ^Procent (jnnfigcr auftritt, bie .S^iijperbradjtjfepfjnlen fjingegen er^eblicf; abgenommen [jaben. 5E)tefe Srfdjeinnng ift nidjt leidjt ju erfläreti, obluotjl man mit einiger SSafjr^ fdjeinlid;teit annetjtnen fnnu, bafj fie auf einer bidjteren Vertretung beS bolidjofepljaten ölententeg unter beii germauifc^en ©inlonnberern Äarnten^ terufjt. ©g fünnte afcer aiid, rtu eine SIbfprptioii einer in HDrgcrmnnifdjer ^fit i" Kärnten nngefiebdten bolidjofepfjolen Söeöölfevmig gebadjt inerben, (uomit bie 5lfjatfad)e ftiinmen luürbe, baß bie ©rötierfunbe Smieröftcrreid;^ auä üorgertnauifdjer (Spnd;c I'orwiegcnb botidjotepljale Sdjiibel aufweifen. ben oufgeftcllten ^iffci-'" iKären Jtur gegen jluci ®ritte[ ber ^cntfdjen Siirntenž fnr^= löpfig. ®er i|BrLicct!tfa(j bcr Sangföpfc fteigert fid; aber erljeblidj, menu mon bic ©diübel nidjt uadj ber üblidjeu gefünftelten ßlnffificotion rangirt, fonberu ancf) ber SSetradjtnug uttd^ bem SfugcHmafee einigen SÜSertEj ftcimifit. SUfon bcgegtLct liiimltd^ ©djitbelformcn, bie uadj ber uiimerifd)eii ßlaffification (Siiuge; Sreite = 100: 80 biä 81) ^u beu Änrjföpfcn jcifiteu, bic ober, bem Sangbau uadj ju urttjeileu, mit metjr 3kdjt beu Sangtöpfen zugerechnet luerben foKten. ^u biefer ©ruppc Dou ©djctbelu, ma^r)d)einlidj SOdfdjformen, in benen ber iirit)niii(iUd;c t^tvttuuüfdjc iiiirf) jniit ^SiivdjIinicf; (letauiit, ncf^LhTU junidjeu 15 uub 20 ^procent bev ^rodjijtc^f^ileii. — laiigfo^)fiiic Jypiiä luäu' bnitmid) iii rciiicr ober iiemilrf)tcr govm nod) iu incljr lü'j bcr .^alfte bcr giiltf ycvtrctct!, Uiotci abt-r p Iicutcifeii ift, baft bic äUüftitift^ig olä bcflidjofeptjtil ditcrfaiiüteii gönnen (b'7 ^piiicciit) niif alle ^iiHe tti ber äfitnoritat Mcibeit, Üniigföpfe fiiib in nicfjrereu ?[l)ftrtcii oevtrctni, unb jtuar alä "»Rci^enijrätertl^puä, lantic frfjmftfgefidjtit^e Äitpfe, bei rtjcfdjcit bie ©i^äbelfjulje ber ®djäbel6mte nfi[jeftct)t ober biefctbe jogar übertrifft; ferner iiljtdidje ineldjcn nber ber llntcrfc^ieb ^ioifdjen (Sdjöbe(6ri'ite niib Sc^iibt'I^Öfje bebcntenb ©naften bcr crftcren aiiSjdjläiit; bann mefüte)3rjafe unb übevfjrtupt lange (bolidjoibe) ©djiibct ber» felbcn gorm nnb enb(id) in 3 9 ^jirocent bcr giine ©djdbel, lucldje überbie» nod; btird) kfonbere @ro|e aiiäflcjcic^uet finb (Snbeji: ntcfofe^fj«! ober leidjt bradj^fe^)!)!!!). jDcn @efid)tätij|jiiä nnfongcnb, jcigt bie SDiefjr^nfjl bcr Ücini^föpfe fcf^mafe (kpto= profope) iittb ortljognatfjc ®cfid;t#ffcletc ntit »ucitgeiiffncten Stnfien^ü^feu unb enger 9infeii= Öffnung. ®er 9Jcft üon 26 ^^Srocent ift bnrcfj eine breite ©cfidjtsform {Sfjanio^.tn)fppie) gctfiutjcid^iiet. bie finräföpfe entljaltcti ineljreve JSnrietätcti ober nntcr itteldjen bie §l)perbvad)ljTelj[ja(eti am auffattenbftcn finb. f)fiar:= ltcf}en ©eridjtäbe^irf SRubolföiuertfj mit 11 ^^Srccent. Sei bcn ©to He neu laffen jid) iifplic^e tljpijc^c ©egeu^ii^e loie bei beu ^eutfdjcn beobiid^ten. Sind) nuter bcn iSIoüeueu tritt neben bem brüuettöi ein bloubec auf, nnb ba bie Ijelle ßumplepou maffenfjafter unter beu Äinbern lorfomnit niä unter ben (Jncjodjfciicti, fo ift bie imffjtriiglidie Sniitüiütf^ eiiicS S;r;eiIcS ber Sfoiiben üidjt SU (lejluetfcin. SSerglidjeit mit Äiirntcu nimmt bcv tlottbe jEljpn§, tvoljbcm ba^ ctfjiiil'dje Silb ein lucfentlirf) geniibcrteä i[t, mir um l'l ^Procciit al). ®cr ^]ivDCcut)a^ ber Sloub-I^aarigoti fititt um B procent, lyiitjrt'ub bic S3tauäufjtiifeit um 2'2 ^rocfut ftci(jt. ®ic ©nuiäiifjigen lu'fjitieii um ciu öieriugeS ju, uub jiuar noii 34-7 iproceut auf ^^^rnccitt. S)er ■»^rocciitfa^ ber rein ®Ioubfu uub ber Sicfjtfjnnrigeu i[t ciucrjcitg ju ijvüft uiib bie ItHmä ein«: Sfiitirfjcn nn« Sfärntcii, bieä('f^iiL]lid)i'ii Untcrfcljicbc ^uiifdjcu bni SIoDeiieu uub beti ©eutfdjeu ft'äruteuö finb ju geviug, n(ä biifi bie ii^evljaltuiffc in .Siniin eine aubere ?(uffrt|i'un(i ^nliefjen al-ä in ^'ävnteu. ®ie uiiter beu ÄTfliner ©fooeneu üovtommeube 'Jlbänbeninfi ber .'paarfarbe l'pvidjt üieluiefjv gleid^fatlž bafiir, bnfi bie @füöeueu, nljulicfj beu Deutfdjeu ftiirtiteuiS, SU'fümmliufse einer urlpvüuiitid) burdjttjegž [tloub gemcfcncn ^ftace repriifentireu unb bnrd) ilreujuug mit cittem bniuetten bie Ijcfprudjeue iJlbauberung crfnljreu Ijatu'u. ^Die ber Subiuibiieu mit buufler föomptejion (brnune ober idjuiarje ,'paiive, bvauiie 'äCucieu) [;at im Si^ergleid)e mit Ä'iiruteti, wag fefjr beiuaieuSiuertlj ju jcin fdjeiut, uui 2-2 ^^roccut aBgeuommeit, [ie ift Hüit 27'8 'i^^voceut ist Stärutesi auf 25-(j ^liroceiit in Ärciiu gefuuten, !Dät;reub itnierfjalb ber buufleu Gompk'fiou bei' fpedell ft^tuar^e erfiefalid) jiigniDiiimra Tjiit. !5)te (Sloüeticn fiub bcinnac^ ftrmge genommm iiidf)t oid brünetter alž bie ^eutfc^fii, glfirf^faU^ kiucift, bafj bnS @roä ber tirihiettfu 2)eutfcfjcn ßiinitenä iiidjt iti[§fcf)lii')"iltcl] au5 ciitev ilSernuitfjimg mit ©lüücnm fjerULU'iicgaitgeu fein fami, (SitiigeriuafKt! aitberä ftcHt fid) bie SocTjc fjiufic^tlicf) beiJ rein fcfjimirjeu (fcfjlnarje .'pnare, &vaune ?tugeii), bcr uou 2'8 ^procent in Mriiteu auf 4 'ijUrocent in firain fjcfticLien ift. ©nSfetfic SRcfiiftnt fommt ^um 33orfd[}ein, luenn man, Don ber Sliigeitfarbc 2l)piiii fiin'S Slouetipii aii9 JU-niii. (ibfi'fjcnb, imv bie igdjiuor^fxiarigen (jeroorf^etit. ®ic a^erfjiütiiiß^afjfen betragen banu 4'3 : 7'6 '-procent, ^er (Sinflnfi einer fcf^tuar^Ijaarigen ^Hacc macfjt ficfj funiit fjier geftoiib. ^tnc^ bie S8etrncf)tunL] bcr uiiter ben ®[ot)etien oorfüinnicnbtn Sdjiibelformeu ergibt eine flJeifje uon bemertenšiuertljen Sljpen; nirgenbä fuiib fid) nur ein oor. Unter 200 ©d)äbetn, jumeift ang aufgelafjenen Seinl^iinfern ftainntenb, fitib 79-7 ^^ärocent tnrj=i löpfig, bnuDu 42'& ^ßrocent fjtjperbracfjtjfepljal nnb nur 20-3 ''^roeent taiigtüpfig (baiion 0'8 ^procent rein botidjutepfjat). Unter ben ®rorf;i;tep[jnU'n jeigeu 13 ^^rocent beti lanflföpfigen Sau, fo baB uod) immer 33 procent ßangtopfe G7 ^irocent Änr^topfen gegmüberftctjen, Sluffallenb ift bic Ijolje -Quote btr ,'pyperbradji}fep(jalen, namentlid) toctiii man Äcintteii jum SGevgleid^e f)erau3icf;t, mo bicfe ^orm nur 19 ^^rocent tietriint, olfo um üolle 23 ^jiruceut weniger. ®ie ©[oüeuett übertreffe» in biefer .^iiifidjt fogar bnä buvdj reidjüdjeä 3[iiftreteti uun §ijtJcrbrndjl)fepfjnteu au^ge^eidjuete ^eutfdjtirol, lueldješ 33't) ^roceut ^l)pci:firad)l}fep£;flle aufrueift. ift imi^rfc^etuUdj, bcife eiuft bie ,§l)^jerkadjijfcp^aieu üonötegenb mit beut briinetteu Xijpua ju|nmmeutie[eit, ijlcid^iuie man rtttjiiue[)meu beredjtiiit ift, bng bie 2)D(id;ofepIjaleit ()fluptiäd)Iidj unter ben Sötüubeii I^puä einer SfoDenin auä fttatn. auftrateu. ®ie Sürtrietaten ber Gdjäbelfonuen aufatnjenb, fttib bie SUtefofepIjiiteu am Ijäufigfteu, 19-5 ^Jirocetit; rein ®oltdjote|jfjate finb fef;r fetten uub ber ^Keil}euf;ra6ertl)puä finbet fidj gar m(^t Dertreteu. Unter ben ®rad;i)fep[jareu ftö^t nmti erfteiig auf bie ouc^ unter ben JJmtfrfjen SfiirtiteuS tiorfomnteuben leptoprofopeit itur^töpfe, 3tueitett§ ouf eine je^t auffalleube tljpifdje britteuä auf (iti;pifrf)e gurmen, bie noc^ f)(iufig eine Stnuäljerung an eine ber beiben friit^eren 3;i)peu geigen. ®te aB auffaUenb ti)pifd)e ^^fru &e^eid)uete Varietät (25'5 ^procent) ftidjt burd} nadjftefjenbe Siijenfdjnfteu tjerüor: ber Sdjäbel ift in ber ottereu SJnfidjt fnr^ uub breituiiat, im ^^rüfit I)od), in ber 9tnfid]t uun t;inten breit, (jod) unb abgestattet. ©ef)v djavdtfriftiirfie iWerfiiidc jeiiit aucf) baä ©cfic^tSfMct. 3m ?[Ilncineinen iuttev|d)cibft ficfj ber (^)fftrf)tist\)pu§ ber Sloociieti uoii botti ber ®fiitfrf)ett biird; bnš äionufltten bev äh-eitnibiirrfimeller, Sl^oripviiuicu ber ^Lid)ln'ücfe uiib ber iynctnifiiLU'^cti. Unter bnt SloiH'uen fiiib {jM ^Jirocent c[)antapvDiup. Xu'ie üfjniiuiproiopic aitii&iiurt I'tcf) ill IM ^^^I'LH'citt bcv ^-tiKe mit finer @efirf^t§I'ilbmui, bie nftu'u ben ctcii nitfiie,vil)Iten djamiipvüiüpeu (Sidcnidjaftcn and) nod) bnrd) fhirte Sdjriitiftednnf} (^^rO(puitf)io) bc3 breite, ficrnnbete, ftavf oortvetenbe Cttevtiefer3n()iifi.u'tiiit>e, ctuic iiiebriiic ?(niini()öl)leti, innipviniienbcn, a6cr an bev SBuv^el fnttelfLirmiii ocrticfteii ^Jafcnviicfen nub lueite yiti|fnljö(j(enüffnniui rtu^fle^eidjnct ift, ?lttriOnte, bic bein Okfidjt einen fveinbiu-tiiien, finftcren nnb viil)en ^'(iisbvncE iH'vIeif)en iinb für eiiyeltu': i^olter inoniiolil'djer ^Hbftninninnii d)avntteri[titd) finb. ?JJtt ;Kiictl"id;t auf bie Sd;iiibeIform coinlnnivt ftdj ber niouiui(i.nbe L^5efid)tött)VUö in 5 ^^sroceiit mit ^Jfefotepljalie, in ß ^^iruceiit mit ber Oinijcr tiiiäfiiljrlid) (lefrfjilberten ®arietiit ber il^rnd)tyfepfjalie. 'Jfitr menu man bie ^lütkcimtiimition [leriieffidjtiiit, ift ber ^|iler mit beul ©teirer. S)er »itb ^{ofcuttjitter fjat getjeu beu ilraiuer nicfjtS einjumeubeu. ^iufirfjtlicfj ber tiiirgcrlicfjeu STrarfjt (äfjt fidj nur lueiiifj bcricfjteu. 9/fati cuUtüirt bie fmu,^üfifcfje älfübe uub trägt ficf} nndj bem SourunI, nameiitlirfj bie grauen, 3(uberS uerrjiitt eg fidj mit ber ©auerutradjt, bie jiunr ourfj fdjou iu i()rer Origiuditiit fdjiev beut SBerfrfjmiubeu luitje ift. ®te)e [jcfdjriiutt fid; nuf bie biucrjeu 3;i)iiler. 3u jebem Sljdftridj fiubet uuiu etiuag ©igcut^ümlid^e». Jlllgemeiueu ift eä eine ©elteufjeit, tueuu luflu uurfj [jeiite ißinteni ober SSäucrinneu iu ber Origiun(tnid;t bež finubež gefleibet finbet. — SKor 300 Sirtjreu 6eftanb iit Sfariiteu eine gefe^lidje Sleiberorbuuug, u»e(dje unter ber 3{egierung beg ^rjfjer^ogS Äidv( II. im Sufjve 1087 crlnffeit uub ftreugfteuä (jefjaubtjiitit würbe. @ie erftrecEte fidj nuf nlle Stäube, ©eijeuiuiirtig trägt fid; ber (■^aittfjder uod; am originellfteu. ®er ij-*urfd;e trügt uuterm uiit ®(uuieuftniu^ uub 6d;ilb' fjflfjnfeberu gefd;miirften fotjeten 3ili(l;ut eilte feibeue ^ipfclmiHjc, um beu ein fcuutež feibeiteS .gtdžtiid;!, baun trägt er ciue gredfarfiige SBefte mit filberneu ober jiuneruen iiugelfnöpfeu, eiue buufelölaue ober buntelgriiuc Xud;jLHH)c, .Stuiefjufeu nnb I;uf;e iil^er bie ibiie reidjenbe ©tiefef. ®ie ,^ofe ift meift auä Sfielj^ über ©ai^Meber uub fiub bereu ®eiteuuäf;te jiertid; uiit 8eibe auägefteppt. ®ei fef(lid;en i'tiiläffen trägt ber ®ai[tt;der loeifie Strümpfe luit 9tieberfd;uf;eu. ®igent(;itmlid;cr nlv bie 'Irndjt ber SOiäuuer ift jene ber SBei6er. ®iefe tragen 6ei 5-eftnd;feiten bie au bie ftraiueriuueu eriuuerube „'^Jetid;a", ciue meifje, tomiuartige ®pij5eul;au[)e, getuöOulidj aber ciu Seibenfu).iftud;, eiu meifjcg ,^etub uiit Öiiuld;ärmetu nnb (2pi^eutuanid;etten, SDiiebcr nnb breite §oI§frnnfc nub baS in eiu 3)reietf gefattcte 6uutfeibeuc öufentnrfj, beffeu beibe untere öubeu um bie Jaitte ge)d;ütugeu itnb riidiuärtg oerfuutigt fiub, iuäl;renb bic Spitje beö 1ud;eg norne om ÜLier[;embe uiit eiuer 9JnbeI puiidjft ber .'palöfrnnfe öcfeftigt ift. Dk SJfitte uuifpannt eiu geftirfter üebergiirtel uub über bie tireiten §iiftcn fällt ein falteureid;eö mfjeneä 'äJöcfc^en, brtž faum über bie Slnie reidjt, fo ba^ mau uod; bie Strumpfbäuber erfd;aneu fauu. Über beu ^Un-f trügt man ciue reid;geftidtc Sdjiir.^e unb nutcr beiufelben lueifjc aužgetd;tungeue Untervode, Süeifie baummuHeue, fuuftuutl geftricftc Strümi.ife ustb fd;!uitde 5}iicberid}u()c DüUeubeu bie origiuede 3;rad;t. 3ui hinter tragen fie eineu miS Sdjaffelteu. li^em bem nrnlteu SpnidjC: „Sel&ft gefpLiuueu, felbft i]emad;t, ift bie fd;ijnfte 33auerutrcd;t" fdjeiut ber Sefad;^ uub Wül(tl;a[er aužjngeI;L'u. üejjterer cr^engt fet&cr fein riipfi-ueä ^|5fonfa', bcti rcififiieti iiittl® iitib ba» tobeiie ©luaubt'' uitb trätet bn$|'et6f. .Ü^nv)dje tvniicu itieift bmiinc, iiriin pn)|cpi,ii(irte üubciijüppL-ii, nitfjc Sniftffafcit niib Sivinie .{^niciitrmicr, lobcite ok'v irrfjeuc Si'iiiofjuicit, btaiie ober weiße SBoKftviimpfe iiitb mit feftcti SdjitiiitiMi (,U(niumuaiiel) ncrjefjniL' SevLifcfjuIje. 3)ie Sfffncfitfjater in bcv 9fiil)t' bei' iiaiibcžgi-fti^e bei Üicfiiti] iiub X!iu](nnt tvnnnt beii „Südfeitreifer", brtä ift beii Xirolcr» I]nt, bie 9JJüI(tfja(iT einen äljiilicljcu g'fä- 1''" -^-''ittt' tvcnjen bie ^Jiüfltljder jef^r fjänfiti bie Icbt'vucit i^nucfjgiivtcl mit '•^ftuictifcbeviiftirfereieu. 2)ie 51J!önt(;deinitneii tragen faltitjc Inußc SEodfleiber imti öronner ubev gviiner ^-in-öe, ijvofje i^ortürljer, ©pcnfer mit ^^uf^ (ii-meln inib einen fcveiten iVil^fjnt; bei ben Seifndjtljufevinnen nmictjtiefit biiS äiüvtnd) bie (liiiijen .'piiften. Öeibe tragen nnt ben feibene &nnte Üücfjer. ßnimnttfjatev fteibet [idj jetJt frtft gniij tuiclj ber 9Jfobe, .^icv nnb ba finbet fid) nodj ein baä bie nlte 3;raJ;t rcprofentivt. S^or nidjt liinßer ^L'if tvtig ber 5ymjd)e einen iiiebercn ^^ilgljut, biu'iintev ein (iriin|nntintene» Aliippdjcn, fnqe 3:ndjioppc, fnmmtene Sffieftc mit ©ilbev; fnopfeti, irdjenc ilnteljofe, tilone ©tviintpfe nnb bevfie SI?nub|rf)nlje. 3)ie £iUHintt(ja(ci'innen tragen je^U ftatt bcnt „it'arntnerijän&djen" (ein fdjtmirjeg .^iinMjen mit ©olbftirferei nnb frfjuieren iHiinbern) unb ben ffndjeii fofoffalen, mit Seibe iiterjortencu fdjeilienovtiiien Stvotjtjiiten Mev bcnt M'o^.iftndj einen nnfünniijeii iWonnevfifjrjnt. Sonft ift bie ^mdjt ber beä (Steirerä iifjn(tdj. ®er ©(aiitfjder, ßiciertljciler, firapfctber, ©urftfjrtlcr unb ®rnnt[)nler Ijat fein bejoiiberea Sf;arafteriftiton. ®ie Öitantfjnlerin träßt einen nnbeignpfeteti §«t alž ein tiefcinbereö Vttijeidjcn, 3}er ^hifentfjiiler erinnert in feiner Xvndjt nn beii Trainer, ettenfo ber @eclänber. 3)ie SJfänner tragen bie tjofjen ilrdnerftiefel, bie SBeiber lueifse ^i^opftiirfjer unb feibene ijci(ätiid)cr mit graufen. Soger nnb Senuev, ^lol^tncffjtc mib tof)(6renner, SSurjeltlonBer nnb gnjfer finb nieift gnn^ in i'oben iiefleibet nub tnifieii evftere Sd;ilbf;ar)nfebern nnb (^enižbart am §ute, 2;afi ber Siärntnerjiudj jiemtidj am ^dtljergcbradjten fjält, baž beiueifen feine Sitten nnb Üh'ändje, bie fidj nod) fjente jnnieift iit ben (i'ijclug ber uerfdjiebenen ?t()tl;ei= (nngen bcß feftlidjen ^i^Ijve:^ einfüllen, ®!efeS feftlidje beginnt mit einer ber (■(cfjcimnifuiollften nnb Ijeiiiflften Reiten — ben 333eif)nad)ten, 'J^er t)ci(ii-(c ^,'ttienb mit bent t£l)riftt(ige Oilbet baž eigentlidje g^-lt ^ii-' (5()riftabenb &i» einfd)(iejji(i ®rei^ tonig — bie ^)i*and)nadjte geudnnt -- gelten al» 9tad]fcier. biefer ^f^cit '"nfj Si^^mer,' el)e er ^nr 3{nl)e gel)t, nod) alte ■'pauölente beftd)tigen, int Stalle befprengt er iäintntlid)eä iyiel) mit 2Beil)iL)nffer nnb bie a^iiiterin f)n(t mit einer WIntpfanne, anf bie Speit nnb ai'albrand) geftreut mirb, llmjng im .^lanfe. ®ic ,Uued)te nnb üüiiiijbe pflegctnual)renb beö Öiebetläutenä jit „leafein", baS (jeifit fie erfurfdjen iljr Sdjidfdt bnrd) SJileigiefjeu, ©d)nl)^ luerfeu, ^aunftedcntnifien, ftranjmerfen, .S^iUIguden 2C. Vfnt Xljinnastag (21. december) I .iiiiiifleiiifin'S tt'iiiS, = l!rirf)llooat.'lii;ä Mfeib. ' SJobfnlleibnnn. lÜl f)evrfrl)t int i.'nuk ber ©(niilir, jcueä luclrfjcž ftrfj am i^tivaDeiib am firtiij^'i' £i'i&e UHifdjt inib ]itit bein liufeii S'levft iiiä ük'tt [tfißt, crbliifc im Xvniim ifjrcit ^iitünftificit. bot Seiljimdjtštfirtfii uiiifj baS rciti uiib fdiiber fein, bnnim luirb bic Xafle tjorfjer at-fccit niib ac|iin&cvt, ma» IJeufl fjült. i^aiiaiittl^ü Bei bcn JBevulcrn mirb baS .'paiiSßevätljc, alS: ©cfcfjirr imb ^^^foiiuen, Stiifjrfü&el uitb §afeu k. iiut-cv bcii S)fa()(,^fittiii{) [jeftent, mit eiiiec iictte urnjogcn, bamit bie (Snite im fomnuntbcn Snljve gut auäfalk itiib bie ©iiuenit tu ber äBivtfjfrljaft fjabc. ?(ii bie Hjüith marfjt man brci ober beit Xntbciifiifi. 93(.im 2;fjomn§tai] tis ^^mn Sl^rifttosi Ijält mau ftrcngi'ä gaftni. 9(m (Sfjviftakub tuivb bev S(jvi)"t[Hium attf(fjiitibct uiib bie aiifijcftelU. SKäfjveub beä nacf^tirieit ©ottcžbiouftcS, bcu Clfjviftmi-tte, iprcrfji'ii — fn ijiTrfdjt bcr (^iilini&c — bie 'Jljievc miteiiiniiber, tiicf]! ber SlMIbbiei feilte fcfjiieibet bev Sctjn^fjvtibev bie SBiinfc^elnitlje iinb jiefjeit bie Seutc, bic int fummenbeii Öafjre im ftirrfj^ Ipief fterteit foKeit, über bell ^riebfjof. ?[m (SljrtftnOeiib luirb im O&crrDicntOnt uiib tu @aifni(5 uittov ben Slouciten ber Sifd) mit einem ftüHeniitTjen Xifcfjtiirfj, bnö i)"t mit einein iDeifien ßiiineiitnrfj, baS rotfj= itiib iueifj = []fftreifte @pil>fti nub btirdj bie SJiitte eine rutfje illürbiire triif(t, Debeeft iinb auf bemfelBen bcr „iiii/.iijak", baž ift ba§ 3Bci(jnacI)t^6i-üt nelcgt, ]ouiie etuniä SBeif)^ raiirf] uitb betreibe. läj^t man über 9t£id)t bis ^u ÜDfittaji be» (Sfjriftta(]eS lieneii. i'im Stcfaiütnfie finbet in jcber 2;orffinf}e bie unb SföafferluciOe ftati. ©tcfciuimaffev itiib ift eilt vvobctteä äJfittel n^'f^äi i^ie Jtnfccfjtitiifien bež S'eiifcIiS nub bnö „a?er,vil'crit", bantm mirb Ic^tereS beut Siiefj eingeiieficn. ?(nt ^^ofjnmtistniic trinft man mit Sein ben ^Liljannifeflen. ?Im lliticfjnlbiiien4liubertoiie gef^en bie bcntfrfjen iinb utinbifd;icu ^tinber mit einer ^intfje ober einem ^ir[jten= ober lanucnäftrfjcit (*]JIi[ina[tI) liun §niiä ^n .§ait-j plifiitan, fc-ftiippcit ober „^f'lffj "i'^i n'fnnb fiebeii" (ffimeniicf) Snpiili) nnb ftreicOcn bie tirluncfjfeucn unter ^Jtceitirniu] bcs ©prndjlcin»: „^^äiicftni hiftig g-nfcf; lilib fl'iimb! yniig lübii, CSVjiiiib bkibii, ©crii I)abit!" ®ie iSlüUencn jagen: „Si|i, Sai), eSütt üt-ßc ©efimbljeii unb ©(iict, Tnfj fic tuiitm [rßljdrfj lutc bcr SÖJjflcI im SSalbe, tyi-fniib luif bic ^-ifdje im Sl'dfio-, ©(otf lütc bei'Sßi' im CMc()DT,^r, Uiib bofj fic (jüttfit fo lüel .liiubloiii ber ®nuin 9iytleiii," ®nfüi' ertjLÜtcii fic baä ^|^(tfieiif)iit, bnö \\nh it!c|3C)i, ^fiiffc, 'šipfd ober Oktb, beti iStoln'iieu im ©ailtliat iief^eu lürfjt liln^ bie Äitiber fdjtHipcn, (oiibcvii (iiirfj bic iBurfd)t'n. Sm Clieviidiltfjat jieljcu um 9Jiittenmrfjt bie 93uv)d)fn buvcfj bii§ !Covf iiiib flopfeit iin bell .^nuStrjiiren, t'iS t()tieit niifs^eimicfjt luii'b. ?lJfit girfjtenaftdjeu britiiicn fie in bie gtutien, um bie Seute su ^jiišnjiiL" (.yicfjtirteii), utofiir fic mit iinffce unb Srf^iinps (icuiirt()et tuerbeu. §)iev imb ba luijet (flvcicfji'it, luit einer Shitfjc jiidjtiiieii) bcr 5i1aucr nuti) bie ^luetfdjfeiiMumc a(i, btimit fie im foitnuenbeu .t^crbfl vecfjt nicle 5^'itrfjte tviif(cu. Vtm ®reifijiiii]§=?t&eub jiefjt baiS „mifbc C^jab" buvcf; bie Sinilbev. Hii biefeui yUieiib »uiir iu fHattt'iibovf iut (^iiittf^al baä „t^ilurfeiifnufen" im ®roucf); bie M'iiibcr liefen mit (^[ütfdfjeu liiutetib biivdj ^ovf. 9fari() beui ?Uieläiitfu burfte fein yaiit mef;v (lefjüvt uievbeu, fic Ijielteti fcft bic ©knfeu in bev ,'pLiiib; menu eiuev f§ iiticvfufj nub f(in«ieUe, lufir er, U'ie mnn fniite, iu ]Serrf)tni a^n&ti" bie Spinnftutieii, bie „Stcnifiniii'i'" nub .'peilifleu ®reifüuitv@nuLiev ,yefjeu Dun ju §auS uub in einifleu 3;f)iiferu, luimeut(id) im 9Uifeu% Sicfcv^ uitb üaünutHjnt, baun iu ber Hnitietnuiii liou '»^äväiuili uierbeit bie .^ivteitf^iicle ifjrcm fiiin.^eii Umfoufie imd] auf(-iefii()vt. ©loueneu ftiinitenS pffcticu uiie bie Scutfdjeii baä ^){äudjevu iu beii l^tuülfteu (bic juuUf 9tüd)te Uun Süeifjtuicfjteu biä J^vciföuin) uub am rjei%cu ?l&cub erftvaljtt nurf) fdjou in fiav nuiurfjcnt S3nneruf)(infi' ber 93auni fiuuisicr S^eifjiuidjt^tioefic in funtelnbem iiidjtenitani. 2)ie Shmeneu feicru Kuleda, brtö SSJeiljUfldjtsfeft, am CSf)rift=, ©Ijlneftcr» uub bem iHbenb uor ,speilif(c ®reifonii], (lefjen bie Älirdjen^ unb oubcrcn Säuficv inm .^anä ju im "Jin-fe unb fiuiien nor bcui §anöttjL>r ein Koleda-£ieb, lunfür fie ©efcfjetife, mic Släürfte unb 'Seldifleifdj, crI)iiUcu. Tic ©(otteuen glnnlicu, btifj c§ meljr (^liicf beim .^aufc iiibt, Iiefonbcrž beim i?ic(j, tucuu bic Koleda-8iinncr baä .'^auä nüt ifjreui 33cfud)e bceljven. SSie bie ®cuffd)cii iljve iltclicnbrote, fu InicEeu bic Sluneuen au>i .^aibcumcfjl beu .^Trtbuuifl, beu fit: mit SJtLitjn beftveucu unb mit •'ponicj beftrcirfjeu. 55u SBoIfžbcrg feiert man lun erftcu iSouuta;] und) beut ®reiftiuia§fefte ^nr CSrinncrnui] an bic iini iienii llfjv ?[benbä im 1339 erfolgte ^[nStveibung bcr Subeu LinS bcv Stiibt beti fLigeufliiutcn ^l^rüf^etfonutaij O^riglfuntig). 3um Stiibenten nu bie ^ubcnaužtreifMiug luivb uud) Ijcutigcutagä atliikublidj bie „^teun lUjv (Mtoctc" (^iubeugtocfc (leiuinut) geliiutet. 9Jiit berfcIOeu lunrbe ba^ Sii^mil ^um ?[ui]viff nnf bic ?[ubeu jn bereu 3?evtvcibnug nu3 bcr ©tabt gegeben. Vlni fonutag fiubet man bie 5^-(ineuftatue am 'i|iln(je in SBolfžbcrg mit tünftlidjeu SBiivftcu liefjangcn unb bcr iPaucrntnirfdje fidjert firf) an biefem Jage beu 33efi() fciucr „Srfjcau" für bic ^^ancr bca^ialjrc^ baburdj, bafi er itjr im !föirtljjf;(iuS Giraten unb SBcin glcidjfiim üU Üciljfauf oorfctjeu (iifjt, inbcft fid; bag „®ianb(" mit eiucr älänrft rcoaudjirt. griifjcr [jiiu]cu btc 9JJiibd)tni jeiic SiJiii-ftc [lei bec ^vaueiiftittiie auf, tiicfcfje ktitt Söratcn bom ©piefje aBfieleti, tuaä fo uicI mie Untveiie bež Cietie&teu tiebnitct. ÜtiiT bic Stitfkfjutiii be§ Svniidjcž eqiif^It cine Sagi', ein SHbcitiiuibtfieu fjate iljiTiii ©ritt'bh'it, eiiieiit cf)ri[t(ic^cii gkifdjev&itrirfjcn, bett ticn&ficfjtiiitcu ÜOerfnll bcr Cfjvtfteit burrfj bic 3iibeti mittelft einer an bcr gvaueniflule ai!f(]c()iiiicstcn Sfijiirft fiiiiuitifivt, luovnuf bcr ilBevfud iiiib bic SJertrdtmiig ber Snbeii burrf) bie (Sfpl-teii evfolfite, ?[in Sicf)tntffsttt(ie tniiicn in bcr bciitfcfjni Oajc (Stfciifappd Äinber nub Gvlüdrfjietie 6ei ?In6rudj bcr ®iitnnuTnuf| auž gefertigte, uerfdjiebenartig geformte, finnt gcfar&tc nttb mit ftevjen cvtencfjtete Äircfifeiii^ au§ bent SJ^irfte flccjen ba§ Sdjlofj .^ngcuegq ffnfjanfiuiirtS nub iibcrgefieu btefe GarlLniageorltett Hon ber 33ritcfe auž bent iL'icUacfjffHffc. ^Jcn )d))Dintt!ieuben ftivctjcn fofgeu in ^^^roceffion bie ?fufertiger bev)et6eit uub lUi bereit gcfjt ein nttcv SUinuii, bcr bie S^cvfe be§ ÜütigcfangcS bcS Stisicon: flNiinc (limittis sorviitn tuuio" oovfitigt. ®arrt!if niitluortet bcv Gfjor: „Ciluna palri". liefer Svrtitdf) foil an eine grofic SBdffevgcfafjr crttineru, bie Dor 200 lii§ .'500 ^afjren beii iWdvft finp))et fiebrofjtc unb bnrd) (Sitife^nng einer (iu§ fflretterii nnb ^jjnppe geinacf;tcn [}cl( bcleitrfjtcteu Sircfje in ba§ SBnffer ber Si^eltadj abgeiuenbet luurbe. 9(nt Wgntfjentog (5. ^etirunr) ober iim uiidjftfi>(genbeti ©onntng Dcrfnmnicfii fidj bic fieiite ber Umgcfintig ang bcii Crtfdjaftcn ©rofctiftein, ®icj:, ©lubaSni^, ^ölfernutrft, ©t. syeit, ajiödjling, ©nger, ©fcirfiin, ©alijieit, (S&ertibovf, St, ffaii^inn, St. gilippcn 2c. fainint bcii ©iiitjeintifrfjeii nnb oft att 500 hiž 600 iHrine, bie lum ganj Aliiniten piatnmeti= fivomcn, iior bcr frcnublidj gelegcüen, eine reiäenbe 3tn§fid)t getoäfjvenbcn Älrdjc in Stein. 9tad) bem feftlidjen ©ottešbienft fiubet genuifi bcž S5.5ilfen§ ber Ijier öeffbigteii 0räfin ,pi(begnrbe, ber Giemaliti be§ 9Jfarfgrafen ?(l6oin, lueldjc al^i .^eilige Ucrefjrt ant 5, J^eOnuir 1027 nci(je,jn 100 Saljre alt ftart) nnb lant Stiftbvief itji- gan,5ee SSermögeu ben Sinnen luibincte, bic „Spenbe nttb Stfifpeifnttg ber ?h-inen" ftrttt. Ste geftattct fidj jn eincttt förinlirfjen äiolföfcfte. ®ie im ^^ifniTf^ofe iit Stein nirö einem gciiuffcii Qiiantiim 3!o[[gen eigenä getiaffeneti tuib gctucifjten S^vote tt^evben Dott bem '!|}fnrrer non Stein tiiib bell Slirdjenfäinnterertt an bte 9(rttten nert^citt. ®ic fogenntiiiten „?fgntrjenftriijl" mevbcn and) aiiS ^ioggeiimcljl gc6iicfett; fic finb ettua fü grufi mic eine nuilfdje Shifj. ^Diefe Strüjt lüerbcn in giofier IJaljt tion bcnt ^^farrer, ben Äird)entümmercnt ntib Siingent nom ®angc oor ber Äirrfje nnter baä f^iev jaf^treid) uerfammelte üanboolf geworfen. Jid man biefen Strü^tn luiinber^ nnb fjcilftirne SBirfinigen jnfrfjrcitit, fo vanft man fidj luiltig nm iljrcn Scfi^. Strii^t finb ein gnteä ?ÜfitteI gegen dte Ütrimfljeiien bež i^iefj^, fie fdjii^en lun" ®er,^an[icntng, gegen ®lit?ld)(ng nnb baij Vlbtunlgcu Don (jufjer Vflnt. giingt baž Strii^l t>ei ®emjenigc!i, ber ei> beim VfitSlucifcn ctnftng, ju fdjitmncln nn, fu [lebentet baä fo liict lute lob, Stvit^hoerfen ift nod) immer iu iniOctii Srl^iuiuiflc inib btc Strit^ln lucrbeii luic ein ^alisinn» uun einem Safjr iiiifS üiibcve aiif(irumf;rt iinb fjorfj i.tci-ef;rt. beti (e^teit ^•aicfjiiigätns^eii luivb ber (5anieüa(<5uif ein (L^icmciinjut Vdicr, SJfit bem „foaftu ^Jifiug^taij", biiä ift ber SDuiuierftnti üpr ?()djcriuittiuiicri, kginiit bie cideiitlidje to[[e 'IBocfte (jeifjt (lucf) bie „foaftc SfiJodjii", tiH'it iitmi in berfolDen iiieift ü^ipint' uttb fette ©peifcn nettiefit. ^^m a/ftill» uiib Gicjcrttjat feuitt matt beit ^-iiidjutniitüiitan alä „^-oafttt" ober „SpecfiittbI=9J{tnitiiV'. ?[n beinfelbeii fommcn opitfentc SpecEtinbefii cmf bei: 3:ilrfj. ®Liit SJ^titaii biä ?tfcf)eniiittitjocrj mirb bei beti Snitcnt mir baä 'Jtutfjiuenbii^fte ijearbeitet. 5(itt •^afrfjtttiifuntttnc}, mtdj „S^uridjtcnfiiiiti" «icminiit, evtöitt iit jeber ®uvfirf)t'tite Shifit, iiiib njemtä auci) tiitv eine SDJiinbfjdrmoitifii ift, jnni ^an^e. ^Int ^afctjitirtbienftafi, ooni ^aftiiarfjt, bfv baniifdjc ober SJfiirveiibieiiftiui iientiniit, finbet bog ^Lifdjingrennen ober gafdjiitiijaiicn fhitt, nn bem fidj d(e ä^!irfri)eit bež TrteS, bie (Sefidjter mit Slieitritfj itiib Enfjelrntl) über bemalt, Iietljcitiiieii. ;3n beit luinbifdjen ffieiintbcn fiitbct baž „Slorf^innn" ftatt, ©š ift bieS ein Sh'tind), ber ben fjeirntäüiftigen 9Jfiibd;ien, bic nidjt unter bie igcixibi tonttiien, ubt'r ftildjen, bie fitien girier abluiefeit, ititljt angeiief^m i[t. ®a» „Sfod^intin" mirb iti ber ÜBeife itifcenirt, baf; iiteljvci'e abS SJfiibdjen (idkibete S^nrfdje eiiteu .^ot^ftocf ober, UKiä iiblidjev ift, fineti „Snntnni", iit bem ein „alteš SBeiti" ucrfteibeter 33urfd)C lietit, lipc biiš bež betreffenben 'iWiibdjenS frfjleppen iinb bafetbft 8pottlieber nnb (Stidjcl= reben UvMaffeti. Ta-S 3Jfabd)eu barf fid) natiirtid) ttidjt bücfen taffcn, betiu fünft luirb eä mit einer ^^Iitt luni 2d;miifjtiuj]eit iinb Sottifen iiberljoiift, 3in ©ailtljal fitibet bnS „Sdjimnielreitesi" ftatt. 3n jebem .^nnfe. Bei uieldjem ber mažfirte ^tui t.un'ii['ergt'fjt, unrb ber Sdjinttnel „k|d){a<)en" nttb bofitr eiit Jriithietb ettnief)eintft. SBenit in einer Crtfrf)aft bnö J^afjr ^iiibnrdj fein 9Jt'iibdjcn pm §ctrntc!t fiimmt, miiffeu im t^Saittljal fiitnnitlidje (jeii'dt^fiiljiije „(Sjitfrfjen" (9JJiibdjeit) bet ber einpfinblirfjften 8tvafc, bie titan ifjnen cintfjnii faitn, — fie tnerbeu niittilid) I'Lini 2:ait^e (inösiefdjtoffcn — einen fdjniereu Saiilitoff mit Striefen bnrd) baš lorf ^iefjon, bie y-fnrfdje qeljen peitfd)ennialletib neben iljtten ()er. Su ©cllnd) (©ailtlinl) fitJt in'f Sogbbrt eine Strüfipuppe, luefdje tmitt fdj(ief;lidj iti ben SHrnniientrog iuirft. ÜJcr SmjMocf mirb nertieitirt nttb ber (Sriijö genteinfd)afttidj nertniitfen. iWfliitfjen jieljen nermnntnite ilhirfrfje niit einent Sdjmieb mit .^antmev nnb ^ange biirdj bic (Waffen, meldjer jebem bie @o(jlen abreifst, ber iljnen fein Jviiitgelb lierabrctd)t!I a^ei ben Slouenen beä a)Jif;tf)nleS in Sdjmar^etibnd}, ^aboria, Suplft, Äoprein jc. fiifjrt am ^nfdjini^bieiiftai] jeber ä^aner bie Silueriti, bie Äinber nub bit§ ©t'finbe inž SBirttjäfjanä, mo SJfnfif nnb Jnnj ftattfinbet. „bainifdjen 3rti" ntitf; jebež Jranen^ jimtner einett lan^ tt)nit nnb fei fie nuef^ fo ijebred^Iidj ober aft, batin gebeifjett bie JJferln (gelbe ?Rü6en) imb ^Rüben. inciter bie iRöcfc ktiu ^^aii^cn r}cruniffit'geit, bcfto größer mevbcn bie 3{ü6cuftf)eifn'U. Ö}rünbc)mu'rftn(i, aucf) „9[iitfo§ ^fintifti" gennimt, finben in Untevfiirtiten S3[umenmorftf ftntt, niif beii Xifrfj tommcn „rjenerjeligc" ©citiiije utib in ber Ätrdje luivb im ^fcrcin mit bcn oor ber ft'ircfjtfiiire (lUtf bnn Ätrclj^lalje) mit Ungebutb fluf ba-J ■"iituct,pichen im (^^aitthiif. ytnefliiigcu bi'ä Icljtfii ^^JjaluteS Ijavrcnben „^liatidjcnbnalm" bic ^^nnipcrmcttf, oncf) ■^inftn-inctti' benomjet, abgefjaltcu. Xie nm (^h'ünboniievftrtg geU-gtcu .Sjiilincreior nennt mnn „?fnt(iia Car" nnb id)nMbt ntnn baifdbcn fjeilfrtnic nnb inngiidje SBivfnnciai ^sii bcr Cftcvnarfjt werben im Haunnttljal unter !i^etcn nnb ^Ibfingen gciftlirfjcr iJieberbie „Oftcrijatifen", ba§ fiub riefitie .sjnf.^ftLifie, luim SlaiUT ent;,iinbet. Xa (enrfjtcn .^5nnbcrte iold^ev Cftcrfkmtncn auf beii .^JH-rgcn nnb im Xl)rtlc nnb bieten ein erijiibeties @d}aiijpiel, mie eä jo fdjön tiidjt [eidjt im nnber^ betvndjtet merbeti fann. ber unubilcfjcn ©cijctib jUiifcfjni Slaticiifiirt nub äUilfiTtiuivft, nomoutticfj iiui ^aiiiacfj, ^tcr^ci! micfj bcr ^tufcrftcfjiiiu^ bie Simionifnivfcfji' mit tireiineubcit Garfeln utitL'u l^JiilliTfdfiiefjnt üoit ^m-f utib SviiiiiCü buvcti nidfiiltiric ©cfjuicnttuuicii vccfjt fjiitifrf;e Sicfjteffci'tc fjcvuor. ®n bit- t)e,^cidjnete gbcnc mer^v aB [jiiubevt Ortfcrjaftcn ^äl^It uiib ji-bcr Ort eilten gacM^ug cntfnibct, fnitti nuin firfj wo» bcv SBtrfuiui beä @d)nuivictä faiim einen rt'djten 23eiiriff madjen. Sei bcr mu (Stjar^ obcv DfterfrtniftiiiT SJiidjntittngg ftnttfinbenbcn Süßcitjc bcr Dftcr= fpctfcti h'inijen in Hlvcngcgciiben bic Sinicn oft 9itcienfmttorfngefn, IiiUifcf; sie^icvt, mit einem Cfterfiimnidjcn obctimif, jnr SBcifjc. SUoti beni „©'lucidjtcu" miiffcn hie ^^arteicn bcni Wcfjitcr citie SBnvft niib bcni SJJiniftvantcntinticn ^iuei rotfj gefovfitc ©icr iibcrliiffcu. Sni ®ni(tf)al fv'ftt fWj f'^'' 5'Icifcf;uicifjc cine muntere ©cene aO. iUtum ift ber Seiicn fjeiprodjen, fu feiKcn bic Scifu'r nnb „Witfdjen" über bie mit meifjen Ciniien lu-becften ft'or&c fjev uiib eilen bttinit niid) .^imifc; jcbc mitf bie evfte fein, „bie jnerft fomntt", IjeifU CŽ, „ift and) (ici bcv ?(v6eit bic evftc". fjii Cfteru Bvituicn bie ajfiibc^en itn Lifcercn iHofeiitljiil iljrent iiielifteii einen Sktnbütig nnb ^mei rutfjc Sier, im tinteren getcn fie atn Oftcrnnintmj betn SieBfteti ein (3d)erjl uom Steinblinti iiB ein ^cidjen ber berjeniflc iBnvfrfje, bee am meiften (Sd]cr^fn gnfommentirini^t, gift nt-3 ber ®orfnboni'3. ?(m Oftevmoiitoi] finben nit nmndjen Orten beä ©tnntfjdž Dnrftednnnen be5 ^pa|fiutiSfpie(eS ftatt. ®er ®[üüene kiiel)t ba^i Ofterfeft mit bejLUtberer geftlidjteit. ®ie Süröndje tu ber ßfjariuodje finb jenen bev 3)eutfd}en I'jfeidj. ^©až Oftev^etiad nennt fid} ftotiie nnb tieftet)! «uä SSeijeumeljI mit ^i"""! »nb Jiutite greitan nndj Oftern uiivb in iliirnten „T)reiunfilfi'ettag" (lennnnt. (Sr füllte eigentfidj „SJiernnnlf*'^'^!" fj^'if^"", bn feinen Xiamen Don ber 9[nffinbnng beö vierten beö trenjeä Gtjrifti bnvd) IV. crijalten Ijat. ?(u biefeui ^lage finbet mt mcindjen Orten eine fönnlidje ilUilfeniuinbeninii noit Siitffaljvevu ftntt. Sm Sanutfjat finb bie fi'ii'd;en jmn fjeilitien ©nitie cl) ©iner^bovf, atn 2)iei- bei iiSiUfennnrft, am Siönnberiie niidjft !3Jnben, itn ajfifjliitgtfjaf jene atn llrfnlnieriie bev ^Biflviiiitt jtdjireidjer ^livdjfarjrten. Gine .^anijtfpecialitfit aller SBaflfafjrer biefeä ^^aiiei? fiiib jebüd) bic äJierberger, bcrcn fdjon SJfeflifer in feiner Eljronif ßiivnteng tumi Saljre 1612 (jebcnft. Sa üerfammelti fid) bie SBatlfal^rcr auž ber ©cijeub um Älaiienfurt, St. S^cit uub beni itva^ifelbe utn 9Jfitteinadjt üom 3)[.iiincvftag anf beit Sreinofjlfrcitaij in ber ftirdje am ÜU^agbalenenlierti, mo ein öoc^amt ntnief)oItcn mirb. ii'anm ift bnöfelbc ju (Silbe, fu eilen unter ,Uieubnd)telt)eIeud)tnnii, bie ,§iitc mit Si^eriiUinb betviin^t, bic Sl^aU^ fafjrer ben ^evfi fjiuali über aBiefeti iiitb gelber, nm f)iä jum (i^)ruf;(anteu 9Jfini]euä in ^^Jürtfdjadj am lUridjssberg jur ^iueitcn SJieffe einjntreffen. i)fadj bevfel&eu geljt ber ^^iilgcr^ng C(Kriiiid|l till SauoiiltJwl- fiav cmfig lunf) S?\irutiurfl, bnitii nad) ^ii^citircfjcit uub upu bort oiiä oiif ben SBafftmv Slin dltni tivtt Diteu loetbeu 3Jkffen (icU'ini. 9)fUtna ift k'vcitä lun'iUicr mtb lun'I) immer ift bie SPJallfnljvt tndjt ©übe, beim iiodj i^efjt^ diif bt»ti SBtitS&cvsi, nou ba nacf) ^Jmbi'ticgn, baim I)i!iiiiif micfj Sövf) unb jutejjt am Cüven,5itievf), loo um fünf Uljv ein Sf^eu atirtcfjnltcn uiirb. Süirfj bem ©cgeu cvfotcit bev ?(6[tifr) nac^ 3t. i^eit, luo bie ^^^itiiev iiiiSfitiaubeviicfjeu. 3;utuTf;al6 24 ©tinibcn mufj biefer louiie luib I)cicfjiuei1iif)c 2Be(] ,^ui'ücfiie(e;it toci'ben. ÜBnviim ficrabc bie äScrtic ticftiejieu merbcn muffen, evfliirt fidj baburdfi, bnf} ant DfciflbLitencnlicrrj bnš ftYenj, am Ulricfjäberc; bie ^ontenfvone, nm SSeitä&erg bie Son^c utib (im Siireii^tkri] bie SKißcl (Sf^vifti nerefjrt luerben. ?fnf jebem ißcri-j merfjfeU bcr 3!Bli(I= farmer ben ,§ntfcl;nuicf, bn^ foflemuiiife „Scrgerfnitli^'; am 9JfngbiiIenen6crti tWijjt er ein Söacf)fjoIberftriinf^d)cn, om lUrirfjökri'; fogenannteS florfniitcllnnb, fing[tiamftag fürt unb furt bnmpf brennenbe .'poljftijfse, bie fagenannten „'^>fiiuiftf)iinfeu", bie iu bid)= tot aiiiucfj eiiiLH'f)ül(t fiub. ^(iti aiJoriieit foiiutan^ jdjiirt iiuiu baž gcitcr, biif} CÖ lUiftübcvt, iiiib M'uedjte uitb 9J{iii]be tnit i^eii um baSfritie. SKciut bic fiflnmmen fjod) ciufirf)lagtni, )a(lt iitau: „.Oi^il? uarlu'finit bnr Winter uitb bnr ?fužuun-t ^iiidt otii." iBer bt-r (e^Ue beim ^i^fiiuiftfjaiifeu autangt, Uiirb mit einem Sreuinieficlfrnii^ (lefvöut unb fieiftt bcv '•^fiiifjft« föiiin- Üiefedljal (jeifjt ber löiu^ite SdjUifer Unter I)eiitirfjeii »üb Sloiieiieii fitibrt in ben ^dpeiuieiieiiben bass „^jifiiujftnefiiau", eilt fcf^tcr melobiicfjt-s .Siitn[(eit mit beit Initjieit, mit §111-3 eiii!li1i:fjmierteit „©t^nfjhi" )tntt. i^fiiuifteti frljutici-t bev SlDUeiie feilte „Ö)oa|lI" mit tietueif)teiu SSarf)^ ein. 'Saš) ittinlleü mit |o[rf}en '■.J^eititfjen üertreibt bie.^efeti. ^fii beit Smutlanf uiib beii TOairitt ber niteu Xentfcljeit netnoljiit bnä „ftrnit,^(reiten iti äl?eiteu^felb" ((^tirftljnl), uicldjeä alljiiljrlidj nm '^iftiiiifttnontoii injeeitirt luivb. Xev Ü^nuidj (iriiiibet fidj auf eine oacje. Inritljoferä btiifjeub 2i.irfjterleiit blieb jnr ^|3eft;^cit allein Dom lube ttcrfdjont. fantett bret freier uiib bie tfjat iljv lue!), men fie ne[}nten foitte. 2)a faiii fie auf ben (^ebaiifen, einen SBettfauf 311 neraitftalteit, fejjtc fidj al^ ijjrei» iiub marb iiotii fdjnellften iitä Seit) bauougetmjeti. ©eiifuiDÖrtiii ift bic mit bcr Jungfrau (niiS .fiofj (^ejcTjniiit) (legierte Sönimtniiaiite (Ulf beut ^piajie in SBntniŽfclb bev ^ielpiinft ber SBettrcuuev. ®ie ©nuciube iuibtiict brci Seftf- fi'ftE befteljt nag bem SBraiitfrnnj ber 33niuneiijimgfer iiiib ducm ®iicateti, bag ^tueite nuS einem ^^fitir SSoIIftriiiiipfeii iinb einem feibeiieii nnb bn§ brittc nn>3 einem ©traufe uon ©cljlueinžkn-ften, boljer eg and; bnä „®üubeft" (jeifjt. ®ret ber geluanbteften 9?eiter, meift Uöeiten^felber Bürger)üfjiie ober niifffjididje a^iutern)üf;ne nu» beni ®uvftf;al Ijudj ^u ifiojj, ringen juerft am bcn '•^^jxi^. ®ann folnen ^n J^-iifj bie 353cftläuffi-. ®ie ^lenn&aljn bef;ut ficfj Doit einem biä ^nui tniberen ®iibe bež SUfiu'ttpIa^eä nnä. ®ie SBettliiiifer trogen ein (eidjteö "'f vütfjen Seibeiitiirfjt um bie SJfitte nnb einem qncr ii&ec bie S8ru[t {lejojienen nnb unter beni ?(rm feft jnfnmnienjiei'rfjniirteit Inrfje. (£ie finb ofjite ^"upfDebeifiina nnb CieiuöOiilid) bnrfnfj. ?n(e 9feitcr nnb Hänfer tjuGen [irfj itur ber ^^rocebnr bem 'ißret»oevid)t iHu-jnfteileit. ÜJcr ei'fte ©etuiitner erljiitt ben Ä'vanj ber Sh'unneiijuncifer aiiö ber ^nnb beß SBürgermeifterl nnter einem branfenben SJfnfiftnfrfj. (Sbcnl'i) bie loeiteren Sefti-jeuunner. Vlnf bnS Slum lieft nerjicrjtet fc((iftuerft(inblicf; iicvn ein Sfber, 9facl) bor ^i^reiöucrtOeilniui (fa[)vt), an bem nn niundjcti Crten bio Äfriintenucif)e ftattfinbet. 3ni öeffadj^ nnb i)Jfa(tnt[]flI lieifjt bev Infi nndj „Woriit SlUu-jlucit)", Seber datier Infjt an bemfeKien ein (iiiä nenn ,!Mnteru nctiuubeneg SMifdjl uont ©edjovcjer tueiljen. (SoCdje ijeiueitjte 93iifd)I fjelfen i]esien baS „i^evmanen" nnb „SJ^et^^abern" bcž35ief)ž, bartnn ntifdjt man etoaž liont S^iifdjt nnterä 3.^iefjfnttcr, nnb mit ben tie)ijei()ten itriintent ijcaind}evt üevtreibt eS kt Jrfnueven (Wittern bie A)e>;eii nnb ©itiiefmotfeti. 'iOiit bem ^ai^e ';'l(Iei'I)eiü(\en nnb 5(ttev= feeieii fdjtiefit bag fefüidje Jiaf)r beö iflanerS. '^sn alfer ^]iietät mirb ba ber „annen Seelen" nnb ber ®a(jin(ie)d)iebenen gebnd}t. 9lni ^ülerfeelentati firenut man „'S ?trntenfiiuberlicfttl", bn§ man ü6er 9fadjt anf ben Xifdj ftellt, bamit fid) bie artnen Seeteit bie Sörnnbiunnben onftrcidjeu fönnen. "i'ftn iHora&cnb luirb bie ©tnbe an^gefefjrt iinb mit Äronabet (2S(trf)= Ijolber) eini^eninc^ert, ba§ ift unt für bie lueljen ^fuijen ber armen ©eelen. iPor Stltert^ciUiien nnb atn ^tKerfeefentai] jie[)en int Üiefcr^ nnb (ijaittljat ßanje Sd^arett ooti armen Stinbevn bnrd) bie Dörfer, nni bie ?tllertjeili(ifnftriijln einjufjcimfet!. ?ltn Sdlerfcelentag faflen fie: „SBitt nnt nn ,'pof)n". 5)Jadj SKIerfjeiliaen erfdjeint ant 25. ilfiUiember bie fjeilifje Äatljavina, tneldie Ijenimenb in baä ■Jiinjrab eingreift nnb bie 'ikn-tiinferin beš i'lboent^ bitbet. 3Int (). iJeeeitiber ftiiiiint bann bor Ufifoto, ber and) in Äürtiten fü lüie anbenuiirts mit bem Starti bie oei(e üon ben iljnen SßJein pbringenbeu 5?nrfd)en jum Xan^ anfgeforbert unb ben Xän.^ern jugefiil)rt »uerben. filteren" nimntt eine ' UiifiT brn l'iiitifii ift r4 liiftin, tfiiii Sanjtii ift rS toil iiiit) i luae Iii) ;UlcD[nii Oll iludltorb bon, Lip'C'i inoj», SL Gvetjo Ivoje zto diäi. üiiibE mein, bu liift mir tfieiicr, Tftne sBtiltfn baftcii ii'fiv. lan^ iiiitiT ire liiiiif (tu St 6:vfau (iti bct ®ciil gi-raiiiite ^eit in Vlutpvudj iinb nitet)ci'Ijj,i(t fidj, menti Surjcfje liub öeii iRiidjIjavovtJd^aftra ^nm Xau^ i^clafieu «uerbtti, tu'i luftdjem an einer flUljCvfietiradjteti Orbming feftgctjcitten wirb, beun bk Sinbe barf bnrdj ^ajif unb Stri'itljänbel itidjl entlueitjt tueibcu. ®fi' erfte Saiij Ijeij^t baraiif fülgeu bie Ianb= (rtufigeit Zm^e, ben ®d)IiiEi Wlbet bev (jüpfenbe „rjotjo ■' ■ iltinj", bet mir ein pnar äJiinutm bauert mib brt'i= ™ V ~ \ ' -rf' SN-:' " ]ttal lüiebcr^ült tuirb. SDiit tSinbrud) ber J>äinnterung wirb ber Sana freiem .'pimntel ciugi>[te(It unb nmn jie(}t fid) in bnš ©aftfjauž juriirf, wo bem Xaujoergnügeii nodj weiter geljnlbigt luirb, (Sin eigeuttjiinilic^er Sraitc^ ift bafe nni ersten Xage beS Wird)iuei(jfefteS nur bie lebifleii ^erfoneu unb bie 9Jtäbdjen nid)t oI}ne baž eng onliegenbe Seiödjen „gtajfluec" unter ber £inbe tniijen bürfcii. Ülni „Un)djuIbigen=ftinbUag" pflegen bie ©itfdjen itjren Xiin^ern allerlei {^^efdjeufe: ein (geibetitiidjl, ein ,'peinb über ©igarren, ntS Stnerfennung ^u lu'rabreidjen. Sim )fltrcf)tt)etl^inDutaf( lotrb iit einigen floöcnifdjen Crtid)iiftett ein Zobteiiauit mit Dpfcvgefana uttb 93f||ireiigutig ber ©riibcr aitf bctii gncbfjufe uutev grofier S8et()eili[-;ittiii bež ffiülfeä atigel)a(teti. ?.(u bie alten ßainpffpiete ber (gloDeneii, >uie fic oor namentlidj ki ZobeSfeften iiii Smiidj toarcn, erinuert bdž Änfenftecljen, ba3 an bicfem 3:nije nur nocfj in 2Biiibi|dj;5eiftn|} uub jinueiten in ber Ortfdjnft Tratten jur ?Iitf= füfjTUti(5 tonimt. ^llfitigftinuntng 9^acl}mittngž, lucnn ber .^iniinet frennblidj Ijeniieberirfjiuit nnb bie Sllpen rincižnm in golbigem Sonnenfcfjeiu feucfjtctt, füllt fid) bie „^:ratte" iei geiffrib mit Sffentjierigen, bie uon ntten ©eiteit ju ^itfi unb ^n SEitnicn tfcrbeifummeu. ber 9Jiitte berfe[&eti fteljt eiu .ftotjpfatjt, auf tnelcf;ein bie Änfe (^-nfO aiifiiepflan^t ift. 3)tc Siurfrfje auf fdjiuevon, utit fnrbigen „SSuIlfo^en" bebectteu gu()rmauii§pferben fprengen im ödtopv an ber Sufe tiorbei nnb fndljen ifjr mit bein fd^toereu Cifenfteffeii einen Stuf} ober 8rf)lrtg ju oerfe^eu. Seben ßnftftreid^ Iiegteitet (nuteä t^elacljter, jeben fidjercn ^^reffer fi'öl)lid)e§ 3aud;^en. Jiafj bie aSufifanten bcju luftig anffpielen, ift felbfiuerftiinblid), 9)Jaud|niaI gefdjiefjt b(i§ ber ®ifenfoIt>en afcpratlt unb baž ^l^ferb ftreift, )o bafj eä mit bein fd^jtmnfenben 5fteiter über ®tod uub Stein baüDurennt, ®iefe Kraftprobe wieberf^ult fid) fo lange, bis bie Reifen abfallen unb bie Rauben ang ben ^ugen gelten. ®ie abgefallenen SJetfen toerben banu üoti einem Sßurft^en aufgelefen nnb nacfjeiiumber am ^^5faljle aufgefterft. ®ie im Karriere bafjerfpreugcubeu 3ieiter faffen biefelbeu mit bcm öifcufteifeu nuf, T^er ©teger, tueldjer bie Sufe tnit einem murfjtigeu Stveidje jertrüuuuert, tuirb lunt einer gnngfrau mit einent ifranj ani fiinftlirfjen SBlumeu gefd^mürft. @in ©eiteuftüd ba^u finbeuloii im Dbergailtljal: baä „.^efeufrfjlagen", ein ed)teö feit nrbenflirfjen ^^iteu öon ben 33nrfd)eu geübtes !öolfS)piel, baS alljiifirlid) am ^tneiten @onntog im October auf ber ©fooriuiefe, in ber 5)Jälje bež ^orfež ©ellnd), ftattfiubet. SJüt lltugenbem ©piete jiel)t bie öurfc^etrfdjnft in gefd;lüffeneu ^eifjen — ber Öefttrager mit einem glatt gefjobelteu ,§ol^ftod, auf UH'ldjem bie üerfdjiebenett „SBefte" angebradjt finb, al§ gnfjneuträger tJorauS — auf bie Söiefe l^iunu^, mo fidj üiete Sd^nutuftige auf bem Utflfeu gelagert r)aben. ®ie SÖurfrfjc bilbeu min um ben anfgepf[au,5ten „Söeftftod" einen bid^ten ^TeiS uub ba0 befaiinte Spiel begiunt. 2}a§ ^iel ift ein auf einem Stabe anfgeftedter, mit fönlE übcrtiind)ter ,§ftfen anä fd)luar^ent Sfjüu — eigeiitlidj geftotjleiie SBaare. iätm SGorabenb beä ^eftfpieB burdjmnftcrn bie 93nrfd)e bie Sfaudjfudjelu, nm irgenbiuo auf liftige SlBeife fjinter bem ifiiideu ber .^aužmntter, meldjcr biefer uralte Sraud) luoljlbelanut ift, einige §afen jn erljafc^ett. C^elb für bie 93efte nnb beu gemeinfd)aftti(^en Xrunf mirb üdu ben ®urfd)en snfammeugeidjuffen, einigen üou einetu Sffiilbbarf) bebro()ten nnb öfters ücrluüfteten Drtfdjafteu im Obergaittljal l)ält mau feit nrbeufli(^en ßeiten einen eigenen ^-eiertng, ber in (einem latraber iierjeidjuft fteljt, ben „Sadjfciertnc]". einem nfdjgvancn SffierEtmjc S5i)r= inittngg evid}emen bte Drtöinfnffeii, bie TOabcfjen ntit fimiten ilopftiidjern, tn ber firdje, nm ber „©djavmcffe" (baS äJfe^gelb iinrb (jefdjart, ba§ ift iicinmmelt) beijiinuiljnen, ittib ÜJJndjinittagS fdjreiteu fie unter (^Slocfeiu-jdaiste in ^liriKcffion Meitb — ein fdjlidjteg üonnt — bie mit ©djotter inib ©eröll &ebi'rftcn llfev be§ Sßsilbtkidjeä a6. 9Jadj Sdifdjlnfs ber ,§crbftcrntc fjiilt man in S?iirnten nielfeitic; (Snitefcfte oEi. Jönrjdjc nnb Sivneii Detfjeilifieti fid) an iljrer Stbtjciltung. Sine l)iili)d)e SJfütb ücrfinnbilblidjt bie ßerc'3, ein feifter Suiiüe [teilt ben ®acdju§ nor nnb bcn ©rntcroagcn, reid) [letaben mit ^riid}tcn, becjleitcn Sdjnitterinncn nnb SDJiifjer. ?rud) Inftiflc SBredjlerinnfn imb (Sennber^ leute feljten md)t im 3it ?(lpet!gecienben ift bft ?tuftrict) (15, 3uiti) nub ^Hitriet (8. 6epteint)er) bež auf bie Um unb oon ber 9thn ein g^fttöSl. Salter treibt boä „©altadj", bie „t'frifdjen" unb „ÜJiiabahiti", bie ©djweine unb iHinbcr auf bie ?((m. ®ic Üeittnij ift kfrünjt nitb mit einer ©locte £ierjäii(]t. Seuur fie ab^ieljeu, gibt ber Süaiier febem ©tüd Siel) Simeil)teg (Satj unb ein ^^almtnii^l mit Sufjannimein, bann bef)jrenflt er bie 9[[iäief)euben mit (Stefanie ober ®rcifüiiii^^roaffer, bomit bent Süietj auf ber Sllm nid)t3 Übleg pafjire. 3nm ©djlufe be^ gL'f)t bie Senubin mit bem „SHmgrattan"bem i'lbmarfd) luerben fatter unb Sennberlent mit ©d)mal3mug unb Äfrapfen traftirt. ('^e()t eS fl&iuärtö oon ber Stlui, ba§ Ijcijit luirb „ofijjeföbelt", fo flefnen (fdjnaljen) bie öflltertumm mit ifjren t^oaf^tn, baš SSietj luirb mit Slluibluttien beMn^t, nnb nad) Segnung unb ®d)tie6ung ber „®d)lriüai]I)ütten" getjtä tljalüb. ©uiiniia gel^t itiita unb 'Ž i}ati fallt uoitt SBont, unb ^10} jiflfiti bic hiftigii ©i'iiiibcrieut Ijam. !Die ©cuuerin oertf)eilt ein eigcutf)itnilid)eS (^ebüd, im Üiejertfjal „@d)ottid)impfl", im iiatid)t[)at „®d)uurQug" unb im @lautt)ül „^Jioflsiubl" aeiuuiut, unter bie bem ^uge iJiei^eauenben. Sm ®in-fe eu^tfongt ber ®auer unb bic Söauerin il)r (iebež i^iel) mit großer ^reube unb ein „feifteö Söfaljl" oereiuigt bie |)irtctdeute in ber großen ©tube beä ^auftä, 3[rbeitgbrnud)e. Um @ertnibi# {17. SUiiirj) beginnt bie gctbnrbeit. ®ie 3aun^ t[)ü(er ©tonenen vfteflfit ä" J>iefev i'e" iörund) be§ „^Jiflng^ieljeuS", ©ž bilbet bieS bie Sntrobnetion ^ur Hdevorbcit. ®ie li'ued)te ^ieljeu eineu ^^iftug uon ^u ,S)nnä unb fd)ueibeii 5-urd)eii in bie @rbe. Sin nevmununter S8urfd}e tenEt bic ^^fhig^ieljer, iubefj ein ju>ei:er @aben eint)eiuift, bie gemeinfam Der^efjrt nub uevtrunten lueiben. 3ni aJtöUtljal luirb au^o beu 3f{utf)en ber äöeifeelfeu ein ^iiui] gef(od)teu „©aaring" (Säeriug) unb in baö Saatgetreibe gelegt; ber ©aemonn nimmt baž an«ju|aenbe ^iforn nur butd) biefeu >){ing. $!ie grud)t füll babnrd), luie man glaubt, üov ^agelfdjlag 9eid)ü^t werben utib beffer gebeitjen. I aUiuiuüflrW)(ii. Sft ber (ärntefegen unter ®a(fj unb gi^) gekntl;t, jo beginnt hn ®föl(t(jal baS „ijicl)tbre[c[)eu"; 6alb iiodf] 3DJitternad)t inivb cg im .^niife li'tn'iibig iiiib bie finbcit fidj nadj fur^er 9!iirf)trii!)e auf ber ^Drefrijteiiiie etti, mo bie initfonitifle [jiirte ^IvBeit ticim Sdjimmcr eiuer @ta(I(atevue fiiž jum ©raueu beä äJforgeiisi fortgciojst toirb. ®ulmlb baS ®refcr)en feinem Snbe noljt tuib bic teilten ©rfjoter unter bie ©reldjftegcf geuuivfeii luei'ben, bii füegeit btc ®rifcfjl iti fjafti^n- (Sile iinb mit beut lebten Sc()(iifie, ber nnf ber 3;enne «erljntlt, beeilt fid; Seber nnb ??ebe bie ©riid^t fo id^iiell alž moflUd;! nii iljren 'ipirt^ jn fjfitifleti. ®cr ßcingfamfte lunrbe (im Oberniödtfjal) mit frofjetn ©ejaiidiie alö „yütjt" kgrüfitmib ipottmeife mit einetn ©tri:»f)fraiij gei'djiniiift. 3Säf)renb ber Smtfe Ijntte ber feinen iinter bem Sifdje, ntib Utenii man iljn fdjliefjtidj iitit Ä^iljfilodeti tjetjiingt an einein Striif bnrd) bie ©prfgnffe fiiljrte, mnfite er ondj gefallen laffeit. ®cim 9iiitienein£jacfen int (^ailttjal laben bie SfJtobdjeii, bie mit langen fdjarfen TOefferti Iietüaffiiet tun eincti grufjen toieredigen .fjol^trng ftet;eti ntib taftntäfiig anf bie fd)arf biiftenben anfgefci^iitteten ^Hübcii eintjaisen, bie ^^^oritltevgeljenbcn ^nni „tf{iitien:= blafeit"' ein ober bitten niu eitlen „iJinlienreiter", bamit bie Sliiben feiner luerben, baS (jeifU mit einen 93eitrng jn einem gemeiiifamen Ürunt. Sm ©pätfjertift, menn ^Rebel bie iJ3erghtppen uerljiillen nnb eine früftefnb fdte üiift biirdj bnS STljol ftreidjt, ift bie i^L'it jitm „iJh'edjehi" ba. Süidj mit bicfer ftanbigeit ^(rtieit finb abfonberUdjc Öiebriindje oerliiinben. Ser „§(tnr" ift ber §aiis)i>irtljin befonberä an§ |)erj gctuad^fen, 3lm tiefften SBinter fdjon beiift fie nn baä jarte Öeisipflän,^c^£n unb an baš „§aarlaiigfaf)ren", luie iceUanb im ©ailtfjaf ber 93rand) luar. „Qe weiter man nm ®reiti)nig füfjrt", f)ie§ e§, „befto länger luirb ber .S^aar." ?lm „(gnniialDeiibalienb", luenn bie generdjcn nnf ben Siiitfen nnb ben Sergen ringäumrjeu aiiflobeni, ftcdt fie ein Ölfeiiftä6rfjen mit einem ^n grüfjnleirf;nani gc)iieit;ten .Hran^^e an§ gelbbhtmen in bic yjfitte bež jiuifc^en bem mogenben ,*ilDrn mit feinen Iilafiblaiien žSUiten luie ein ftiUe§ @e)i>äffer ftefjenben ^iiarfelbeS. „®er SÖInmenf'raitä ^ietit ben ^aar," fagt iniui, „\o tjodj ber Stab, fo Ijodj luirb ber §aar". Sfnfjer biefein .'ihanj fielet man in mandjem (^ladjsfelbe and; frifdjc Slfenjmeige in ben brei ©rfeii besfeltien ober andj ^^ialnipeige wegen be§ Unge^ieferä, ba§ bitrd; bie offene ßcfe fjiiianägefjt. „Söenn bie 9ired;etjeit fommt, geljt niifer Herrgott inž Sälfdjlanb." ®er fprnd; tennjeidjnet Ijinlänglid; ba§ miitljtyillige Xrei&en ber ®rcdj(ennneii, biefer ftanbigen .^ejleiit, luenn fie in ber 93abftiibe ober anf bem freien Sredjel^jlatje Ijantireu. ®ell)ft ber I)ariitlü-i oorübcrge^enbc SSanberer inirb in iljren 3fliifi>-'vtrei§ Ijineingejogen unb mnfj fidj in)n ifjnen binben, baä [;eifet feinen ?tvm ober feinen mit einem SBergbiifdjel nintuitiben ' ISiBe ^ISotlic bes SifibEniirtit« mitb (Jljminiljal niifftffrtjirfitft, Wft (it!) ftinii idaiciT IjetDciläfit, luivb mit boni ®i'|i(ljt iiiiii'tndübrUdL (nfjen; luciga-t er fief), p luivb er luni ü6fii Mš unten mit „OaL-jeii" (beiii kirn Srecfjetn abfnKeiiben (Staub) überfdjiittet, 3m ficffnrfjtfjnt pflegen fie, >Benii Scinfliib be§ SüBefleg futiunt, ein Sßiertitiiiidjd mit einem ®(umeiiftv(iufjrf)eu auf beii SIBeij ju legen; bev eS flnf= Ijebt, fjtit ein 'Svinfiielb jn entridjten. ikim ^Eacfjljaniegeljen in fpäter ülhicfjt merben bie iüredjterinueii lum beii bie ade inoglirfjcn Stimtnen etfffjallen faffen, fie)d)rerft. ÜReiiarl] tiuilfeii fie i^nr mit ^^ieitfctjen (jinter iljnen Ijer, afö ob ba» „Uiitbe ®jab" im ^tiijni-je miire. ®cim „3h'ed)lei'maf)I" cjetjt ež feljr lebljaft 511; umš früljev bie ®d;mingen iieteiftet, bflS leiften jetit bie ^'"HIl'h, berbe ÄiSi^e tuevbeii i^evift'en, nnb luelje bem S^nrfdjen, ber fidj iinbernfen in bie (Stnbe uniflt; er uiivb mit Stirfjefveben nnb „Srfjüttfrapfen" berai't tnittivt, baf{ eu frofj ift, weuit ei- fidj im bndjftäbtid^en @inn auS bem Staube marfjeu fann. 3m ©Inntljal reitet ^ntueiteu bcv „Üh'edjtritter" auf einem nun ^iuei i-lnvjdjcn gebilbeteu, auž Üeinetitiidjevn sufiimmemieftoppetten ©djimmel in bie ©tube (ijeiDöIjnlidj ef)d)eint er in lueifjen .pembiirmeln, mit eiuer buntfarbigen ©djiirpe nnb einem mit luaibredjt gefdjlidjteteu ®tvL)ljanfpnj3 ije^u'rten ^nt). ®te ijivedjieviunen iiriifjenb vnft er mit ©tentorfttmme; lueg entrc Stül;!' imb Säiif, S8rcd)ifrt)iiiimEt toinnit jit cnf. 3d) reit Ijcrein ^iim 5kc(t(lfeft, (^lüjj bie '-Hi-cc[)lbrautmnttcv mib tljre (Siriff! itbei: nenn Sdm teil' id; l)crciii, Über tiefe CS3räb£n nnb fjolje 3ei(}t merbe; bicfer Xfjaler luirb baitn alg Sdja^getb furafältig auftetunfjrt. SSei beu ®ai[tt)a£er ©Umeuen gi&t man nurf) ein tefd^rietieueS ®lntt ^^apier ba^it, bomit baö ®inb einmal teJ^t gefdjeibt uub reidj merbe. ^^adj ber Saufe gel^t mau mit bem neueu Söcttbiirger mieber fc^uurftrad^ in§ ©aftljauä, wo ein gutež SJfatjI eingcuummen lüirb. Sföeuiger iiermoglidje müffeu fic^ mit SBeiu uub Äaffee Oegitiigeu, fjeitevev ©timmuiig luanbert mon bann rjeimlvortž; bie .^etamme trägt biiä ftiub uuu «iel leidster, beuu «uä eiuent ^eibeu ift eiu Sljrift gemorbcu. SJian beeilt fidj, um uor iöetläuteu nad) .'poufe ju fommeu, benu uadj bem ?Iüe(äuten barf man bo» Äinb nidjt mel^r inž g-reie tragen, fonft mirb eiu SSedjielboIg barnuž. iBei beu ®ailtljater ©loücnen pflegt man nm britten 2:ag norf) ber Slaufe bem Äiube iu einem be|otiber§ ceremonielleu ^3abc einen ©djtiiffel, eine Süetfdjunr mib eiu Üidjt in bic §aub jn geben. 9tu bem leicfjtereu übet feftereii .'paubbrud, mit bem ba§ Sinb einen biejer ©egenftönbe fafit, lui[l mau feine fiiuftigen Slnlageii unb 9!eigungen erfenueu. ®er »Srfjlüffel beutet auf bie 93etfd^uur aiif gröinmigfeit, baä ßicl^t auf friitjjeitigen 2;ob. ®ie erfte ^lanfc nad} Ofterii tjeifet im ©aittl^al beim iüoIEe bie ueue ^anfe uub war nod) üor loeuigeu 3n()reu bem ^^^furrer bafiir eiue befüubere (iiSabe ^u eutridjteu, iu lc(3tercr ^eit eiu @ilbertl)ater, eiue (Sriuueruug ou beu „Ofterbod", eiue unter bem JJameu liircus paschalis betaunte Slbgabe pro primo infante baptizando. 3)ic !öcrpf(id)tuugcu uub ^{ec^te ber ©'uoteržteute O-jiatljeu) finb in beu 3ltpeu= liinbeni iifieratl biefelbeu. Vlnd) iu ben Siiirutner iBergeu gefjt man in bie SBormcifat (am 3;auftag) unb eiue ober jloei SÖiodjen baruad) in bie iJiadjlueifat, uerabreidjt bcr ffiiidjneriu unter aubereu ßJafieu einen §af)n ober eiue §enue unb bem Säuftiug baž Jaufpfabl (^emb) unb ©otlrödl, im üiefertfjal „fröffenljembt" ((Sljrifamfjcmb) uub eiu geftridtež |tänl)(. 3m fiiefertljal gibt man andj me[;rere StniSlnibl uub grofic ÄHpfcf, bie mau „^iugerfWc^" nennt. 9iud) bic iJiadjbar^leute tommeu im i^iefer^ unb ©aittljat in bie SäJeifnt, bringen ollerlei öiabeu uub incrbeu bafür mit ©trauben, Ifaffee 2C. beiuirtl)et. VUIjaljrlid) erl^alteu bie „(^ütaftan" O^Jotljeufiuber) uon' ben ©'oaterölenten jn Oftern einen iHeiubliug unb eiu paar gefärbte (Sier, ju 3yett)uadjten unb ^Idcrljeiligeu du ©otnftrü^I; baä (je^t fo fort, tnö fte bnS jmötfte ober nierjrijnte Safjr emidjeit, luo bie ®erpf[id]tunf( ber ^^attjen mit 3SeraIireicf)itn(j beS „Giotiigluaiibl" ein (Siibe tiimmt, bocl) ifjr (ginflufs ouf i[)re ©rfjütjtinge f)ort bantit iiidjt auf, jeitle&etiS fiub fie i^ve 9{att)-neber, imb iDcini eä jiun heiraten fomiitt, ba Tjabeii fie baä ^orredjt, bic)elt»en alä „iÜeiftaube" äiiiit l'Htar ju füljvcn. Unter ben ©(ouciien Defomiiten bie ^^^ntfjeiitiubfr cii[= für aHemat ein §fiiib mit rotten ©pi^eii. 3it ^evlacl) ift audj ein ^irinljemb üblid;, bnä ber ^patfje beut ^innfinfl nm erfteii Cfterfountag imd} ber Firmung fdjenft. lJ5at[)eiifd)tiftžtierfjalitiif} irirb aurf) unter ben ©fooeuen in tjufjen SI;rei! (jefjdten. giÜ atä gro^e ©ünbe mit bcit ^^žatljen jn jatifen. @prtd)mort: „^eirote, fi) nflf^e bu fmutft unb fudj' ^ISatljen, fo lueit bn faunft" luid ekn fagen, ba& mau eine S3raut iieljme, bie ition genau fetuit iinb Dom ^ntfjen fo entfernt fein fnft, um nidjt in ^onf ju gerattjen. 9)ät bcm ^ßattjen gcfdjCedjtlid} fünbicjeu getjört jn ben bret fd^uierften ©ünbeii. er^äfjlt bie Segenbe, bnfi ©t. Söfarin bie armen (Seelen lUig bem gegefcner Ijütte nnb nnr brei juriicflaffen ntnßte, nämtirfj einen, ber an tiiofct uerjmeifelte, einen ^JJtorber nnb einen, ber fidj mit bcm ^^nt^en nerfünbigte. ^udjjettSbrflLidje. i)lüd) elje bei S9ur)dje inž niilitiirpflidjtige Sffltef fommt, fc^tiejšt er firlj bei Surfdjenfdjaft be§ ®orfeä au. ä)iit ber 2;filjeberpfeife, bem frfjiuercn U^rf)e(]iinge nnb ber „Sdjneib^' öuf bem ^nte nmfj er audj feinen „Sdja^" tjabeu, aber biä jur .^eirat braui^t eä eine gute SÜBeitc, benn fo lauge bie (älterti §aub nr.b rilijreti tönneu, inollen fie üun einer Ubergabe be§ „^amatl's" nid}tä tuiffen. Äommt eublidj ber erfeljnte lag, bo Ijerrfdjt SubeC unb grcube im Ä^aufe. Stn £aoaut» nnb Sieferttjal fdjicft ber Surfc^e, luenn er fein „Dianbl", baS i(jtu Viifjt, gefnnben, „jluei SJianber tuä ®ittl'', baž Ijei^t fie luerben für ben Sönrfdjen um bie syrant nnb treffen bie miinbtidjeu ^;kreint)arungen in Siejug auf Sluäftcittung unb iäJiitgift mit i[)ren eitern. 3nt üeffac^- unb (Saittljal gefjt ber Sönrfdje felbft mit jloet „iDianber" aufiS „Serben" (in§. Jiimuit bie Ö)itfdjen bie SBerbiing au, fü gibt ifjr ber jnfiiiiftige Süräutigam einen Xfjater als üeifjfnnf nnb bie „Söfnnber" merben mit ©^ed nnb todut uub ©djua^ö betoirtljet; Juirb iijuet! nkr ein „Stotjl g'ftoifte 9JiiId)" nnt Srot «orgeftetlt, fo ift baä eine ftnuimc Slbleljuung bež .^eiratöantrügeS. ffienn ber $)nnbfd)((ig gegeben unb 'lUlIeS in ^Kidjtigfeit ift, gefjt mon unö Saben ber ^üdjieitSgiifte; ber „iJobmann" ift eine ti)|jifd)e gigur im ^oltsleben, a)iit bebonbertem ^ute, ein mit einer rotljen 3JJafd;e geziertes f^finifdjes 3{o£;r in ber §anb, fdjreitet er ftulj bntjer, im SUiijllttjüt in fdjiuerem i'obeumantet, uidjt feiten flatt beg ?[lpenftodö einen ^irfdjfüuger mit blonfent (griffe füt)renb, als ob er bie iörrtutleute bnrdj ein feinb= lidjeg iiager^u fitljren l}ätte, „Slfn Sountag af'3 Äraiijelpitit, af'u ÜJfontog af bie §t)d;jeit" lautet feine Siulabiiug, lucnn er in bie Stube tritt. Seim „förau^ef^jint" luirb im SJfotltfjnl bcr ber tiuntkimiltc ißranttaftcn mit bem ©pinnrab, in baS @ef;üfte beš SSräuticjumS überfüfjvt. bet 65tesije ber Ortjrfjrtft ift eine „Ä'Uiiiie", eiuc aus friid)ni mit Diintcn ^iicr}eni fscfdjiniicfte mib mit einer Ä^ctte abßefperrtc 3)fautf)f[f)vanfe, erfidjtet, tuo ber non bev aiftihiiirten SŽImtfemtmrfje aiifc|cfjrtttoii niib eiti brnmfitifdjcr ©cf)iuanf nbgeipielt luirb. „Siäcr tommt üei i^iiter Siii(l)t 9(l(l)cr niif lütfre SaSüd)tV" nift ber ßtaiiinmuidjter. „3Jtit "lib .fifivrttäpri.i([)t itunitncu iPtr auf eure ai'ndjt." entgegnet ein „®aä mu& Herbütiic SOiaarc fein, ^eit itjr iiit fafjrt bei ©oiinciiftl)eiu." 3n äfjiilic^ev SKSeife fpiimt [itf; bei' ©ialug mit immer größerer ßebljaftidfeit fort. 3)aju ).ifeift ber 5lauennuiub iu alten 'iDiuirteu, grelkr „Uiudjtclid^ein" tieleudjtet beu mit ©djneemaffcii umgeknen i3d)flitpla^ unb ^^iftolenfalueti evi'djiitteru bte Siiift. 9iarfj (äutric^tmig ber aKout^geriiifjr unb J^ertigung be3 3{ci)epaffeä biirc^ beit in einer atteii äJJttitörimiform fid) fprei^ctibeti ^miiptmanu üffiieit fidj bie ©c^rcittfen tmb bie fü^rer fafjren mit bem „®raiitpu|ie" bitrrfi bie ^id^tenpforte fingeiib unb ju6e(nb lüciter. SRadj einer fc^öneii, in »ualjrer 9^(id;6flrlid}teit tvnr^etiiben ©itte luerben ben 23raut^ (citteu im SKüKtfjat &cim „Ä^an^elpint", um itjrcm .'pauäflanbe ein luenig nnSjnfjelfen, atlertjanb aiiä ©erealien, ®utter, Safe ii. f. lu. Bcftetjenbe @ejd}cufe (aBeijat) geh'udft, n)etd)e ein eigen§ bciju bcfteltter „9djnffetfd;reitier" ü&eniimmt unb in bie Kematen ftellt, mo „©pi^jtrdpfcn", „syiattl'n nnb Ajirfdjg'ft""!!" nufgeic^id^tet liegen. 3n bie leeren ttorte unb ©djüffeln tuerbeti bonu ^^ettel mit betii ^{itmcn beä (^efdjenfgekvs gefegt, bem [ie, mit biejem eigentt)ittit{id;eii SarfmerJ ber ?tlpen gefüllt, luieber juriirfgeftelft luerbeu, 9hidj ber in ben niciften Sfjäfern bc^j Mrntner Dl'crtnnbeä üblidjen ,t3t6(iitte" im .^iinje ber SÖrtiut, luoöei fein ?tugc troffen Bleitt, rüftet nitin fid^ ^nm Äirdjgcing, unb itni beu ^^Jfatrfjof öeriamnteTu fid} oUe ^odj^eitžgafte, jniueifen je nad} llmftanbeti and} im ©oftfjanfc, tiou luo miä fid} ber ^ng iu lÖemegnng fe^t. S)cr „Sörant^iig" bietet uudj immer ein @d}rtuftnrf, baž niete ^^iKfJ^i^ t}cr[ieitocft. 3n ben 3Jii.itltf}aler y^ergen Eiiubet er fid} fd}Dn uou ferue bnrd} ba§ CSicfiiattcr ber ^^iftoteu on. 3)en SJortrat) tiilben bie ®tirfmnftfiiuten. ®ie an biefen ®ortral) mit ben äkautt}irteu fid} aufc^tieftenbeu te&cn§' frot}en, mnäfelftTOuimeu Sl^ntfd}e niit titntiien&etrijnjten ,'giiteu l}iiben Doltniif ju t(}un, um t^re ^^iftolen jii oerforgen jur Uiiter^altmtg einež mit ifjrciit Sauc^jeii gemifdjteu Üaiiffetierä. biegen ^^iratfleuveu be§ ^odjjeitö^ugt'S Micft uti§ ber 8cf;aff ber gaftnacfjt entgegen, luatjreiib man cm§ ben SKienen ber Slacfjfofgenben bie SÜSid)tigfeit unb beu Sntft beS fcterlidjcn 9tctcä [jevaiižlcfcn faun. 9?e6cn bcm Sabiuanu fdjreitet tebärfjtigeu (Sdfjritteä ber Sviiutigaut, bann fülgcn bie TOanber, bie Smtgfraueu, eublirf; ber Srnutfiif^rer uiit ber %aut tut fcft unter bcm .^liiiu gefcf)!offenen Hobentleibc. Ser ciujigc ScfjiuncI, ben fte trügt, ift bit'S rotfjc um beu .^lutgnpf gefdjtnugeiie ®eti Srfjtuil bilbet bie ii^ritiit= mutter mit beu iibvigeu uieiliticfjen CiKiiteu. 3m ®nittf)(il trügt bie ii^mut einen lueitVii, bog .S^iaupt wrl^ülleuben S(f)tcirr imb einen fiHjernen t.>ber uergolbetcn Sh'nutgiirtef, jebev lebige .'pücfjjeitägnft olier ein rutfje« ■ilaiib auf beut .'put, unb jumr aut okrfteu 9{anbc bcžjeltien. ®er SSniutfrnu^ uub bie tStjeringe werben üun ber ®rantjungfrnu auf einem tilaufen Seller ber 33rLtut DotMii»' getrngen. 3ft eS in ber Kircfje (Sube unb ber „3ol)aniii-^fegen" getrunfeu, fu mirft ber Ü^räntigam ober ber Sniutfüfjrer im ^^-'reslujterium ober Dor beut ^ßortnl ber Äirrf)f .*i?n^)fermüiijen unter bie jaljlveidj üerfmunielte, um biefelbeu «nt 33ubeu firf; tuilgenbe :?Lirfjugenb, ein ÜlrflUcTj, ber im @ailtl}at beä .'paiiäfegeug Ijalbcr Bei feiner .^orljjeit uuterfilei6cii bcn'f. ^^eiin öndjjeitäntaljl, baS in ber 9{egel auä jloBlf „3f{icl)ten" tiefteljt unb Ini in bie 3'Jaff)t t)inein biincct, ba iiarfj jeber „9iicl^t" luftig getankt wirb, f)at jebe .^tirfj^eiteriu einen ^^eifi^er, ber fie auf beu Jnnspla^ fiifjrt; für btefeu greuubfiiaftS-' bienft erfjätt er uon Kji: ein ^^infet (Sigarreu. ben ©fjreiitönjeu gct)t mau cinä „®rautfte(jfcu". y^rnut luirb in boä ufictjfte SKirtfjäljauä Gefnf)rt, mo auf Soften beš iBrautfnljrerä (iL'^i'fflt nnb bie Ü^rant fdjliefitirfj mit SDJnfif ntigefjolt mirb. Seiui „^ani^ieljen" modlet bag S3r(iut);a(ir in ber SUirlnntic beS SBirtfjätjaufeö, mo fiel) bie 9Jfnfifonten auf= geftellt Ijaben unb einen „Steirifcfjen" nuffpiefeu, ein Xän,^djen, ber SSoItžntnnb fngt: „bamit man baž .^reuj nit uacljer jiefjen Ijört". i^niife angetomnien, finbet eS Xtjiir tinb Xfjor üerfdjtoffen, erft narf; langem SBortfantpfe mirb bie ,'pnuätl^ür geöffnet nnb bie alte ä^hitter, ober luer fonft bnö iUfatjl, bnS jii allem ll&erfluffe norfj im §aufe eingenommen mirb, bereitet fjnt, ü(ierretef}t ber Sraut einen Snili ®rot, einen Sc^litffel nnb eine petine, mekf^ te^tere fie frfjnetl fnllen liiftt. S^Iei&t bie ,'penne im .^anfe, fo Iiebeiitet ba§ ©liicf lit ber ®fje. ;?im ßeffndjttjol mar baä „t^itirtelluerfen" im S^raud^ Ü?or bem Ä'ird}gnng umgürtete ber öriiutigam bie Sraut mit bem filbernen JBrantgürtel, babei fudjte er it^r benfetbe» über ben Stopf ju merfeti, »uaš fie ju oertjinbern trai'i^tete. ®etang eö i()m, fo mar bnž ein .3"djen, bnß nic^t „Sei" (bo§ SSeib), fonbern ber SBräutignm ber .'gerrfdjer im .§anfe fein merbe. 3ni ©iiiltljal mirb einem Söroutirerlier, iuenn et nbgewiefeit luirb, in ber !J?ndjt ein „©djtegcl" (.Jammer) ntit au bie ^lu^euiuanb feinet.f^i^f^^ gemalt, eine ?[nf^)telintg auf feine nttjefungene Srnntoertding. „®r Ijat einen Sc^feget geftiegt" ift eine ftetjenbe SRebenšart. 3(I§ Sftnrf^rjoc^ieit finbet in einigen Ortfrfjaften be§ O&ergaift^ate b(iž „@c^üffe[= incrfen" ftatt. ©ine Socf^e nac^ bev §ücf}äeit jief^en bie Snrfdje öon ju inib [litten utn fdjabtjaftež iliitfjengefd^irr, baä [ie, wenn eS iljnen nidjt freinjillig nnSgetiefert luirb, fjeimlidj entiuenbeii. SfBenn fie i^ren iJjLirffor& gefüllt, Bege&cn fie fidj in fpäter 9t(id)t--ftunbe Dov bag ber 3fmiierutä()[teu, fd)lcid)cn in bie ®üTtiiu[ie nnb ftinitnen, im toife fid} üüi- bev fiouunevtfjiiv anffteltenb, ein mcinotinieg fiieb nn. (Sine ^probc baoon: „ISä fcf]föft |rl)0!i, wir I(taj !Iü()fcii nii, Tcv Inn Ijdt lief) (iccnbet, ®ic .Ooct)jcit ig ootSeiibct. aSraiit luib ^vciiitirtiim Stl)Iafta mm in Wutt-Jimiii. aSir iuÜHfrfjcti end; bfü Üfticü (y'|!ti!& ^([le unb rtllf StMitb. u. f. lu. SLUr fiii(!Cn end) jnm 3J'i(l)liif!, S^fit ciiiL'tn Stcubfiifidjiufi, SüDtef af^ .^aifiiicf)cr6i'it SüUirl (od'n Miiibci: tuerbi'u." jebcr ©tvopfje uierben bie ,§äfen nnb ©djiiffeln mit (^e)uatt an bie ©tnbentfjiir getuorfen, bafi bie Sdjerkn tocit ntnljcvfliegcu. ®(t§ Gepolter ^iefjt bie ?Rrtrfjliavšteute fjertiei. Said} SSudenbung bcS Siebeä trippelt ^itng unb ?[(t über bie ©djertienljnnfen in bie tiom jungen (5f)epnai' geöffnete Stube, luo ein Stifdj mit iürot nnb „föeift" für bie Sänger bereit ftetjt. 3Iuf baž „,§ad6rett" ober eine .^annonita Ijcit man nirf;t uergeffen, unb fü mirb gejed;it nnb getankt tiig fpät in bie Ijinein. ßiefertljal unb iui ßaüfintttjat finbet ebenfoUä baš ,,SrautfteI)Ien" ftott. ®ie Sffntter barf nnt (äfjventag ber Xodjtev nid;t tfjcirnefjnien, bafjev eine grenibc ifjre ©tcfle uertritt. SEmiv ja bie red)te 50fntter bei ber Xnnfe ber 3;odjter audj nidjt zugegen, unuinu futt fie bei ber Xtaunng fein? meint ber a?ütt§mutib. Sfod) ber ^Iranuug luirb ber „SofjanniSfeg'n" getruufeu. Sni gBirt[)žf)auž angefoniuien, oerfngt fiif) bie neue Sljefrau in bie Siid;e nnb faljt itn Söeifeiu ber ft'rnujeljungfer nnb Brautmutter bie .^od)äeitä= fuppe. ®ei biefer ©efegcufjeit fiifit fie einen Itjnler in ben ©nljfübel faden, toelc^er ber ifföcl^in gefjürt. 3m ßiefertljat ift ber SBrrtittfüljrer bie luftige ^^Jerfou unb Seete ber ©efellfd^aft, iubefi im öoüanttbQl ber SBaBgeiger für bie Unterfjattnng ber @efel(fd»aft ju forgen Ijnt. Äontmt büg Srautpanr inä eigene .^eiut, fo finbet eä bie Itjüre beö §nufeä üerfdjloffen. 9fndj f;eftigeni ipoc^en unb gereimtem i^^olemtftren öffnet fidj biefefbe ntib baš t^jefinbe tritt au# bet glnr nub bie 3tttbiru (3Maierin) überreid;t auf einem blanf gefi-^enerten 5:e(Ier bie I^ürfdjuofie unb begrübt bie neue Söäuetin. §ier unb ba überfdjüttet man bie neue gvLiu iiud) mit (-vietreibe, ein @i}mbot beö tüuftigen ©egeug. $oit kc ,pod)jeit^tLifel cvljiilt jcber Öitift fdu „iöidjabefieti". i)iacl) ti^'iii iäJhiljle, im Snonuttfjnt fi'f}oii »utifji'i-ub tn'» SiJiiüjleö, luivb ber (Sljrcithiu,^ iiub midj iWittcniacfjt bnä „.ftntti^tiibtaiijeu" injeeiiivt. ^iitta-elfaiit ift ,'pocf)jcitšccrcittüuicl ber tuiubifdjnt (^iailtljnK'v; bnö tSIjarafteriftifrfji' bdlu'i ift, bufj ^ur (icvittcn luirb, [Vtlift ber „i^aber" mit bcui „Sflpo", eiitnit ÄTiii^ iiLUt g-litteriiDlb dg A^utfdjmucf, cvfrfjeiiit !;){ofi inib iitad)t uor bcv ,S)niröüjiir fciiif (Siulnbiiun; ein Üaib Üh'ot uiirb iljiii hni'iH'i'cidjt, itiii fidj ein „®d)ev^of)cn" boüoii ati^ufdjiuMbi'ii, U'ic eä übcrijanpt Sitte im (^ailttjot ift, jebent Waft, lueiin er in bie Stube tritt, einen Sörotfiiiti iinb ein i)JJe)|cr nurj^ufefleit. ®ei ÜberfiKjrund bcä ^rantfnftenž fann nuin auf ben ®eruKnieu6ftiinb ber SJ3rout einen Sd^lnfj macfjen, beim iljre 3(užftnttnnc|, nub alte» ume fie in bie (£[)e initbriniit, )r»irb auf beiu äl'fii^en jur Sdtaii iiuäijeftedt. fetbft liictet ein fartieuveid^eS ij^ilb. ®etnid)ti'n mir uiiS eiiuudl b(i§ ®mntpaor im ^fftt'diniurf. ®ie iÖrant erfdjeiut in ber flenjöfjnlidjen 0Joiltf)aIer 3;rarf)t, besn tiir^icii 3Uh'E niib tninteii ®ufcntud}, nur tviii^t fie eine ineifje i^efticEte (Sdjüv^e, ben veidjaužiieiuifjten iiebcrgiirtel O^^afi) nui bic 3Jfitte, bie iiL'fältete ."pmilie O-J^eai) ober ein fnrbiijeiä .ttopftndj nnb bnriiber ein mit einer bid'en Scibenidjunc umumubeueä gitjljiitd^en auf beut .^Jaupte, ?sfjre über beu litenbenb lueifteii .^eutbfraiien Ijera&fjäniit'nben ^Söpf'; fiub mit S^litmeu nnb Räubern bni'djfliuljten. ®er Sniutii^nui ift eine uu'uiger auffällitie ßrfdjeinnng. Weiuöljnlid) trügt er einen (angeli, mit Äräi^en lH'ie(3teu aJtantel, eine (mute S3efte ouä Seibenftuff mit fitberncu .ShitielFnüpfen, Ijofje Stiefel uiib «uf bem niebercn ^il^fjnt bie uielfarbii^e @eibeufd}unr. 5tm §i,idj,:;eitžmorneu er)d)einen bie öurfdje ju ^Ikif;, oft bei brcijjiti an ber ^f^oljl, bie ^l^ferbe luni fdjiuerem Sd;lnii ftub mit rutfjen ^tinbdjeu ^ierlidj nnfiieputU, üdu einem Sattel ift feine ^Kebe, biefen erfe(5t eine einfad)e „Sollfo^e". ?[n ifjrev Spi(je reitet ber „g-anblfiilHTr" mit beiu Sriintiiinnt. Srfterer triiijt ein rotlieS giiljudjeu, baS er bi§ iinm „y(bneii]eu" uidjt nnS ber ,S)anb i^eben barf. rufdjem C^ntüpp fe{5t fidj ber 9{eiter= trupp iu iJH'Uieflnucj, um bie öruut, bie oft in einer entfernten Ortfdjaft luiVljitt, nbjufjülcn. iÜLU' beut .s)anfc ber äh'aut unrb .^ült nentndjt nnb eiu iiatiLntiileä 2ieb anijeftiunut, Öriintisinni nub gdijnridj fprimjen Horn ^^ferbe, um iu baž Ajf"® ein,antreten, über ber Sdjn^maun fommt i(;uen mit einer Dfeiuvibel eutiicijen nub ruft: „3Ber feib ifjr nub uui§ limllt itjr?" 3)er giiljnridj oerlnnüt bie ,s)erau§(iabe ber Srant, ftiitt berfetben erfdjeint ^umeift ein ultež Ijäfjlidje» Ü^eib, baä, mit fdjaKeubem (^efiidjter empfanflfu, fdjnell fid) entfernt, ^Sarauf )nirb bic Kcan^eljurnifriin uortjefüfjrt, eublidj erfdjeint bie ®raut, luetdje ber :örrtnti!Vint mit eiueni .'ganbfd^taa begriifjt. '?lnf bem föeiie ,Uird}e mirb bie 4^rant, Kieiin fie anS ber Crtfdjoft Ijiiuinl' iieljeirotet, aufgeljalten. ^urfdje Ijdten eine ftette über beu Süeii, bie übriiieu fteKeu fiff} ItiiFž uiib rccf;t» bfi' ^IJciljc luicfj auf. Ü3vaut fjnt ifjvcii iU'nitüiiciiSUevfjiütiiiffcii i'utipvi'rfjeitb ftrf) „auS^utaiifcu". ÄBciucvt fie ficfj ba§ iierlmtute ^it ticbcii, fo üiftVn fie bcn uiu^cljiiibcrt piiffireii, uOa- Ijiiitcr ifjrciit 9iitcti-n uni'b ein „Sdjitvp (Strol)" nitßc^iiubct. Sonn eilt Surjdji; tm'i';l)civatct, utacfjcn bie (:yit)rf)cu (SUfabctjcii) bic „Spcvve". XaS ÜLifciidb luivb für eine Üati.^uutevrjdltuiiii am Sinnitati luidj bcv ücnuenbct, in tudcfj (ejjtevciii ^^nlfe bie (5}it|rf)eu bic iBuri'djc bn,;u eiiifnben, biefcKieii lu'luivtfjei!, Ujiten „iiibfiin" aiifc(L't'en, fitrj bie 'JtoUe bcr ä^ui'fcfje fpieleii Inä juv Vlbeubbiiniiitennui, luo fic bifö l'Kecfjt wieber ber ^^nvfcfjeuirfjaft überldlfeit. jebem SivtpfjiUiS lüivb eiui]et:[)vt. ®ie (]rtt^e ber „^-aiiblfrilji-ev" für bic liWaitber, bic ^öiirfdjeii fiiib ^edjfrei. Sil ber Sirclje tieim Opfeniaitg Ijat ber 'J-iiljiirirfj ben iUivtritt. ®ic Ü3vniitiiiutter [esit einen iiaiS äk'ot uub eine Ü^urft afö Cpfer anf beit ^Cltar. "Jfiui) ber Svauung lyirb in nuincfjen Orten ber „3Li[)amnäfec(en" nicfjt an§ (i^Möfern, fiHibern auä beni ^tltariifücHein rtetrnufen, bivJ nnter beii .'podjjeitsiiiifteii bie ;)innbe maeljt, ii^eini l'tnö.^nii nnä ber ftircfjc bleiben bic ^h'iintlcnte nn ber 'i^forte ftefjen, iud fic nun ben Ajucfji^eitži-iiiftcn fleine (^efdjeiite in tSisipfonsi nefjmen. Xie 3M-ant unrft einen Iljeil baiHui riicfunirtä, bev Öriisitisiani onniuirtö nnter biig Ssolt, biimit fie mit reicfjer ^Jtiidjfonnnen|djiift (lefetpiet lyerben, ber Sieft U'irb in ben „i-irnnntriuV' rtelueirfeu. ÜUm ber Mirdje !\e()t ber ^lu] ^nniidjft jum .'pnnfc beä Ü3räntii](ini^, luo bic ntte .'pdu^mnttei' bcni !i}rantpiuir mit einctn i^flib S^rüt, nnf meldiem ^lyet Sdjiiiffef in JU-cujfiu'm lieiieii, eutijCiienfLimnit. Tie Sürant jerfdjncibet baä Ü^riit tu Stiiddjci! iiub iH'rtljeilt c» nnter bie nmfteljeubcn ^trnien, on bag fc^te ©tiidcfjen ftecft fic eine Silber-^ mün.^c unb ein ^i^nnbe Idnft bnmit nnt baö .S^nnä, haniit cä niu' Itniilüd lieuntfjrt bleibe. Taniuf lirinjit bie dlte ä)hittcr eiuc -S^euue Ijcrbei nnb läfit fte über bcn AUipf ber ij^rnnt iuiS .'pnuö fließen; biefe ,^cnuc mirb alž ein Siiljuopfcr bctrad}tet, biiä nllcn cüiuii(]eu ^antier luni ber tiiuftiiien .^itn-ifran bctjctit. i)fun crft betritt bie Girant bos ,'prtuo unb liefpreujit ntte ;){iinmlid}feiten beSfelbeu mit SBeifjlonffcr. i^eim .S)i,icfj,U'it«mrt[)le biirfeu ®mnt nnb iüränticjnm nur einen üüffet unb ciueu Jeder iiebrnndjeit, Sie S^niut tmdjtet ouf ben SüuffefjöKeln beä ^i^riintinnubi ^yi fil3cn, biintit [ic, mie man meint, bie Otierljcrrfdjaft im .'pdufe beljutte, baö fjcifjt iljreu ll'fiinn feiu unter beu '~]>antoffet Iifinfle. Crininetl ift baö „Sriufdetbiieben" für bic Äödjiu. I^ev ^^rautfül)rer bringt OU'S ber iliidje einen lifti^eu Storf, anf luetdjeni nUerlei tSfjuianrcn rtnfqeipiefjt finb, bie isBrant^ lente fuflen bnüon unb ftecfen in biefelbeu baS Xrintfielb für bieWürf^in. TerU^mutfüljrer träfet beu mit Ö5elb befpirfteu Stint in bie Slnd)e nnb nberiiibt i(]u beni Stiirfjenpcrfonate. Vtm Sdjlnffe bcJ iVnljieä, u>äljrenb bie Mrenfanee lu'r;iefjrt mirb, fiubet bit? „'Jlbiieifieu" ftatt, njobei ciu ^Itunbijefnufl mit 3)infitbef|lcitun(j nuacftimmt wirb unb ba5 ^äljurfjeu bež näviitrii i!i!b Ütaiii. t) „giiiibUväljevö" iioii enter .^aitb in bie niibcviMimubevt. 3ä?cuii btc SniuKciitc Siudjts luid) ^irfjcii, Ijnt fie bcv SrfjutMiuiiui begleite» imb bie 53vnut 311 enuntjucn, und) alter ©itte bie ci-ftcn bvet 9fäcf)tc (Iiitinäitncfjte) iincfj ber .^orfjjeit ouf bei' 5Sattf ^u fcfjtnfen. ©ebräurrje bei ©terbcfitnen. tSiijetiartig finb aiirfj bie ©cbriiudje, luie fie bei Sterbefälli'!! im Siiiriitiicr Cberfnnbe [jier uiib bort uovfoiitnieii. SBciiit bev Äraiifc bcm aserfcfjeibeu uofjc i[t, cifeu bie afiiefjOoräleute Tjevbei, um iljm Seiftnnb (eiften uiib ju beten. ®ie getueifjte aBacfjäfer^e luirb niu-iejünbet uiib mit bem 9Jfnrgaretijcno(ürf(ciii unter beut SÜette, unter 2:itdj luibSntif ufjne Itutertufj aetiiiiti't (Oberiidiltljal); fo »ueit mau beu fllauii bež CMlijftleiuä Ijürt, Ijeifjt ež, Ijiit bcr leufct teitie SJJfndjt, uub iiteini ber Sterbeube ücrfdjiebeu ift, bn ,^ieljt uuut mit bem ©[ücfcfjen fliuijetub bret 5lrci)e um bie iieicTjc; bann tnirb biefelbe mit ai^eifjmnffer fiemueivabvi!ie«: 3[yoi]cii), im SBintfv ein Sdjlittcu, auf luclcfjeii ber init bi'r „Üfierbon" (u'becfte Sdrn iiiiti mit ©tvicfcn ftftjielnmben unvb. (Sin Od)fciipaar ober ein 'ipfcrb tutrb l)onief).Hiiiut, nub )o fcjjt fief) bcr ^iii] in Sctuegiing, lueldjem bie Üeibtvooenbcu futflen; uorniiS [djiTifot ein ajjann mit einer iiatenie cibcr mit einem .^of^frei^ für bnö ncne övalj, — ein frfjIicTjter, ^jnuttlofer Ücicfjencoiibuct, bev unter feiner SBcbiupn;] nüm fiuiennnutcn ftirrfj- über Sobteniuegc cifilueidjeit barf. 3ni ajitilltf^al fiUuitt umn, bafj bie *:ßfevbc inet (eid}ter ^ief)en, lueuti firf) ein Äunk ober ein SJfiibdjeu auf bie Xnifje fe^t. S'Jncfj ber Seerbißung — ber [iinblänfifie 3[u^brucf bnfnr ift im C^aiftljaf „llnteruuirfjen"— nnb itncfj bem I^raner^ (lütteäbienft in ber !J;orffivd)e, tuotiei bie an ben ^ktftiififeu ongeflebten SBncfjiSterjcfjt'n für bie iirnte ©ee(e atuie&rnntit luerben, finbet ant griebtjof bie äktfjeiüiug ber 3frmeti mit Sßei^entn'oten — im ÖIflntf;al funimeu fiei befferen Üeirfjen oft über tjuubert ?(rtne ^nfanttnen, uulcfjc ntle lu'Unrtfjet tucrben — nub im Cinftfjnufe ber „üeicfjeiifrunt", beftefjenb ans „öeift", Sl^ein nub 33riit, ftatt, lueWjer im iUirntner Cbertanbe baä ^iuate jebeä i'eid^enbegnufiuiffeö bilb/t. linier ben untcrtiiriitnifrfjen ©foDeneii unvb Une unter ben ®ent|f[)eu UtUerlörntenS, tiainentlirfj int iiananttfjal, bug Xubteuinaljl (sediiiin:i ober ktiniiiiia) iut 63afttjaiife eingenommen. fummt iietift Söeiu tiub 23ier ancTj ©nppe, Sdjmeiuflcifdj utib Sauerfront, banu ftoffee auf bcu lifclj. 3u ben ^ioifrfji-Mipanfcn, mo aufgetragen )nirb, pflegt inati ben Sfiofeutrnuj ju beten. Sßie aug Ment erficljtlicfj, jieljt bitrdj bie Sitten nub ®räncf)c eine bajuiiarifd)e Gigen^ tl)iint(irf)feit unb in iljneu J^ornfterifirt firfj biis licberreicfje, biberbe ^itärtitucrnolf, niif ba# jutreffetib ber i?ierjciler pafit, ber ba lautet: „Xic tavntufrijd)'u üciitkii Si'iiit ti'cii mit) Btbcir, Unb a tnriittietifcfjc^ üiaM .'tindt im -tci-j'ii luibar!" Pcutj'dic ?iitoiatiir, Dialect tl^^ fialoit Piditniuj. S)eutfcfjc Literatur. — 'Jfaifj ber ftiifen Moftev^ede füfjreit nui bie Senbe beä XI. unb XII, erften (Spuren beutfdjer T'idjtiing in ftürnten, (5-3 lunr bnmniž eitie biife ^eit, bie .i^cit bež ^nueftiturftreiteS, unb bie SßSogen be^ Ijnrten 5l'autpfe:ä ^wifd^eu .St'iiifer nnb ^^apft fdjtngeu biž an bie üufjerfteu 3J£arfen bentfdjen üe&eiiä. JIKniiitig fefjrtc bie i)}nfjc luieber unb ftiirnten bürfte eitu'3 bcr erften üiiiiber getucfen fein, lue(dje§ ber Segnungen bež ?5-viebcnö t[)eilfjaftig mürbe. 3)autn(ä Ijielt uiim(id) in Siiljtnirg (Sv^bifrljof (^ebljurb beu ilrummftaü in ftarfer .S)anb unb fndjfe bnrdj ©riinbung uiib Uiiiijcftaltiini} l)oit iHoftevu luieberum d)riftlid)Cž iitbeii in fciufii ©pvciu]t'(n ju luecfcti unb burrfj .'pcvIici.^cljHtuj uou niig ftreuiicreii Cvbni ben i^evfitll bev juljaltfii. ®iu ri'dcr Söctteifev für Ijiiljcre i'tiiäbilbutu'! tieKi'Ue Imlb tilliit'iudu bie ^Uüfti'r^ Iirübcv; i^i'fjre iitib lucrftcii 3Eflrf)rtrjinutiji, jn fic joiicu gar i1J£nnc(jcit aiiS bt'iii luüftcn Sclti]i'tiiiniiicl i» bie fttlle ^i'Kc iinb briirttcn iljnt ftntt bež Scfjloi'vteö bie gcber iit bie .'pfliib, mit bie Srfjriftcu ber Ijeiligett Sätcr ober ber Dirfjtcr bcž ?[[tertfjiimä rtti^ufdjrei&en. 3» ber bcfdjitulidjeti ÜJiifje fvl)ü6 fidj ber ®ei[t luüfjt oiidj in )ucif)eLH>Uer ©tiniuinui] jiim Üo&iiefnitti t^iütteä, ,ytr bid}teriidjeu Senvbeitiinfi ber [jeilineii Sdjrift, bie üegeiibe fufgtc, bi^ bie SBJeltrfjrotiife» ,yir i^erljerrlidjuiu-; ber .S^xlbeii iiiib ■;uin lueltiidjeii üii'be iiOerfüljrtfu. Xiefen ©aiiii geljt bie ältere beutidje Xid^tiiiu] in ßiiruteu uub tljr öiuftnfj erftverft fidj bdb über bie 9tQc^barläi)ber biä fjiuauä nn bie ^oitau. ©ernbe jur ^eit be» (jeftigften Streites junidjen itaifer nub (uor 1088) luar am ^forbnfer bcä ajjidftrttter SeeS ein Syeiiebictiiiertlofter erftanben, liuldje« tuilb ber Xriiijcr ber iiciftlid}eit ®irf)tiuui itn iiiaubo ujurbe. Soti ber ,^mtb einež 9Jf5ud)e'5 biefe^ SHoftcrS rül)rt ^lueifeltoS bie "i^HTiiantctit' Ijaitbl'rfjrift Ijer, bie, Lieiiemuiirtiii im Öej'ij.; befi fiirntniid)eti (^eidjirfjtSLiereiitež, ein tteiner ^uetiidjer §on®idjat5 für bie bnmoliiie ^^'it i?eiiiiiint luerben tnnii. X'iefe ,§anb)d)rift entbölt IHU' ^Ulent eitie bidjterifdje Senrlieitung bež crfteu uitb ,5lueiten ber 53iidjer SOfofeg. 9Jiit finblid)ur ^Jdüettit fdjilbert ber ^idjter bcfonber» brtž 'ifjarabieä itiib bie igiitibfltit itttb nidjt utiitber fin^ieljeiib lyeifj er bie ©djilbernng be» ^ttiy^^ni^eö ber ;3ii'afliten nnS (Si-;l)pten mtb bie Vhišriiftunij ber beibcn ftriegšfjeere iiadj (illbeut]d)er Seife nub nnter ^-iiljrnnLi lum .^erjoQcu utib trafen, bie ^ur .^eerfolae anfi^ebuten lunrben, jii gefhitteu. ?lber and) nodj tinbere ajeintbidjtnnuen entljiiit bie ©(intttitnufi; fo ben ftjnibulifirenben l'liysiuiügus; ein ©ebidjt 3Jed)te"; ein weiteres „iknn uertonteti Sotju"; ben ?(itfiing be§ (^ebid)teS „3.kitu Ijitniidifdje.i Sernffliem" uiib enblidj ein ®ebid)t „Soti ber ^odjjeit", eineS ber liebtidjften älteren GSebtdjte tsiit ^.uirübolifdjer Sd)tiiPeutnug, beffeu S'djnlt fid), tueitngleid) nbflebUifU, tu einer obertiirntnifdjen Soge nod) biä nnf bei! ()euti(]en erf)fllten I)Lit. ®ie beideiiebenen 3eid)]tiingen finb ntit fdjluar^^er, rutfjer uub blnuer 3;iute nuSgefiif^rt. S(nd) bic i;egenbenbid)tiinii bliifjte nm bicfe ^i-'it in Mrnteii, loeiiiigfeid) nur ini'f)r 3?rud)ftücfe, bie fid} im ti:(iuonientäord)ii.ie ^n iyfarin=@a(il uurfanben, bauou iJengntf} geben. 'rr Sl^iltljer noti ber isoiichucibc lucilte dä dont iiefeljL'uer ®oft (iintiere |]t'it n)it ."pofc ii^crutjarbö unb lunrbe mit luaurfjer U)ert()iio[(en (ütibc tjeirfjcuft. 3djt'etfnrfjt nnb JJeib jcbodj, bie uni^ertrennficfjeu Cliefäljrtcti beš Xali'nteö uub iisi'i'bieufti'^, fjefteteu fidj and) au feine Snljteu unb „ücrfefjrten i[)ni feinen Wefnnti". 2)cin Sd)ten,ieu unb ©djenueu^en uun .'Cier^en ni'imt, lunnbte er fid) iirodenb aD oom .s^ufe eine« dürften, beu er „ein finder (Gärtner" nereidiUd) im iiiebe flemnijnt, batj er „ba,^ (njefc nnfrftt tiefunber njbredje", bamit cä uidjt bie ebien foiinter iilierantdjerc nub cvftiife. 9J!it beti aiBovteu: „CSbet ifeveiibactf, id) jot bir ftnneii tEi'e, SUiiltci' fiirftc, iiiartcroerc intiü' ere, i'ii iDcis lucv mit iti bJtu'm tjoue uertfcft iiitiicii fnnc." fircift bcr iicfriiuftc Sittuicvfiirft ^nm Sffiaiiberftnlj, erfüllt uoii Sefjii)iuT)t lutcfj bcm uuiiniui» lid)Cit .fiofc Uou äyieu; uiii[)v)rf)ftii(iff) foub ev jeburf; bie cvferjutc S^ift ev)"t isi ^Ijiiviiu^iMi lifi bciii „ttcftiinbiii niKben" i]flnbi5nifeit .^ernuiiin. ?(fS f)finiii'rf)fii a)ftiincfaiu]tT biefcr be^cirfjuct lui^ lUvirf} nosi iiirfjteiifteiii iii feinem grnueiibicnft einen 9Jfonn, beffen iitcbev (eibev ihtIüvcu (le^aniien fitib: „Ooii ,'yiiiiel[u'tc bcv luiiotcS titf) Bou fiitfni nc^Qll!^e luite erfaut." ®ev .tiiinntf(6cvtiev uiav cž oncfj, ber beu „mittelnttcvlirfjcn ®on Quijote" anf feiner SSenuSfnljrt (1218) biivcTj bie tiefnnnte 9JJüttd)3nia»ferabe üerfpüttete, bi^ tv Hon lUrirlj int Ijofte fo rteumlttg „(^itiber baj orffe (Sblj) iif bn^ Innt" geiuovfen imu-b, „bii^ er finnoU"iS (ie(in'." tiiii onberev Ijeiinotlidjev Siiuiicv mar iieopofb non ®cf)tu'fen[ienT, bev iit bie gnfjtapfeu 3!eit(jnrbä udu Slenentfjnt, be» @dji)|jffrsj ber fotienanuten pfifdjen ®orfpüefie, getreten »uar. (Sr, wie nndj bcr miiinefrofje ^iurgiimf (.^einvid;) lion i^ienj ntib Stnnnit ULin ©inniegi] aiiö ber uiiubifdjeii SJiarf fiinben eini .Sjeife ber fani^eofrufjen Spunf)einier eiti ijdftiidjež ,'pfttn. SlUifjrenb in ben i)ftcrreid)tfdjen Siiitibern bag SöolBcpoS friiftig tiebief), ortete bie fjüfifcfjc ®id)tiini] nidjt fdtcu in farli^ unb sieiftlofe Sieimerei onä, ba beii ©idjtevu nieiftcnä bie Si'cilje beS (^eninä feijüe, bie ent(e(jnten freinben Stoffe fel6ftiinbiii anfjnfaffen nnb nut ^reifjeit jn Oefjanbcht. Gin fnldjer Sänfler ift ber ®irfjter ber Hrone, ,§einridj ouit bent 3;iirlin, luie iljn i)?nbo(f turn (Sm3 int ^lU'fanber nub luie fid) bei ®idjter nndj luofjt felfift ncitut; „idj Ijei^ nuu bent Jiirliu ber luertte Stinb .^eitirid;". t£r ift ber S^crtretcr beg ä^erfatlä ber Ijijfifdjen ®idjtnug nidjt in Mrnteu, fonbern ini ?t[Iflcnicineu. @efd)Iedjt berer „uon beni Xiirtin" lunr, luie ber 3{eintd)ronift C ttafer ju faijen tueifj, in ©t. SJeit fieniitert. Urn 1220 niodjtc itnit $err ^einrirfj fein nn^ 26.9r)7 i?cvfeu beftefjeubeg ®ebid)t uerfafjt fjafien, feiner onberen Xiidjtnni? beg äJJittctaftei'g ift bag ^indieriuefen firctler anfgetrafien alg in biefer nnb bnriu, tiid)t itii bid^terifdjen aS3ert()e biivfte audj ber lirfolf; biefež @ebidjte§ lieijcn, beffen Slutiiiie plantog ift inib luetd;c§ ^ttentener auf 3l(ientener in einförmiger SMeitfdjweifiotcit erjiiljlt. — Sine einfadje, in fidj nligernubete Sr^afjluni] entljiitt bagegen bie 3)idjtnng feineg atmnengiH'tterg lllridj Dan bent Xiirtin, ber üermiittjlidj ^iuifrfjeit 1269 unb 127Ö am i;)5 §ofe be§ SSor^utentoiiiLi^ Ottufar H. fcriti". Sfine ®icfjtiiii(j ift eine ©njiiiijiititij jnm SSJolfrtiiit)rfjL'u Söülcfjaliii. — Sou ba nO ncrftitmint ber Stimfhii'iaiu]. 3it flubi-reu üaiibcvn beiitKljev fi-' '"piH'i'n ""b iHiiriien in bie ®täbte cintie^in^eit, luo bil' 3)ii.'iftcr i()n vftrflten. Atiinitcii foljltc eä au jirüfieri'n ftabtii'rfjeu (ycnteiutuf)i'u, ež lucif] balja- luofjl l>i)n älfeiftcrit, btc fnr,5e ""f 'fji'^'" S'itjf't'" ()tt'v lunftcii, luie .^fiiti'id) iion Sfcifii'n, jit er^äljten, felOfteiiinn.* Ijtittc cä uicfjt. ®afiir tietjnmt luic in bcu ytoc()6iirläubent aucTj ()tcv bag S^ulMieb firfj feinen ^j^uben evfiinipfcii, auf bent eö ßalb fvifdje ®tüten trieb, jDie 5JüItö6a(laben, btc nii§ freilicfj mir in tariier i^cfe bic Sainntlntiii beut)d)cr i^olfšlieber aiiö M'iirnten ln)ii nnb .^crrnianu bietet, reiljen firf) lULiIjt bell iilteften biejer l'frt nii. ®er ijröfjte 2()eil ber älteren i^utf^Jlieber bürfte in li'tjter 3i'it injn ber ^^Int ber !üier,geiler (^inR)ei]i]i'i|jiiIt inorben fein. iieift(id)e iiieb, l>on bent man in ben tieniilDteti „i^iebcr(inid;eti" (Üiebevfaniinlinuien) nnfercr tjentiiirii Äircf}en)ätirtef UDrf) i^rtr itiaiiefjeii (ieDen iOefanntcti aiiä alter |^eit antrifft, faiib feine ^In^Jtiilbnnti luie in tiKcii bentfdjen üanbeii fu aitcf) Iiei iinö (janptfiicfjdrrj in ben Innen ber 'iltefDnnatiii!!, Vtuif) beu fortcmitinten tSi-nlantentiebern lieferte AUirnten fein siut Itjeil; eä fiub bieä ^Keliquteii ans beu laijen fjevtu'r XriiOfal, ba ntandjer üble, barnnter nncfj .^lan« lum iUjeoentjiiKer, bie .'peitiuU mit ber 55r<-''"be uevtanfcfjen ntufjte. iDie noef) uor einem i>Jfenfcf;eiialter Dont Üanbimlt mit i^orliebe iie^iftei-jten Muftevrötljfel „'iBož ift (SinSV ^iueiV n. f. lit." ili: „yjifiii ^\-veiiiib! UuVS fniflit bit mi?" „„Z fviiß bi: sua« niiJV"" „Vliiž, bilä i® Wott ßlloit, bet bA li'tit mib bcv bii )f[}iuč6t Siit .tiiniiuct iinb nuf (irbcii" ii. (. lu. lutir^efn efienffl[(ž in biefer — minber )ief}iiren bic bramiitifrfjeii 'SiirfteKiinsien tiiblifrtjer Stoffe nnb bie ttocfj fjeut^iitaiie iiblicfjeii ißiei(jitadjt:ä=, ®reifoititi5= nnb (5()i-ifli = Üeibeufptc(e ntit ifjrft! y(nfiiiii]en biefor ^eit nn. Gitie trnnrii] niidjteriie f^'iltt'/ bic fein frifdjež llieiä treiben oernunfjte. ®ic iieif'ti(-|e iStnmpffjeit, luctdjc bie uevfjeerenbeii XiirfetteinfiiKe im XV. ^^afjrtjiinbert er,pennten, ber relijiiöfe Streit beö XVI, nitb bie f'tnrmCieuieijte ^eit bcw XVII. 3nfjvf)ni!bert» iiiifjvtcn, OLiIIetibete bie 93itbi!iuižrirf)tnn9, bie tiad) bev Wcfienrefovmation Hon ben Üatein= fdjtilen nnSi]int]. 3(tii Ötjninafitim ju ilfadenfiirt lunr mit bem bentfdjcii Sprad^nnterridjt nndj btiž üejen bciitfrfjcr Sdjriftftctler an-Siiefd^Ioffen nnb erft feit 175;J fjöreu ntiv lu>it ber Vtnffiifjnini] bctitfdjcr Sdjnlfumübieu bafelbft. il'ciii SßJnnber baijcr, luenn baSbidjterifdje Sdjaffen, eine ärntlierje Jindjitfjntnnii ber .^lueiteit fdjtefifd^en T^idjtcrfdjiite, ficfj ttnr in fdjuiiilfti(]cu (ateintfcrjen iiob= nnb Pjelei^enfjcit^ßebidjteii nnb matten, u)it;(aljmcu (Spifivatnnten iieficf. Eine riif;m(id)e ^fn^žnafjnie iiiadjt baS in tateiiiifdjen .^ei-aiiietein atuiefiif^te ep!|d)e ©cbicTjt beä Offiarfjcr ?r&te3 33ivi]iUiiä ©(eifjcutienKV „S^ofcätau? II.", lucldje» eiuL' t'fi' Intciiiiid)™ ^icfjttiuift neuem' ^dt ijeiiitnut locrbeii fiiiin. lluti'v beti flefdjilbcvteii Sl^crljättiiiffeu foiuitc fufj bntjiT fjMjften^ ein Sltje^ntJ, untf^riffjeinfid) StabtfrfjveibLT in St(iiiieiifiirt, ^^it inner jdjledjt iierciinteii beiitfcrjen Ciljvonif btefov Stabt unb beSÜiinbcS mm IHll [n>i lüll Oeiieiftert fiiljleii nnb ctit Unbefanntei ein in ,St'nittoI= Lu-rfen rttijiefrtllteä „i^üWicIjcS Stattiedjt ^n Stln(]enfiirt" nlS tninvidcii ^]eutien für bic S.^erfeuuifl)cri'i biejer^cit liefern, ©elfaft bie um nnbevttjiitti Qlaljrfjunberte fpiiter evfdjieuennt birfjtevifdjeu ©r^^cniitiiffe eiueä 3. !!){iibifrf)ui<]ii nub beS St. '■^^aiiter Sl&teS ?(nfelni oon (S-blini^ crljeiien firfj nirfjt iifier bic Stnfe noti Ä-H'rfiirfjeu. XVI., rmr Willem nber bnä XVJI. Oinfjrljnnbert ift nndj bie ^dt, in HU'tdjev bie nu'iften fiirutnifcljen ''|vevrtnutent()(inb^ fd^riften ber ilieruidjtnuc; prei3(]eiie()en unb nidjt feiten ,yt iUu'r.yiiien lum ^-iudjbcrfeln oeriuenbet Unirben. Sk'ffere ^dteii fmncu aiä eine S'-^lil'-' Sdjulorbiunui iWiivirt lljerefinä siemedten ÜMlbnnn nnb be^^ frifcfjen C^eifte-Sobentž ber fol(ieubeii iV'it, fouiie bcž eriundjten ©clüftteiunfitfeinö nnb ber [lefleiftcrten 'ilaterlanbölic&e, bie nni fo ntädjtirter in Kampf unb Üieb «nfloberte, je fdjtuerer bic §rtiib be« frnn^öfifdjeu (5rL>tH'rer§ iinf beut erlüiicfjteu ^-isolfe (nftete. Gierabc in ben Tmicn ber (jiirtefteu ^iiebriiittuii, atä ber (Veitib baž tleinc iiärnteii fliir iu .-^luei Xl)eile jerriffeu I)atte, uei-einij-jten fid} nteljvere l)t^d)siefi)iitte i^cäuner ©riinbunii uitb ,S)eniuä(ia&e einer ^^'itfrfjrift, bie „(Snriutljiti" Ijeifjen ntib beren .^nnpt^ (inflate bie "i^ertretuttrt rniterlanbifdiei- Oiufereffeit fein füllte (1811). ®r. C^uttfrieb iliinipf (fiefiLn-en atn S'eeeniber 1781 .SÜonenfnrt, (leftin-lien am 21. 'Joluntar 18(i2 elu'n= bofeUift) (jiit büVfln baž ^nmptvcvbieiift, loie er und) lueittae 3n()re fpiiter bie „Jiiiirntnevifd^c ^jeitfdjrift" .^t bentfelbcn .ßi^L'ife griinbete. yiiif bie galjue be§ llnterneljniciiä fdjrieli er: „2unte nub iuiiine iHaterlanbätietH' ift bev iWürn, bem bie ebclften ii^ürLjertngenbeii entquellen", nnb biefeii SBnljlfprnd) lietljatijite tinlb bie fleine Sdjnr, bie fid) um bdS ii^duner bräunte, il^olb ucreinte fid) baniit ber (i^eift, ber an3 ben SBcrfen ber ^Jiuninntifer mcfjte. Jer veidje Soiicn- nnb äViü'djenfdjnti ber .s^eiinat untrbe iieljuben inib im :L'iebc lebte bie (Sriitnernnfl an eine rii()ntlid)c ÜkTiiniißcitOcit nuf. 'Sie Ökfdjidjtc be-ä rLimnutifdjeu 5){ittertf}umS, baS einft iu SiSiirntcn fu reidj sieblUljt, lieferte inelfiiltigeu Stoff ,vir bidjterifdjeu Ü^earbeituusv 2)aneOcu fprnd} fid) ein treninnii^eö, finblidje» ?tn|d)mie(ien iin bie 9hitnr iu uuiljltiinenbcin üiebe iinö. SHegeiftcrnui] für bie Wlorie ber Sdi^e eincrfeitS, Süegeifternnd für bie ai'unber ber Sdjiinljeit unferel biinudö nod) wenii^ getannten 'i'llpciiliitibeS nnberfeitä fiiib bie [»cibeu ,^'ninptrid)tuuiieu bcv ®id)tfnnft, bie in ber batnaliiien „Garintljia" mitrbt^e ifertreter fanben. Sie fd)UHibifd)en 2)id)ter, luu' allen llljfnnb, uuirbeti bie Ä^urbilber für bie iyallabeu'^, (Sidjcuborff für bie Siieberfornt. So üilbete benu bie „ti(irintl)ia" ben .^eimgarleu ber urtterlrtnbi|d)en unb aud) nieler nad)['(irlid)eu Siinaer, bie fid) Ijier ■^nfommciiinnben mic dnft nm SBentfjavb? bie ©(iudCT ber SO^inuc, unb fic Miefi aucfj eiti ©(iufievljeim biivd) faft ein 9J{ciiid)inutlter, tiiž ciucrfeit» ber ®uvu IjtnitüfffjLT [umt'u", „^JKpeiuiIiUjeu", mid) iJ, Syeniifv, SBtiijer ittib iiiibere an, bereu iiieber fielj in in'rfdjiebeiieii ^f'tldjrifteii fitiben. Jvrit^ ^4-iid)[er ((lefioreii 7. Oiidi 18,'U ^u iHageiiftirt) !)at [id^ uidjt bfoi? biirdj feine fiäftiii ernftfu Ü^alloben niib SKuieften, foubmt and) babnrdj iini bie bentfdje Didjtun!} in ftiiniten ucvbient iienmdjt, bafj er bic Üiebev eine^ aubcven, (eiber ju friii) lierftortietieu Ätäviitner @iiii|)ei'S, C^nftaii Soneii^lu'rger, fonimelte ntib fjemu^siati. i^iidjtige lüuc fd^liint ber So()n be« eiSninftiirrten illfülIlija^S, :;);o[)oiin ^iKeinferdjcr (^^crdjer Uuii gteiuiuflnb) in feiner iiieberfomnifunii „Dentfdje Sl'lätuie", in „t^riifiti Seelenbranb" nnb bcni Tmnui „■lantmai" an. .^loljen ibetilcn ^[nfdjiinunsien ineiljt feine Äinnft ber Ctierbrandjaler ^Vrifbrid) 'JJJarj; in feinen Ujrifdjeit $itdjtnitiieii „03ebidjte" nnb „(^etniitf) nnb SBelt", luie in feinen Tratnen „Cltjnipiaä" nnb „^l^acubtia Omt Slaiern". II), Sdjieiiet umnbte fidj in jünofter |Jeit u»ieber ber poetifdjcn iieljantihuui altfiirntnifdjer Sanenftuffe ^n. Der üijrifer bcr öciicuiuart ift t5rnft SJanfdjer Hon Stainberi] (cietiuren imi .'J. Septcintei 18;U -^n Äloiienfiirt). il^omie üiek ,iinr ,'pcinuit, ebte S)innntief)teit, fitttid] fdjöne .^altnnii nnb fefte, fidjere äüeltanfdjaunnii finb bie t^h'unbpLie feiner T;id)tnnsien. „'iJtLira", ein U^rifdjn'pifdjeS (^fbidjt, „?[ni .^odjftir", eine SJoucße in l'erfen, bic OibijKe „(^iorcn.vi" nnb „"i^ic lueifje Siüfc" finb btiftii^e poetifdjc Blüten, ®er bnrd) feine fittlidj-ernften CSr,^iit)lnnflen ola Sngenbfdjriftftetter kfnnnte g-ran,^ ^nfd; nnb ber 9Jfard;ener,;ii()ler mögen ben ^ieigen fdjiicfjen, ®ialeet nnb Xiiiteetbidjtnni], — Kärnten ift eine» ber grofjen Itjore, bnrdj )ue£e(jc§ ,5n Süedinn be^ ä)^itte^aIterS bie SBonberfdjnren lum i)iorben ober Often tjer nadj beut fonnisien Siibeit .^luien, Süiciuol}! liteber bic ranfjen ^nidjtljiifcr nod} bie oieten Sriininievftiitten friUjercr (inltiiv jnni bleiben cinlnben, fo niiigcn bodj, nonientlidj in bcn liou ber nrofien ^ecrftrafje etuni-S abfeitä lieiienben Kjälern l:l{efte ber gerntiinifdjen Sdjarcn juriidiiebliclicn fein, bie fidj nnter ber flainfdjeii §errfdjaft iljre ndtinuale (Sclbftiinbiiifcit beiuatjrten nnb bann mit bens immer inciter tuid) Cftcn uorbringenben bajnoorifdjen Sttininie uerniengten. Sei es bic», feien e« bic eiiicnt()iiiididjen ^^Jatnnu'rfjiittniffe bež 2onbeä, fei eö cindj !iad)luirlid)cr fvembfpradjlidjer (Sinftisfi, — iieniu], e-S bilbeten fid) in bem tU'incu Saiibe jene eiticiuirticira fprocfjlkfjni Srfcfjciiuinijeit aiiS, bic man Qcutciiiiiifid) afs bi'it ßiinituer $)iiitL\1 k'ji'ictjuct, bt'ifi'ii up t (gebiet bic StiifLMiInubfcfjafteti SJJiltdfiiriitt'iiS finb, cin)d)Iif jjlid) beS iintereti ^rnib ittib binittcfjeu (Sai(tf)nB, luäfjriMib bev SBeftni imti'r bcin Cinftiifj bcž rtiiftofjcnben ^^iiftevtfjat-S fteljt itnb bcr Cften fti'ivifcfjev (Siniuivfuiiii [icfj uic()t ijeviifjloffi'it [jilt, jDer iiuicfjtitie biT Zaiieni iinb baw Iiroite SJfaffiD bfr iueibi'vi'trrjeit ?[(iiii'n ,^U'i)d)ou iKinitcu iitib ODevftcicniinvf foniti'ii im yfnvbcu für nuigtidjfte 9h'iiicrljaltuit(i ber äJiuiibtirt, luii' iiitbfricit» im Siibfti baš freiiibe Sprocfj^ eicmcnt ciitc fi'ftc Scf^vcinfi' jot]. Sl'ofjl tanii ittau norfj itn ^ii\itfcfjtf}a( (bcni uturen iiicfer^ tf)iil) ein §eriit)fi'f|iTifcu bcž Siincinurrž lu'vipiiioii, aOcr titranibž trifft man int 9J'iö[(t[}a[ belt ^ponnnuer ober ^iiiti^iinncr mit feinem „.^liittal bnm nivflenb» im 'JJJetiti^tljaf ben C&ci-fti'irci' mit fcincni rnnljen Sbiom; erft inä ©ortfdjilsttjal (greift bic ftfiiifrfje SÜinnbai't iiliev baž fngenveiclje .^örfelb niib itiä SJiUmnttfjat über beti Dbborfjcv Sattel nnb bie ^^saif. iUiernft flctnetet ba§ tvanliifje, faft fofenbe fc nnb Inn, ja fd)ün nnf bcr ^(abnijser Im, bie büd} nucf) Ijatb auf fteirifdjeni äkibcn fteljt, twvben Scnf.^ertan n'fat ' (fiefaet), ^iteOeii ben bvci .^^^"pflin'ppi'" bev tarntnifdjcn Wiuibart, ber meftfidjcii, mittleren nnb öft(id)cii, laffcti ftef) nudj eine iWciiiic inm ^diftiifuti^cti bfcihadjten, bereu erfjaltuni] bie Vl[)iiefd)loffenI)eit ber einzelnen Ifjiiler utib ber licfdjriiiifte iiU'rfcljv berfel&cu nutereinciuber ba« 3tjri<]e beitmi^en, fpridjt bev iicffddjtfjaier anber§ eiEä fein 9Jod)&ar, ber bentfdje ©ailtfjafcr — freilidj trennt eine natiirfid;c Ifjalfperre bic beiben nun ciuanbcr. 9(nd) in bem uerljaltuifjmiifjiii furzen yic|crtf;ol treten betUlidje llnterfdjiebe nnf; anberS vebet ber Statfd;t()a(er at-j ber Sirent§ln-ncfuer unb ©miitibuer im mittfereii nub (inberS iuieber ber öeiuüfjuer ber unteren ^Ijatftnfe oon SieferecE alnuärtä. ®a§fet&e tii(t num ü&crcu Öinvftrjat nnb beui ftrapfelb, bem obcrcu nnb unteren i^ainmttfjaf, — liom ©(antfjaf, bem ÄKaiienfnrter nnb Süidadjer 3^erfen nar nidjt .^u rcbcu. Überljanpt fjerrfdjt aurf) iu auf bie ©pradje ein nnüerfeunbarer Unterfdjieb jiuifdjeu SSevii^ nnb giodj(aub ober, luie ber ajfüdtljafer fai^t, jtuifdjen bem „Serger" nnb „Ifjötbcrer" ('Kjat^ bouütjner). §art nnb ranfj tlini)t fie in ben SÜerijcn, breit&efjnbii] nnb fielen bie flavifdje (gpradjgren^e [}in faft farbluž „brunten im üanbe". öineä nbcr fjabeu alte Vltmrteu mit eimmber iienu'in, bcu eiijcuttjiimlidj frifdjen nnb uolten fttauii, ber fie tiefonberS ,yim ©t'frtnije eignet. Meine ber uadjbarlidjen ÜUfunbarten luirb fo »nie nnfeve bnrcf) eineu fieuuffen ,3^'fl anfjeimctnber iÜeljaiitidjfeit — fiirutuifd}e t^eniiitfjlidjfeit ncunt man ifjn — ()efeun,;eid}net. Sndjen mir biefetOe nun iu ber Siciueiilidjfeit bev 3{ein(itute, in ben tvaulidjcn KufefiKjeu, ' aiiif See 5t(ibiii()£[ älrii [jiiii i Sciifjetlan g'(at, 34 (jlvniiffl^iiil^ii, Iji'i t'"' fi< tiftmaOr. (Soirentl).) bie wir ben @u()ftiititilini, ^tbjectiin'n unb ^Bork'u nnf)aiuicti, in (]ciuiffni ^iifl|.)iirtift'rn, iit beti cit]i']itf)iitntidjL'n Sl?crftai'fini(v3= iitib ?ft)fifjiuäd)itn(]äiititteln ober cnbliclj in bnt UMtnbi'i'frtiiini, beni I'liitbe itveiiieiK'u äBLivtliilbniuitni, — iintiin fio ift bii inib iiOt aitcT) (iiif bcn fvnubfn Sinmi'r ifjrcii oii^eiifu ^Koij. Cft nub iiicfjt mit Itiirt'djt inivb tcfonberS Hon bcii 'Jfodjluirn bom Jiiiivntitoi- bnö „iiei (iift'ii" lun'tjeiULivfcii, ciiii;ii'n ^^Ütlcn (iifjt firfj biiS eifjt taMitni]df)f Ici mit nur, ctu'u obiT fofjleid) ericjjcu, ineift ift ež n6cr uirfjt? al» eine ^nilfpnvtitel. Hub bod) tviint Olid) fic itf&eii nnbeiTU ®iii)d)ie6)clti luie; fj«?, (uoljl, ittiiitla, epper, baju fiel, ber 5)Jcbe baš Wepräiic bf^ tvaiilid) ®ft;ä(niicii 511 ucvlfifjeii. — ®i'r cdjtc iiiinitiifr „u'fjcit fi' a (I'i niji'"' mn bie 9ferfmn tum ©I'ite feiner — ^^riuift bu nad) feiiioiit Si^efiubeit — bic ^(ntUiort uiirb fein: „uit i^ur au-3^ (ei (inct fein fdff'n". !Ju bev uicft[id)eu ,'pauptiiru|;)jc bcž .ftarutuer ®iatecte§ f)iit ber 2effad)tf)(i[fr am uu'iften Eiiienort luib altertljiiuilidjcn (Sljnrnftcr in feiner Sprad;e Uialjren CiOun^t, uuiS fid) nn^ ber nntiirlid)en SUu-iffdjfoffenljeit beö Iljalftridjw crftiireu liifjt. stellen beni Uninid)fiiieu [)(it biefe iWnnbiul etiuaž t'efonber» 'Jlufjeimctnbeä, luaž mof)! in ber Grfjititnurt ber ikilUioeale feinen Wruub Ijaben biirfte. SJ^iudjeS äl'ort, baS in ber @d)nftfprad)C liiuiift unteriieiianfleu, Tjat ber il^eluo()tu'r biefe» .s^iLHijtfjLiIö erljdteu, ja »uodtc nuin it)u uadj bent (Jlemnn beS lUrid) oon Siiditenftein fragen, er luiifite siar Hio()f, biif; baniit fein (yianuinsi, bn§ JJriant'fdje t^enioua flenteint ift. 5!n bas otieve 2)niutfiat luž naf^e an Sadjfeii&nrij, foniie in bal X()a(&eden beS fiJeifienfeeä bringt beutlid) crfenufiar nod) ber luidjliiavlicljc ^^nftert(ja(er SDiolect f)ereiu, uienui^leidj er fid) in U)cid)ere gönnen fd)mifi-;t. !!l{aul)ei' bai]Ciien nnb fjiirter bie Sprad)e beS T'rantljrtterS ift bie beö 'JJfülltlialerö. ifM« in bie jiln^fte .^t'it ,vi-'iii'id) a[i(iefd)toffi'n non ber ,£ianptvei'tel)räftvrtf)e nub bev ytnfjenliu'ft, Ijat er nleid) beni ijeffad)^ t[)(Vfer fieffer nnb ,Vif)er feine (Sii^enart [lenialjrt at« fein 'i)fad)t>iir, !iH'finiberg vnnf) ift bic 3Jinubtirt im fofsenanntcn 0iriif;fird)[)cim, brm ufieren XI)eile beg 9Jfö[ltf)afö; cjegeu Often, in beu nnteren lljalftnfeu, nimmt bie .sjiirte nu't)r nnb mefir nb, bic i?imtei(ient()ümtidj = feiten luerben mit ber i^erbreiterunii beö 1[)al» fpiirlidjer, ber (iiiu.^e Sprnd)d)a™fter uieidjer. ^Daä iiljer einen drofien Xljeil be^ Miirntner DtierlnnbeS verbreitete foneuannte ^1>\itid)en, eine befonberS fd)iirfe Vtiuiivr'ifl)^ v, tritt [)iev iiin ftärfften iinf, ja nid)t feiten uiirb beni anfanteuben r nod) in alter Sföeife ein I) ooriiefejjt. „aSa-ä tucrjcfitc iiir n 93vautrinb l)rtti'n, C Siiiiflivnii tji-ciiiV" OJUtC'^ Siiom ''^^nfterflialer t)iit ber SiötUljaler and) ba« fd)t nnfienonnuen, aber nud) allein-ftcf)eube^3 § Henoanbelt fid) bei il)m öfter in fd). So: (SJhifffj, ,'ganfd), ,ftafd)'r,-' ?lnd) ba4 Wiii!i!iHTt firi) ilirtjt, ' 'Jiidjl ülicl, » «1(13, iiitnä, llii(fr ^ «rpriilifitfp, ©itfdje (ffciuea iDitibdji-it) Ijnt t-i' Dom liry(a1aubi- iiln'i-foiumoit. iiicf^t I'elttMi, UK'itii miin ein flciitcä iUfiitirfjcu itiii jeiuni 'Jfiuitcii frnnti', bic uaioe ^tiitluort: „©itfd^' Ijafj i". So flaiij iH'vidjtt'bni nun bcr (BpvtKfjc bo» STiieftciis ift bit bcä fänitniKljcu OftniS, bic aJitmbai't beS iiauanttfjulerä, ^si" iiorbiirfnnt Iljdtc, ber biivdj bi'u liuiiufuTger Önikii iipin fitblidjcit rn'i'djicbcu loirb, juluic in bni lucftlidjeii (.yeljiiiitn'u bcv Saiuil^jc, liuiu ftlippijjtfjor linb beut Üöllittßcr övliIh-ii uorbunutg, imiltct bic ©pvadje be^j ftcivi'vä luu'; im jiiblidji'ii Xljeilo, bent uutevni I'tumuttljal Iji'inidjt bic jouii'itä bcr .SUu-nfpcit iiiit ©djiLHink'!';] iiub 5)cntid; üaiib^timi ncrtrcitctc ,^^til3cubin-fcv ilfiiiibovt. Sd;arfe Srfjt'ibiiitrt bcv (icibcn fiiibct lunljt uicftt ftntt. 3[lfcf)r fjallcitb crfdjciiit fic iiit 3iLn'bi'ti, tiefen bie ffauifdjc Sprarfj^vcn.^e chuaä fiitficnb. ffiudj ici in ftiiv^c bcS flaiiifdjcu nub runianiid^eti (Siiifüifi'cio auf uuicre älfiiiibart (icbiidjt. iliinitcii ciii fcl)v [liiiiftisicr iikibcn für bic ©pvadjmiicf)iiiig ift, ticiit auf bcr .tiaiib, innn lictindjte nur bic uatiirtirf)e ?tbfjefcf)Ioflcufjcit bc§ iitiiibcS. Uuffv IjLirtfliiuiftibcž, bcti Mnitucr fofort feisii^eidjufiiboS f, bic nidjt iniubcr l;artc 3(u^iprrtdjc bcä I) luic d), ilV ÜÜLiljrdjcit, bic 3?cr(jartiiU!i bcö & p (lHutc = bic nuffaliiiic äUTtiiiiidjutui lum iisucndüiuicii iinb ftiirj(cn finb ciitfc[;icbcii auf bcn Giuflufi bcutfdjvcbciibcr ftauifdjcr ffiidjlmvu ,vn'iicf^ufü[jrcu, Taft ber Mltirtcufiirtcv niii iiiib nidjfc auf beut UlridjSbcrg mar, bnft bcr ftarutucr iUicrijaupt auf uub uidjt au OJiitt idautU, bautt er beul flawifdjcu nu. ®ic Ijaufitic (Siufdjaltuuii noii „atuT" uub bic ^uualjtuc bcä Ici flciicu bic fUmifdje Spradjgrcujc Ijiu criuucru au bctž pa uub Ic bcš ^JIadj&avii. SKcnu er Süortc wie „ctiimä al)fef)rcu" (riiiferftflttcu), „ftdj ü&crjicf)cn"' uub aubcvc iu ciucui aubcrcu alö bcö SurtcS cigeudidjciu ©iuuc uimuit, folßt er bcm Slrtlicii. SUuüfdj ift bcr (^eOrtuid) bc§ füdjlidjcu ^){clntiliö j. bcr, wa^ au^itrng'u tljuct, flanifd) ferner bic !iyer>ucubu!u5 bcä „alleiu" ftatt „ffl6ft\ j. Sfi fic arlieitet alleä allein. Ütucf} bcr Spradj^ fdjafj ber SDhiubart luurbe mit üiefcu iJcIjuiuörtevu baraug bcreidjcrt, ^^auf, Xfdjcrfcf, ^Jfdjüja, Mri(.ifeu, Xep, ,S>'t)djcpetfdj?[ud) beS ^eutfdj^C^iailtljaleri) Wüfa (©ctreibcljnrfe) [jat bcr uadj&ar[idjc ©loucue i()m iicOnnit. Ortsnamen uirfjt ju rcbeu. ftarger ift bcr nimauifd;e Eiufluf;. 3tatieuifdj rebeubc 93cüö(tcrunii gilit c» int üaiibe nid)t uub faft nirflenb-^ ift ber Uficrgani"! oou einer ©prarf;e ,^ur anbereu fo uuücrmittelt unc bei ^jjoiitafel. Senniuf) [jatieu fid) ijar mandje ^lu»briicfc, bic im Siomauifdjeu luur^cln, iu bie SDiunbart ciuiicfdjtid;eu. Sa Ijat gar ä1hind)er feinen Sdjcrui (Sdjirm) gegen ein 3httnereU (Omliretlo) umgetaufdjt; ^udcl ift ber .^ol^fdjuf), tufa.^cn Ijcifjt fdjludj^cn, tlopfcn, S)Jcfd)uu = Siievunuft, maugare = eä fei, SJtaucfcfjtra = iürci, Jfd)tt = 1){audjta6at unb anbere Sorte, bic cutiuebcr au§ beut ötalieuifdjeu ftauimen, ' uiiiIluiDfii. - Siibluiiib, Sdjul), üitljcnjflier, .{lüfltln, Slaiiiiiild-, .^icintfliiiUe. ubcv 9{iictlafluiu]eii bcv ^ran^uieu aitS bcni ^dfjvo ISO*,) iciii müiicit. ?[udj bic i?r(?Uiintcti 9Jfalbpi'sifjct, lalauni imb "ifäüiitafcl finb italifiiifiljor ytbfuiift. ^Eit 9?nubaai(rt i[t Ijcntbct, am ^icl bcr i^^nljit bcit frcutiblidjfn iicfcvu ein tnni= töviituifctj „Scfj(iiniit^3 iuof]l!" (ycl)cluo(}l). Sialcctbirfjtuna. — Si\n\i ift bie 'jt[)vcnlcfe, tuidjbcm uiiiS bic Steircv aiirf) iiorfj bcti Äiul iDiorvč iicuLiinmi'ii ((icbuvcu nm 8. 9fLnictit&ci- 511 ft(nijfiifitrt), für bcfKU S^oltisftiicff bcä SBovte antreffen: „t*ircifl itm- Ijiiidii in'iä tiodc iWciijciKiiictifit! Uiib lim iljv"^ iJarTt, bn ift intereffaiit." SfiSot)! (jiibc CŠ oiiiL> ftattficfje 3{nt)c ümi 'JJiinicn beraJotBlicbcvbicfjtcv int fiin(]lLiftiiini ilflvntfu, fjiitte man fic aiif^tirljneii mögen. 5[[icr ba# üicb ift ja nnr eilt ftiitb bcä ;Hnf|cn-tlirfäi, i/nft uub iifib ftcfjcu a(g ^^iatfjcn au feiner Söicfle. Sl^er fragt ba oiet nnrf) bein ®id)terl SB^cnn cž gefüllt, fo le&t e» fort, bor ®id)ter ift (mlb oergeffcti. ^Jfur nom [icfember« reicf; (iriiabtcn ©aitger, ber nttt (lentütljooKent .^itimor über tieiticnbent Sit; baž lu-ftc ^eiig ,ytni Sieinien Dciinnbet, fvridjt innn iiLH'f) bnrrfj einige ^i-'f "f'^ eiiieni, „bor'-3 titineii [jät." Tie [H'tiinntefteii Siier,geiler t)a6eu luuljt oont ffrajjfelbe anä, luo bicfc i'tvt bc5 iiiebf» fitlj Uini alterš[;cv befunberer ''^iffege erfretitc, bnrrf) bie lueitiicrjmcigte gatnilic luni .Shiapitfcfj itjre syertn'cilntig gefnitben, ^5nt (Muvftfjal tanl. äBülundj l)at fid) nidjt nnr nin bie ^(näbilbntig, ii^erttveitnisg unb ''^^flege bC'3 ^^iirntnertiebeö iibcrfjaupt ein griif;eö S.^evbietift enmiduMi, atidj i^ir nmiidjež Ijcitere ober tief geniütljdrfje Sieb banft iljm feilte entftefjniig. (5bminib ^i'eiOi'i'i' '■'"n .'perGort, ^|sogatfd)ingg nnb ^errnuinii, 'J-rb. ^enn, 3. ;Heincr, ^r. Teder iitib Sltibcre Ijaben bie iit ein.^efnni lijiilern ÄhirnienS fin'"'"!?''"''!' SBeifen gefiinimelt niib IjeranSgegeben. gerbinanb ?[fpeufjeiin brarijtc in feinen „Öentianen" Gigeiie^ nub ©emeiitivit in fänitui)cljci- Süiiiiibiu't, Suvpau iK'rfucfjtc fief; in ben „51'äristuei- ?t(petit)liltcti" alä iUilfäftiiuicr. SDiafectbicfjtcr trat rtiuf) bcr al^ž gäniiei: bcö Siinituolicbcä uieit k'faniite ^rjüiitnö Äufcljnt (gL'büvcn niii 8. ?(uf)ti[t 1845 jii Syiftniu]) auf. Sein -^abrief), 1877 in aSJicu cvfrijiciicu, ift eine Souiinluiiii üon l'icbevn, bic in jlui'i S[&t(jeiInngon: unb „(yiüctlirfjc nnb tlbcnuuatlj" jcvfnllt, Don beiuMi jfbe biivrfj fine frfjlidjtc länblicrjc CSr^iiljInni] cinfjclcitct >uivb. ®ie „©orfbitbcr nnä ftiirntcu" (1878) finb eine ®orfi]ffr[)id)ti', in uidrfjer bcr ®irfjter ^iißenbeu nnb öSi'bredjcn, Sitten nnb Uufittcn bcä a?Li(tcä iti oft LH'cdcu gar&fu frfjilbcrt. 2)ieffn fotcjtc bog (('[icnäiunvinc Söilbrfjeii tänitnifcfjcn i^LiltätebfihS, i^nr SBcttfifriifjmtf^cit (]clanfite SUnl^t-ribtjll „^(nt SBörtljcr Scf", bnn brt:3 yii'bcrfpid Sürgcrnicifter üon ®t. ^(nnn" fof^ti', tStnucIjt biefc iirüficrcn ©rijüpfnngcii nl» iiiufj bie feit 1886 in f(ivittui|rfjen S^lrittcrn noii itjni umiffeninfljtcti, tnniinc()r iiefaniinelten „(5rtnncrniiii5bi(b:v", foune feine Sfljilhemniien Don Itiirnteu in SBort inib Sieb ktt^ätigen oni tieften bic Sönfjrtjeit feines eigenen ?ln§|^H-ndf)S; „Ter iiQvittiifi'icijlürt iš rtUbcfdiiiit Sfiiä fdjtcn, flucfru .^^olj." Sagc^ ^lliirdjen, ^ie^ Sprudi Ileut[djcti, S?ie Sntieiibidjtuni] bei ben Xieutfrfjen in S^avntei! (|iit eine nurteliiüljnlicfje ä'erüreiä tnnß nnb '•^^fletje nefnnben. Steine fjaKni'eivS nievfunirbific £te[(c beS mit Sfntnvfffjöuljeiten nnb fiefdjirtjtlidjen Ü&erveften fo veicfj nefcfineten i^rtubc§ ift otjne fiirienljdfte lUiev(iefevnni). beul Lirüfjen Sdjsijjc biefev Ivabitiünen lieiien bie (5v^en(]nifie bcr epi|d;en ?frlieit mni Oiifivfjnnberteti nufnefpeidjert. ?(tid] bie Wenenumrt Ijat iljven 2I)eii bavnn. 9fodj gitit ež ^(iljtreidje treue ,^iiter beö Scfjnlu'ö «((erer fiifieufiofter Überliefeniitiien, utie bie iieiite uidjt nnygeftorlieu finb, uietdje im öeifte nnb ^nni Üljeil mit beut Öbcenüurrntlj ber iifteren ürobition neue Okfdjirfjten, ©aiieu iinb 9Jfärdjen erfinneu. 3)er .s^iirt, ber ,§ei[,vfnedjt, bic gUifjer iiub Älütjler, bic ^^uvftleute nnb C?ö(ier, bic Änuv^eu, ,*iJ'tied)te nnb 9J{ii(ibc nuf bon ünnbe, nlte Sönnern nnb iöiiuerinueu öerfteljen nud] mitunter redjt Ictiljaft^n er,^äf)(cn, (uenn i3cit nnb Stnnbe bn^n gcftimmcn finb. ^(m .^erlift, uienti bei ben '^Jatfdjftnlien brausen iiclirodjeu Uiirb über bic Wngbe beä .spaufcs im PSnben liereinii^t finb, nut lu-iut fd;njnd)cu i.'id}te bež ^^iieufpiiuö 9iii6eu fd)iileu i.iber „Xiivfeu fiebern", l)nnfiiier iiod; fpiiter Ijiueiit, inenit fie in ber imirnten ^)iaud;ftulie &citu S|nunri,icfeu fitzen, ba Ijtilf ^■rnu 9[i)enture ifjren (Sin^ng. Sdjnnriiic Öefdjidjten luni ®em nub Senem, luin 03eiftern, Uuljolbeu nnb ©cfpcnfteru, Iumu Üeufel unb feiner ©ip.p)d)iift, iiemiit(jlidjerc Don beu !)?ieffu unb fjeibuifrfjcn grfiuen, üon bem ©nifen nnb bem ^^nrgfriinlein, bie iut tienadjbarten (Srfjtofj gcfjanft, lion „ueruninfrfjenrn" ''J^riujeu nnb ''^irin^effinneu uieiben bn fv.viljlt, U'ie [ic cticn bt'u l'tiiUH'fcuben biivcfj bcn .Stopf iic[)cit. ^i-'bci' Iriint iiacfj lUhifjßabe feiiK'ä SBiffciiä iiiib SviiiucntiS ba^n lu-i. Start üerluTitet uiib sifdcfittuifjiij iUn-v baö iinsib ^i'vftrcut ift bit' 3üititi-= iiitb !]i'0!]vnvlji)tfjt Siisic. Ste cr,^(if)It uoii 15cv(ileticfjinun(icu bcr ^Uiitcn C-^iafti'v^', .'pocfjalm-IpitH'), nun a3i'bt'ii iiub i^eniftiiv^ni (ÜStllacfji'r ^Hpi-, ^■jJi'isfüfeO, Wüii ®iiiieu unb ä)fi[[)rou (Ä'lniiiottfofd, ©tciiifelb, Södtlcnftoiti), ihüi bt'i- (Siitfh'Oitiiil icltimuci- 3tdicffiiviiicit bcö iJkibcitž in Wt'[>irrtc, uitb (£6euc (Öfen, ''^^alfon, ^nnslfenifpviinfieii, ei'vatiiff)en il^lüffi'n), iu>n bev lintftcljniui bcv ()i'iitis]en Ifjiilt'r nn$ fflKjcrcit ©ecu (iüii)l(= t[jnl, ä);atnitU[jaf, ©Ribiiijtljnt, 'iWetni.^tljnl, üaünnttfjnl, Ointenfteinfvl()(il), fie rebet iuhi iSiinipfen imb ©fon, in beuoit (lui^e Ortfdjaften Pevfunfoii finb (SBih-tfier 3cc, iiiiiirtfcc, .'pörofelb), üini SBacfjen nnb ^ytiiffni, bic ifjvcu ünnf Lit-iinbcft (@rtil, ^JfLUf, 2)i'aii) über über bie Ufer tretesib nriic i?eruniftnii(ien ani^evicfjtct I^ibeu (Önnuncvbadj bei ftöti'cfjocfj, ^Kinienbarlj Dei ^Keifari)), non älniiiueu uitb Citedcn, if}rer öiitfteljunft, bcr Ji3i!ubcrfnift iijrer SBäffer iiub berijlcicf^eii. (Sä ift ein @tntf (Srb= uiib Üaiibeä(ieid}irtjte, tiuvi in beii jrtfj[reirf)eu CS;i;entp(in-en biefev Sttjieuflrtttnurt nuä ent()Ctieutritt. 3fjr reifet ftd), wniä bie 9J!eni]e bcr Ütierlicfcnindcu betrifft, bie (jiftovifcfje ©aoe an. 9?inuc nnb ßntftefjutui bev Ci'tfdjiifteii, ifjre 2lMif;rjeid)ni nnb fonftiiirn SDJerfiuiirbirttcitcn, ifjvc 8cf)ifffde, it)r 33erfnl[ nnb Unti'VjirtUi] t]t'bcii l>iiiptiäd)Urf) ben Stoff ^u ben Snnen biefer Wriippe, daneben bejcf)flftiiien [ic luieber bie ©cf^icffnte (Sin-^elitev luic öan,^ci-ßk'fdjtecfjter, luelcfje in ber C^kfcfjidjte beä üiiiibc® eine 9!ütte nefpielt fjoben, — ®ie (^ieftalteu beS .'per.uuiž ber §itbe(l«rb rmn Stein (jn Stein uiib ffiüd^litui im loiiinitfjol), bcr t^h-üfin ,§emina (^n @nrf, griefittf)=|^eltfd)acf)), bež trafen Otliuin luiii ünrn inib ^^iiftcrtl)rt( (jn St. t^eortien ans üancifcc), be^S ÄTünidS Äük-glüuä non ^^joku (ßi Dffiarfj), be§ ®iinen ißrieeinä (.Sjeitiiietiblnt), bei' t^rafiu ä){ar(]aretlja SJianltafrfj (an uerfdjiebencn *}^unftcn, inäbefonbere nber jn Oftenui^}), bež Sat^lnivdcr ©r^bifdjof^" üeoufjarb mm Äentfcljod} (ju Xut^enberii nnb Xntenbriinu), ber ©riifin Sutiinuiiitn (OrtenbnrivSpital) nnb nnbere metjr jieljen iin©pie(]el ber Saiic au nu§ Porüber. Selbft ^|jer|ünlidjtetteu bcr neitereii nub neiiefteu ^eit inevben Pom berfelbcn unifponut'ii, inie ber l'Kittfv Lum Suuv (ber Srfjlüfifjerr nnb ^^alicTjmün^^er ju ^Riifciiii), Sönron ((i^emerfc SBatfdjii^ nnb 3;riipctad)) nnb A\üfev ^hipüteon ((^ait^ nnb ^ltofentljnl). 3n biefer t^knppe erfrfjeint ferner bie Siuie Pon ben tSinfällen nnb iUenuiiftuni^en bcr Sürfen, cnblid) bic SBiilfrfjcnfnije (Saiic von ben „luiilirfjcn-" ober „ocncbiaer 9Jiannb(n"), lueldjc in iiberrcidjer ÜJteniie anftretcnb rcnctnuifiij] bic ©pnreu ber Ü^cvgbaue jn bcfilciten pflegt. ^fjetltucifcntit ber fjiftorifdjcn Saiie.yifdniuienljiiurtcnb Dcrfe^t nnä bic britte C.^3rnppe bcr fitnitiiifdjeii Satjcu, jene lueldje man acwöljnlid) mit beni S)iauien il)h)t(;eu bejeirfjnct, in nod) sirö^cve liefe bcr ^tittn- bcträdjtlidjcr Xfjcil ber ©eftolten, meldjc in biefer QSnippc auftfotcii, gcljört tutffjiH'Hiicjnu'niuificn bnti dltcii Ij^'ibuil'dji'ii (^KUtcvljimiiicI, ,yinicift bciu L;|t'n!intn)cljcti, oiellL-idjt nncfj iiucf) bcm röiiiiidjcu uub tcUiirfjcti on. ^fji'ctn (H'viuiicvcit ^cflauiic imcf) entftaiiimett fit bem SBuIfšgtduku hi-a friifjefttni ?)j;itU'(ii[terS. 1a cricljciui'!! siiuädjft bir 3iie|cu. Sie fül^ven uuv in lueiiiijcu Sarieu biefcn mibcvöiuo iiblidjcti iliiiituMi, bei bctn bnitidien ^iUilfc in J'inviiteu (jcificu jic (]eiiioiuiiiIidj .'pfibnt (iioI(!)irfitfiiciv,;i[)Ifti.i [ii'im „■liii'li'nfift.i'i-ii". (,'pcibu) ober [)cibitifiijc iicutc (tjabitdji: ücut)- 3ii' fiiib uoii imßinuül)ulirfjCi- Wnifte iiiib ©tiirfc inib Ijaitini in beit ffitfti'- intb [)ü(j(oiiroid)ou SBäiibcii bi'r il-Si'v^c. ^Ijiu'ii iic()i.h1cii bif ältcftoi! £d)lüfii'v auf bt'ii (jidjeit Ü^üripi-ittun'ii ber i^^troe ([jabiicljc Sdjliilier). ^vu ciiiini.'!! Stiji^'ii luii'b il)!ieu ber t-rftc äk'ti'ieli beS ®in-(-[£iaut'S ;;ii|icidjviftn'u (®vnn-, iWölI-, Üic]ovt()al). (Situ' rtiibcro (."lieftait iitib ^^dJ Didfadj mit beii Iji'ibuifdjni iicutcu (un'iiljvcub fiüb bie UU'iiH'ii AiiuuMi. ^hiu Ctn'rlcinbe ficifitni fie mcijt „lii(ii]c "^-vancu^' über „(alifii' T^rmilciu", in bi'v rtaii'iib um St. Wt'in-iiLMi um iiiituifcc, Cftmui^j, Sdim^bovf fii()vcii jie bcit !9it"imcn äiiiU'iucii's (ciitc (Sunipufitioit niiä bnii )[iU)ifdjLm bei, n, u uiib bi'v bentidji'ii .«neilten iiiib SVnuii. Iii ii&C!'ltl\inui bi"offltH'ii Sfijork'^, iiljiilidj U'ic fti- itti gtifli'iiiiniiu'ii niic; ;icv(jhi luib iKitm luu'lietiOr Viuuiiitt(jii( im-vbcu fie „«ii^nnucilicv" iitniaiait. S(urf; fic (jmifcti obe» in bi'U gclfcn tmv iöcvge. @tftä fiiib eg luilbc iinb ntdtvifd; gotecicm- ^I'lsiuiiiibe iinb aBiiftciu'ii'ii, luofjiii bic iljreu i'fnfciitfjntt lu-vfiNH'u pfUvit, fo bic fti'iten SJfaiient auf bfi- ^^[tinfpilH' im 9JtoIlt[)(iI, bic iTnr^^uniiibi' iiit ^Utntiiitstfjiil, bte ^eButiiiibc bev 3{iiba-u bei gnftril? im ajfoltotljal, bic StBiitibc lUib ^aiftiir^c nn bcr ^dufi-n uiib am iUciäfofcl im üIhtcu ÖintUIjat iiiib bi'i'üUnrfjcu. fjatifcu fie luicf) iiieujcf;lirlKi' ?[vt. SÜh'iiu mirlj cim-iii 3{ciieu lueifjc SüoIfcitftrctfL'u um biejc SBöiibc, ©rfjludjtcti uub .S^öljlni Ijcifit bei bein äUilfe: „jcia Ijäiuien bic Soliiicn iijvc S^iiidjc mi^". ti-^ fiiib iiutin-tii]e SiU'icii, lucldjc bcii ajjcnfrfjen i]eni mit iKntl) iiiib .^lilfo^iir @dte [tef;cii; in sKl)ciiiiuit}i>iilIen (Stimmen !]clien fie ifjiieii mi, luaim fie fiieii obcv jöteii fülfeii. 'ipcitidjcnfiuifl, miitfjiuilliacž 5^-Iiu-Ijeii ittib aiibeve syoäfjeiten ber ätfi'nfdjeii (jnCen fie jcbiirf) vertrieben, iiiiv Iiefoitberä lieiiunbete iWeufeljeit föituen fie tiüdj iiunidjmnl feljeu uub i(jre igtimuieti Dcrucljuten. — 3Jebeu biefeii beibcu t^ieftntteu erfdjeiueii iu ber Snge bež beiitfdjeu iiUiIfež mid) j^nfj^'eidje (lubcre aBcfcu aeriuflcreu nbev bud) luit metjv ober uüubev fd)ai'f aiiSj^epriiiitev ■^^iljljfiortULimie, luie ber Sffinfferuinun (im 9JiölI= uub !J}rnutfjnI; ©tuetfdjint), bie fieiftetu, ber Sdjab (©djiiube), eiue fcuvii]e £iifterfd)ciiiu!ui, bie fidj ilfadjt^ niif beu Xödjeru bev §nufer uieberfiifjt, iu bcueu oeflud^t uub iiefreiielt luirb, bic JJ^evii^ uub äl^iilbuuiiiublu, bnuu bic uiitjeimlirf^eu ®eifter bev ?[lmeu: bnä iiä^utnuubl, bie luifben ©eubev, bie iitilbe J^-rtf)ve (^(Imfoljrt, SJarfjtviolt). — ilJevIjiiltuifemafjin bcutlid] tritt iu eiucr ^tu.viljl tum ©a^eu beä C(u'v= uub Uuterlnubei; bie Okftnit bcr '>|?erd)tl f)evlun', beö ucrjerrteu iöi(bcö bcr fittbeutfdjen ÖK'ttiu ''^^eraljtd, beu ciu^cliu'u Sogen fiilivt fic vcrfd^iebeuc 9hiutcii, luilb Ijcifst fie ciufadj „^j^evdjtl", biilb „niilbc ^|serdjt(" (juiu lluterfdjieb uuu bcr bviituiitifd) barfleftcUteu „Siubcvpcvdjtt"); luo Xentt^^e neben ©faiu'n tnoljuen itnb iu nonuiiB Uon ©(rtbeu befiebelten, Ijciite beutfdjeu ©ebietcn (jovt utau beu 9uinuii ^cvljtviibabii, ein iviS beutfcfjeu unb f[iiDifd)cn Gfcuicuteti ^ufammcurtcfctitcB ©nrt. 9Jarfj eiuev ^Srabition foil fic ei)tc (SdjUH'ftcr bev ®iuttcr ÖJüttcS, uadj eitiev aubcreu bniiejjen eiue bev 3ISi(euieifi fein. S^iitb foil fie nn Sniuueu nnb Quetleu, batb tief im ©cbivge Ijaufeu. Uiii bie IJf't AHnfdjeu Sci[)U(icf)ten uub bcm ©reifiinisi^tiiiic ^ief)t fic mit i(;mu ^efnlLie, eiucr Sdjuv nmi Minbevu,-bie uuiietiiuft (^cfturbcn fiub, iu bev SBelt fjcruin. i'tuf biefcr touinit fie nufi) in bic ,'piinfcv bcr TOeufdjcu, fie^^t uiid), ob innn ifjv bie fdju(bi(-;cu Cpfer iievcidjt l)nbc nnb ob bic ©pinurudeu ber ®irueu ,vt (Subc n^Mrbcitet miireu. — Sin iirofu'r Sfjeil bcr Saiicu bicfer (jaubcit ouni leufet unb feiuer @ipp)d]iift. CSr luirb mit eiuev iljfcuiie nerfdjiebeuer öfamcu bejeidjuet, cr f)eifU: ©ciujiiier, t^auciijevl, S13nufer, Slninterl, '^^•aufcrl, bev &'tljiiie uub bevnleidjcu. Unb tim§ tyeifi man üuu itjm nidjt ^u ev^aljleu! 3ebc (ik'ftnU nernuiii er ou^uneljuien, cr evietjeint balb in bev eines; balb ntä tjviiuev 3(i!]ev, nm Xie 2o|jc vtiit bi'ii lueiiifli S'lmtH- SJiiiibidjnfl imcf) lii'E SiiUiit. L'iiioiii 3)fiibrf|cu uiicfjt lirfjeu 33t'iitd) jii inocrjcu. 'ÜJJit alien (ponudil itnb ^Vvii&oniiittflit luivb cr K'fifjuitu'eii, bafi it Öctb lu'iitiic lutb ücvbiirni'iic Srijiiljc iiffiu-. tSr fpii'lt iincf) ^Kifffiuivt mit i^ev^ (It'll mtb ^^clfni, fdjtcppt iiiun'Ijcncre Steiiiftiicfc im ^'(iiii biu'cf) bie ifiift uublafjt j'icbauiiicin'iibä luo uu'bcrfdlt'ii (Xeu= fcUfteim', 2ctifi'(«tati= jdit). (Sv 6mit rifiti-jc aBaffcvlLidjvcnuiib fii 1)110 ijh'iitffii iificr (^3vii()cii itiib g(iin> (XeitfufS^ UH'[)v ©taitinan'ää borf, ^Itntfel^bri'ufe din iiuibl, bittm iiiitcv iiieift UMvb cv &et folcfjfu Unk'nie()^ iiini(|iciuun|>iiieu yul;ii Dt'tvotieu, boil cr ftrf; nor 10* Söayiin iiitjibobniun'n Iiiit. S)to)>v f(inihiifff;c 2rnfcf ift t'tii Kuiljrt'ä MiNlum coiii|»nsiluiii luni iilteu niiuilidjcti tätßcitliljrtftnt uub ^iuieii, luie [ic toiuit iiifjlrcidjcv in ciiu'i' mibiTfu Wljtljfitin'ftalt iHTciuiiit ciid)L'iue)i, 3Jid)t imticbi'iiteuti i[t iiiicf) bcr 3JftivdjeiilfIja^ bcr Tt'iitirfjen in .ftiiinttt-n. Gr itniftif5t i!iuinitniivd)LMi, Ofti'vtniicrfjcii (TOoniliicfd^idjtni, )uie (£v3iifjftin(]t'ii Hon bcit SBnuba'mtgcn Clljrifti imb jciiiiT ?(pL>ftf[ (luf (Svbfii) mib cuitniMidjc .ft'utber» iinb .fniiiöiiuivdjcu. 9iidjt lUL'iiiiio finbbanmtor, uieldji' imOcbciiflidj bciii mi bic Si'itc in'ftiilt lui-vbi'ii füniu'n, uuv3 in ba: fci^t-nben ®mnnitmui bev syriiber ©riiitm cittfjnUiMi ift. 5fn ifjvi'in Stoffe, in bev ?(rt ber (Sinui-UifitiLin, iiii Xoue bcr örjiifjfiiuii uiiti'rfd)cibcu fidj bicfe bi'utid)=ftinittii)d)cii iWiivdjCit U'Ciiiii Hüll bciicn mtbcrer bcutidjcii ©ciii'iibeii, Sii' fiiib ituiuiiiiifnltiii in ber ßvfinbiiini, t'inftidj nub fd)lidjt in ber TSiirfteKniiiV Xrfiifjt'vjigfcit iinb finblirfjc 'Jtaioetiit fctjleu kiifjiu'u I'benfo mniiii jnu'r cigcunrtiiii' .^uiimr, utcldji'r bcni bi'UtfdjL'u DOiärdjcn feinen bt'ioiibcrcit ucvIeKjt. llutcvfdjicb own bcii Saiicit ift bic .'[laitbliitui ini äJfiirdjcit to>JiieIiift lutu allt'n ©e,^if()inuicn jn "I'ti i)iLinm; fie fpiett in einer frenib= artii^en liont Holten ^^^^"(ler bev ''l^tjautafic evfiiKtcn SBelt. Xic 1)iniie iieljtu'djeu Tjier nnbercn Wefctien, als fie bie ^Bivtlidjfeit k'fjcvvfdjeit. ®ic "ifjftai^eu ciitfaUeu aet^eimiiifiooKe IViukrtvafte, bie Kjiore veben mit Weufdjenjniujnt yber finb li'ptjt (Viv „lun-umufdjenc" Siefen, bie ein glnd) ober nnberi-g ^^iiitifviuort in il;re jelnfle Weftnlt iietmnnt [)nt. ül'cit Ijnnficicr fitö fleuiüljnlidje TOenfdjetifiitbev ait^S ben nnteven ober mittleren Sdjidjten ber ©efeltfdjaft fiif)rt nnä baž 9JJiirdjen ilöniiie, ^^-iirfteu, ^l>rin,^cffinnen, unte nnb büfe ^riineu, Öejeen nnb ;]Riefen nor. 9JJand]f ber fjiet l^anbelnben ^|ferfuneu triii^en bie ^iiije liiniift Deri]nntiener Reiten, mi'S itjrer SJfti'Jfe fpredjen iiUe C^iUter nnb (Göttinnen jn nnS inie nerfdjodeiie Öeftdten bev mitte(aUer(idjen Si'f;enbe. äJiiind^mat bebarf eö feinež ficfouberen (gdjnrffinnä, nni in bein einen ober anberen biefer iiUJiirdjen felbft nnr bie mobernifirtc ^unii eineä alten ^fijtljnS niieberjiifinben. ft'iirnten ift nndj ein nnerfdjöpflirfjer Soni bcS beutfdjen Syottäliebeä. lia^S iJJJcifte fdjofft nnb befitu ba§ 9Jfittcl=^ nnb Untertnnb, bie ^[jälcr ber Ölan, C^nrf, 9J{etni,^ nnb i.'ainint; iljnt veitjt fidj int ObevUrnb biiä Srnnttjaf mit ben ^iiijcfjörigeu C^eliieten, bem ä)Jö(I-, üiefer= nnb OJniltfjnl (®ent)djgrtil= nnb ßefl'adjttjd) an. Sn bent ©dja^e ber liiöljev gefammelten üttber finbeu ftdj (Sr^eitgniffe ättefcr ^eit neben frifdjen bidjterifrfjen iötiitcn ber Giejienlunrt. ®ic ifoltälieber ber Sentfd;en in Kärnten ftnb Derfdjicbenen Kljarattcr^. (So finben fid} nntev itjnen liinaere Sieber, luie Ijiftorifrfje Üieber (iiber bie liirfenseit, franjijfifdje C?nunfion, iMjtnnbuicrjiiier = '.|^eriijbe), ilatlaben (j. ö. bas> üiett üom tobten 9{itter, baä S^onnljanfevlieb, iL-^rnmbeerlieb nnb bergleidjen), ferner ft'nappen=i, .'panbiuerter- (iinrfdjenO nnb SUntenlieber. Xaä lueitanä öi'ufite (iontinijent ftellen febodj bie nieten fifiiu'u iiobcfjou, lue(tf)c niibeviuiivtS„Scfjtirtbnijiipfd", (jtcv iiGer (uitb „Wfnuij[u", „(^fti^ln", rttn tjiiiiiiiifteii a&er „®d)luas= ober ^tppei-tiablu" fjeifjni. ßfivem pLH'ti)d)cit tMefjafte itncfj fiiib bii')c „'i|i[i'ppfrliab(ii" UD1I fi't)»' iituitt'iffjctii SÜ'cvtlje. ^fcbeit timf)iYn ^^Jerloii bcr ^J^iH-fie liiiift uiot ^Jfiiibcnuevtfjttiež. Eilt teti-iirf)t(irfjt'v Ifjnl biffa- Iiiftifleit (£r,^ciu]iitfiL> bc» ^nii.^liobeuž nerbinit qar iiidjt beit i)Jai!UMi beS i'icbcS über bež ©ebicijtž; (tub jcitc bcrlmi (^)nfini()iiucr, uu'Mji' unv uiuf) rtit bcr ontfjnltciifii „Scfjltii^cr" iiub ^^itcii ßeiin-fii'u ^u lucrbcii «orbiciieit. 2}idjtiiitLiöfui'ut beS „'-^^loppa-liabtS" ift bti^ DDrfjon'üfjL'ubt: ^Jicbiiiiit, bi'lfeu fitfj f)t'ute ber bufjtonfdje (^Seift bc§ ä^olfeä jutti vui'tijdfjL'ii '■Xugbrucf )eiiiev (impfinbuiiiitMi iiitb Webintfcii (icbiciit. ^n if;iti tucrbnt n(k iisorfiilli' uiib i^i'v[)ii(tuii|L' bež ScDeiiž iitif bi'iit i'linbo in biT gnitjeit ^JJ^imtic^faltigtcit bcr Stiimnuitiieu unb tSuipfiitbuiun'ii öctjaubctt, tnclrfje bii'K((H'u crjcuflen, ScUiftDerttiinblicfj ift bic üie&c mit ifjrnii Surf}i'ii uiib ^'»beii, ifjvt'u .{loffintiuifii iiiib (iiittiiii)df)uui]nt, itjrcii ^-reiibcu nnb Reiben bic lueitnu» rcidjfte CucÜc füv bell Webanfeinur)n[t bicfer Siicbcr. (iin oiibm-J k'lietite» Stüfftf)!'!)!!! bt'rjc(6cii crt^itit ficf) in bctii ©el&tt&fwuiltlfiu uiib bcr ;){ioa[itLit ber Drtfcfjaften unb ödite, bev (Slof)cu utib S?enifc. ©dbft ba§ luirtfjl'djnfKiifje mib politifrfje üe&eii fiiibet f)ter uiib ba in ifjiicti feilte )6e(cudjtiiiu]. 5)ie ipradjtidjeii ?JJittcl biefer Sieber jiub cinfnd), ber 3^id)ter au§ beut il^ülfe brüdt H'iue Stiiuinmirteti unb (^Jcbaitfeii in idjlidjtcr iiiib fviflvninniatiidjer ,«iirjc nitä. ciit^ijie f}iinfii]ere Mimftiitittcl, ba» jur ?(uiueubuni] füinint, ift baö ®ilb. — äsini iileidjfr (£inftid)t)fit ift ber 4ser»6(iu biefer fleiuen iBolfätieber imu Xicntfdjfiirnten. Vttnueidjeiib Uon ber in ber .Sl'iiuftvuicfie f}errfd}ciiben luo ber fiU'r» tuidj iiiituie unb ttiirjc ber (Si(l)fii (}e!ue|fei! 311 luerben pflent, Iieftiiimit ijier bcr lonfidl .^c&unfl unb 3enf!iu<] bnž äj^if} bt'-j iU'rfeö, 151-1113 fo inie bieä in ber luittedjLidjbentfdjcu ^^idjtnui] iiefdjiiij. 3n ber iKesie! fLinniien bei biefeii Atiirntuer Üicberu ;;iuci tng brei ^ebuiujen nnf eine |ieile, beneii eticnfü viele Senfuiujen folrtcu. ®ie Stroi^ljen ftnb iiicift incrj^cilif], bod) treten nnd) bnuc&en fjier niib bn fedjö' unb adjtjeiliiie auf. Sine f(einc ©nnnutuni] uilhic bte uiefentlidjften biefer (Strofdjeuforiiien iltuftrireii, 9[u( Ijunfiiifteu erfdjeinen Striipfjcii lum beni .'i^nuc ber fot^eiiben: 'JJJei 3;iniiölc iä iniiba" QiS lucifs min bcr Srijnce, TiiiS nind)t (;alt ba^ IViiicr (iiMi)(cv) S.Hiin Mlnniifitvtm'v St-i', .'tic^it luol uid Tiaitbfiiu ftjfdit, je nllAniiiiMi fli-it. Seit i bt, (cit i bi, yjjci linbsj Wvetflc tcti. Scl)üii &Iaii iiS bfv See Uut MU'i ix-r,^ tuet iiür lufl), 'ä lui'rtt iiit tufnr nimtl i^id ntot ^Jliif lüU'bt-r fiiiiit. (Sine lUL'itcre Stvoptjciifovni joij]! bav betieliti' Xnit,^(icb: Siiii- ir()i'ii laiijii'itm iiiiti ftat SlSifi tioi- SBi'i'sici-biu' iim()f, 'inii) lun-in'Ijiiun- SdjoiifjiMt ift" fu((]nibi' Striip^^': Hub frfjcii (anfljnm nojpjirii 2iif! bio S't'l'f" i^'int fli'iHIfn. iiJi'i: brt Xiin,-, tnii Öiftt lilll,^ rtl!, aik'L- Weis I)lit 3lllf Ml'}. ai'fV Ii Xiniihte l)iit ■Si nil tilitjii, ai'cr fiiiiii l)at ilHoi&t stjrtit'S. ■iNii'lfflcfj fjüvt man niirf; Bieber tmrn StrLipIjeiiluut bo» fofgcitbeni 91f bcr ^Hlfl«"" .fiiib iei meine grtbcr, ■Jli bee l^ioeitfriii.ieii .'tiiiEi i'J sneiiic ÜBitlbcr, Gublirfj iiucf) bie luevfiuiivbirtc ©tro^fje; ÖScftcrit af bi Slind^t, t^fftcvii af bi mi mei ^Jiaitbfc faiiiit flituufit, .^iciiiit ill bee S'l'iirt ^cimt ill bcr Seiia ^Mt fic luiebec fltni'tjt ja iiiinv, iBoit ^ßyjctftcften luci^ Hub 5Jhieirt'Snt SfcvH bi Siftiibtnii tiieiii Sbi^ (ibeiitat. 3 li&v nij.;, 3 nbi- iiij; r)äb itij flvebt Jim inr, a^vcit I'ic flöiteni af bic iljiul^t (^öfteeii (if bic SJatt^t, yjii lamii fjat nmad)t. len bibaetifrfjeu Ifjeil bcr ©ierjtiinii boo iiolfež Sei ben T'cntfefjeit ifiivntenS repriifentii-en bie ©pvirl;suin-tfr („Spi'iid)", „©pviicfjtnn"). SBic er ben SBi^ liebt, luddjer trifft niib ftirfjt, fo (jilt bet 23aner nucfj eine ftcirfe i^urnck für bii» Sentcitjiöfe bor 'iJJebc. tiefer 'Jeciiytncj fosnmt nun ber 2)iateet mit feiner Cfii]cnart, namesitlicf; burrf) bie Äihy nub iyitblirfjteit beä SlnSbrucfä cutfieijen. i'itfer tieibeu llinftdube Iieijiinftiflt baS (Sntftefjcu jafjfrcicfjer Sä^e, luefrije öfter nuter Huiucubnun eine» ßtiirftierjen SilbcS, fnft immer aber mit episirnutinatifcfjer Srf)ävfc inienb eine (Si'fnfjruui^ beS i^ebeuS ^ytni ?[u>5bi-urf briuLieu. Ireffcube beS SilbeS, bie iHiefjtiflfcit beö (Srfat)i'uni]3)it^ež brecfjeu bem älkirte rnfd) übenid ii-fafjn, (jeljt batb lunt 3)iuub ju 9Jfnub unb luirb anf biefe Sl'cije jnm Sprndje. SUieuijc biefer „Spriidjtuu" 3äfjlt und; .s)nuberten. 3Jfan fiubet idlc i'Irten bež SpridjU'ortä burnuter, jene nidjt tinägeneimnien, lucldjc utnu bie apulot^etifcfjen nennt, Uienn biefc cindj nnr ;,u beu felteneren fietjüren. 3fnS bent i^rofjen Sefja^e biefer bentfcrj4iirntnifd)en SBolfSfpridjuuHler feien einige ber befonbevä rljavnfteriftifdjen IjerODructjoben. ^'^'vuppe ber apotüijetifdjen: 3 fdjmar,;, bn idjiuiu-^, fjiU ber teufet gfäflt, min er in .'tJotjlbreuuer fjnt (lf)oIt, — ifiinmt ÄKö of be @iupi!f)i'it iin, fjat ber Sifufi,'! nfniül, luin cr ii! riii rtft§ SSt-itide flfdfiru iä, — äJJit <1 (ycbiifb fiimiiter'S lueit In'ii!i]ei!, fjdt bcr SdjjiecE flitic]!], lyia cr afii ^i^'Knft'Sl'i i'nö tißi'ijfiUu — SJia i'l fei yöbtii] ^nu (evnaii nit ^'lilt, Ijat an alt^ SiJcitH'le fifärtt], bti fjnt fie mid) (jt'djfi'n i](ernt. — ftiiiitUH'vrf) [)ftt an iiulbniuiit Jkibeii, fällt bcr 53ett(cv afit Mivcljtiii. — 2ei fe, luic fc utilf, totViti titct fe (]iict, f)nt bcr '^3liubc tifdt]n. 3)rtiui ciniiie ooii bcr iiesuofjnlidjfii 'Jfrt: Sfijo''^ ä^niiitfj i», lüsii'U'S bie Äiuilj iitž S^öt, — bcr frifjt ber 3;tnife( Sli^MI'i- — -trmc i^t'iit fLidjcut mit SBäfer (©affer). — llmafiinft fjutt rtii uit iiiiuit ber XeiifcL — » @(tkE tjät, beit fiilDt a bcr Odjä. — .'pül ber Sud)^ bic ,'peinuir, ber .S^äiie Eert 'n iBnner. — Ser mie jäiit bni ^iifni, ber rtiibrrc fniiilil cam. — SBiiii ber Si^miev nf» ^Kof} ftminf, fo berrcitet cum bcr 2;ciife[. — oerfteat ber ßdjä uoii aiicr a)fiifd)frtt]iuB. — on bcr 3ftidjt feint nUc ,S(iia() fd)anir,v — fjallientül liiiberü. — Übern SBütrfrcn,^ iö frt ®iint. — Über au ninbti iöenj i^cat a SSJini, — ®te ijdfjr ocriieant Umi ber Sinncf) in ÄBint. ciu^cfuen bcnirtiiien S?ottžfvrirfjiuiirteni luirb bic ^^unncüjaftirtfcit iiod) bnvcf) aSerž intb flieiui {lefteii^ert. gofrfje Spriidje lucrbcn früljcr ober fpäter ^n inilE^liebcrn, fofern fie nid)t etwa fel&ft nur Slhnidiftürfe ciueä uier= ober niefjv^eiltneu £icbeS [inb, j. 91: Xer ituc jiiiit .^»lifeu, bcr linberc '^^ntdjä. — ber at)iif}fi,5teu ^euerftat briuntä iuiebev ticrn. — Sdjiuälnt nuidjt fiin Sinnuier, a SJuinrcv fu — SiScr uit jjuet tdui-jcEu fön, fän nit (luet ntaumt (ntii()cn), — ®er Xcnfef bEcilit ^^cnfet, i» er fdjiuiir^ über lucifj. — Süän bu luillft iifc(jtiui.)ft luern, nuiejit bu l)eiratii, ludn bu luiüft <]Ui&t mcru, nincfjt fterfccu. — äütinö ÖSutt luill, »inidjft of bcr .'pöäl n ^^^HMtfdjenftiel. — 2'i?ouä nf bic 'jirf C:|?fluii) fdjueibt, fd}neil)tž o of bie Jüdlou. ^Ilythen^ Saaett mit* I'lolMii'^or t^cr Sloponcii. Xie ajiörrfjen bcr .ftörutucr ©tüuenen untcrfdjcibcn fidj tic^iisjlidj itjrcž Sitfjalt» iti tiidjtž Dun beneu ifjrcr StannncöEu'iiber jcnfeitö bcr Sltu'oimnfcu. ®od) (jat bic lJfad}(ior' fd}oft bcr 2:catfcfjen, ttuu bciieii [ic fciue uatürlidje (iJrcn^e fdjeibct, füiuie bcr feit Sofjr^ ljunberten luinutirtSfd^reitciibe ^)>ruccf3 ber tyer)i[onifinini] infofernc nuf bic trobitiinicitc Sitcrotur ber ©loucucn einsiciuirtt, bofj ninndjež, um» iu l> Mvffjc mib ^viebljnf mid) tiH>fi'rfr SJcrtfjeibiftuiui geuoimiieti uub scvftürt luuvbeu. .^iev ift bie .^eimat jeiicv Seriij.nif ^iilita (lliifloDii ^'i'-', ein uciuicvmdrjltea 33ei6, odu bcu 2:iirffti f(.n1i]L'frf)[cvpt iimrbe iinb nncf) fniiflcr ÖSefnugeuicfjuft ciituürfj; obluofjl lum ben ^^eäjflni, fatiedjafk'ti SUn-fm mit einem g'tßc imb et item ^[uiie mitten in ber Stinte, ücrfLiI(]t, fam fie bocfj in if^ve §eiimit nembe nti bem Üiine, dž ifjr @ctmi( jnm ,5tueiten^ male oov ben ?(ltav treten molite; int cntfrfjeibenbeu Sfiit^entiliife ijibt fic [irf) cvfentien iinb bie iiepUintc ."porfjjeitsfeier vevuianbelt fiif) in ein fvüf^Iirfjeä geft bc'3 Syieberfeljeit^. 9Jidjt minber beiiiiitftiiit mnvbc bnrrf) bie liitrfenfviege bie Saneit&ilbunsi ntn bie ini)tr;iirr)e nnb Ijiftüvitdje ^l^erfon bcg ilnilj Wut ja,v iim)omerjv, ba bie Svn^ipen beß TOcittljinž (Süi'iiiuua aiicf) in iiiintten forfjten. 3n Unterfärntcn er^iitjü mnii, bnfj ifrul) iöfatjä,^ (inf bein ^ürftenftein nnrfj altctn Srntid) jnnt .'^evjioii einnefefct miivbe nnb jn iiiu-ntuvii ri'pbivte. gr iiuiv ein Sdjivmer bc» ein hinter bev ?(rmcn nnb .ipilf^ liifen. Sr lief} lantev Öiulbbnfaten prägen: „S^ tintr eine fe nnb ftainpfen mit ben §nfc!i, ift mein i^Dtf^Mjeer (('rtia vojska)", fpradj ber ,fielb; „nidjt mefjr lange wirb e» bnnern iiitb id) uierbe mid) erljebeti. Üinbc i^iifte UH'vbeii mefjen tinb alle 'iVcenfdjen mit bem einen Öebanfeti erfüllen, ben aften fjeiligen (.^ilaitben j^n fdjii^en. ^llt nnb 3nn(] greift bann jn ben Saffen; ber ftVimpf mirb blntin, aber tnr^ fein." ßn lluterfiirnteu gel)t bie SiJfnr, imr be§ Slonica .ööljle, in ber et fd)tiift, fofi am (iljriftabenb eine griinenbc iünbe cntfteljen. SBon SJiittermidjt bis eiti llljr mirb fie fiifjbnffcetib bliifjeti nub bann lierburreti. 3fni ©eorgžtog (^riifjlingäatifang) tuirb ber ,§db ernuidjen nnb on bie nerborrte iiinbe feinen ©djilb ()iitigen, luoratif ber ii^aum nun iienem fid) belanbeii unvb. ift bnä nntritglid)e befferen 9Jfatjä,l mirb (ille geinbe befiegeti, nKeä Utiredjt uon ber (Srbe ncrtreiben nub baS golbene äeitdlter be(]rünben. Tnž il^olfslieb ber Slobeneu Äärnteng jerfoltt in s^uei Wnippen. ber älteren |3eit oiuieljijrenbe trögt fuuiol)! iiil)alttid) at® ber ^arm nad) ben i^emeinfameii 2i)puS bcv iknii'iiiicfjai lilotf^lii-bev. ift cntmcber ,Sliv(f|cuIieb iitib Sfi^fiibo, uuii bi'ueii ilfajiir itn 1B43 ctite ©aitnittunf} f^evait§ni-'iic6ni f)ot, ober cpifd}4}ii"tLiri)d[)er ©1111(1, an bic liivfciijciteit ficf) niilL'fjtieiib, ober Iijvii'dH'ä, bii3 IjÜiiöIirfjc &bcii uiib Ivoitien ciitljatteubež iitfb. SJ^ciiicrft iiiiifj luerbcii, bafj ber ber ältmii iiiotfäpoi'fic ficf) fjicr itLid) bciiKidjer offi'iitart in ,Strain. ^Jetin mnS jrnfcit» bcr ilaraininfen uod) I'liII niib friiftiii tiliifjtf, ift in A^nriiti'n nur brucfjftiicfiuiMi'c erfjiilteii ober in 'iproia onfiiclLift. 2ü ift bic .'peiniTcfjr bcr 3Jii(Ioim ciiift in einem iJiebc biirgeftcllt iietuefeti, jetU ift nnr nidjr bic profiiifcfje (Srjiifjlnitfi finbcn; eknfo ber S'ubtenritt, S^efoiiberž (^nt cvtjdten finb bic ßinbeiilieber. (Milieu fienterfeibJiucrtljcii iöcftanbtf^eil bež alten färiitiiifdjeii isotfSliebcS bilbet bnä ffictriiurfjelieb, bn» firfj iiod] miS bcm tjeibnifcrjcii ^^-efthitenber, frcilirfj in cljviftlidjcr Unibcntunfi crfjalten fjat. ®ic ricibcn ©otuieiiuu'nbcn iinb ber ©eorfl^tiii] ®t'!iiun be» gdifilingä luerben bnrd) bii» ©cbriindjelieb nuirtirt: bdfjcr bic ifijeifjnadjtolicber (Kolodnice), bnä t^korgžlicb nnb bic nin bcn tož (bnS ©unnlucnbfencr) i^efiniflcticn üicber. ®er 3nljalt ber le|3teven ift bie ^eiinfiirjrnng eines um baä StrcSfcncr tniijcnben äö(iifennuibd)cnä (Ki-csiücu) biird^ bcn MünigSfüfjti aiiä betn nennten Üanbe, ^rngcit luir nndj ber äU'rbreitnni^ beg 3.5ultäIicbcS, fo erflilit fid; eine ntcrfiuiirbiiic grfdjeinnnii- Sie ©ailtfjafer, ber frfjiuädjftc iiUilf^Hilittev, bic aticr tro(;bcin ifjrc ©cbröndjc nnb ■3;rarf;ten biž auf ben fjentigcn ^tafl nin iirfpriiuiilidjffeu liemrtf;rt f)Qtien, tönncu fid) mid) bcr 3{eid;(jrt£tigfcit itjreö üicberidj(i(ie§ riifjineti; itjre ©efäiiiie tragen ba» (Gepräge bcr Driginditiit an fidj: bic alte ilkllabc nnb Öionianje f;flt ifjre §eiinnt im unteren Ö)dlt()d. 3)iefcm jnniidjft tonimt bnS fnngcäfrLif^e Öiufentljal, bie §cimat fu nurndjcr 5f(itnrbtc^tev nnb Ijellfliitgcnber Äcf;Ieii: bet 9hi)cntljaler ift ein geOorener ©iinger, fagt baä Svrid;uiürt ütui it)m. I'lin mcnigftcii Üicber fjat baS 3nnnt()iil aiifjn)uei)en, ornuoljl bort baä ©loDeiicntfjum in gcfdjloffcncr SKoffe fip, nn 50.000 ©cefen jiifjlt nnb uod) fim iLicnigften injin bcntfrf;cn teiuffnfi bnrcfjfe|3t ift. 9Jadj bcm iserftnininen bei Ijiftorifdjeu ©angei fjrtt fid; niiter bcufclbcn SBcbingungcn wie bei ben bcutfd)eti £anbe§nnd;l>avn eine neue 9rrt bež 5?olfžIifbež cnt!rii(fclt, ber Ü^ierjeilci', unter bem SJianien Stärntucvlieb krcitä lueltbctnnnt. X'ie Unige&nng ^{■(agenfurtS fjat für bie ©(oüenen nlö ®ntftefjnng§= nnb ilJi'ittefpuntt ^u gefteti, Dun luu tinl fid; boš „©djurtbaljiipfcl" in bie bcnadjtiarten öeijcnben verbreitete. ÜSJaä ,yir (Sfjaraftcrifimug bcä bcutfdjcn i^icr^cilerö flcfngt luirb, gilt nnd; nun beffcn floucnifdjein f^inilliugžbrnbcr. ?(nd; biefcr ift ein grjcngitife beö S(ugcnbliff>^, ber Xnujp(a|) feine getuöf)uUd)c C^iebnrtöftättc, baS Üic&egleben ber tiDrr}crrfd;enbe 3ijf)dt. Snä btiS alte Öieb ill cpijdj auöfiilji'lidjcr SSJeife malt unb fdjilbert, bag ift im ©djnabiiljiipfct in ben tnnppeii 9{anni non nnr nier epigratnnuitifdjer Mür^e jnfaniinemjcbraugt, (Sin foldjež U)7 iiifbdjeii tunii mir Sdjliiiiev fcisi, uui' puiiitireu, jfbc yiaefiiljiiidjfeit i|"t an^ai'K()(Linni, (Jiiiiiie ®ciipii'(e itiiigcu bcti (^eift bež ffot)eiii[djcii SrfjitabaljiipfetS luicbevjetieu. 3d) i))rnc() uiic ein lucitin: SSn^ iti;()ft bit, wnä fteljft bu „$.in.J tuivft bii mir tmiaciiV" Uiitcnii ^I'liftct brniiä? la l)nttc fic ((Ind) Unb lUL'ifit bod) imb iiidfu bod), Ji'difci- Wiinci!. Xn biirfft !iid)t iiic: .{wii^. 3(1) ipnid) iiKV I'iii tut'iiifl; SÜriiiid)ft luiv iitH'i- biir ijdtcr „9Jiein iiicbri)«! Di)t &111" SKcd)!^!)!!! bidj (\ii bit'dcii, — Unb tvoljlidjni ^■ninc iiiir bie .Halicn, SiMir fic im 'JJu! Sl'o bic Wiibdjeii liefen. Ct)iic luctfioj! ^^-Mipior, ^iiž iianiiiii'i'teiii brcmn'. Cljiic 3:iiitL'iijd)iuiirjc Gs bvniite in Wlut, Sdu'tcb id) iiiäi i;ict'ri)rii 5Jia' Mdbo bai? ilU'ttleiii, 'itJiii ill StiiS Ti'iii I'tcbdjeii fiil)t. 0 bch-t unb bittet, yiiif ?d)uiu'm J^ctbe 3[)r ^)j[iiffc!i fill- 111 id), ^let yjcbfl rtd)t, äiJit^ nnbeve a^oi&fv. gmiiittcti bciJ yictdä aiUtl (jn&eit iind) id). iJJioiit i.'ifi;)fla' tiiiil)!. aSJic bie jIuDciitfdjcu Xei'te bfr SJier^eitev fiJj (jtiufit] an bi'iitfrfjc ntitcfjuen, fü fiitbct-baž luitrtt'ft'fjvk a5erfjältnif? [hitt Bqiu)lid) bcu ÜJtelobie. SBciftn bentidjer SliivntiuT iiicbi'i' tnii]cii niitutitcr ftaoitdjcu (S^nnifter, mnudje SJMubte ift bent fliUK'!iifd;i']i i^olfe^ licb fuhiOiiiiiiO!! iiiib bniffdjciit ^ojt oit<}cp(if}t, fo btifj luidj einer inib bn'fdk'u SBcife bfutfdjc utib iUmenifrfjc ä^ültäficbcr biirdj bnS ünitb f(iiiflen nub bie .^erjeti erfreuet). Burtjcn, 0)rtsankiaeii iinti CEvpen roii i^iiuTlHiuferu. SfiSentge Jiaiiber Oefiiten im ®er()ältni§ ju ifjrer Süi&bcfiiumci eine jo grofje ?lnsiifjl nun 33nrc(eu dö Šiirnten unb iiižfieiiinbevf fiub jene Gieneubrn bcäfeUieii, meldie itn 'iWittel-niter fine uriifu'rc SBebeitttinii fjotteti, 3. Sü. bie llntiietMtitii bev iilten .S^nnptftabt ©t, i^eit, ntit biefcn ^cnftnuleit mtnefiidt. Itrfrtdje bcilunt nini'; uu)I)I «or^ttfisiueifc bnriti (ieiieu, bafi iit ber ü^orjeit itiit ben Snnbeäfiirften bie ijeiftlidjen ^^iirfteti lion Saf.^luirii nitb Sdnttierii, bie Wriifen inui Üiör,^ ititb noti Ortetiönrii bie .'^lenidjnft bež Üiinbeä tIjeiUen ntib füuiofjf jeber btefer Suniieriitie .Spervenfttje für fid) luitiKv 11I0 and) bie Sürbeitträßer tinb ä^afiilleu eine» jebeti berfeltien fid; in il)rcr 9talje aufiebelteu. ?[nf biefe V(rt M'l'tljeifte fidj ber Wrtinbbefil^ in M'itvnten in jatjireidje Piitter innt ntiifjitier i'lnäbefjtinntv luubtird) einer ijrofu'n i'(n,vi()£ I't^it ^'Jtitteriiefdjfeditern SJieftattb üerlieljen anirbe, bereit eiitftiiie Boljn-fi^e uns nnn freilid; ai""fitentljeik nur nte[jr als ^Huitieit nn&Iicfen, lueldje iikr nod) immer tl^eil» alij tl)t'il5 alä Shiiniitrit« ji'ljt IILid) k-tcubcv bcriifjmtfi- CtkfrfjlcdjtiT, tt)ei(ö 11 (ž it!ali'vtfd)c '>4?uiifto, tljeitS ciibdrlj als ^oiißcit bc3 niufn'tt, aücr fräftincit llfittil^ iiltorž ^fbLTinmiu tiujii'fji'ii. bil' vciit Ijiytonfrf)!' imb fLuliftciP tovifdjc LSntiiiirflunn be;- l^^unieuiucicitš tctiifft, fu büvfcti linr Ijii'V ii^iif)! niif bic bicc'bc.visilidjc ?t61)iiiiblitn|^ iUu'v baS ';)tad)luuiaiib Stcii'vmavf liovuit'ifen tiiib Uit'vbeii im» bnrauf [leidjräiiffu, bit' tindjtiiifk'ii Ü^iirtit'ii boß Siutbt'^^ tu i()rci' djrumilotiifdji'ii aiciljcufolgc fiirj fdjilbeni. Siuiiii' bcsS Jtjitvmeu in bev ^Jftiljo ber liürfj cvfjrtttciK'ii Suvi] "jy^iuöÜL'vii fti'ftt au iiub für fid) t-iuc (luS bt'u crftcu iJeitcit bfä y^nnit'iitmucä bar; bcrfelOc mit pttli)-(iLiuatnn CMviiubrif} Iiilbctc oI)Uf ur)prit!uilidje $(iirir| SUinu^JtifVii uiib unir lucber mit ^'KiuiinuiUL'vu, nodj mit Övakii iH'rfotxu. Tie ä)(\iin'vu fiiib uirr fiiuf ^^'nf^ ^'cf, auä [lii'fu'u ä^nicf;ftL'ini'u aiifflcfiiljrt iiiib tn-fi^t bcr ■Jljunu ciiu' iuneri.' Slk'itf lunt fiiuf fciž ffrfjS Maftent, S^cr ,§ij()e undj u^r bcr Xljiu'ut in mcfjn're StodliH'i'fe i^ctfjfilt, in UK'ldjcu bit iyantilio bc« S^nriiljaTii, bie ii'Si'vtfji'ibiouiuj^j-iiuiiiufdjaft uub bic iijarriitfjc uuti'riictiradjt tourben. ®cv im ^{iiubbinicn ijvidjtiiffciic Giu^ fiaiu^ ticfiubi't fidj oiuiiit" Sdjufj fjLKf) iilu'v bciu ■Jcrmiii. 3Jiit bnu XII. Satjrijiiiibcrt Ijotten fidj bic fflun^n] au-; bicfcr primitiiH'ti ^^orm fdjüu ju ftoltiidjcii (^cbiiubccompkjTU i'utuiicfclt, iiH-idjL' fid) um bcu urfpriiutilirfjcn Xljurm nt» ftarEe 4fcrtr)tnbiiiutui»iuL'rfe jiufammeip fcr)[affou. 3)cr Xljurm luurbc fortan Serdjfricb iieuanut uub unter biefen nimmt mo()( jener bcr ibiiii^ruiuc ^^^cter^bcn] in J^ricfud) bic (^ciinnTaijeubftc Stelle ciu. — iuiin Xill. Saljrfjunbcrt nu luurbc ber iöau bct iBurßcn finuat;! suaä bit fflcfeftijittii], alö find) llliirm in bfr Jiälif bcr Sfiiin afniijtirm. btc ^iir 2ÖLif;iimtg [leftiitmitcii ?){äuntlicl)fcitcii ontH'tniiflt, lucttcr auäijetiilbct iiub t'rljicU firf) im 2öf)ciitlirf}eii biž ^itm XVL 3a(jv[juubei-t ^icmlidj gtoirljartig. Xk 3^iin]viiiiic Siebeiift'lä im WlaiiKjat gi&t ein fcljöiiea 3ii[b bež SiiviietiünueS au» iciier (äpücfje. S)t'r lüidjtii^fte unter bcu SBofjuräumcn mnr bcr 'Siittcr^aol, auf beffeu ';'luž[tnttiiu(j gcnui^ bcu SäcrfiiittiiifKu bež ^urgf;«'™ bie mcifte Snrgfiilt nenofiibet tunvbe. 9uid) Sngc CtmiiTL'ä Soc Wtfte iKotriifliiTn in Svitintli (rijimiiiiidie i!tirrvrfeit, .'goKcutiiri] im 'Srtiiitljnl jc. Sutercfffltit ftitb atid) bie üftei'3 uorfoiiimeiiben I)uppdfa).idlcu, luutiei bie otevL' Äflpelle für beti Snvgljevni, bie imteve biird; ein iiunbvntiicfn'ä üod) mit bcr liIhtch ucrtmiibeno ÄapcKe für bie 'Sicusrfcfjnft teftimmt lunr. Stein im Trnutl)iil fiiib biefe ^appdfapelleu nocf) iviu,^ crljnltoi. 'itltruruine Viftciifi'I^ im ©Inn Ifjnt. (iliie rtiijicfjenb fcfjüiie ä^iirii, bereu ?(itffii()rinir iimiuiitijjeä Wi-Oiiubc, luetrljc^ Uiebcr lu'^iisilicr) bev yiefeftiiviiiq, imdj bev 'Jfiigicfjuiüffiiuq itfit beu Xljortljiiniteii [juniiiiuirt. ba^cgcit fiiib ebcufü ^iir i^etK^cibigima mit 'Sdjiofjtdjarti'ti, (^iu[^(örf;iiTii ober bell Xfjorcn iiiib int 3mtevii mit gnlliiittevii ncrfetjen jur IJievbe mit kfjamnu'ti iB«r(] jToitfnftfin. 6teiiie!i, UH'tcfje ^(liOitbiiufieu itub ^^niefjviftcn cnt()(ilteii, ijcirfjmiictt. So [küt .Spod} Oftenuiti baä S^ilb filter iitittclultevfidjeu, mit beii 4\evt()eibiipiiif|Siiiittelit atiž nUeii beä ij^iiriietitniucä (lUsJrtcftntteteii ^^iirij bar. ?[!n (Silbe bcž XVi, ^aljrljiinbertä f)ürto citblirfj ber S^urßeitban auf, uiifere S?orfa{jrcu licriiefjcii bie .^ofjen itiib fniiiteit fidj, ba bcr !j{cdjtž^it)"taiib immer fiffirfjerter iimrbe, iljre SWütjniiitiici! in ben tStieiien. Um biffe ^eit cutftaubeit jonadj bic iiii beii (Sefcit mit Xfjiirmcii ocri'efjeui'ti fdjluerfadigen Sdjlöflcr mit uergittcrteii ^ifenfterii, luie aBef^ciiegii bei «fdijcnfiirt, «ünijcr Iiei @t. S^eit. .ft'ftriitfti ift mit ?(tienaf]me ber SHaiieuftirter Stieiie iiiib einiger uiiticbeiitctibercii öbeiteii rtiii (LUjcitniiitteit fcvbe, .^iiu'itoicfj ittib ©cfjlueisie, ^itiimmcvn für bn» ^^iilkr iiiib a^eljathiific für baä fmuie midj bovt bie nuiinilitlji-u ^icuftkitm iii bni ©tatlinigen fffjfnfni. Ter n'fte @tLi(f, 5U U>c(djnii lunit ii&er ciitc geinmievtc 9{ompi' (fLifieiioMute ^esiiitiviiifc) bie r)rtt inib beficii Cfftmußen bitrrfj iii Devjcrjiebi'iicr WeftoU fijiitiucti-ifrfj (ictegte |3icijel gittere ni'tit] gefcfjlofieii Utcrbci:, iuirb ^nm ?tiiBbrcid)eu bcš (:yetrt'ibc§ niif bcv Iniiie uiib ^iiiit ?(uf(iminrjvni bcä ©trofjS in ben 9!eSenmuiiten kitiijit. Tiefe grtif;crc» Oiefjiifte, bereu Sik'fitu'i- @rLif36aiieni ober .S^öffer geuamtt lueibeu, finb in bcr Stcgel mit au-juafjm»'- iueife mit (Scfjiubetu gebciJt. bem Tacfje fefjlt feiten eilt Settevtjnljn, ber bišuteileu bnrrfj bie i5i(]itv ctneS .^eitii^en erfe^jt luivb. Tie ffeiuereti ®nueruge[jöfte fjaten tneift nur ein genuiiterteS ßrbrtefdjof;, ciiif lueldjcm ba§ Tarfj rnljt; im Übridcii finb fie narf; bniifeltcu <2l)ftem luie bie grüfuTen Ö5e!j(.ifte nngeurbnet, mir fiefrfjriinfter in eitlen iljren 9Jüiuttlirfjtciten. 3n ber 9{eijel f)ot jeber grofjerc ober fletnere Sanerurjof eiitw fteineit ®emiife= ntib Dtiftgarteti nnb nid)t fetten ftef)t ncir^c fei beu ©etiiiuben ein (irofjer frfjöner 3iuf!= uber Siiibentimnn. ©eflenben, bie ^utn Dtjftliau geeignet finb, Uiie j. 93. itn iJainiuttljal, ift Ißf) bcr iiiu jcbfii 9^am-rnIjLif (iefinibc Otfhiartcii (irofj nub tm^ (Svtväg' iiifi boä OfiftDnitcä fiiv beii Slniu'v in fltitni ^vdfjrcii ein t'obeutcnbe». ?(iit eiitfrtdjftcii fiiib bie SBcIjanfiiiujct! boä ini6emittcltcit ^^aiu'vS, iiišticfonbere int @cf>ircie, bic int ütinbe iit-Sticnifiti „fteniffjoti" [^fiinnnt luerbcu. 33fi btcfnt fitib SBiifjuftiik, ©hifl nnb Srfjeniic Hein, an cinanber gcicfjloffci! nitb Dofinbctt firfj ntUcr ciiictn Siicfje. Zn cinii^fn, inSbcfuiibcvc in Licftiviitucn Ok'fjcnbcti fi'iirnttniä tcfinbcn fidj tu-i boii Söntienifjöfcn fofintantitc „.^avpfen", ©te tic[tff;fn nnä tf)ei(ö n''"innfrttMi ^]>fi't(t'rn, tljcKä fjöl^n-ncn Sniili'it, mcldje ein 3)(icr) trn^ctt unb ^uiifrfjen benen limiiiTrfjt liejicnbe Stan^en onßetirarfjt fii'b. ^tuf biefeit Unrb bii§ Wctreibc nitinitttltuu' nod} beut Sdjnitt anfneljäntit, nni fä nov ^Kinjou 311 fdjüfjcn nnb an beni [nftiiieti Orte trnrfiicn, unmartj C'3 jtir geteiieneti |]eit juin ^'tn^brefrfjen in bie Sdjeunc f;eüva(f|t inivb. iUnt biei'en lljpen bei- iii iJävnten [icftcljeiibett il-ioncrnljanfev u>eirfjeii in einijien XfjiiU'm Oberfürntenä, 5. 21 int iieffadjtfial bie 2ii Söerttjeibiiimtii^ibnntcn tniž bem SJfittefalter, locldjc iiit« einem Jfjnrni ober einem (mrti^ nrtifleii (^eBiinije kfte'^en mib uljne ^ucifei alä ^nffiirfjt®'-''^! bei ben im XIV. itnb XV. Snljrf^nnbert Ijiinfiijcii ©nfüKen ber llnciarn nnb dürfen anfflefiif^rt uuuben. Üki bell Stäbteu fcljlcit biefe ^crtrjcibiijinujstjantcti tiirgenbž nnb beftanben bei tnanrfjen, wie iti @t. ^eit, griefcidj 2C, ciurf) llntfaffting^maiimt. (Siijentfjiimlicr) in Äiirnten ift el, biifj gröfjere Dörfer ittib SJfiirfte mit SBorticbc bort ongefpflt finb, iud ^J^iictje, bic nn§ bem .ttorfjgebiriic fommen, ficfj in bic ISficnc ergieficn, iDübttrd) biefc Ortfcf)aftcn fLn-tnmfjrcnben ltberfff)luemmnng3'@cf(ifjren aiiägefetst finb. ®er (^rnnb bicfer ?(rt bcr ^fnlagc ficgt iucil)!, nbgcfctjcn von bcr 93ciiiiemtid)teit beS leirf)tereii Safferbc^tigcg für I;du§tirf)e ^lüccfc, imnicf^inHcf) barin, beifj innn bie i^tidje afS bcmcgcnbc itraft für 9Jtii[)(eit, iBrcttcr^ fügen nnb bcrgleieljcn mefjr benii^t, iiiufir. fiärnteit galt feit jefjer alä eine'3 ber fdniicylnftigfteit iidnbcr bfv 9JJotutrd)ie, burcl) bic iidtürliiije ®ingrcii,^ntig bcr mit bcu ^lliirljbnrianboni nort) lHir itieiiigcti ©ecennicit ein jieinlidj licfrfjränfter uuir, blieb bnä Oititcreffc .Sfärnten^ für ®rfd}cinimgeu auf bcni (Gebiete ber 9Jfnfit fjiuter bcni anbcrcr 'Jiatii.incti bod) tiid)t priicf. S'i fanu adcrbing^ iiidjt in ^(brebe gcftcllt lucrbcn, bafj bic Üriegäfnrie, bic fü oft ncr t)ecreiib bnrd^ baö Üniib genügen, fjeiitmcnb anf bic (Stitutidtuiig bcr fünfte, iiatiiciitlid) bcr SJhifif cingewirft fjat, «Kein be-i? ,Sfaraiunifcii=Vi(pIerö Sangeöliift fjrit fic bcntiurf) nidjt ubKig ^ti crftirf'cn licnnodjt, bcnii fiinm luar bic ^Jfurgenriitljc bež ^ricbciiS cin^iDf gefticgcn, fo erfliingcu andj luicbcr luftige äöcifcn nnb frifdjc l^obtcr. ^^ic Ijctmifdjen Wcfdjidjtfdjreiber luiffen über bic aJfufif^itftanbe Oi-S fuapp uyr bicfetn 3aljrf)uubcrt mcnig ^n er^äljtcn, litel(eid)t barnni, lucil fie tSrfdjeiunngeit, bie fidj ouf bicfent i)erineiiit(idj ucbciifiidjiidjcn ökbietc nidjt creignifjUiiK ober minbeftcnž martont aiiSpräfleti, nid)t für geeiiinet crarljteteit, um fie für bic .fhiuftrfjronif feft^ufjdteii, niedfiifjt aitcf) biinim, lud! Ä'iiruteu ou fd}in'fiTifcr)fu ■^-iicfjmufifci-u tl)fttf(icf)[irfj aiifftiKeub nrm ift, CSä fiub dterbiugS ©puren oorl}aubi'u, bof? aJ!iuuciiiiu]i-r baž ünub bitrd^iogeu rjuku, iitib ein (]iiufttge3 lerritoriiim fanb fid) bei bem SBeftnnbe fo vieler iHittertmviieu ja lun-(."peiundj Hon Ofterbingeu fogar fult auf feiuer iHomveife iu ^riefiidj iibernadjtft Ijabeu); nud) 9Jfeifterfäntier flatten fidj nnf proteftnntifdjem iinben fcftfjaft (leiiuKfjt, ~ büd) mit biefen unb eiuigeu feigenfjafteti ®(iteu fdjmeigt bie ('>3eid;iif[)te über ÄiiruteuS SJfnfit» Urjuftänbe. Srft narfjbem bü3 üaub mit i^aieru iu giifjlung getreten lunr, unb nod) mel)r, nod)betn bie gniu^ofcn und) mefjrnuiliger Cecupotton im 3itfjrc IHIT) für immer lu>u ftiivutcn V(l)fd)ieb genommen Ratten, begnnu baž 9JJufif(e&en auf,viltlü[)eii. S&JiUjrenb firf) 3. Sö. frnfjer nur nud) firdjlid)e SJhifif, lueil üün ber öieiftlidjfeit propngirt, er()a(ten funnte, mürbe Doti nun an and) bie me[tlid)e mieber gefiJrbert. eifriger ^^^fteger ber (enteren mirb ;iiiniid)ft ^üi'f' 5^'tbinonb 'ipurcia in Spital genannt. aienebietincrftift in @t. ^-I^iint unb beffen (Sulunie in ittagenfnrt ()nlieu ficf) cinberfeitä nm bie Slirdjenmufit nid)t iinerf)eMid)e 33erbienfte erluorben. 9^id)t uner)Düf)nt mögen bic eigenartigen (auip gebel)nten ai5eif)undjt§^ unb 3Ienjnr)väge)änge bfeiben, bie iiornet)mIid) tut ^JJiU^, £iefer= unb yaimnttf)al gebicfjen, eineit baltabeuartigen (St)imtfter öefi^en iiub f)iit unb mieber je(5t nod), alterbing^ f)Lid)ft feiten, mie einft ü&lid) in i^erbinbiing mit )eeuifd)eu ®nrfteltungen ^nnt Vortrug gelungen. 3n Slufang biefež 3af)rl)uubert3, bnž alž bie Vira beö ®ereinö(etieu§ gelten fiuni, entftonben nad) bem SJfnfter großer betitfd)cr Stäbte and) in ben ^jJrLUiin^cn 9Jhififer--Der&inbnngen nub alö eine ber erften nnfercr S)iL)itörd)ie faun ber „SJJnfitoerein in itlngenfnrt", ber im 3al)re 18d8 gegrnnbet luurbe, k'jeidjnet luerben. Xiefe SlÜrperfdjaft fd)uf fid) inni1d)ft eitt ^Repertoire beutfd)er 5;onI)erocn; ^Jfo^ort, ,§ni)bn, ^3eetf)ooen, ®d)nliert fauben Begcifterte ^)>flege. i£d)on lior ber ©rünbung beS SJfnfih'ereiuä beftciub in illtigenfnrt eine (:<)eicll)d)aft uon Dilettanten, bic ^ufef -^aljbuS „®d)öpfnng" furj mid) it)rer ®o[(eubnng jnr Vfnffüf)rnug [irad)fe. Der fd)on in ben Sl'icrj5iger=3af)ren nad) IJtalien gnmitirenbe mnftfiili)d)e ('>5efd)ntaff mndjte fid) and) iu einzelnen 51)eifeu Barnten» tienierflmr; man fang nidjt ungern I)in unb mieber eine njnlfd)c ?(rie. ber yaubešl)anptftnbt felbft lourben fognr Don Difettiinten iiuä ben iiLirnef)mftcn t^efellfdjaftSfreifen toieberfjolt ita(ienifd)e Cperu jur ?Inffii()rung ge(nMd)t, unter trnberen Sti-iiiiifi':i' oon Söediui unb „®elifar" Hon ®oniietti, ®em tiirntnifdjen ?lbet faun bie Vfnerfenuung nid)t oerfngt merben, .^ui" ä)(ufiflet)cn§, luie ^ur iierebtnng bež füuftlerifd;eu Wefd)marfä inefeutlid) beigetrngeu I)iiben. ®ie Salouž ber logger, 'i^orcio, ^Itainer, iUtoro nub Uieler ^luberen univen bie (ganimelftatten (jernorragenber eiuljeiniifdjer luie frember ÄÜinftter, 3" biefe ^eit beä imifitnfifcOcn 5(iiffdjiminqŠ fii[(t auc(j bic ©rihibinu] beg Jllniinifiirtcr 9J£iiniicrt}ofanci= Herein»" (1H47). Sein evfter 3Sorftaiib tuiir SiJfnj: JlJittcr Oüit 9Jfuvo, fein erftcr ßtjur^ lufifter Slafpiu Ajunii. Sievbieitft, ben crften ,ytr Öivüubinui biefeS, itiinim'f;r fo cvfolftreiefj uiib ljinfisic)rf}aj3t in ba-5 le^te ®emtuiuin feiiioS fjdMjunbei'tjaljritjen St'ftdjcuä tretenben i^ereiuä (ifticBen jn fjaBeit, flebiiljvt niiftrcitici beni bnninlifleu 2()entort(ntent!iei[tor ?(Ifi-eb ftijom. S'iO" ^^üt'tiK'i! fiii bfcifiii] boutKfjo ßSofnnj]^' türpevfdiaftcu, bie ficT) mit einer Jfujufjl üon cüua 050 Stimmen jnm „fiovnttievifcfjen (Sänficvfninb" oeveiiiirtt f)o(ieii. enuiifjnte 'DJiniu^el nu fjeimifcfjen Gonipcmiften barf lucifjl fainn einer etuiiiigen inonfielnbcu ^-i^eninldi^iinf! jnfle^cfjrieten luerbeti, er ift iiie(mel)r tinf btiS ^etjleii Ijotjercr mnfitdifrfjer Sl^ilbutui^ftiitteu im Suube sni'ürf^uteiteu nub anf ben Uinftanb, bafj ber Sinn beä itiinttiierö ficlj i^unadjft ber fna^ijen fiiebfurm jiuieigt. ^crn mufifnlifd; Söc;ial)ten erfonncne 2Bei)en utnrbeti iiirfjt iiiittelft 9Joten, fonbent pljcinetiid) Uieiter ücrBreitct unb filmen oft in einer Oiim Orirtiimf oLiKiii tierfcfjiebenen S?iirinnte an bie llripnin(>3qiieI(o jnriiif, uirfjt oljue bnf; ouf biefer SBtinbcrnuti ber Stome be^ ?(utüi-3 fjünfiil lunloren flCj^rtiu^Cii luiire. ?[itbcrfeit» finben firf) in bcit tSr;ovrtn'rjit>eii iiuindjcr £anbpfarrcicn tnitnntec f(an,^ nnneftnibcre (5om|,iLifitiLineu non ©cfjntterjrern luir — iior,vU!išWifc Warientiebev unb üüfeffeeinlagen; nKein nnrfj biefe gelflUiiten nicfjt in bie grofje Dffentlicfjfeit, ttjeif^J lueit fie nein ben Drgnnifteii nur ,^nm ®ii]eniieln-audj iiefif^nffeu umreu, tfjeitö lueil biefc lucber (lui^eelfert univbcu, uoefj felbft ficuua ©Ijnieij befafjen, für bie isBertireilnufi Suviie jn tmiv'n. I^u ben uicuiiieu Kiimpofitiüueu, bie ficf), meil burcfj 9foteu fijrirt, in uulierauberter nrfprüiuiticljev ^L^n" erijalteu f;nt>cu, (letjört ber populäre fjerrlirfjc (I()or: „Xeä SViirutnerž S^ntevlrttib" tuiu S^Mi-'f ^'Hniitei' 'HÜ liefomite ©ebidjt oon 9{ittcr tuni ©nfteuftein, SSivS bie reprobueireube 9JJnfif aubetaußt, ift ber lluiftanb, bnfj ber Sliirntner tei ntl feiner ^reubc uub Ünft, offentlirfj beunocfi ber SJ3itfjuc fern ficMieben, auf bie uinuiielube Sljmpatljie be3 SUpIerž für bnS 3:fjeaterlct»en im .^liuMief auf feine foeiolen ä^erfjtiltuiffe juviicfjufütjren. ®ie atlež niuedireube (lultnr tjut luancf) Ijarteš ä^urnrttjeif iierfd)UHuben laffen, nub einer ber ffirfteu, bie beu fiifjneu ©prumi auf ben tjeifjcii Siretter&übeu jicluniit H^ir ein flotter Stlafleufurter ©tubent, Äl\irt Sommer, ber nunntefjr, uacljbein er fidj anf Heineren beutfefjeti .^ofbütjuen eiui^cfnuden, ben l^ierbeti ber SBieuer .'gofofu-r rtefjürt. Xaä Ücinbüoif tettjätit^te feinen Sinn für ÜJinfi! bnrrf) li^ilbunii non SuftniuientalfapeHeu, luni benen ftrfj bie „33enitnflppeu=S15anbfu" Ijefouberer ^eliebtljeit erfreuen, Gine Speeialität luaren bie foseuanuteu „Scfjiuarj^^entmefjer". 3)ic guftrumeute, bie lind) jejst norf) ttjeilä fcl&ftönbia, ttjeilS jnr ©timmttcfileitnucr iu Wnmenbunf; fcnnmcn, fiub bie in ben ^ripcnliinbeni (letrinidjüdjen: ^ittjer unb ®uitarre. ?[ndj bie ©dpeijet^ pfeife fommt nodj uiitiuiter 5U ^u Stiifaug be§ Sfafjrfjniibcrtg f;at ourfj in 31n ftärntner Cmintett. üünif^ttiereit ^rctfcii bie .'parfc cmfiiic ^ftegc ficfiinbeii. Oöiuofif erfidjtfii-rj i[t bnf^ bcr fiiiriitiu'v Sinn unb ^vnton't'fc für bie ueviiljicbeiirtcu Scrjattivmuicu bi-ä 9)Jnfifuif)i'n3 jciiit, jo [)(iikit i'v mit uiib Seele .^nnödjft burf) lui feinem iSülfiSncbc. tieft's ift ffiiie ^iTiibe unb feilt Stol^^. SBctin aud; uirfjt t'efjiiuptet merben fauu, biif; baS fävutuifcfje 9fiitii.iiuil(ieb bivJ jiiuiiffe \fiiib ber iifpiiieii SDfufe ift, fo ift borf) ficfjev, bnfj ež bii^S (ejjte flürtne iieluorbeiie ift. älHifjvL'iib Steiennavf frfjon im 1H12 auf ^fiiveiiuiui unb iiiitev bent ^^voteetonit beä SLifjiinit cttic Snntitiltinii fteirifrfjev äsulföliebev ,ytfhitibe i^etu-nrijt tjiitte nnb tinifjvfnb bie Slivolev liiuBft in fitmben ünnbeit mit ifjven Hoblern unb i^ievjcifevti für nlpttse äüctfeu ©i)iitpotf)ieit enuccft Ijattcn, fnnt it'iivtiten jieitilicr) fpät erft jum 95eiunfitfeiit, bdf} eö i^embejit ein Scfjatjföfttijeu liebüdjcv, eiiimiartigev unb nittnntfjtijcr SBctfeii feilt git^cn ucitite. Die (äntuiicflunij ber Cftcn-eicfjifdfj iitpiiien ßiebcv bi» ^ur geiuuicii Unterfcfjeibiturt ifjvev Sobeiiftänbii^feit Beburftc einer ijermitnen ^eit unb norfj freute ift uiau üßer beit ^iciiuatfdf;eiit fu nuinctjer a.Ui(fö)ueife iticfjt int iliaveis. 8peciefl baö ftiivntuev Üieb cutuiid'elte fid) jnv flegeitluiü'tirten (Sigeinivt crft, unrf}bent fid) bežfelben bie ntufifiilifcf) fiebilbeten Stiinbe beS Siinbe» mit Sutereffe (in()cnontmeu fjdbcit. 3)er S3eiiinu biefer für bie ©efdjicljtc ber itiivntucr SSJeife tuirfjtisien ^Jeviobe fiidt iu bie '^ier.^iiier^^nfjve. ^)}aiiter, I'iinbutftfj, aifovu, Vertiert, t^aii;]!, ihtiHUjitfcfj itüiffen mit ber ®ereblun(i be^ iMrutner Siicbež iu ®er&iubun(] getinirf^t merbeii, untn'ftrcitt'flr tirbfUf Sßcrbieuft iti biefer Siiifjtiiiti^ Tjat firf) jeboof) uieljrere ;;;af)re fpiitcr 3:r. SKoiž SfiSiUmirtj cnuorben, ÄJufitalifd) ebetifo gliieflid} lieraulafit ntž äft(;etifd) fcinfiifjlig, bnbei int 33efi|jc einer umfani^rcidjeit, überaus fijmpatljifd) tliiu-ienbon iüaritouftimme in'rftaub ev eä mie teilt ^weiter, beu itiirutner üiebent jenen eii^ctitljiiiuUff) nnljeimefnbcn iHeij n&^uiieiuinneu, ber uiif beii ^nfjörer fciue fnžfiittrenbc SBirfunii utc uerfefjlt. "Iiaä iton SBötmicT) aufuiu^-j ber Sedj^iger^IJiiljre beiiriinbete diuivtetf, bein «nf^er ifjm nud) -^iufdjafer nub ^bferer nniieljövtci., biirf als bie trefflidjfte ber ,vif)treidjeu im üaube creirteu SiiitiieriH'feKfdjiiften t)e,^eidjnet merben, benit motjl faft jeber (jrüf^ere Ort in Stiintten befibt feitljer feiu üiebenin'idett, nniitrfje Stabt füinir bereu me()rere, IsuS SintiLinnKieber • Sinken ift iietMbe^yi ^ni" offiienieiiten S^ebtivfnift beS fatii^eSfrDfjcfteii Sdpenlnitbeu rtcunubeit nub felbft iinfwfjiilt) ber -^leinuit (iu SBieu, t^h'rt.^, üin,; ;e.) bilbeu bie tietifidjeu S&Seifeu biv3 :d3inbemittet ber SianbSmnnnfdjiift. Ü^üit beu .^nfjfreidjeu föriitnifdteu Oiiintett !i?rreiniiiiin('|eit I;abcn cä nidjt lueitiiK ju einer in'ufjeu ^I^Lipulnritiit iiebrodjt. Cšiit vSuOrt ti'iit fiuiemiunte „9Jfi)d)ii; Qiiiutett^' in bie Cffentlicfjfeit. unteritafjin am 24. ^nli beefclbni Sitfjveö eilte ßoneertreife iu b(ig?(nSlanb bis Ijinanf an bie Oftfee iiub traf rnt)m itnb tnjlbtieldbeii cim 18, ^šnti 1859 uneber in ber Üaiibeäljnuptftabt ein. ^Jodj (žube bež ^^iitjre» untrbe eine ^Hielte ^tJeife unternommen. Xinö ünintett „®viiuitnijer" nmcfjte, itnmeutlidj in ben Snljvcu, nid now fid) vebcii. Quintett bo» „SUaiii-iifnrtt'r Siii(H)evciuä" mit "i^^nifiev flu bei' evfn'ut firfj iirtinnitlid; in bcr iiflubcSfjanptftabt nroficv Äk-Iif&tf)t'it. 3iii ®i.i!iuitcr 1H84 fniib bafcltift ein MiinititL'v^Siieba'-^STiJdtiiiuien ftatt, tiadj iiiL'Id;nn beut Quintett bor „^dpeitn^e" in godod) ber cr[tc ntib beut „iimifer Quintett" ber zweite ■^livei^j ^ncvtnnut univbe. I^er i^DÜftiinbiiifeit (jodu'v fei uüdj beä „SltirntHCi-=Quiufcttž bei f. t. Appfiipei'" (ii^irn&aiint, i^viicEner, Miniiflj, .Sinfdjnt nnb (^nif) Önuiitjnunü flctfjau, mddjci? olievbini]^ bn^i färutni)dje Ci'iflinrtt-^iJiiltijtieb nur iti ,^iueiter i^itiie cnltiuirto, beni liter bni; SL^cvbicnft itidjt atHief^rndjeti nievbeu ftiun, biefe« iiU'lfätit'b CLnieert- nitb (jLiffiitjiiJ genmdjt ju fjnlicn. Süflä bie nnifitalifdjc (5igenrtft be-i tiivntiiifdjcu .'peintatticbcä tetvifft, fo fnnn nidjt [icfflijt lun'bfit, biif} l^ülfjfiebcr iiubciTv i)iatioiien — bie einen an jünbeitbent 9(f;vtl)mu3, bic iitibci't'i! fi!i Söofjlffrtmj bcr ä'Jefubie, )uieber onbiTC an (.un'tifdjein Ö3d;alt ber Okbnnfen — bic ji^ürntncr SBcifcn nid)t iifievvfliien tinirbeti; nnberfeitä fanu iiticv etieu|Liiücniß iti ?(brebe geftdlt mevbeti, bnf; bnž tiirutni)d)e iieiietiuuirtii] 311 ben bdicbteftcn nnb nieift-Qcfunijcncu i^ulfslieberti ßdjört. nuii beffen iHci^ ini ^){()i)t()iiuiö ober in bev ä)fdübic ober in ber Uniuidjfinteit nnb Jfaioetiit beiS ®inlefteg liei^t, ift fdjiuev jn etitfdjeibeii; 3;fjat)iidje ift, bnfj juniat biiä rjaruuniifd^e Qicfiiiic nnb bie S(rt nnb SKcifc bev (onbeSiiMidjen SRepvobiiction lucfeiitüd} bnjii bdtragen, bnfj man biefe Sieber nnd; nnfjerf)fllfi ifjrer .^eintat ebenfu (icrnc Iji>rt ofž fin(]t. Mrntncr £icb mirb bafjeini nnd) bev Irabitinn (jefnngen, iinb ,^unir fiinf^ ftimntig, obiuofjl bafiir üoui rein ntnfitalifdjen Stnnbvuntte iinä feine jiuinjienbe irenbifltcit oor^anben ift. (Sine tiefonbere Siijcntrjümtidjteit biefeS SI?olfSliebeä beftefjt biirin, bnf3 bic SÜfdübic nid^t üpu ber oticrften, fonbcrn üon bcr foneminnten „35LirfLiiirtei'"=@tininie ficfuiiiien wirb, ju )odd) tc!5tcrce fid) erfnljrtuuii5(ifnuif{ ein Skritonoviinu iim kftcn eititid. S)ic j^mcitiüidjtiiifte ift bie „Ü6evfdjtfl!V'^^Stintme, bie ficf) in bev Siciid iti ber Jcr^^ über r'. Hub fo iitmn' hMiii bag 5liinttiicr iiii'b [icbcif)cu iiiib Bliifjcn jiiv ^rciibe uitb (Sviinicfinui bii' Siitii iiiib ^^crftiiiibiiifi für baä fjofini, tonš luafjv iiiib cdjt nitä ,'piT^ ""b ©ccte oiiu'S flniuitfjrncfjen i'npnauUfdjeiiä ciiipovquilft. Hviljitclüuv in l^änitcit. Illittolaltcrlidv' i'^au^oiifiiuilo. !C i-rfU'ii '•Juiff|vid)tai (Uht tivdjlidjo lönitUjiitiiifnt rcidjcit tiiö in tiic ':U(itte VIII. ^safjvljuiiba'tö, bie Stil.^tniviici- iUi^iifiimä^^ Intdjofä ^Vcobfftii» .viviitl ^^abcit, bcr bk'fc iicuticiiiiiiiciibL' djrift lid)i' (S^iodjc mit bfiii Ifjeil fdjou djri[Üid)i'ii röiiiiirfjt'ti ^Jkn'iaiiit ucvtianb, iLuirbe biirdj eine uatjo^ii (^iiciljiiiibiTtjnfjvinL' .'pcn-fd^nft bev lji'ibiii)djcit SltUH'ii initcv[)rod)cit, — ftirdj(id)i' intb bt'uttdji.' Wviiitbutuien lullten bie eiittoiiesie OftntiivE luifjer m ba§ TlSeltveidj .^fort bc5 Cirofien fuiipfeit, Uieldjev 811 aiid) bie ftvfiliiien 3)iöeeiait!iveii^cn .vi'il'dji'ii beit ^wei Hiiößiiiui^punfteü bcr djviftfiff^en Sieljre, bfiit litten ■SLU^lniriicr Ü^ifdjiiffi^ nnh ben: iiodj litteren ^4>ntvtai'djeufln(}I in ^IfinÜejn biivdj ben Sviinftvoni feft|e(3lc. ©djoii int IX. ^LiI)i'I)unbi'i't uu'vbcu iieiuinnl bte .Uivdjeu in iWnvia-3miI, Xenvtiia, gvicfndj, i)J^iria=2yövtrj, ^-i^itlnrf), ^^ctbfivrfjen u. ). m, — Sag X. ^sflljrljiuibevt fenut eine .ftivdjt; ^lÜiaria an bev Xnin, 3t. äliniliii nni itnipfdbe; in Sicbini] [uint !)75 eine ,SJtLi[tevfivd)e. ä). ®ie ^.irobuctinc 2pät,^cit iitu'vfiite baä i.;anb uiit iljrcu oft rcrfjt oritiiuell beu ottcu Sieftcu uub neuen ii^cbüvfuineti atuicpafjteu bctailvcidjen Sücrfcn; tu ©acraiueutäfjonödjen (,*peili|ient)(ut, Siiitfdjrtd), .'pcinluivii, (£t. ÜDhu'tiu ant Mvapfclbe) uub SBaubuifrficu (St. 'l^cter tu-i ©nifcnftcin, (^vafcuborf, ^jSiillini;), in Siidjttjtiuädjcn ((Surf, Äötiuauusborf, 3J(artrt'2ati[, äiülfcvnuirftj uub iliivnevu (bei nieleu ßaubfivdjcu) Ijintcvliefji'ii fitft nüc ^^^criobeu tiüc iu Wlciufuviuat bie 3^iici!nu'utc itjvež .SUinucnš nub Xcuteuö, Ituffve gvofn'ven (^i^iittceliänfev fiub uieift brcttrijiffiflc ^nlfcufivrf^eit, bi'i'cn jebe§ Sdjiff luii' in ©t. @tefati iu SÜBicn mit bem (jtilbcit V(d)tccE fcfjtictlt. ®ie ayii'tiev Söoiiliiitte Ijat iiDerliau^t iitevflmveit oiif iinfeve fiiOniiuieii au^iiciilit, )o Ijat bio 9lnlfitie ^lucier Stjiinue an ©telle rtueä CuerjdjiffeS in 8t. SJfovdn, bnä ipitie ^Jef.uicmülk in TOfiria=©nnI jeine ilUu-bitbev ini ©teffin^bLinic. Unter belt (Sfjüreii Hon i.'it'btnii, @t. ©tunien Dov bnii Seiiilievjie, (S&eriibovf, ©tein, 'iUhivirt^ä'i.Hirttj, ,§eilit]eul)(nt, iiifirfjn nub i-inbereii fittb Snjpten, unter bcv ftirclje tierfl i|'t eitic llnterfivdje auge&vadjt. 3;ie Tfjnvmanliisie naviirt fefiv. ^fnfjer beni Hufluiu beä "Iljni-mcž über betu qiuibnite ober bcr ?fpfiä, loie eö int XIII. ^ntji'finitbert ii(i[idf) lutu' in ^-elbfirtljen, @t. ü^eit, Waria=t^iiit(, iUteiH'lbiuiL iiannšborf, Öiviffen, 8t. ^KtHU'erfjt 6fi i^ülfevmdvft, ftentjcljiidj, Wtittiivinn füuitnt bev ^:()unn tialb iiörb(id), tnitb fiiblid) Ot.int ^|jvcä[n}tcrittm, btilb üor bie SBeftfvotit jti fteljeti unb Intbet in jeinetti Unterßcfdjof} im erfteit bte ©ncriftei, int It^Ueven eine '^itjrtnluorfjnfle. Ütiev ben liiev (Mietietn erljebt firfj bev fdjldnfc citijtieitifle, ntit Steinplatten i^ebedtc .^lelns, nnntn nirfjt luie Ijiitififi eitie fv(in,^ti^ilef)e >)au[)c ober ein jortcitaitnter ,Utippelt[)tirtti mit üaterue benfetben yerbriintit fjiit. ©rfjünc Itjiivnie mit mnftiLicrfiicfidtten ©djaQfenftcvii IjaOeii bie Aiivdjeti be^S 9JiLUl= nnb ®iiiltl;aleö, lueldje louljt iu bie lejjte bev ("iSotfjif fa((cu, mo bie Slippeit fcfjDti in Vlfhnevt übercieljen nnb bie ©tvebepfeifer cjau^ luejifallen, ij-iei bev 4-Uu'lietie beS iiJeriiooIfeä für bd» i'dttferßetirndjte nnb beim ituflftäitbijien ,f)ttteinlet)en be^ ft'nuftfjnnbiuetlä in bie <^tifafienbeu ©tilfurmen bev öütljit f)at fitf; biefe ®aniuei)e in nnjeretn iionbc faft bii in bie 9J{ttte be§ XVI. l)iinbertä i^eljalten, itddjbent fdjou (iiußft bie ^nenaiffaiice an allen O^ivenjen [ieflveid] iljven fLivmeitfvöljlirfjen ©in^nii (letjnlten fjat. SlUnt ben bi^Ijcr eniuil)nten ij^aitiuerteit tuoflen luir narfjfteltcnbe etUHi§ eiiineljenbcr tiefpvedjen. lev Wtivfev ®oin. ,tpiu-trt(. 'S^irlfi' KUi)'t mit )niicu reirfjcit Säiilcnftcltiiuiicu ift i'in Sl^wf Uiiii IjLifjt'in becLUMtiiH'u bcr äiifieri-ii iBovljuIIc, luciicit bfr oltou aBmibiiioIfi'iMfit mit ytbiiiii iitib (Sua boy ^^avabiež (H'litiiitit, iicUiiitit iiuiti in eine innere ^-IsorfjnKe, lyeldje ficlj in brei il-iinien iU'tlcn baö ä'fittel)d)iff öffnet nub über ftrfj iinb bev iiufjeven .sinKc ben bnvdj feine Sürtiibnidercieu nnS bem XIII. ;^rt[)r[jnitbn1 fefjr luMrfjteii«)i>evtIjeit ^JJonnencfjiu-trii^t, t£-infiid]C ^l^feiler mit (iapitiit^ iinb 'Sorfelijefinife, Dev&niibcn bnref) ;liiinb[iLM]eu, trennen bic Seitenfdjiffe noni "iiJiittelfcrjiff. ?fn ben ^4Jfei(ern be^S (if}orf§ trnii*'" bic iioviielefiten ,s)nl[ifänlcn veidjere SlMirfdenpitiile mit fdjiinem iütiittiuerf. Ter üftlirf)e Kjeil be§ liuuv fiei^ortcneu teirrfjenritnme» ift nni fedjö Stnfen crliüljt nub erfdjeint in etumö (]ebriidteren iierljültniffen, benn nntev itjnt beljnt ficfj bnrrf; bnS iian,^c ^l^rei-bljterinni, Cncrjrfjiff nub ^iJiittelnpfiä bie I)nnbertfän(i(\c Liietiieminnte Shijpta iin^, im '-Isolfe ief)ted)tt)iu bic „®vnft" iieiuinnt. Ter (5inbrucf, ben biefe fdjönfte alter roninnifdjen itrlj^tcn anf bcii ä^efiiefjer nuiefjt, ift ein umfjrfjaft rLimniitifd;er. älMvflidj ein 2Ba(b uon fdjtiinten lucifjcn Siinlen anf fleilen iittifdjen ®fifen mit bcu cinfndjften SBiivfclenpitiilen, fedj^^mal nnr lum maffißen Cnaberi.ifcilern iintertiviH-fjen, betjnt fidj nncufuiirrtiar nor nnfeien iJtiuien iins. Tie 'i.'lnfien ^ feite i'nt,^i!cft befonberö im Siiben nnb Often burdj ba® cin^in fjerrlid^e älfaterial beä nutbii'; aluietüIlten, frljftaKiuifdjen ^^nlffteincS ber qnabemefüiitni ^Jfauern. tSin reid) nnb Ijudj (■(ciiliebcrtcr Socfcl Ije&t ben niunnnientalen, itraft nnb 21'iirbe ,^eisienbeu Üiiin oom ^k>ben, fleine ^■Hnnbfenfter nnb ein einfadjes Sübpintat Me&en bic iininbc, iHrfabcnlioiien anf .Spiülifiinten (djmiicfen bie ^(pfiben, ein reidjc», uiirfiinii^joolt mit ^iitji'fffj^'tt, ovuanient nnb einitcfctüen .Shiiietn anöiicftattetcis Altanptncfiiitfi-' (((»er bent Ictienbiii lieuu-iiten äk>|icnfi"ieS Dertnnbet bie i)Juuier<^inuf mit bcm Tadje. Ter fdiiine San iftfaft nnoeriinbert anf nnö rtetnmmen, nnr tjat naetj einem *JM'nnbe II (rid) UÜuer, «tcinmcj3 in ''|?afirtn, int ^iif)t-c IßSiüftiitt bev fniljcren i-ialfcnbede baä C^JeiDÖlbc „anf(]eridjtet, ittit t!'ett,^[uu]eir iniit Stein iieljittieit, ueriimljrt iinb uer,^iert". (iniictDcrt, Wrnf uon Üauant, urtinbetc ati bcr 5tcl[c bcr luiterlidjeit ^kirii, luo fi-f)oti feine (Siteni eine '4-HiniC'fivdje lumtctt, ba^S befaitttte iUettcbietitierftift St. 5nt 3al)re l()9;i ncfcfjalj bie (Sinuteifjnit^i ber nnter ^citttn^ oott aitž -Sjirfdjati nefLintmcneit ■iijiondjcn imKenbeten .Siirdjc. iiUm bicfctn ^i^anc ift uiof)! fnttm etimi-S iiln'ifi. Ter itnttjuienbiii iieunnbcnc (iriifuTe i)fen&nn mnrbe etuni in ber jUH'iten .{itüfte be^j Nil. Siiljrijnnbertä rui|(,5Li(]en, nlicr tiiuf) 1264 fdjmebten Üscrljattblttttßen über bie ^nitiidjft nor^ttneljmcnbe ^Sicbicotion. ^sn bicfcv veicfj aiuicfcfite» ilirc[)c a[(ciii fotiimt bn§ Scfjmii cinev voitiauttrfjoii Ätrcii.ibnfiltai nut iKU-tvctciiboiit Cunidjiff, ^lufi illkfttfjiiviiioii, tiljoniiinbnU luib bvci Dltdpiitini noüllänbifl pv Ximtfiiliniiui. Tie Sdjiffc fiitb tiiivdj £n-oitf ^l^ftnla' tifidjicbcii, Unicljoit .s>iUiliiiilni ill tia- Üüjiiisviifjtmu] lun'iielfflt fiitb. tSiii Wiivtbiniou Din' tn'iii cificiit^ lidjt'ii Ciuorljauic tvfiiiit biv^ jihtrtcrt', eiiifndji've l'niiiif)au§ uon bem mit i^rofuT SfciVinj iiiiö mifji'i- ■JvnniiidjLjiifji'it- ciitSflCfiiljrk't! Guerfrfjiff unb (if^ur. SBiniberlidji' SBerfftiicfe ttlluT tifr ffliirfiT Wtitftürrfif mit brni fflrunbvui bfit HniKa. nom uripvünnticfjeit i^aii ftnb an bcu iiiiuicvcn SiJcftKjiiniicu nmuenbct luovbeit. iBnS belli luo()ti'vfjaIteiu'n uub (]iiti5epfteiiten ®aii ^inn liffoubeiTii ilUirtljcil oeveidjt, ift )eiue ljLif)e Siiiie auf fiiiem tervafieunvtiiit'ii Untevtifiii, fein luuljfiicfilicbovtcr Socfcl, ber uiiv eimiiat biivcf) ben cblcii ''jsortatuovbini biirrfjtn-orfjen luirb. Tie 2)ehii[ä nit biefeiii Siircfjon^^ (inu fiub fcfjr imiittiiiifaltti; iietnlbct. Isuiu bcrovivtcn iiBiivfelcitpitiil (it-i piit [nft iiotfjiirfj fiiiifirtcii SütiittciHutiil crMicft iiuiit dfk' ;>fiivtiu-u uiib SiJiiiiblutuicti bicfc» luicrjtiiieit Ü^nii-lllicbe«. Tif uvfpriiitfllicfjc S^alfnibafc bcä r)2-46 iWJetcr faiu]oii uub 19'28 iUictev (ircitni !si5iuii'ä luin'bc luidj bt'iti Slh-aiibc im Siifjre i;}7ü bnvd) ein Stciiun'UiölOf erfel^t, baö auf PLih)e|Oiie firf; ftütjt. ^Aii ticn ©euniffevtt bcä SJJfidftatter SccS ipient'I» ficf) bic innfangvetcfjcu aftcntbcti ©fnuiiifi- bi'ä Saliuitnrttofterä 3)titfftatt. ©eiiriinbet uoit Slevtiii inib Söfjitni buS .^artmii], 03vafcii im Sfurbi-^au, Satj^ unb ^vauitiimi, unb ber iari)fiii{)nt griebruit, im Safjre 1087, unirbe 1122 iiutfv bnt iiinuitteUmven Scfjiife be^ vouiiicrjcii 8tLi(jlc§ fleftclft. md) diuMit fflrnitbe bcä attcii UJJiiiiftcrS loll 1289 Dtto oiufti tiröfu'vni ilU'ubou ticiipniu'u finlieit; tfjati'ärfjlirf) ^eiflt ber jctsiiU' ^^«ii ti'i' i^ovun'n iH'rfcfjiebnicr Snljrtjimbcrti' uitb 6cf(ifit ft^ bie ^luf)cl)rift aui lljiiiviiiuut beg SJeflportaB, baü ein „Vlt't öt'ii'vif^" IUI ^o^i'f l.'äK) mit lHiibiiei' bieä ^^^ovhil (iciuiirfjt f)iit. ?(iu'r) Ijiev fiiibet firf) bic i^ovljiille jUtiidjeis Söeftttjüviuen, bereu Untrriieirfjofie urfpvüiuilirf) luicf) lui^en offen moren. ^^-^urtaf, UH-Icfjc« uini ber iÜLirfjadc in bie .^linfte fiilji't, ift mt fi'iticit üier iSiinteiipmireii, bcii jUniibliLUjen mib äl'anbd&ftnfniuifii mit reidjem nmuiniidjen Orniniient iier)erjcn. ^-ralunitjiifte 9J;enfd)0iifiiinrcn bii-iien tilö Sünleiitniiji'r unb an bfii lieluitnbeiien ©iiiifcn beS ÜfjiirftoifeS Ijocfen ßöU'eii Syiicfjter, S^nä Dimere ift einfudj iinb iiiidjtern, nBer UH-itriinmiii. Cfjue Clnerfdjiff fefttießen bie brei Sdjiffe in n'fidjer i^iiiic mit bell brei Seiten be§ ?(d)te(fS, bod) fdjfineii biefe ?UtieI)liijfe jiini^rett Xntiimö 511 fein. ®aä jciiirie Sfe^dclDöUie mit bcn Dielen SSappeiifdjilbern ftammt imm 3o(jre 1510. ?(m ineiften ,yetjt mi» ber ilren^ij'^"!] "i'r tier mciiineii, bic au» ber friiljrtminnifdjen ^i^eriobe crljiiltcn HicDcn. ßr Iiilbet nit ber Siibfeite ber S^ird^e ciit ucrfdjLitieneä i^ierecE Luni circa ;i2 iWeter Siingc iiub 24'33 iWetec SBrcite. ?[rfabeitfcnfter, bnrd) ^iwcnu'iiuleii t]etl)eilt, mit pljaiitnftiidjeii, ftct§ uiedjfclnben Eapitiit&ilbinificii fpeiibcn bein Wrcnjiioiuic fpnrtidjcS Üidjt. ?(n bcm leibcr iiidjt mein' im nrfpriintilidicn ^^iiftanb Oefiublidjcn ^i^ortaf, brtg lumi ilreiiji^ani^e in bie AUrdjc fiiljrt, brnitaeii fidj jn Oeibeu Seiten bic alifonbcrlidjften giiliircn 311 bcn Sodcin niib WciDiinbcu beg ßiiiiianßu. (^Jeiuiillie beS ,Vhcnjiiani:|eS uitb ciuific 9JJalrefte ftammcii aii-5 (pttjifdjer ^^it. llrfpriiiu^licf) ein Üleiicbictincrttoftcr, imiv eä feit 1468 ber Si^ bcv ©eorflgorbcnSrittcr; feit 1598 Dmuljnten eä bie ^efniteii, jetjt bient ber a}iiinfter nlä ciiifadje '^jfnrrfirdje. ^fodjmcifter, SieOeufjirter nub ©euiunim, crf)icttcn (^ralifapclku, bcren crftcrc beii ffircnsjiauj} nutcrbridjt. ^iitcreffe finb bic ;inm "Jljcil uioljl crfjnlteiicn ^^cfeftimnuieii an3 ber ßeit ber (l^corg^ritlcr itnb ein Dcbcutfumcg au ber ©tirufeite beä ajcüufterl. ^Knniauifcfje '^^rofaubautcu, ®er bcbeutcubftc lUn-vreft rrmiauifdjer ^|^rL)faii= iirdjiteftiir ift biiä Sdjletfj ^^^cter^tierc; in ^riefadj mit feinem inndjtif]cn ®oiijon. Vlnfjcrbent finbni ficfj in ^j-riefiidj fcllift, in tlngenfiirt, St, äU'it unb einiiicn a^urflcn beä ^anbc» jcrftrente l'Kcfte romanifdjer S5anformcn, anä lueldjen ein ©djluf} itnf früfjer ii-icftanbcueS gc^pijen mcrben taint. Äirdje St. iicouljurb im Satninttfjd (40-61 9Jteter lanii, 20-(1(i 3J{ctei-lircit) ^eigt cine bretfdjiffiGC ?lnlage mit iiüerl^öl^tem SUfittclfdjiff, UH'tdje» mit einem im yid)terf (]i')c[jU>iictten 'i)5i-cgrii;teriimi tierfcfjeu ift. 9(n ber SlH'ft|ct(c ift bem ajjittelfrfjiff in rtlftdjev akfite ciii uacf) iitneit (iqonciaT inaditiget: 3;i)iinn liurcjrifj^t. niivblidjc SfitcuitTjiff ift ffieniad-j iin ?fcf)tfrt gefcfjfofieit, luiifjuMib baž fiiblicijc cim'u gi'raben ^.'lOfrfjIiif; seiflt, tuo ficf) bic ©ncnftei tcfiiibct. 2)ie ^evftvebunsi bi'ä gjjittclirrjiffcž fiitbct unter bnt iJiidKvit bev (Sciti'iiidjiffe [tatt mib mir auf ber Subfeitc nu ber jc^incu Sucriftoi UHir bei' ®nuiueii'K'r geniitfjiflt, ctuni 8tri'(iepfeilt'r luit ftieiicubnu @trctic('L>iieu (^ir Stiijsc tljct frt l;i'o»tjiiit>!irdjo uii tauaiiltljiil. bfš i)J(itti-lid}iffcä ouf.yifüljrcit, Xaö ^^^r^jbijtcriiini, als ber iiitefte Kjeil be» tunrbc ii)oI)( um bie ^Jcitte bc» XI V. Saljvljiiiibertž ßeamuu'ii iiub ift aužijejeidjnet buvrf) eiue iKiiuberbuve ^Hciuljeit ber J^n-meu. ®cr ^■Kctljenfolge uarf) untrbc fubaun ba§ jiiblidje uub baä uin-blidjc Seitenfdjiff nolleiibct, Diä mit beu ?(uvfuljniug be» ^(juruteS um bie TiSenbc be3 XV. 3;rt()r[)unbertö ber 9iau feiueu Wlifdjlufj faub. ®rci ^ßnorc, tljeitä ruub tljeilio puhj^ouat (]cfttr(tetc ^]5fct(er, burd) Spitstmaen uertntnbctt, tnigeu bie SJinueru beS ,§LKfjfdjiffe^. Ijerrlidje Suueuraum ortjiilt ctnc uuiijifdje, [jMjft iutrfuugšnollc ®ckudjtuu(j burdj bie felteueii ©Ifigmnkieien tiuž kftcr jiJett, lueldje t)ier reid}(tdjev d» fünft in einer .^tirrf^e beö Snnbe» iiiii^etivndjt fiitb. Shvite itnb f)pf)e ©tiifciiimlaiieit fiifjvcn ju bcit jtDci fpijjboijicicit 'Spin'taU'ii, Don beiien ba? fiiblirf^e rcicfjer mit ©iebol nitb fvLhmnfi (]efJ}mitcft ift. 3n bcv 9fäl)c be» fjiftonfcrjcii Stoben» ^iviinuinä crIjeOt fidj nnf fitient niiifiiiien ."pitiiel bic Iieriifjintc SBallfarjrt^jtivcfje SJhu'in-Snnt, metdjc bie ©cfrfjidjte, norfj nu'fjv bie flffrfjtiftiiie ©nuf iileirfjfiim .^ittü S}hitii.i!Ui(()eiIin!l)in)i bi'y Snubeč gciniidjt fjiit. Itkr bcni ©rntu- beä Snljbnraer äBaubcrtufiljLif» Wübrftn-5 fcfjnnt ber j)ueit(jiivmiiie binifcl (jefartite uioit r^iiuiu» in bie liet'firfjc Saubfifjtift, uuir einft vinii'Mtni mit 9Jiiiiu'vn, Sföiidtivabcn, ^i'ilt'i'iicfcu iinb Xf)iinncn befcftigt iinb iietuäOrte .yiv i?eit flefaOv UüUev Xiirfeneinfiitk Ijinliiiujlirfje Sirrjerljeit. ®ie ^itird^e bilbet einen (lUuiiieftvcrTten .oti bcv ©nifin Slatfjuviua Hon ©iirj; ber 1517 ocrftLH'fieiic t^eorji Seiiiitiaeii fügte bie ^tlti-rrjcitiijrntnpelle bajn. SJiufifdjor luiivbe itti J?atjrc 14H4 undjtvüglidj biu jiint erften 5pf^t(crpiiiu' f;iiieiiujeljniit ooii iHalt(;afin- Otiit Sffici^Iiviarfj. S)er Ifjurni, ouf bcv SBcftfcite freiftefjenb, ift luofjf nodj bev 3?eft ciiieä rLHiiLHiifdjeit tijurmes, bcr Ijicr am midjtigeti tSummunicntiLinSiJiiutte 93riicfi'snuad;e (lefjalteu unb fpnter fi'in (jotljifdjc-J Ckrtknb ertjolten fjot. 3n bev i^tutfjolomanžfivdje [lefijjt «"b AHirnten bie juicitt(in|]ftc itirffje (64'16 äJJetcr (ang; bie 3)omiiiictiuertird)e fjiit cine ShbSbcIjnniu] uou 73'97 ilJieter). 2Bolj( reidjt bifjcltte iit biv3 X\\. unb Xlil. 3o(jr[jnnbert juviicf, bod^ erfjicit fie burrfj ben i'(n£)tm eiueS ^^^rcätil)teriuni§, bnvdj Einfügung etuc^ SJcJjgcluöttcä ü&er entfprcffjenbe SBaub- nnb ''l^feifcnjcrftävfuugeii uu'fjr bcn ötjtirafler bev Wuttjif, innfUf jcbud) burdj plumpe ®mpcirctum(ngcn üOcr beu Seitcnfdjiffcn, llntgeftaUnugen ber S'i-'tiftLT, .^cfinng beö Sobeuž, iTitöberjunng beu ®ad)eg ü&er ba» gefmninte Saugfjnua unb Übcvtiiuffjnng alter Steingliebcr jene aelualttfjatigcu Uuigeftaltnugeu erbulbcu, mclctjc and) bie romauifd)= gottjifdjen itirdjeit iu St. Stubrä, SSJutfžOcrg, ®t. 35cit, Jyelbfirdjen n. f. m. if)i'eä Sti[= rfjaraftcrä ticrantte. ®ie ibljKifdj gdcgenc, Hernicintüd) trtuienbjtifjrige .Stivdjc iu SJfavtn Siirtfj fjut, obmotjl friitj gcuannt, uoni 3Ji)nianiäuuiä uur ba-s jiiblidjc ^^urtaf mit bcu ^ngOaftcu aBürfelcnpitiiten uub bic quabraten ii\i(fftcinpfeilcr fciuer breifdjiffigeu ÄJrijpta. ®cr fdjionfe (Sljur unb ein fcitlidjcr ?[u[mu entftammt bcv lieffcrcn öotljit. Sangf)au-3 ift iu gar fpätcr ^eit gewölbt unb mit nnfd;ünen ^|>fci(ern auägcftattet inorbcu. Ajaui? §ut)er Don Sigmnnbšfvou uenut fid) bcr ÜDjerfineiftcr, metdjer 148;j au bcv fdjöneu it'ivdje 3U .^eiligenblnt arlieitete. Sin breifdjiffiger S3iiu mit tjofjcm til)ur ii&er ciuer Uuterfirdje uub feltcuen ®mporenautiigen über ben 3fitcnfd;iffen. priid^tigen Jli'!!»-''"!'^"'»-'^ crijebt fidj ÜSeiuölbe baiS fjcrrfidje ©(iL'rainrnt^ljäniSrfjnt, (Sr^&ifdfjtif Sfülifjarb Don 5?nit)djfidf; üollctibfff beii fcfjoi! 14-41 ftciioiitieiu-n Snii ber bvettrfjiffi'Ji'u S^irc[)c in Ü)fitrta = Sönitfcfjacf). ^^(ji- arfjtfcitisier Steiutfjuvm iikT bev Slkftfvotit fjnt einen Ijintcv r|eicf)UHnftL'n ßiii'öetii fnnfciibeii Unifiaiui; ber ©tdnfjclnt ift (fiber nicfjt iiolkitbet luorben. oficve ®ai(t[)a( tief} biivcfj bni nitcfj bilblicfj iibcvtii'fi'rtcn Ü^niiinciftci- SnvtfjolLniuin^ girtalev lö.'ifj in Stütfdjad) iinb Saa» fjüdjft vci^nibe SBcrfi' bfv fijiitm-n Wntljif mit Ijiinfißcti ÜOevcrfi'tcOnntien, flcbrcfjtni Stiulcii iinb luirrcn ri^ipeu nnäfiiljvcn, bic «kr crfinberifcfjcö @eid)id iinb jierlicl)?, fiifjcrc Xcctjnit [iL'fnnben. iünrflfiHKljineitc (gtiufsuerf int iimnUlijcn ®unjon in ^v^i-'inrfj, mtä jioci oMuiigeii IJucftcn rtcbilbd, unitbc at» 'i^nriifopctlc cini]cnd}tft. Vlnf .^alOiiiiili'u mit ffüürfetcapitäU'n viifjt ein breiter ©urtbutjen, ber ba^ .Sh'en^geiuölbe nnterttjeitt. ®ie ^ütcirnifctje i[t in ber Dftuninb, udcr) anfsen nicljt bortrctcnb, .^löofjft intereffante ajtalerei^ refte finb mi ben Siinbet! uod) bemerfbar. SbouftiÜ® nunanifff; ift bie tIeine im .s3alt>ranb i5eid}Iofie!ie SUipelle in ,'pud)=Oftcr)üi(i. 'Sie fonftifien a3iiviitapellcn l'inb meift mit bev 'i'tpfiä tinö ber 9Jfanevf[nd)t luu-trctenb of)ne Stvetien im (jalben a[d)terf iiefdjUilicu, Uielfiidj nnd] boppeffiefdjufüg; geluüf^itfidj lunr nm: ber 3f(tarraiim t]eluö(bt. ©otrfje rtotljijdje ÜHnrii' fapcüen jieljt nuan iu Strafjbnrn, ,^iot)enli)avt, Drteubnrfi, ©riintniva H. ber S^enben^ fteiner iitapctte ift ba^ Sd)iff trapesfürmii], mit iJBanbnifdjen belebt. (^Jutfjijdjc ^^r Lifnntmuten. DaS forntnifdje SÖiirgerljonä jeidjnet fid; au» bnrdj eine nu'fjr tiefe ntä breite Stnlage. 3(n ber Strntienfront liebt eä einen Slun-fpruiu^ für ein fdjnmleš ^-cnfter, nm einen bequemen ?tiižbUd ItingŽ ber 8trafie ^u qeiutnücu, ber bflbiirdj enlftnubeueti @de ift bie tiefiietefjtte fpipogitie, and) looljt mit gevnbent ©tiivAO über im tSeijmentboiieu (]eid;[pf|cnc ^^^fortc. 9itdjt fetten mit .§an»marfen unb @djilbern ijefrfjmncft, fiifjrt fie in ben breiten mit (^ratijeiubiben »erfefjonen ^^inr. likr eine fteinerne 2;i'e).ipe gefjt eS Ijinnuf nnf ben i]leid}fal(ä siewoibteit Smit ober Wnnei, ber ben ju ben iinbern mit ftarfjen .'polibecEen uerfefjenen SSufjnrtiitineit nermittett. ®cr Oinnfl ift nnf ^4>fcitcr mit fpi^bmjiijen iWaben über auf mefjrfad; yorfragenben Xnicjffeinen anfijebont. ®reifeiti;i ober (lertibtinig uorfprinnenbe ßvfer anf ©ei]ment6Li(]en jluifdjen ben fteinen finb beliebt nnb oft mefjrfndj uorljunben. ©o ein ijott)ifdjeä in «üttjofen, C'ber^veUcid), bit^J §al[crifd)e in 3t. ik'it inib loenifle onbevc. — ®ie Sdjlöffer bev nefjmen umfaffen c;eiiiL)()nIirfj einen Lnerecfis^en .^of, ben fpi^bogitje i'lrfaben um^ieljen, 3n ber äTfitte ber einen Seite ift bas uteite liiniinnijStljov. 3.ion bev neviiiuniiien Xljorijalle fiifjveu bie Stici^en, öftere mit ®elendjtnnf(äüorrtdjtnnflen ben ubereu Storfmevfen empor. 51n beii tScfen finb biirdj libevtrcipngen ober oon (^rntib niiä ^Ijiirmcfjeii fluf= (^efiiljrt, bie ben ®iid)mnb iilievvngenb ba^ ©ebtiiibe jierlidj flnnfircn. ®ie i|3rtilrttnr in iyittrinf; bietet mit ifjvem fpi|jbO(iißeu Itjoveiniintif;, beni fvennblidjeu ©tieiienonfban jnm erferiiefd)miirften Sani ein tnalevifd^eä Si^ilb gotljifdjev Müftevuuifjnuinieti. Hciiail'faiu-c lm^ riou.^oit, ard)itethi!iiirfjov limrbc mit luouirtoii i'fii-jtiiifjiiioii iiu'ift St'Ji'fjfiboticä (H'tcifU't, bii o3 elu'ii aitcf) oft an Gklbinittctii ft'f)(tc. 3iiir rinrfjcre .Sjevvcii hurftcii firfi tTlaiifieit, I'iuni (ivöficron, ftiliicrcdjtoi S^mi auäjiifiiliven. tjot ftiiviili'ii fincii SJidii iiiiä ber gviUjvi'unifiiincc aufjiiu>L-iifii, fv iMi-tfcirfjt in fciitoin bcr Lifti-vroicfiiidjoii Sironlanbi'v itorfoinnit, jn ft'I&ft iu Stallen jebev Stabt .yir ^ßierbc i]eveicf;en lutirbe. ©u ift bie» b(i3 ©djfofi beg giirftiMt 'i)iornn in Spitftt an ber ^vnn in Ot>cif:= farnton. 3}er 5^vembe luirb nicfjt nu-niii iituTvafcfjt, tyeun cv, tn.ni bcr y^af)!! funtnicnb, ben Wnvft @|.iita[ tietritt nub einen im reinftcn itnlteui|d)en Stil erften iliant-ji'S erlilicft, ninvant luin nidaitfifrfjen gotSniaffeti tinb ©etnviien. ^tn einer Jfušbefjnuitii lion 40 iifeter rant ein juiei Stocf ljof)el C^etiiinbe enipur. ®ie iUn-bevfeite btefeS qnabnttifrfjen SOtine§ ift cinfrtcrj, uuu'birt i]c()alten, nur au bcr rerljteu ßcfe ift ein Sljurui, bev ehientliiintlirf) ba,yt pafU. ^sui erften StLicftucvf t»efiiibcii ficfj jniei laiiijieuflrtiiic Ikiiienfeuftrr, jn breien aueinnnberrtcreiljt unb burcf; fdjIauFe Siiufeu detrenut. ®te|i'n frfjfiefjen ftcfj t'eibeti Seiten je ,yuei Giu,5etufcnfter an. i8ou beu erftcren ift ein i^tilemi lum ftcinernen ä^aluftnibrn (letraiieu, in ben tSdeu nieb(icf)c iiotueti mit 2üappenfcr]t[bern. Miir.^e Vitnfter f[elH'n beu eiu,^efncn ©tticfiuerfeu eine ©tieberunn unb an ben (Scfen eine triiftiiie Untra()iuun!i, i)ieic()er (lefcfjmiicft ift bn3 '^Jortal. Stil ber reinften 5i'i''')veu(iiffauee ftctjeu beibeu Seiten, nad) unten oineu Äarb [lilbenb, Siiulen, nnä luelefjeu ba§ ilHatlUHTf firfj fpiefenb au benfelDcn eiu^iLU-rauft nitb au bie erften Spuren biefer lHaumeife, uiie fidj biefeltu'n au beui 9JJeiftevtmu S. ^ronce^en 3iintint nou 3lltierti uadjU'eifen laffen, erinnert. Ter fiinftfinui(]e Münii] Üubluiii luiu ä^nieru (jätte biefellien feiiu'r^eit nnif)t iierne erU'urtien, utenn fie bem gürfteu feit iietiiefen niiireti. O&fr betii Giitiianii erlitidt iiiiiu bnä Änippni beg CSrtiaucrs fietracien tunt eiitijieit lueiiüicr iielnuiieueu gijpiren, uiie iiOevfjanpt Ijier baä ^itiurale ber Drnatneutif meit uarf)fte[)t. ®iefem XIjlu' (leiieitülier an ber Sübfeite ift efieiifaUä ein jiertidjež '^üurtal nou eteiviuteu foriuttjifdjen Säulen eineiefafit, bereu i^oftanieute ^lnrfjreliefJ^ ,S)erfute» mit bcm tieiuäifcfjen iionteu nnb Jfutiiug barfteden. ^lud} biefe Vfrtieitcn, iumie bie iu beu Sliorten^midelti fdjntelienbeu ^Vtnitreu mit iH'rratfjeu bie itiiuftlerfjanb lLHn6arbifd;er Sdjnlc. ^iefeS ^^HU-tal fiifjrt in beu .^of unb Öjarten, eüeufLi ein brittež, tuelrfjeö ntier eutfdjieben ein neuerer ^ütHin ift. (SS lu'finbet fidj an bev Cftfeite nuter beut ©an^e, ber jnr ita^u'lle fiiljrt. !Dauetieu ift ein fd)uialeis 'ipfürtdjen. Tie i^itfdjrift nenut beu 03rafeu 3L>l)aun luiii Orteu&urii nt^i CSrlianer. ®ie eineiitlidje ^iradjt biefeä i-(nue» eull)ii(lt fid) nlier erft beui ülefdjauer, uieun er burdj boä evfte ^Jjortal baS Suiu-re beä Sdjluffe», beu .'pufroiiiu ■Oof bei; SilitDifcS i-Driiii in 3(>ilnl. tetritt. 3)ie i>^fbnttinuT ä^nucä I'niibt fiff) mt^ tint fulgeiibeti iBortfti ITibffž; „TOnn ticfi!ibL-t firfj in ciiu'iii (ivof;eit, lion ?[r(oben iimicfjUiffciuni |)tifc, bcv ben ixidjften ^^jufaft^ fjLifeu ^^tnliciiä nufjtž itacfjiiitt, jn bitrrfj bie ?[nlaqe biT uiib itjrcr S^i'rfiinbiiiui mit belt il^oiietifjalfcn an mdlerifrfjeiit Skij bt;n meifteu libevk-iien i[t." 5)11» ©rbgefrfjuf? ivivb Hon iuacfjti(]l'it, frei 6cf)anbdtcn jouifdjcii Siiuten jietnigcii unb fiir^ftniitniiijc fnviutfjifircube @tii|)fii tragen bic iifiertn ?Irtnben, ®en ri'jjtcrcn, foiyie ber Jreppc bitnien eU'gantc bnrcIjIn'Lidjenc 93ntii[tniben Hon rcirfjen ^|3fi'ilern getfjeilt iilž (Sinfaffnng. ^ierlidjc Cvniimente in 3{flnfen nnb Caiibmevt füllen bie SSugcn^niirfef, ^^i(n[tfvf[Mjen, 'ißLifttiincnte unb ®vii|tnnggfctber, clicnfo figiirlidje Ülelicf» nnb l)rfünberä 9JJebail(Lii!§ mit örnft^ 6itbern fhtb f)(infig angc6rarfjt. (Sine .S^auvtftiege unb btcjev biagund gcgeiiiilier fine Seitenftiege, tcibe mit prodjtluillen öittert[jiiren anS Srfjmiebeeifeii, fiifjmi in baS evfte (Stocftuerf. 9{elten bcv Hintertreppe ift eine ©(ode tnit fdjniiebeeiievnem Üriiger ber fdjonften ?[rt (ingefirndjt unb an ber Stiege pvongt ein jier(id)e-i £iff)tfjiinöd)eu für eine Snterne mit SBappen nnb (Figuren. ^C'ie jiif)Ireid)en Iljiirgciuiinbe fndjen ifjrež @(eid)en nnb erinnent an bie kfte itaiienifdjc ^^^cit, SDie Witte bež S^LH-bertraeteS im erften ©tod:» luert nimmt ein 18 äJfeter langer iinb Ü 5l)feter ßreiter, mit (Steinplatten gepttafterter ©aol ein, Uteldjer bitrdj bie nngefiiljrteti breitf^eiligen ®ogenfenfter fein Sidjt ertjiift; Ijier priiiigt (tntfj baä Silb ber lagenfjaften @rt(amnnta, ber tueifu'n ^run be§ Sdjfuffeä, nebft anberen Silbern tuin luenig Sebeutnng. Reiben Seiten fd;lief;en fidj SBof^nrännte an. Vfn ber Oftfeite in ber (Scfe ift ber ©peifefftat, gegiert mit SSoppeii nnb einem edjt italienifrfjen ft\inun, nor bem ein pradjUmder taminftiinber an3 Sdjmiebeeifen pambirt. Stn ber Äl'eftfeite liilbet ber 3;fjurm ein rnnbeS (Srter,;imniev, nn beffen ßtngani) inieber ®en(ptnren, Jlbam unb Siui barftellenb, angelircirfjt finb. OBer bemfellien ift baS li^ilbnifi beg @LiI)než ber ©olanuinfo, bie gan,^e ^^ioni" gemaft, ange&rad)t. ®r mar ber le^e feines ©tanimež nnb uuirbe tun (e[ienbigem iieibe wn §nnben jerriffen. 0:n beut fogenannten iifaiferjinintcr ftefjt nodj ein pradjtuoüeg .^immelbett, leiber bnrdj Sliergolbnng üerreflnnrirt. ßö (olt fjier im Saljre 1552 ^Earl V, überuadjtet fjrtbeii, U)ie ein ':Kelief6ilb be^l&en nadjiueifen foU; Ittirigeuä finbet fidj in bem, früfjer bem ^-ürften 'i^oreia iit Migenfnrt geljiu'igeit .fianfe baS gicidje 45i(b anä Stein geljauen unter ber (äinfafjrt ein-geuuinert. 3u einem anberen l^inimer finb fedjž ©otjelinä mit figuralen aUgviedjifdjeu ©cenen in fmu^öfifdjer SJianier. ®ie ©enuidjer finb nur burd) ©eibenoürljänge mit ben ^^joreiii'fdjen SÜappen getrennt. Sn biefem ©loeEnierfe an ber ©übuftfeite in einem 2;[)nrme netien bem britteu STljor befinbet fid; eine fleine, fpäter ertuinte §^inätapel(e. 3)iefeHie ift fedj^edig, fjat nlS ?lltarlulb eine (iopic nad; ^Kafaet unb jluei nltbentfdje 5liigell)i(ber an§ bem XV. Jaljrijnnbert, bie )in.i()( au3 einer onberen .ftirdje I)iert)er über tragen fein biirften. ©ef;r (jütifd; ift ber biimentirettartig einuele^te, feljr gut erljaltene gufjbübint. Sill ^tiiciteii ©torfiucrf gelaunt umu luicbev buvd} ein pradjUuiUcä 3U [ici&at (Si'itcu mit funnelirtni Scnilfii iinb Ijörijft jievlidjcu Cvuiiutfuttu an bcit Sfjürgeiuäu&e!!, tu ciiint fiU'id) pofjeit Sinum une bcr ^pritufinal uiitevfjalfc, .^ier finb nodj bie Spuu'ti beä Söraubeg bmu Sn[}vc 1795 [icfjtliar, tübi'iu bie mir aitš rol^cui ^iefitilfe beffcfjt. SDirtii ift fikr uirfjt luetiisi evftauut, bniu uimi befiubct ficf) iu ciüciii recl}ti'u MnU'vntdicr, iu wcld;eui ber jo^ifie ^iirft fdue 9Jhtfie[tuiibi'u uerinugt. Über bic 3tit ber (SrSaiitiufi biefet ^^trle ^Kivutcu» t(ji>i(eu ficf^ bie ^JtiificTjteu. ®ct je^t kbeiibc giirft iHTfiifjert olicr, bcifj baž ©djtoB iut ^al)xc 152;] üolleubct luuvbe. 3)ic® biivfte nurfj vicljtig ffiii, beitii [^egcnükr betn ©ifjfufje ift baš „Sicebouitjiiitä'^ jeljt aiejirBIjciupt' uinuufdjnft, nii lurfd^cin ekufnK^ ein 'i}iortaI LiljcrfidD mit jiuei Sugciifcuftevn aiigcOvfidjt ift, iuc(d)eä bie SfltKc^ž"!)' Hicifjeiu äJJavuior iiub ftfljt ben Sh'kitfu iui Scfjtoffe iti ffiticv SBetfe luidj, fu biifj uiaii auf bie S3muiit()uug fLntiiueu Wnute, iiuin Ijntie cä fjier uiit eiueiti Ü6erWet6|>( Horn ©djloffe p tfjun. (Snlnuiitufii muvbe uoit gcvbiunub ). midj Dflerveirfj gckbeu, »uurbe SUtiuiftcr tmb mit btT ÖJniffrfjaft Drteu6urg belcfjiit. iJtfirf) bcui !iicrfal( bcž Scfjtoffež Drteuburg Untrbe btiä ucite (Sdjfofj iu @pit(it liütt itrttienifdjeu SUfciftent geöaut. fit'ibei- Ttiiut mun beti Stvdjitefteu uidjt, uur ncvmutfjuugšiHidfe uciiiit uuui ^luloiiio bi [^irai^f. 3u fmiifjtien luiire [jicr bnS ©djfofj Xnuijeubcrg uüt fciucu 4 ^Ijünueu, 12 Hjlutii uub 300 geuftcnt. ?(ug bem Sube biefež Sdjvtjuiiba'tä ftnmuit baä Sdjlofj SBcljcr bei @ t. SB ei t. liegt iu einer funtpfigen Sbene an eiueui 3(vme ber 353imi|}. älMenjüIjt eä Don tntüen einen etunis ritterlidjen ?(nftridj fjot, getjort eS bodj ber SUMiaiflonce an. SÖie eine Stifet über bem (Siugang bertd]tet, luurbe eä uou |)crrn non Üiedjtenfteiit, (Srbfiiutuu'rer in 8teter, Grbmarfdjatl in fiäruteit, uub ber 'i'C""" Sjii'djtenfteiit, geliornen dliu .Utjieubnrg, im S^Oi^c 1585 erbaut. Sž bilbet ein tiingtid^eg, nuregehuiifiigež 5>ierect, au ber ©ilbfeitc mit ^luei bicigoual ftefjenben uub au ber SfJorbfeite uiit -siuei redjtiiMufetig gcfteKten ©cttfjüruien. öbetierbig fitib meift ©rfjiefifdjflrteu, im erften ©tiHl ttjeillLH'ife iiergitterte genfter. Über einen auägetrodueteu iöefeftiguitgSgrfiben uub eine efjeuuVlige l^ugbriicEe gelnitgt uinu bnrdj etueu 5:f;ort()urm iu ba-3 Sttni-'re unb beu §of unb auf ber Seite gegenüber eiueui offenbar fpäter bnrd^gebrodjeueu 3(nSgangžtf)or. 3it! .^ofrdHiue ebeuerbig finb tfjeif^ž üffeue tfjeil^ iienuauerfc Slrfaben, utaffitie ©iiiileit mit ^)iunbbogen nnb bie SffiirtfjfdjaftSriiunu'. ^sntereffnnt ift nbt'v ber erfte Storf. ®ic @emäd}er finb iu ^fjeile getfjeilt nnb bie Oft= nub SBeftfeite mit aufseii uiaäfirten öiöngen üerbuubeu. 3m Sfjurtljiirui ift eine nfigeumberte Äenu'uate. i'(u ber ^Jforbfeite fiub mefjrere grof?c ©emiidjer, ebenfo nn ber gegenüberliegeubeu Seite, luo fid) jiuei Ijödjft lULiIjuUdje ^lioume mit grofien (Srfern, beren ®erfeu nodj bie n[tc Siifelung aufmeifeu, befiubeu. beu ©olerieu fiub an ber ebeufaKü ikignigiiitge mit fleinerni SiinU'ii, lurt()voub isutn bev ^(nfKiiieitt: l)iiT öciniidjcv iicnuuttjct. (2d)rtbc, baf; biei'vv iViiicm äk'rfaK ftitgcL^niatlj^, inbcm cä iu bcr Wnieuiinirt luoljf iliictiuiiib iiicljr einfällt, ein SrfjUif; tu fuUfjcv ©niitpfi^eaciib 311 (icuioljuou. (SS (]cljih1 jcj^t besi tSi'kii bcä Öjrnfcii GhtftiUi uiib luirb uoii ciiiciii inib Kiiicm Okiiiibe tH'Uio(;iit. Sic fiUiMi ©djlLilier beS Saluniltljolc^, ^^iaiJfvllLifcn, .§imiticiou, lijiivn iinb «iibcrc l'iub t()cilä iieicfjirljtiicfj tljcil-i lucneit iljvt'r S-iurirfjt-iiin^ni lu'iiicffcibSiDcvtlj. Scfjfofj ^^-^mjev^ Ijofcii (■ji'ljört ^uv Stabt äÜolfelu'Vii tiiib licflt niti füblidjcii ®ube bev Stiibt nn bcr üiuuiiit. ytufu'ii luiaiiieljiilirf} Ijnt ciS iu bcm qiiabrntiicfjeu .S^ofo uncbov btc (it'fouutoit i^iHiciuiäud? iidift eil! ^aar uriuüdifitii'n SiHifievjpctevii. l!ic SlMiube fiub iiut 3}tL'biiil(ünö iiiib £üuh-ii tLi^fcii ou>j bcm XVJ. ^iiljvljuitbevt ncjicri. Weiicniibcr beut (Siiif|rttu-;Stf]Liv im .sMnteviiniiib bež .'Tiofcž ift eine Sujdjrifttafd mit ftciitentcm iWcbnillLiii, baS ^.h'iifttülb eiufS DJnmicž im L^Liftiim bež XVI. Sufjvljiiubertg biufclteiib. Cffciituu- ftcUt btc3 bcn ajfattf)ia;^ ^^vcibl bar, mit bcm bicfe« iilnufmonn-Jiicffrjlcdjt cvtofdj. 3)er üe|5te biT Jv^i'nil'i; '■•l.'iu)ci'rj0fcu, ■•poihS, Ijiutcvlicfi cä feiitem ®djuitci^cv[üfjii ^Jifotauž i'(mmnit iiitb Duit bicfciti ipiu] cž Uiicbcv (in bcfi'cii Sdjmicncrfoljit iUhittfjiag gvcibl iitib (5Ijvi[tof Siebcnbiivrtcr iibcv. ®ie iiuircti Sidiiflciitc luib Ijicitcit fid) mcift iu 'Jtiiiubrni nub Seucbid auf, iul> fic iirofjc gtiftLU'cicii (jalten. 3u älHiIfjjOevji bcfafjeii fie uur ^Jhiiiclfdjiuicbcu nub einen .Spammev. Ein 5Jfntt[)tiu^j S'vcibl umv iiniišlmriiildjcr (Sotifeffion unb jeiue ^ntu ev&nute iu beut jct^t uodj feljv atisiicbdjutcn ®cfil.Uf)um ein protcftnnti)rfjež 2Jctl)nus, lucldjcö nbcr bnvdj bie Wegen^ i'cfLivutntioii )ptiv(og nevfcfjWdnb. Siefe gumilic war bei bcit bnuiaitgcit vvotcfUmtifdjcti llnrtiljcn fcfjr [ietfjcifir|t ititb in ^l^nijcrljofeit bcr ,'r)rtiiptinntme(punft bev ^^vDteftaitteit. biefcv Ük'fijjunii üeljiu'te ntu'f; baä Srfjlofj Mirdjtud}!, too ebeufnKss eine JhipeUc nuä bicjer ^5eit fhinb, utic uiH-fj luH-fjnnbcuc tiefte [lemcifeii. 'Jnfiti' fitibet bev Älttuftfrennb Ijicr eilte DLiit Sviiii,^ lunt ^liüftljLivn ntib Üiivon ouit ,§ei'[icrt iicininuicltc rcirfjljiiUiijc i^ilbcD l^atci'ie alter itub neuer luir^iii-slirfjer 9Jicifkr, wie fitf) feiue ^mcite im i^aubc lieftiibet, yfit bcr ©tabtpfavrfirdjc iu ill'iitfc-lier;] ift uixfj ein <^5ra[)ficin bc^ im Soljrc 15B4 in'vftLniieneu Wenvii '^•rcibl, inelrfjcn Üjni fein ah'isbcr 1570 erfidjtcn Ucfi. ISä ift ein ,vemiid] gvofier ®otiiiftein, eine fiiieiibe miiiiulidje ^-irtur im ßoftüiii besj XVI, Ijunbevt» barftelleiib, bavüDer ein öitiiciötLH'f utit einer ^vnfdjvifttafct. tSS ift fdjiiuc lueirfje ^Irk'it. liciben Seiten fiub '-^^ilaftcrfiiltiiuijeii im reiuficti italifiuicfjeii ®ti(, eutfcfjicbeu aii'j einer rieiietinnifdjeu Saiiljütte ftomuieub, ba nadjaeuiiefeitcnnafjen fjicr fein Stcinmel} uuf^utrciben tuav. iVidjt fern runt SiSolfäbevi-j [ie^t auf bcn üftlidjcn ^Uiijiiitficii bcr iSauoIpc baž jejit bcu ^cftiitcn in (2t, ^(tibra ijcijüviße Sdjlof; ^lfjiirn, iSi ftamiut nnž bcm Xlll.Sdljr^ Ijnnbcrt. Unter g-iirftbifffjof äJfai'imiliflit Wiiubotf ^rctfjcrrn uim itiiciilnini mitfj biefe» Sd)!ufi reftflurirt luovben fein, itaiiientlid} in feiuen innere» ^Kiiuuili.d)feitcn. Unter ^IScit ©eorji Winetricf) fcfjcttit bic ©laujpenobe bež @cf)foffeS getDefeit ju fein. Si'in (iei]eii= (uiirtiaev ^^ift^iui' tviigt bie (gpursii femcr e[)emflli9nt tSinvidjtuini unb bež 6ie)d)miKfä jener 3n ber jofieitnittitcii Stutibeflc fie()t iiunt uodj S^iufeii, bnf? bev Ober&übeit fingelfflt luib itiit iljiiiIioltKljcti gtgiuvii Eieiualt tuar. ctiieiti Okiiu^c ift ein ^yf^portnl mit arc[)iteft[,niifct)cui ^^(uftmii ciii» (Sirljculjul^, bic einlefienvtieil nuS SlHvutitiiini', ?f()yni= nub dritii gefiivfctcin ?ffjoi'it(jii(ä nuäflefüfjrt, Deibeu ©citeii Iicfinbet firf) bie snljvl'ä^nljl 158sx fjat cine äh-cite uon nicfjv al^ bvet SJfeter nnb eine .^liüje udu übev fünf 9Jietcr. t'fi^e» Seiten [tefjen brcifarf) gdmnbevte (Siinlen, annaljcrnb bovifdj mit ^iebeftaf, Ointer meWjcn fitfj fiugivte ShinbbLUjenfctifk'r mit ©iebct nnb retrfjev ©nfege^ nvbeit tjefiiiben. ®ie Siinlen trafen ein ©efiinžfiebnlf in ber ijonjeu iüveitc, it&ev tiu'ldjcni ein etiüdS fdjmälerei' ^infbnn mit ebenem ÜSefirnje, inmitten baö ftovntiier fflnppeti, ä'i 6eibcn Seiten Uiieber Minbe 9{ntibt)ogenfenftcrd;eti mit flad)en Sänten nnifafjt, ancif&vndjt ift nnb bi-ä nu bie ®ecfe reirf)t. ®er ÜberOon fuiuie bie Säulen Ijnben eine 3(itölabnng UDn einem (jiilbcn 9JJeter. 3nt 9Jfitte( ift eine fdjüne, luTfjäfttiifimäfsi;] tleinc Xljiir, fnnni fidjtbiu-, eingelaffen, onf meldjef [id; luicbev 'Säiildjen, öefinife nnb (Siebet in rfidj(luevfež tfinien eingelegten l^icvnt über eingebrannte ^Jeief^nnngen in ber gefdjnuirfoLiKften gönn, ii^et einer niiberen Jfjitr fteljen Ijöt^evne Sünten mit ?(nffä^en nnb fdjonen Üfer^tevnngen, baniber bai? SBappen ber Vlmetrirfj, umgeben luni SlHifi^jen Uemumbter 5'iäiii'ien. ä^efonberÄ fdjün ift ber nod) t[jetluieife norljnnbene Ifanttti mit fteinenter Ginfaffung itiüienifdjer "i'trbeit, Leiber ift bie ijiuibesljonvtftobt mit (^ebiiuben biefer i^nnperiobe nou tiinftferifdjer S^ebeutnng luenig bebndjt. iinnbtjouž in Mingenfiirt ift ein f|)ater ^^an notn Cša!;re 1591. ^ijnr ber A^^f if tiini einiger Öebeutnng. ®r bitbet ein .f)ufeifen, an beffen (Snben uad) innen jtuei Ijnfjc Stjiirine mit (Valerie nnb ^oviffjnnbe nngebnnt finb. Unter biefcn 2;ijür!nen fiiljren jn beiben Seiten ^-reitrcpiien iu beti oberen Stinf, inngeben ociu yU'fiiben, ivetdje nnf tLi»eiiui)d}en ®Üu(en rnljen, in ber ^-rnnt ben breiten ®ang bilbenb, S)ie ikfuftnibe nn ben Slrepfteu nnb am Wange erinnert lebljaft an baž Sdjtufj in Spital, ift jebnd) üljne feinere ®nrdjfitljrnng. ®urdj ein non äJfarmor gelangt man runn ®rtuge in ben älieter langen, 3Jieter breiten nnb ^Jieter Ijotjen S&appenfaat mit iWarnuirfnfsboben nnb italienifdjem itaniin. i'(n ben SBiinben nsib felbft nn ber 3)ede ift mit ben Suppen beä ^Ibetl nnb ber Siirbentviiger ifärntenö Dentalt. (Sin grofjeS ®ert'engenuilbe mit iHU-jiigtidjer ''.fierfpeetitie [teilt bie ,s;')itlbignng ilnifer i(artä VJ. bar. Sin ben beiben Stirnmiinben befinben fidj Seenen an» ber Öefdjidjte Härntenä, Ijofje fürnifiife ^fi'ft^'i' l'ermitteln bie S^etendjtnng beö ^u bent fleiuen SBapV'^M'^i'il ift ebenfnltiS ein nor^jiiglidje^ allegurifdjež ®eetengenni(be. i'dle biefe Öemiilbe ftammen uon ber -Siünftlertjaub 1740. (lamt I'll II IIB .«tili II. 13 IJu flebenten luiive luitf} beä ^Rcitfjfjaiifež itt Ä'[a(3cufiu-t. ®ic ^a^abe i|"t büfftid, baS ''lUn-tal aber mit foviutljifivcnbeu ciitflcfafit, and) finb d)arafteviftifrfj bic fiüwetifüpfc nu bni ^poftnmeitteu nub btiž iöiattiucvf nit beu Öüt^ctisiuirfcfit, S)er §uf ift ftuabnitifd) uiib mad)t mit [ehieii ^fi-ftibcn iit Sciben Stoffweden uiib otiencrbiii einnt (initj italicnifdjfu (Siubrnrf. Si>un ^^viltatljihiicni in tkijcufiivt fiub ^u cnuäljneti: baä flväfitcfj tyocfe'i'rfje am ?[lteu '■^[ut) mit eiucm fctji' t)iUi)djeu gi'tmucfjteii Snlfou iniä ®cf)ii(ifbeet|fii, ba^ cIjeituiB '^5>)vrt:iuiu'fdje in ber Süicueri^affe, ber äJittvitigertjof, fnifjev Infdjüflidje in bi'v itafcniivifie mit jiuei ''^Jin-tiilcii, bnS düiu güi'ftf't ^ovcia evttaiite am ili'euen "ißta^, mit C^Mck'I mit bi'iii füv|tlidjCti Süappeit uitb iiiitcv bfv ßiiifiifjit iiut bcm ftfiiteviteit 9{i'Iief[»ilb S(nvl« V., batiii bn3 ^{ofciificvii'fdje ''^^ataiS um 5fci!en mit ©ietct iiitb bcm Söappcii. ^^m Scfjfoffc SSafferkontnivg, an beti fübtidjeit 3l6[iitrjcu bcv Syiflad}ci' "Jtlpc, lun fiuft bie Offiiiiiiti' 'Jfiiita 3Jeiimaiiti, bereu telster ©emat ein Sdjiuarjeiibenj, luufjiite, fitibet fiel) lieiitfilje niH'l} bie cjiuiie Criiiiuakitiridjtiing im llv^uftaiib uoit 1528, gut erfjaUeii, oor. jDaS XVII. Sdlji-rjimbevt fiifjrt ittio bie ^loieiiberg'idjcii ©djliiffei: oor, juitacljft ©vafeiiftfiii, U'efdje» 1038 ooit 9lubi'ea§ iJJoieukrfi mtb Sufjciitm, geljonieit itiifmevin, erbaut muvbe. [)at jtuct Stocfmeife mit ytrfabeii in bcm redjtedigeit fefjr gcriin^ migeii Siiten iiiib ^iimneni, iinb einen feljr fdjihten großen ^ar!, bann SBetjcitegg, loeldjcä ber ^^iii'ft iiüd) Iieiuotjut, nnb Äfentfdjndj. ^vm 3al)rc Ki.-Si» faulte güijtOii'djof @mf Üobron bie .i^enfdjaft iinb ©tabt (■^mittib fammt 2)ovii&ndj, Sirunegg ntib Ulanrfjeufatfdj iu Dtievfävitteu uon ben ®raf 3kitenflu'ld)en (Srben um 200.000 ©iilben, lieB bie jeljige 33urg gnn^ nni luiuen iinb räumte fie ber ^Primogenitur feitieg ®tninme» ein. SÜBcnig anfpredjcnb ift baö 'jiufjeve beä gdjloffež, uerrätt) jebudj ben italieitiidjen SJfeifter, beffen Jtame leiber iinkfantit ift. (Sä luurbe 1641 Dölknbet unb beftetjt aus ©rbgefdjofj uub ^luei Studiuerfen mit feljr gvüfjen 3xiiuinlidjfeiten. ©djint Hon ferne mcidjen fid} bie mit ßronen gejierteu SSetter^ ableitev nub btc ©pi^en ber beibcti XIjürme Imnerfbar, bie im oierecfigen ^ofraiim in beni V(n|f(j(uf5 ber gliiget an baä .^anj-itgeMube adjtedig emporragen uub fteinerne SBenbct» treppen entfjalten. mit Sanbfteiu reid) befleibete uub mit bem SiJbi'on'fd)eu CÜmen im ^runtfpi^ uerfeljene (£ingang»t[;ur fiUjrt biirdj eine lueitc (jof^e SBot&ung iu ben öitrg^ Ijof, totj man fidj gegenüber ber ©rijlüfjnljr unb beu beiben fufuffafen Üömen befinbet, luelcfjeä Ännftiuert ber 6raf au§ bem im Saljre 1818 in Salzburg abgebranuteu iiobron= fdjen iJJaIrtfte Ijierf)er bringen lief;. ®ie ftcfien anf ^];5fei[eni am (Siiigange be» ^arfeä. 3m erften ©tocf ber $auptfront finb ber gvofic Saal (10 Weter breit unb 1.'} steter laug), bic (^ouDcrfotiouSjimmcr unb an ben Vltišgangen bie uadj beiben ©eiteufliigeln etu= niiiiibenbcu SBcIjnrčinnte. parfcttirtcn ©aal finb bie 5öitbniffc beö giirftbifdjuf» 'i|iarig iinb im-fjrerer in iic&aiäni'öBf ong bcm XVi. iiitb XVII, ^itfjrljuiibi-vt ud)ft luden (iiitici-en ''^ortvatž. Wmf Citmftaittin licB inittelft eine« Combovž nad) bcr §ofieite bic Söurii fiemoI^ntunTr nuicfjen, bd bie iuiilfrfje Söaunrt fiiv biefe (^'kiietib in ber 9i'iifie bcr ®ktid)cr, luii eS brciuicilel beS Siistcr i)"t, ficfj boci) nf» ju luftiii cvuncž. 3tu ;^lvfiti'n ©torf ift ncbft üielcu t^enuidjcni baS SIjedtcr, ooKfoinmeti eimicvicfjtet nnt ©it5cn JC. ntib nuten ®ecurationeu uou beut SSJiener WaUv üubluiii £vnif}l, üin-ettu bei .ftlai^etifurt oin ^tn^Sffnfie be» Süüvtljer 3ceS in ben üenbfanat luuvbc im Olnfjre 1052 lurn ^tubmiS öSraf ahifentieni fvtuint uiib mufj ntufj bcu 'Jdi&ilbinuien S^nlltaiorS ein lunnbevDar mjenbev 93au neiucien K''". 3m Sufjre 1708 tranntc e» hIht (i[) nnb noti bcr ganzen flrofjen .^errlirfjfeit ift nur ein einftücfiiier SBau otjne lucitevc civdjiteftonifcrjc ^icr iit'fii] iicöliefien, bcr jeljt nrbft einer Sicftiuirntion inefjrcre Süofjnungen für (Sommerfvtfdjifer catljätt. 3m Satjre 17()() tuofinteti Ijier bie in bem fpanifdjcn (£rt)fL>Iiie^ triebe gcfnngeneu baierifdjcn !:|Jrin^en. Sie nmreu beim SBranbe jiigcijen, lunrben a&er (jlürflidj iicvcttct, ^fnS biefem gnfjrfjtinbert ift nodj ju ennäljnen bie ^reifaltigfeitätiinle am .Sjeiliijeu'^ (leiftpfiijj ^u fitnsienfiirt, luetd^e megen ?f6iuenbnu(i ber ^peftgefufjr iin Jyiifjrc HiHU erridjtet uuirbe, lju obcrft Iiefinbet fid) ein etiuaž ptnmpc'3 itren^ iifier beni befiejiten ,§al6ntonb. Vtnjureifjen finb Ijier nod) bic reftniirivten Sdjli3)fer ajjageregii, ©[jrenljiinfen, Süicfenmi, Sfcnljuiiž, Äeillui^, treffen, SUdlegg nnb aiibcre, bei benen eiu^elne gute Slüttamjc bcr Sauioeife btefež 3afjrf;nnbertS uorfommeii. ©ie finb gut erljnften nnb bienrn meift luii'tfjfdjafttidjeu 3>uccfeti. ^rt[)Ireirfjer fiitb bic iBauteii nuž bcm XVIII. :3arjrOunbcrt, jebod) üon geringerer ardjitettDiiifdjer Sücbcutung tii-o auf einen Ijödjft intereffnuten nnb iiviginetten S^an. 9Ja[)c ber (Sifett&afjiifhUion Xreibadj (im ^^ufiinimcnftnfi ber Wurt uiib SJfetnijj in bem tief au^geiimfrfjcnen Situüiinn liegt ^Smifeljeniuaffevn, baö üuft» unb ^ngbfrfjlctfi ber äMfdjöfe »on Öurf. llrfpriinnlid} ftanb fjicr bnS ©djlofi ^^üctftein uebft mcf)reren tiifdjöflidjeu .'ptimmerluerfen. Unter giirftliifdjof 3ofef ©ruf Stneržperg tuurbe Ijicr baä neue Sdjfü« ^^»ifdjeuHJtiffcrn üont S(rcf)iteften .^agenaner 1780 erbaut. SBeuiger iutereffant ift bie giH'ibc, befto mertuüirbigci bie innere (Sintf;ci[nng beäfelbeu. ®er ®an bitbet ein ftinglidjcž iüiered mit uenn nnb fiebcn ^enftern nnb brei (Stodwerfeu ofjiie §ofriinm, (Sbenerbig ift ein (Siugang mit einfiuljem, Aeitgentciftcm it^orta!, ber ficf) bie gan^e üäitge bež ÜirtneS bnrdj^icfjt biž jn bcni geijeniitierlicgenben i'fn»gang. il>Liu biefem Xurdjgang getaugt man ^u beiben Seiten in bie iii\in^lei, bie ftiidjc, Waga^iue unb .U'ellcr, l'ln ber Süiirbfeitc entwideft fidj ein breiteiS, lidjtež Stiegeutjnuž mit 5)üvpeltreppe für bie. ubereu Stürfwerfc. tJin ^weiter öingang ift an ber Snbfeitc, luu nuin nun ber fdjief anftuürt^ füljrcubeu Strafje über einige Stufen bireet iu bcu erfteu Stod getaugt. I^nutitten ift ciu liC täiif(Iiff)ev, au bcit ©tfeii aluievunbfter JRaiim, Hon iLicIrr^etii iiioit in bie nnrf; flttcii Si-iti-n lietieitben jeljn (^ciiuidjfr fielauiit. 3}ic (leknieuc üinie iiii beit tScJcu ift fo fui= ilf[)iilteii, biif; ft'llift bie jEIjüitu gefiüf^eti fiub. ®tiö ju ['dbcii tSfttcn iiüt fotoffiitfu Ü^afen in 9iiicf)eii gefdjiiuhftf ftiifcntiirte ©tietjeiifjaiiS fiiljrt im« uieitcr in bcn ^luciten ©toct, Uio nion niiebev in fhicn 'iOJittcI ikirfrtal üctannt, uun »uildjt'in an brei Seiten bic CSitiiviniic in bic cijienUiffji'n '•^vnntiifnuicljer fiif^reti. üeiUerc, fowic bic iibriticn Stotfmcvfc finb nocl) (leiinn in bcmfctben ^Juftimbe cvtjiiltcn, luie fic nijpviint^licfj an^neftattct würben. (Stimmt-, lidje SSiiiibe finb mit Üctnlininb tnpe,yrt unb bemalt. ®ic (jiibfdje ^au^topelfe vciifjt bnvcl} jiuei ©tüctuu'vfe, tSliifiifffj finb bic Iitfrljiiflicfieii j^ii'imfr i'" (^''Sejtfjituirf ber banmti(]cn ^fjeit lu'ninlt mit ^?aiib|cencn, nnivnr^nit mit kanmni ä3ofbiiren. Unter bcn «rfjt ©emürTjcnt ift bcr ©pctlcfanl nn bcr fitbiucftlirfjcn @cfe [lenicrtcusuicrtlj. SBiinbc niib ''^JfnfDnb fteffen Inftiiicö @tniö(fe bar, in uielrfjcm bie ci-otifrf)cftcn ÜUiijc£ fl^ittern, nnb an bcn SRiönbcit finb trüpifrfjc ÖjcnuirfjK, ijjafmeii n, f. ui. nenintt, nutcniüidjt mit nllcn ©attiingeu ^tffcn nnb ^^inpatjeicn. ®ic gcnfterniidjcn l'tcticn neiitattc lianben nur mit fjctiiiriinen Stafetten, nni bie Tidj luicber n)niibci1icf)i' Sf[;timipf(anäen entpurrnnfen. 2;ie jTIjiircn finb lucifj, bie (Sanuelivnniien iieftrirfjcn. (Slafftfdje ^J^opfi^f*-'" fultc" biefc tufti(ieit ^Hännte in ber tnlten ^nlireä.^eit Ijcijen, ^vnt britten jetjr iitcberen Storhucrfe, luo bie .'panptftieiie enbct, betjnt [irf) ein langer, breiter ®ann bnrd) bie ijauie üiinge bcä Scf^UificS, onnlini bcm 3;urcr)(]an()e ^n ebener (Srbe anä, mit uicbcrcn genftcrn an bcn 8tirn|eiten, lunt bem man jn bcibcu Seiten in bie jnljtreirfjen ©aftjimnter iielnnrtt. SJJcrtwiirbig ift, baf? alle bicfe SJiittelrännie burd) bn§ ©ticsienfjanS (leniiiiicnb erfjeUt finb. 5;on fjiev n^'t'i'Ult "uin jn bcn i^obenriinntcti nnb eine int (Scbiiefdjofi beninnenbc ÜBcnbeltrcfipe fiiljrt ^nr ^.jjtattforni nuf bem ®ad;e, anf mcldjem ficf) iRtdj in bcr iDiittc ein fleiner Inftiflcr Sani befinbet, über bent fidj eiit llljrtfjnrni atä T^a^jreiter erfjebt. ben oicr (Scfeti bev i^fattfcirnt tniinbeti bie fliandjfiinsic, inei- Söürfet bavftcdenb, über wetdjcn iti ber iJJJitte ein fünfter Söiirfet anfijcfejjt ift. iUm Ijier anä fjat man luol)! eine bcfdjriinttc 'Jlnäfidjt in baS ®iirt= nnb ilietui^tljal. Vln ber i)Jorbfeitc be^ Sdjlnffcg, jtnifrfjen biefent unb ber 5Jietni(j ift ein nicblidjer franjÖfifd)er 'ijiorf ant^elci^t. Siiblid; Oünt Sdjluffe über ber Strafte bcfitibet fidj ein anäflcbefjnter ^'t-'i" ihicl)enj]artcn nttt einem fjalbfreižfiirntiiicn ebeiterbiiien S^nit, in bent fidj iti ber 9Jfittc ein Salon, 3n bcibcn Seiten bie t^Kirttteriuofjnnnii unb bie Ö^laätjäufer befinbon, ?l(teö mtb 3ebež ift Ijier in bem eminetiteften älariu-fftil (leljaftcu, luie man bieä feiten antrifft, l£in fleineS Seitenftiicf ^n biefeni San ift bic je!3iiie bifcljüfticf^e Skftbetij in ^tlagenfuvt mit iljrcm nieblidjcit '!|inrf. Sie lunrbe für bic t;udjfelit]e (Sr^Oeraortiii 2Jfarianne crbant nnb nadj iljrcnt ^Iblcben bcn gürftbifdjüfen Uon (^Stirf cjci^en baä a.Uftringerfjon§ übcrloffen. ®ic .^anptfrout tieflt nadj bem ©arten nnb iit bem ,§of finb ^luei ^liiijel in .^iifcifeiifonn aitfjcbnüt (Sie t^iit nur ein (Sknfiuerf, in bcm firfj bie fcfjr gcriinmiiii'u ©i'tnärfjcr, Üf^ctf nurf} mit bfr Dvirtiualnnžftattuu!] tiefinben. 3n beui Sifrfjoffiidt finb bie Silbuiffe aller 33iicfjöfe ölui @nrf, iu einem attbcreti erfjten ^Jiorocojimnter bie '^^ortriitä tion ^Jätijlieberti be^ AhifevfjnufeS. y[l(cntf)oI(ien fienievft tnnn norf), biifi Ijiev eine 'JvrnicU'^ fjiTtib sieiufittet. aJerTjt neftfjjnaffuon ift biiä ©tieoenfjmiS nnb bie;Sln).ieIlc. 3;n ber 3iiifje Uint iKagcnfnvt, iu ®&eutlja(, ift baS i^rdflid) (Suef3'icf;c ©djfüfi, mir fviifjei ein SBunuerf bev 3iitter Hon ©reifenfeig 6ei ©nnti^, ®vft (Ifjriftof Uint i)JeuI)(iuS criueitcrte eä 311 einem ^niibfjaiiS, beni ©r^r^erjoi] ftitrl, l'Het^ent uun gnuerüftevveidj (15(57), ben iej3i(jeu 9Eanifu teitegte. ®nif ^:|^eter ®oefj [teilte ež nncl} ®efeiti(inu(i ntefjrerer Sljiinue nub Xljorc St^lof! Bit>il(f)fM!i!a(fi'rii Ifiiiiiiit Wniubrif[(ii. in ber je(}it]en gnrui fjer. öiu fefjr fjiififrfjev ift buu ©cfjtofs SiLifefiii an ber 'I)vau. Gb anirbe iit beti Snfjreu 1770 liiä 1780 hüu bcni Oterftfäunuerer nnb ISimfeveu^yuinifter ^nin,^ .I'liver J^-iirft mm Drfitii''S!üfen6cni und) bem 9Jfuftev bev Ü^illa ^iieretio bei A'ku-en^ in italieuifrljeni Stil crbnut, Stiirf an bie fniiiiöfifdje 35inni>eifc erinnern ba» „.'perbert^ ftlicfl" iu Stln(ie»fiii't nnb baä „Üannerftöctr' in Hninipenborf, nonienüiclj ineijen il^rer tiinereu @iiit[}eilnug. ©ie (jtilien feineu .'pofiMum, finibern lunt ber Stiege (leldunt man im erfteu Stinf birect iu einen i^iuillen Saal, beni ^■{ufamiueufnuftsort ber Ajnuijlu'wuljuer. öl' nimmt bie iiiiiuie be-S ®aneS eiu unb uon iljm neku^ lieijeuben Sl^uljnranme fo inie in ^]unfffjenUKifieni, Sin feljr [)ii&fdje>i IJüpfrfjen ift bie ^^furianifintne diu ^^penpla^} in ,Sllo(ienfurt. Sie mürbe im ^atjrc 1781 nad) ber ^^euerssbrunft im :?al)re 1777 errid^tct nnb ift eine inevfunirbiije Qiifiimiuenftolliuia oun 1)nrd}br!nsiniig eiuev obfleftutUen '•^Dramibe. ®ic Srf}tö[5cf)cii lit bcr Uuiaetniiiii cuii Slta^cii^urt: 3tiiiuitndjl, ^nifiiu^, .^ocnftciu, St, ©corflcii am SiiiMjof, älfiivieiiljof, S!)fct|c(6cv(], ^^iortouburf, i^arcfjeni, Ijnf, itub aubcrc reprüfentircti rerf}t fjiitifcf) ben ßfjamftcv biefcr 33tiu)jmobc. Xcntfrljiirfj ift fin ini)eljnltdjeg jiui'iftocfiijoä ©cfjtofj mit einer untnberbdven genificljt anf bit' ijanje il\n'(nuuifftifcttL'. (£3 ftiuinnt auS niter ^tit, tjat uiev ^'tjiinuc, ?[rfabcu in beni otevcifidfii Ajof nnh inolc geräumige t^3etiuicfjer. Sž luiivbc öfter reftinu'irt, utter iiidjt jnr ^ti^ftie be^ Saiicž. ?lnf bent tu SfiJotfäSerß tiefinbet fid) eine vetfjt cfjanitteriftifrfje '■^^cftfiiiile unm ^vnljvf 1718. 9tuf einer römiidjen Säule auä Sal^bnrgev 9Jt(irmor tfjront älfaria, etlunš! tiefer uou uier ^"»eiliiifi! nm^ctieu. S(nf ben CScfeii beä fnuberen {:^3efiinber§ fteljen incr i^nt geiivtieitcte ©noeltinber mit Snfrfjrifttafetn. Sm XiX. Srtf)rfjiinbert umrbeu uou atteu ©djloffent griinblirfj nnuiftuiiit niib rcftanrirt baS griiffirfj ,S)enfel|dje SctjtLifj in S03ti(fäljerij im "Suburftit imii bcii ?lref)tteften nou 3Uim(inu unb (ScIjUKnibeiiuiein, uoHenbet atier im ^šnljre 1851 Dom ?(rdjiteften H. ^ierbaum. Se^Ucrer reftiuirirte ciiief) bog griiflicfj (Sfjviftnlntunfdfje 6d)toij in öfierftcin. 9iicf)ti}i reftiinrirt, lnef(eirf)t einzig in feiner ?trt ift baä Srfjlüfj t^roppenftein bei C)tier=i üyeltfid}. 9trrijiteft ?(, ©tipperger fteltte eš im a^nrgenftit fjer nnb tiefj cS ontf) niittefiitterlirf) einrifljten. 1854 unirbe ''^Jictjtcrn tiei Slngenfnrt, §crru SDr. noti Gbctnumn geljürig, üini '^^mfeffor Slüöner nnb 18G7 ancfj baä Snrou 3{el)cv|cfje Srfjtoß J^'vnftmin^^ Dom ^trdjitefteu .^tinfeu liLirjiii^tiilj reftnnrivt. Sin feltencr San ber ^kni^eit ift baž ^JJtnufLiIenm ber Öiräfin §enfel in SBdfstierg (1858 fiiS 186;j), Stn ben ?[()r)iin(jen ber fforatpe ift btcfer ®au [dfjou meit()iii fidjtbar. ©r ift (Viu^ Linä Qnobevn ßetxisit. Stufen fiiljren jnr ißürfjalte, nnf metrfjer brei vomifcfje ©iinlen bie afunbriogen tniiicu. ^^in ber S)JJittc fiifjrt eine griiße ^lfjiir ^nni ^^niiern unb flenibfiing abuiiirtS über ©tnfen gur geiuiUtiten ©ruft. fn-ibeu Seiten (jctangt mau über meljrere Stufen in bic arljteifige mit äl'nppet, übenuetefjcr eine frfjlonfe £atcruc, fluf Süulffjeu gefti'iljt, nngcbnicfjt ift. Der 9innnt ift nun brei ijrofšen 9?nnbtiOflenfeuftcrn tietenrfjtet, bie §alle weifi geljatten. §iev ftcl)t auelj bag Dons SUbljuner .SHfj in S^erlin meiftevljuft auSgefüfjrte a}?onumeut, bie Gräfin tiegeub tu £etienäijro|ic barftedenb, Düu Gurrarntnurnior, ®ev Socfet ift anS gvnnent SOhinnor. ift bn§ fcf)ünfte Ä'nnftloerf ber 3Jeu3eit in itärnteii. ®er Stil biefeä Sanel ift eilt öemeuge uou !Jiijniifrrj=9{otnanifcl) unb 9?enLiiffanee, foiuie eigene (Srfiubnng. ®ie ^liine ftamnicn Don bcm prenfjifrfjen ObertuinratI) Slugitft Stüter. a?ou Sfenbiiutett fiub in tlagcnfurt ^n erluiil^nen bie burrf) bie ^Jhtnifieen^ ber tärittnifcljen ©parfaffe crricfjtcten üffeutlicljeu ^(itftnlten. 3n erfter ßtuie biiš fiirntnifclje üanbeätunfcum „^iubolfinunt" mit einem pracljtDoIten rümifdjen iüeftibni. iätrfjt ©iiiilen 1riifeffor .^ovflj iit (^roj iinb (^nlien firfj bei bev Sfu^fütjrnufi ber iünnleiter ^iiineutenr üon gjaufcfjeufelS, fülnie ^anfinnnn ii'arl ÖJIjüti grüf^c i^crbieufte erluorben. Sil SBLitfäberi-; ift ba§ (Sv^Ijerjoflin 9Jfimc ®rttevte=@pitat ein beinerfenStuertfjer 9!eit6rtn, itt ueuefter entftanb bnrdj bic ^kmii[)untieu beä Siirgevnieiftcrä ,'perru Gruft .^tcrliert ficrcfjnaiue ein fjcri1icf)e§ Qietninbe, iu bcm bie Sparfaffe, baä OJemeinbeamt luib bic Snbuftricfcfjufeu iintergefirocrjt finb. ®ie 5Jtittel fjiejn gab bie SßJoIf^bergcr Spcir-faffc, bie ^^^täne ftammen üom 9lrrfjitetteu §cfj. @tne Sterbe beä Saubc-j ift nocfj baä mit bcn iWitte(u bev barmtjerjigcn ÜH'über in ©t. Ükit im Snijvc 1876 erbaute itrotipvin^ Sinbolf^SpitaL Gä ift neben beui ÜJfufeum in ftlageufnrt eutfrijiebeu ber bebeuteubfie ®ai[ bev yjen^cit in .VMruteu. SJfurb' tueftlid) lum erljaben unf einer Xevrnffe pvaugt ber brciijUebvii^e Sönu. ®ie gvout bitbet ein crljiibcnež ©rbgefcfjufi mit jiuci g(iii]eln uadj ber .^uffeitc, in lucMjem ficf; bie gvofjen firanfenfiite befinben, Su ber 9Jfitte üerbiubet bie ^fnpette nnb ba§ SlefeetLiviuni ein (^itflšgaug, bcr bis vi'ufuuivtiiieu einftiicfigeu i^iui fiitjvt, tu beut ficfj mieber einzelne i?viinfcn,^innner beftitben. ^iirrfj ein mit gebuubeneit ©äufeit eingefafjteä ^^iuvtnl gelnitgt man iu eiu EleineS, fcEjr (jiitifrfje^ SUeftibnf, ^u fieiben ©citeu @än(eit mit vümifcfjon (Inpitäteu, H)e(ff)C bie ajuiibbugen tvngen. ^luülf ©tiifeu fiifjren jum (äinßrtng nub in einen faulen, mit Serrig,50 gepftnfterten Gncrgang, «u beffen Guben ficfj bie beibcn drüfien idranfeufälc befiuben. !J)cm Gingaug ge|]euiiber nelnuiit mau bitvd) ein (jitbfrfj gefrfjni^teS ■^jitu-tat in bie Äiipelle. ®ie ift feljr einfoclj, nber gefdjiuiicEl>y(I unb empfängt buvd) ferfjž ^albbogenfcuftev Üid)t. Übev beut ©ingautj ift eiu netter tStjov, metjv eiue Rauxel iu ^uvut einer 9}iii)rfje(, bie auf betn fcfjc fiijijucn ^^sortal nil bei' ^niieuifite rufjt. ^){imbf)fntm laufen breite (iSefimfc, (iciiu iJfltar ouu jiuei caiiiieltrtcu 3iinleti netvarieu, ^ilu bic ttiipelfe reiljt )uf) bnö uleiJ) nvufje StefeetLH'ium (12-48 älteter laiu] iiiib G'24 9Jtcter breit), 9äetien beibeu jisv Siiifeu fiiljvt ein f)ütiit[jev ölaSganii juni A^interfleluiiibe, oSteä leiber mit Herajäii (levftoftevt, feljr idjün, abev für bie öeaeiib unb ein i^ranfentjaiiv borf) nicfjt i^aiij jutraiifidj, iBovne reefjtS, ncOeu bent Singatij A^tpeKe, fiifjrt eine ÜBcnbeltreppe gntii (Sfjov uiib nnf ben Sfjurin, Xie[er ift üüu aufjen ijefefjeu ein etlua^ ntaffiDer, atier Jjnvatteriftifcfjer Sieiiaifinuce&an mit Öefintä&ogeu, geftntUen '^iijnunibeit, [ufHiien geiiftcru nub einem nmfiiueu ^'rcn^, liia-3 bent (^ian^eit ein inti-iofantež 'JUiäfcf^en uerleiljt. Ser "^ilan JU bicfem S^an ftamnit uon bent ^lnrentitier ^Ird^itcfteit 9?afanelU nub wnrbe wont ©rajer ©tabtbnnnieifter Vlnbreal grnnj an^ijcfiUjrt. (Bparltcfj finb tit ii'arnteti bie Öiotte^rjänTer im fd^ünen 9Jenaiffaiieefti£ uertvctcii. iBoverft uuive ber ^ßnbaiitcu bei nnfeven (Stiften unb Sföfteru ju flebenfeu, luo fief} budj niancfje ^^evfe auä ber SJemiiffaiicejeit fjier iiub ba finbet. Üfieift im XVI. 3a[ji4;unbert Ija&eit bie Sltiifter llm^ imb ci'fnfjreit. ÜBerafl finbett luir ki btefett oft ferjr nnžijebefjitten Pikbanben bie bcfnnnten Hrfabcii, line iit @nrf, St. ebevnburf, Sl^ifti-imj nnb bent cinftigen Srauenftoftev @t, ©eurgeu niu Siiugfee, in luefcfj (ejsterent firfj ic(5t bie ©oinmerfvifcfjter gnt gefcf;ef;en faffeu. SUietjr ober ntinber fotnmen überall norfj 2;iife(nitßeii imr nnb bie Hier '^lirarfjtfäfe in ©t. ''.fJmiT fiiffjeit ifjreš (Sleidjen. ,§ert)orrageub ift bie ®etfe bcä lüßenamiteu StaiferjininierS. ©ie ift ein ■jRcrfjterf Don 12 9Jteter Siinge unb 9 3Jieter SBveitc. J^fjre iltnžfiUjrnut] ift, moS bie geotnetrifcfjeu (3irnitbfuvnien, fninie bie fefjt reicf)f;alti(]en becoratilien (Sfemente antu'trtmjt, mit einer facfjlievftaitbigen Suntbination in ber jufamniengeftelft, snefdje biefe 9[rbcit als cine muftergittige ^lepriifentatioit ber §oIjardjiteftnr niifftelleu laffeu. ®ie ardjiteftonifdje @int(;eitung tiitbet neun Sciffetten, in luelcrjeii atnuecrjfelnb baä regclnuifiiiic @ccfj®ecE unb bic ®ogencoiiftruetipn jnr ©eltniuj gefougt, ®ic ^jjatteleaffette bilbet ein regctntäfjigeS Mjted. (Sö luitrbe burffjiietjenbž lierfdjiebeit gefiei^^^tCis JyidjtenljDtj Henueiibet. ®ie (^I'it'I« H"!) t^ütlnngen finb mit reidj^ [;nltii';cr Scf)ui(3evei unb bnrcljbrodjcncn Drnameuteu an-jrtefdjniiidt, -Die tii-'rfctben betrügt für jebe ßiiffette 22 ©tiiif, foniit int ©iitijen bei 200 beennitilte Sietnilä, unjbei fieben oerfd;iebene SJfLitiuc btirdjgcfüljrt fiub; ba» ÜÜiatcnnf ift ižiitbenljiilj, (äitie fefjr (;übfdje ®itrdjfüljrnnf! ergibt ber Übergang ber 5)ecfe ^u ben üönnbflödjeti. 3u eitier aimte iHMi 42 Sctitimeter finbet ftd) eine ber .^lotjardjiteftitr iiitgemeffeue i'fnLivbnnug umt ?(rcfjifrau, ^rieS unb Äranjgeiimg. ®iimntt(idjc iffiaubflädjen fiub mit 42 (Seiitimeter ljci(;eu uub 12 Sentiineter breiten 3;vägeru mit Oruamenteii ijefdjiuiidt, iieiber ift ber SJceifter beS ^^ane» nidjt befnnut. ®a biefer Sract be» Stifteä im ^iiljvt^ KiüS erbant tyurbc, fn biirften biefe V(rbeitcn ft,' jienilidj au§ ber g(eid)eii ^eit ftfimmeu, Su ben ^Pnirljtfäteu jierou iiodj 14 gvofje, gut erfjaltciie Dftiilbcv inm beut tioriUjmten „Ävcinfcr ©cTjniibt" bie SBänk. 3u ÖSurt jiub tiud) itocfj läfefuuiieit in ncrfcfjifbi'iieu ffieiitiirfjeru, ber Sivrfje kfinbet fiel) eilt tofoffdcr, reicfj Dergolbeter ^odjiiltnr, eine tiigniitiic^e i)Jfiiffc ddu metjr tilg Ijuiibfrt giaitven. ikni £itiifricnicf;em SBevtlje if( nliev bec teiijaltLiv, SJiiiria mit ber iieidje (Sfjvifti in SeBeitSfiri.ifje Don Sinpljncl 'Toiincr iit 33[ei ijegoffen. Ä^on bemiellien t|t Sironpriiij »iiiboIf Spitfil iu St. ancfj btc ?tnS[totti!ng bo3 ^[[toi» nnb ber Ämt^cl mit nnHi]e,^cidjneteii iltolii'ftnlbcvn aita bentfdfti'!! älft'tall. — ®ie Shibtpfarvfirdje in Üsilhid) ^iert ncüft ciiian jdjiiit fie)djni|3teit Slk'tftuljl eine f)ürf]tt ititerclfante Stmi^cl an» bnn ^iiljre 1555. I'ttt'ä beut .s^er^eii eines nnf beni äkiben lieiietibcn 9Ji\imieä ftciflt ein nnf, fid) in niefjvcre ^loctue tljeilenb, metdje ©djilber mit ben ®i(bnii|en ber 9iiid)fLntnneit ber g-aintlie ^^effe tnigeit, ?(n bev Sviifttina ber Ähinjcl finb nod) J'rtvftellniuirn lUiS bein iilteis Üeftnment uiib ein SiJtippen be» AjonfeS .ftiensjOerii. (Sttie nennftnfiiie 6enierteitžUiertIje Stiege füljrt ^nr Sie ift entid)ieben iniitfdie Arbeit. Sil Offiflcfj luui-bc itn Sdljrc 1()2!) bie iinic ^l^viilatiir luillcnbi't. äkiiKTtni^umtf} ift bcr ftnifcvfoat, ein efjfiiuifii^eg ;){cfi'ctj.n'ium mit Oieituilbni ihui gvoitnlla', bie oftovveicrjifrfj^ tiinituitrfjen ^Kegciiteii uoti Dttci bem gi'i'fjtirljeu Diš 3oief 1. bnrfk'Hctib. ®ic ®Diiitircf;c in ^Hniiciifiift Untrbe in ben 3rtf;reH 1582 tiiö 1593 tioit beu ^|?votcftiinteii ei'fiaiit. Set ber Ci)egenrefLn'tnatiou fain fie in bie ,§aitbe bcr Sefiiiteii itnb iitiivbe erft fpiitcr juv ®üititivrrjc crfjotien. Sie ift ein Jiienilicfj I'orreetev 9{enaiffaneebon, Ijat eine I'iiikic lu'ii 50 ?JEetcr nnb ift mit ben ©eitemiUiimt 21 ÜÜJetev bveit. ''^'režtnjtevtum ift für fid} att(ieffI}Ioffen, luoran ficfj ba§ Säniicnfrfjtff mit feiiieu ccf^t ©eitemiltaven anfcljlief?!, fiesieuii(ier bein (Sittijaniic ift eine ©eiteufnpeflc mit ©ruft niiž neuerer ^eit- i^n Reiben Seiten beg ßauiieiifcfjiffeä finb iUier beii Seitennttiiren ßfjovijaiige mit iHuubtnifleu. ber 9Jfitte, im ^^-oub bev .^fircfje ift ein (leviiiimiger (Sljor, ii&er uiclcf;cm fid) ber ^ÜJiififdjür [lefiiibet. S)ie 3)erfe ift Sfunbtuigeu mit fireižtiippetii, ®er ©inffiifj bec Sefniteu mit bcr (gtiiccdtitr unrft fjier iiidjt ftiu-eiib. ®er .^odjnltnr ift im i^irfel in ebtevem 3til flcbtuit mit einem sjrofjeu ^Utiirtnlb, ^^eter uiib ^j^aut, Dou ®niiiet be ©rem, einem SBienev, 1752 redjt (jnt iiemdt. ®ie Ä'ait^cl ift iirufj uub fdjön mit Södbarfjin. ^u ytierft tl^ront tlljriftiiä, umc^eben üon ßnijetu in [leinalje Sieknögröfje anf SlUilten. Xie ^Ifan^et fellift ift mit ben nier (Sonitneliften gegiert, reidj nenjotbet uub marniorirt. ©egeuiificr ber ftiiujel würbe ju öftren ber ?fuiuefeiifjeit fflifer VI. Cei ©etecjenljeit ber (Sriiffuuuti ber Strnfje itter beii £oi6t ein ®iilbi"id)iu erridjtet, ^yi oberft Soljnun Don 9Jepmnuf, (iciben ©eiteii eiltet auf aSoIfeii filjeub, am ^liaiibe ba^ jiliirutuer Sappen. 'I^ie Seiten^^ fapelleu ,gieren auäfdjlief^lict) Sefuitenaltäre mit fiiibfd)cn, tfjeiB gemnubeneu ®tflrmor= fänteii. ,S)icr fiubet eine feljr f(Iürf[id}e ^Bereinigung be§ figuralen mit ber ?(rdjiteftnv ftatt. — !liie Stabtpfnrrfivdje in AKageufiirt ift eiue im flhuibbogeu gebaute tidjte Älirdje mit iiingelfuppel. Sie ift etluaä ffeiiter alž bie ®onifirdje uub umrbe in beu Saljreu 16S)2 bie 1697 gebaut. ®ic ®effc jiert eiue fetjr Ijitbfdje greife Hdu be ÖJielft) Uom giif^rc 1764- mit luu'jüglidjer ^^erfpeetine. Iieibeu Seiten fiub Gfjurgäuge uuD rüefiinirtä ein geräumiger ßfjor. 3)er Tfiurm mürbe im Snfjre 170!) oolfeubet. (Jr ift einer ber fjiid)fteu bcr aJionardjie, 48 iUafter, 2 Scfjnlj fjud). 1)ic Äl'uppet mit jluei iiaterneu reitjt fidj ben Iieffereu Siiouteu biefer ^ßeit au. 2)ie l;|iriefter(jiiuSfirdje in Mfageufurt fam burdj bie iiiemiiljinigeu bež gr^bifcljofä lum Salzburg, Siginnub (Stjriftüf üiui Sdjrattenbndj 1795 ^uftanbe. Sie ift nuniiljernuggmeife ein flioeucobau, 18 9Jteter lang uub 15 9Jk'ter breit. ®a3 ÄuppetgcU'öl&e ift mit gut genullten lebf)aftcn gre;o!en ge^^iert. ®ie iiorettLifirdjc in St. 'i'tubrä im S!auantt()ale luurbe nom gürftbifdjüf ft'afpnr nou Stabiuu in beu ^^al^reu Hj73 t)i§ 1704 in itfltienifdjeni Stil gebaut, 3(jrc ?aiSftattuitg oerbauft fic beut ^iirfttiifdjaf tSruft ©nifen üüu ilfjuenburg 17voteftaiittfd)eu QSeitictnbcit flclciftct, iiibem fie Dum Safjrc 1782 Inž je^t 26 il'ii'djcn utib »dljänfcr cvSnuten. @cl&|aHn'[tiiubfkr) füitutc tici bctt !]i.Tiu(ieii Sätteln uicutü mif hie iinfjm ^onn ncnunihct lua-bcii, bciiiiocr) äeirl)ite!i fic firf) biirtf) eine gmiffe Saubevfcit an», btc t(}iten nUf (Sfjve imuljt, iBci ütL'fen ift bfr a3mifttl ^tueifflfjaft, boilj ift bei bcii fpatevcn 'i^nuteu, nniiiciitlid) bcn ncucftni, ber i'omnutfdjC Shmbboa''" bie ©otfjit bctiievftuu-. ®ev fjcniornuicubftc i|t bie t)otu ü[vcfjitefteii St. ®ievDaiiiit 18fii3 bis 18Ü6 aebnute pruteftnutifcfjc Äivcije in Ätasit'nfin't mit (jübfrljtMU X(juvm, £diluii SSftifr iH'i St. ®fit iiimint «nmhrifi, SSanbmutfroi im »oniiniifior IrS ®iicTft tum«. IDalevci unti piajtih m KSivutcn. cm ftoiiK'it ?(lpeulimbc .Sliiviiteu, baä lucbcv einen miidjtitien, )ci es (leiftiiieu o&ev inatcnedeii, iiSeveiuispiugsipuntt tun-fj nudj ^iitft civüfjevc ttbci' lu'beük'tibfi'e Stiibte fitif.yiuH'ifni fjnt, fcfjlteii ^iir CSilaiigiutj) einer hifjii&rerfjcnbeu ober fiifjvenbeii in ber (lilbeiiben Jluu[t jeber ßeit btc notf)luenbic(eii žbcbituviniicn. 3)ie bitbcnbc .Uiuift (]eUin(ite bnljcr in Stiirnten nie ju einer (jvöijeren ©elbftiinbicifeit, jon'oern fie ukiv in itjrer (Sntuiicflnuii ftct» mefiv ober lucnißer Hon iinfjeren i'tnrertniuien nnb (Sinfliificn aWjiiniiii^, Sic jcigt bcfiljalt oiuf) tein einennrtigcž (i}epriii]e, fonbent füllt foluofjf in ifjven rfjarrtfteriftifdjen gigenfdjoften nnb CSrfdjeinnnfien nndj in itjreni (SntiuifflnngSgant^e mit ben übrigen benffdjen Siiiibevn D)terreid;ä im (Mrofjen iinb öan^en (^n)rtnnnen. (lefonberä gilt bieä uun ber fnftif, luefdje — n&flefe()en Hon ber ä'i i^iner sicsuiffen (jLirfjentuiicfeftni mib nmfatujreidjen ^ot^fcnlptiir, lueldje Oei ber iriinftinbnftrie befprodjen lucvben folf — in dten ^periobcn üerljiiltiiifjmöfjiö jiemtidj Oebentnnnslos geblieben ift. Soiueit fie mit ber Sh'cfjiteltur im i3iiianinien[j(iit(]e ftunb itub iljr i,'(nžfdjntiiffiin(j bienfe, mar [ie nurfj uun ifjr ftetž in s]ri)ficrein SJJajje a['r)iin(ii(5. ältefteu Sßjerfe mitteldterlidjer avdjitcttonifdjer Steinvlaftif (jabcn fidj in J^'iirnten, ivie tinrfj |on|t fiift übernll, nn bcii iirüfjeren moniimentnfen nimiinifdjen ^Jirdjen^ bnntcn erfjoften. Ä'iinftlcri|dj jienilidj rolj, fteif niib fdjentdtifrf), ucrbienen fic fjnnptjiidjtid) in IfLininirapfjiidjcv iöe^ieljnnt], luegen iljrer oft fanm nteljr ^^n cntrötljfetnben pljanta^ ftifd)en Sijmtiotif, ^rofjere iücadjtnng, 9JJan finbet bcr(ei gcnlptnren (in ben Äivdjen in 3JUH[tntt, 9Jfiivtrt'®flit, ©iirf, SSolfštierg, ©t, ^^Jaiil, Sicbiun mi iu gvicfnct) tljcitS iiud) an ifjUT itvfpviiuflticfjcn Stelle imb i^evlueubituii, tljeilš lUid) beveitS foSijctuft ooit ji'itcn flvcIjiU'ttüitifiijcii t^liebevu, bcitfii fie früfjei' augcf^ört [jnbeti. tici' baranffufaciibeii ^cit ber t^kitljif fcirtimen fiiiiirlidje Scufptiircti ait ftirdjontirtiiteu fjauptiacfjticf; an ben ©ouioU'i'^ irfjtiifjfti'tiieti iiiib ih-iiiiCteiiteii inib olg ßapitälauffüfiiugeit ber Xioitfte uiib nur felteit a(ž fvciftefjeiibe ©trttnni, mie iü, tti ®t, Seotifjuvb im Saoaiittfjal, ober ^Hdief^ barfte[liiui\eti iti bcii ^^uvtaleit luiv. ?tl(eiii [ie fjntii'u iiicift feiueu iirüiVreu tiiiifHcriidjeii SiUnK). Uiu|Li Ijiiufiuer nub rcicr)fr fiitb aber einzelne Sö(iut[)ci(e an ijotfjifdjeu AUvrfjcit biivrfj onmitioutale ß'^'i'öliebcr aužgeidjmiicft, Jlaum neitiicngiut'rtf) fiitb bLiiiii micber bie lucitiiicu p{iiftiK()CU ^)ceüratii,iti§ftmfe iiu bcn ÄirJji'iifiautcii ber fotaeubeii ©tifperiaben, bev Sieiuiiffaua- inib beS ^^aroiffhliS tn^i Ijeniiif in iinfere 3nt. ift auf einii]C bocoratiiu' ©eulpture» au ^JJrofautmutcu bev i)icitaiffance Ijiu^uiueifcu. iior ÜKlnu evfdjciut baä priuf)ti(ie Scfifufi ber (Viirfteu ^^^orna in ©pitaf mit oruaineutiifen ptaftifcfjen SBerjiernnfleu vfidj auSi]efd]utiicft. Sellift bic int Vdlijctneineu niidjti'ntcu iOanteti beS luiuluftisii'u C^vafen t^ji'ovg SlIjeiH'uI)iUlei- ijciien (Snbe beä XVI. Safjffjuubcrtä, tuic ba$ ©djlnfj su niib ber (irofiortisie 'J^cftuns^ö&au uon .fiadj^Oftcviuiji finb bc^ fijiivlicf^cn SdjiuucfcS nidjt i^au^ tun-, SJanietitliefj ift fein in iVJarmur iui»ijcfiif)vtež iüilbnifj mit bcn Siiftcti bcv grauen über beut ©iibportnl be» Sdjlnffeä aSJeru&erii nu3 bent 3afjre läTfi nudj tiinftlevifdj tu'adjtenäiuertf]. i'üif beut ©ebiete ber felbftiiubiaeu iinb ooii ber SJrdjiteftur uuabfjaugigeu ^^ilaftif i]i(it e» aurfj in iilarntcii ein gi-'Ib, mtf beut in atleu ©tilperiobeit eine arü^ere ytiijafjt 0011 ißicrfen, bie nodj ,yim iirufjeii Kjeile erfjalten ftub, gefdjaffcn utnrben. fitib bie§ bic ver= fdjiebenen, tfjeilS iti tueipein, tfjeilS in rotfjent ä)Jarutcir iiniofiefiifjrten (^Jrabmotiuutente. a)fan finbet fic an jafjlrcidjen ilirdjeu eiitmcbcr int ^iniern ober an beu ?fnfjeuinaiu'vu (infiieftelit, fo nantentlid; in J^riefndj, äUKadj, 5ffaiietifurt, ©t. ä?eit, ©trafiünri], Uliillftatt, ©IiertibLirf, ©t. 5[nbrä int iJaiianttf;td, Si^iftriiuj, Offtnrfj, ÜJJaria'-Saal, St. 'JJfartin int @rani|}trja(, Saiiritj, jtiiltfdjtiiij u. f. lu, ®ic tiinftterifdj luertljüültften barnittcr ftaiuuieu rtiiö ber ^t'it ber Spati]otf)if uub ber ajenaiffrtitce, i''-'» I)eri,uu'raaenbfteu geljöreti bic tSjratnutiie ^iueier Ilni^tiabe, §erreu ju ©otie^g, ait-5 beu 3afjrcu 1.468 uitb 1.4ü0 in (SDern= burf, bie ber beiben erften ©rofjmeifter beö ©t. ©CLtrijS^Orbcnä iu 9Jii[Iftntt anä beu Saljren 15Ü8 nub 15(33), bie ber ifentfrfjarfjer in ÜUfaria^Soal, bauun etneS auä bein 1511, bann ba3 (Sirabuiaf bc» ©igntnub uon 3;ietrid;fteiu nn» beiu ^atjre 1533 nub ein ^-^^iiar uon ben Seufmälern ber filjeüeitfjüflcr iit Silladj, fcnu'r baž laut Snfdjrift uont ®i(b()aner vferentia^ ^-ranc! gearOeitete ©eufinal beS ©nljljursjer Süicebotus ©eorii ©djafmattu lunn Saljrc 1572 in ber Sartljdoiunultird^e ju enblidj bie i?rüfieu fdjüneu (^rabfteinc jlueier ^^iröpfte nuž beu Hiti^ uub iü8'J iu ©t. ?{nbvä im fiauauttrjaf, üoii wctdjcn bev eine beii^Jamcn be» ^fiiufttcrS ^fjiliOevtuS ^Jiiu'ütiel friiijt. 3m i'Ciifrljfuffe an bio|c Bevfe ber ^aftif ift auf bie ,yiJot fjiuTjiittevcffiiiiU'ii SüütiweltL'fg au ber Stubtpfürrfinfjt; in ©pitd, uiddje bie (Mrafi'U noit (Sidi rtiiä Slninfi bet ffleertuiiui bef Öh'iifeu iiun Ovtcn-tmi-g (1418) UHirjvjdjdnUcrj im Safjre 1421 IjaSoit anfertige!! tnlfcii, Ijitijunjcifeii. ßubltdj fiitb )ipdj bie fpiitdiitljifdjeii .'podjielieftjlatteu mit fieteii fiiiiiviirfjen Savflelluitiit'ii @t. ©tefnu bei ^inteufteiii iiB ifonüf)i-cipf;i)d^ loeilfpüll tefonberä IjerDov^LiIjekii. Dfnuofjt »mr bie stamen ber ßiinft(er, lucldje biefe äSJevfe i]e= fdjaffeu fjiibeu, mit Sfn^mifjme ber üGcnaeiuiniiteu uid)t feuiieit, fo lucrbeu luiv borfj fniiiti fefjlflfrjcn, lueiiit mir nnue[)meit, bafj bie tiieifteii einfjeiiniid; über botf; im ßmibe luareit. ^aiiben bodj cin' Ijeimi)dje Äiiiiftfer und) aiiBer Sanbež 5öc|djäftiüuug. ©o [;nt ber Ätaaenfurter i^ilbfjaiier 9J£artiii u c 0 6 e [ I 0 , iuül)[ ein älterer Senuiiubter beä übeiitieiinnuten ^4>fjiliOert, im Snljve 1()24 ba§ iit gjiiiran bcfinbltdje ÖraBmal ber betanutcii ©riifiu 3Inna ju @d}iuar5en6eri], tie&orucii UJeumcitii SBafferfeüiitniri], aui^efcrtiijt. V(ti ber ^Jforbfeite ber Stnbtpfiirrfirdje iit Älniienfiirt aber (u'fiiibrt l'idj Doit biffem aJietfter bnä (iirabmnl feiuer im Safjre IßlO Im Äiubeäafter berftor&euen Xodjter Šfatfjimnn. — i'lit iirüftereu. müimmeiitateu SBcrfeu ber ift Särnteit oeiljdltiiifjtiuifjirt fefjr «riii. äUm kfüuberem Ä'iinftiuertrje ift eine ajjurieuftatue auž bem XIV. gafjrtjuubevt in ber «taSbenlmal bcä gewann Sitttti^ittn in OTlKfldtt, ^Joniiiiiciinci-firdje 3)1 Si" Jcf^oiiež ntib jiedicf;es i)ii'ittiiii'iitice=SöiotitimcMt tefi^t ^^viciaclj au bem ®rumuMt auf bent ^^Jlatu', ber 150,'3 für ba» ^aiijcuticni iini]ofei1isit iinb cvft 1804 luni ba luid) ^vi'i'-'foi'f) iifHn'tvii)ieu morben ift. ScadjtoiiSluinKje !;1iciuiiffiina'A'lvfaoitoii [iub ferner bie Sian^el in bev Stobtpfiurtirrfje in i>eitek' ^tlttire, friifjor in ber l'iifrfjiiri^iirdjf, jo^t in Sflifniji. Xer ^Heuniiiiincc flcljürt enblirf^ and) nod) ba§ grofUe nnb liefnnntefte phiftifdjc ain'rt in Aliiniti-n, ber nni bie ül'enbe beS XVi. Jvnfjrljnubertä erfidjtete iiinbuMirntlininneti in «laiieutuvt iin, budj ift er iilw 93ilb[)anfrorljeit ofjue fiinftterifdjen SÜBertlj. yiity ber fotcjenben Stifpcriobe finb einige nirfjt luiSebeutenbe Si^erte ^it iieuneii. 3itiiiidjft iiinfj ber fdjüneii nnb ebleii in §artMci cjegLiffenen I'ietii^C^inippe am ftrenj^ (ilttire in Witrt non Oieorii ^lhipfjael 2}Linncr, lueldje ben befteii Serien bicfeS jirofjen iliinftler» neljort, (lebacfjt luerben. Wegenii&cr biefev fdjön iinb ntdfjooll anfiietmuten ©rnp^ie eriiH'ift fid) bie ntit reiffjent ^itaftifdjen ©djnmcf lUTjievte ii'an^et bafelöff afä ein SBevt beä iuiä(]epriicsteftcn S^arodftiliS, olnjleid) e^ mit ^)uipl)nel ®onnerunb feiner Sd)u(e in fidjcreni ^nfantmculjnnsic ftel)t uub lualjrfdjeinlid) lunt 3)onnerg Sdjiilcr iönlttjafin- SÜf l>(I lierfei'ttijt luurbeii ift. I5in anbere« tiinftlerifdj merifjULiUerea Wunnment biefeS SÜilbfjnucrä, bie int Siiljve 17(15 ill äMeii-)nf3 (lužiiefiiljrte iViariti Jfjerefia^'Stotne in iUoacnfiirt, ba» erfte üffentlidje ä)fLinnntent, ba'S ber [inificn ttniferin in öfterreid; erridjtet uiorben ift, niufjte leibcr iiiegeu jn flrofier Sdjabljaftitifeit aOiietnitien luerben nnb unirbe im 3iilji'c 1872 burd) eine Fiinftlerifd) niinber i]elmii]enc ^h'un^eftatnc Don ''^?Ünniits)ei' erfetU. 3" criinifjnen finb enblidj luni) ber luni VfntLiiULi tSorrabini onä envnivifdjeni 'älfarnior [gearbeitete §eninia=V(ltar mit bem ^licttef ber fterbenben .^lemnia in ber jih'ljpta ^n (^Jnrt nnb bie 9)hirmuriiU(ire in SJtaltun'gfjet. ii^ei^nn nnfereä ^Aalji'lfiinbertS entftauben ^mei iüerfc beo i^ilbljanerž ^oljonn bie bitrdj il)rc (^h'öfie nnffalleube C^5ruppe ber Wrcu^a&udljnie in ber ^}5rtefter^ Ijanštirdje nnb ber nad) bem iUirtiilbe ber olHienanntcn 'Junner'fdjeit in iiJarntor an§i^efii()rte ?lltar in berMnpeUe ber fiirftfiifdjiiflidjen SJefibcnj in iHnnenfurt. ^sn nnfever 3eit lunrbe baä 3Jiiinfolennt ber t^H-äfiii Üaura .^enfel von 'Sonneršmarf mit Senlpturen be» öeriiner 33i(b[)aner» ftifj in Sulföticni erridjtet. üääiifjreiib bie fleuannten Äliiuftler fiiniintlidj ^tnšsliinber lunven, mnfj fdjliefjüdj and) iiüd) einiiicr tin^ Jiliiriiteu ftamnieuber Syilbf)imer tiebad)t luerbeu, weldje junu' feine ober budj nur (-(eriiine Spiu'en i()rer Xf)ntii]teit in ilürnten l)iuterlaffen t)alien, febod) eineä ßröfjeren fiiuftlerifdjen ^Kufe» fid) erfrenen nnb baruni bein Üanbe jnr lä()re gereid)en, es finb bieä: gforian Cl>)rü[)Ier an§ ftol&nilj im iWo(It()aI (174(5 üiä ISlJi), 9)iid)(ie( Üinfitunimer ein» Sd)ijrfti'ibt in ber ^pfarre 3vfd)en (179:2 Mö 18()1) nnb ber bebentenbfte nnb f;erüürrrtacnbfte nuter iljnen ,§an» önffer nu® ©fentratten bei ©niiiub (1817 big i-iE^äsQnijjpt tum ®CDtg Kapftael Sonnci im ®urfor Som. 1868). ^^Ul■ Dlhi telUevL-m tefiiibcn ficTj niulj nuigc Oi'u;(iunIUH'rfc im fiaubi' ji'tbft, lüä ber lelicnStinifie §ei(anb ber !S3DbrDti'idjeti @ntft in (Siuiiitb, bnö Sfjnftattuigsi'KrjL' ©vatiudl in ©t. 9Jfid)aeI niit ^tuei ®n.in,^eO!iqef mu ,'5ocrja(tnr bcr Stnbt^ pfrtvi'tirrfji' in i'r(nrtt'nfii!'t iinb bic ii^iiftc boy oiii[)finti)cf)t'n ®efd)!d)t^fcf)iTi(H'r» t^ikittlicli 5vt'il;t'rrn uou VfiiftTsIjofet! itn ^){uholfiiiniu in Ailnni'tifuvt. ^ieff ^(iifhilt [u'fijjt niidj nne iliofjcre ©nnuidiiiiii lum Öl^pänluiiiffni uitb Öl)pC'niLibcl!cii (5}af|cr')djfr St-rfo. igtobt a^illadj Ijat ^iaffcr bnrdj bie (Svvidjtiiitf] i'incä ®trtuMnlbe§ i^ectjrt, bnö luui bcm Ä'änttnev Silbl^ancr Sojef Wcil'iiev (lu-Siiefiifirt muvben ift. Ä)fiilt'vei üDcnjt'lji'nb, ift jiiiuidjft im ?IUsieiiiciiteit 311 knterfeii, bafi, utnuol)! Sl\ivuteu rtii btr GJvcnjo Uliu Stalicn lietit, bic \)m crfjoftcneu SIBevfc bi-v SJfafcrei bcidj feine tcftiinint nnöi]e)pVLid^eiie ®i'einf[njfunci luni burtfjiT ^fiflen, iebenfal^i uidjt nid^v afö bie ijftcmidjifdji" «nb fiibboiitfdjc SUfdi'vet bež 9Jüttda(tci'§ iUia-fjanpt. .'piidj^tenS toniite man bie fku-f fjennn-trctcnbt iJodie&e für njoitunicntnk SBfiubniaferei, bic Häviiten iiiit ■jEivüI (inntiu fjat, anf ha§ kitadj&artc Stalini jnriirffiiljreu, ®fm ciiifutlidjen iSiefcn Hcid) umr bic SJfatcrei in Zürnten jcbiidj ju jcber l^i'it bnvdjauž bentfd;. yfetien jEinil iiibt i'S in Dffcntidj feine bie eine fo rcidje crtjaltcncr 333crfe bev 9Jfnlevi'i nnž bem gjtittclalter nuf^ymu'ijen Ijättc, uiie Mrnteu, ^uSkfonbeve tuarcit bic Äiirntnev bcä nu^Siieljenbcn SJfittelntti'i-ö nou einer (]imji onfjcrovbeutlidjeu giirfienfvcnbiiifcit erfüllt, fo bafi mir nidjt nur bie j^ro^cfen ii'irdjcnt'antcu bie)ev ^eit, foubern andj I)änfisi rtan^ fleiue Dorffirdjen, Xobtenfopcdeu nub äi^eßfreu^c Holt fdjouen, farbigeu SdjnuidcS fiuben, eine (£incii)djaft, bie (eibcv ntid) nub luidj immer meljr Derfdjiunnb, nni enblid} — lunö uidjt fjenu|] ju liebimeru ift — bei bei: inLMtotouen, ^llle» iiberbcdenbcn, (liieift unb (iicnuttlj töbtenbeit tueifien Xiindje (in,;nlaniint. ©d)ün bie erften vomanifdjen iUJounmentaKiouteu finb faft burd)nnä mit far&en= prfid}tigt'n Sfiinnbaemälben tm^iieftattet »uorbcn, fu nntcr aubercn uamcntlidj bev (ISnrter ®om, mo in bem eljemalitjen Jiunitendjoi: eiu nm bie SJfitte beš Xlll. ^aljrtjnnbertS eut= ftanbcner i^rofjer (5ienui(becijflnS not.'^ tnö tinf nnfere Xiiiie tl)eilmciie Iciblid) ipd erOnften (leblielien ift. yiit ibcnl-=d)rift(id)ent (iJeljnlte unb an reliniüö niijftifdjer (ikbaufeufiitle faun bemfelbcn ninljl fanm etnuiž ^Hfjntidjeä au bie Seite i]efte[lt werben. tSc fnfjt eine flrii^ere iüfenije einzelner tiiliiifdjer nub fviutmliferjcr S^arftelluuiien jn bcv eiuljeitlidjen 3bee bev S&Jteberflcunnunnrt beä verlorenen ^Jiarabiefež für bie iWeufdjIjeit burdj tSijriftuä ^ufamrnen nnb ift und; in tedjiufd^er nnb fiiuftlevifdjer l^e^icljunt-j rum i]vöf5tcut aBevtlje. Iliefc SJKitcveien, bie ju ben ruirciefd)vittcuften nnb ebelfteu ffiJerfen jener ilt'Ilövtn, lulbcn eines bcr luidjlii^ften nnb fjeriuirrtiiienbfteu ©cufmate romunifdjer äünnbntalcvet uidjt nur in Dfterrcidj, fnnberu in 2)eutfd)laiib überl^oupt, Xer ilfeiftfr bevfelOeii mar eiu tedjuifd; tiidjtiij bnvd)ijebilbeter, evfaljrener nub in bev .gei^Jimus ""ti ^-artenijcbnng feljr gefdjidtev liüitftkv. Scibev ift cö Hsljer noc^ nidfjt nfli'iicjtn, fcijicii 9faiiicn [leftiiitiiit luirfjlreifcti jilt föniini, ^tuficv biefcit (^^einätben [jnluni fict) iiüd) an ^luci aitbcreit Dvteu auä ber luificveii lltiun'tittii^ inni ®iirf iKt-ftc nun äSaubiiuifercieii erljattcii, iuc[ffje bcvfi'U'eti ^t^it Qiuicfjören, tute bie SOifiternen im ©itrfcr ^Sotmeitdjor itjib mit bicjtni ftrfjec in ctttiMit etun'vi'n l^nirtnimciifjaiiiic [li'f}fti, fo bnfj fic indldd;! foiinv noii bfiti)e((ien iDiViftcv ober bori) tiiciti(]fh'iiv uoii jt'iiti'v Scfjiik fjcrviifjvcn. (Sy ftiib bti'§ bif Wnk'rdoii in bcv ,Capelle »JaiiiJiiialocfi im ^foiiiiciirtnn- tif« Siirtcr JJotiiä. bcä XLiitjonä ber Softe (im '•Jietevžfierfi tu griefurfj tuib jetic im Äaniev ^^it "^iifsn^civ ?(uf[j fünft scigett tioclj ineljreve ,Stivff)cn6antcn auä ber votiinnifdjeit ^cit 3?eftc über Spuren ooti äyanbmnlcrcieu, luic s. 33, ©t. ,'pcfenn um !ffiif|ev&crsie- Siäir fLiiineu biimuS auf eine ^ietulid] timfannreidje utib iiUB(^ebel)utc ftunfttljiitiiiiteit in jener ^i^it fdjticöcn. 3n ber rciinnnifdjeu Stilpcciobe, etiuii (icßen bie SBenbe be^J XII. ^ntjvfjiitibertä, iintrbe limljr|ri)cinlid) in ÜJJiltftdtt and; ein (>cbcnfcnbeS nnb feljr beadjtenSluertljcž ®enftnit( ber il5nd)t(Inftmtiiin iiefdjttffeit, bie SJtinftnttcr .^iiubjdjrift be>j türitjnifdjen 65efdjid)t5' nereine». 8ic eutljiilt iintei.- Litibcren bentfdjcn ©ebidjten citie gereimte beiitfdje !i3eartieituu9 u* bev ©fticfiž uiib bcö (Sjobiiä tiiU 88 mib i'iticu mit 30 iii ucvfcfjicbcufnrtniicv 2intc rtii'jflt'fiifjfton, Eüii[((i'vi)rf; Tjodift lucvtfjiHiIfcii 5cbev,5L'irfjiuiugeii, bic bni kfteii iHrfifitcit biefci' Hrt ang jtMii-r ^i'it gejiifjit lucvbtnt inüffeti. ?((kiM bit-fo» lucrtfjtioKt ®eitf^ tmi( bcr innlenKfjni Kleiiifuiift ftcfjt tu Hiinitai iiajij umiiiictt ba. ?(iidj aii Bcvfeii bcr eiiieiit[irf)cu SJfiiiiotitvnuiftTet ift Ä'äniteit fjiidjft ann. fjat uicbcv tiii® biefor iiorfj flit» t'im'v bcr folin'iibcn Stilpcriobcii cttimž oufi^mucifi'it, lud» brv (Svlinifjituiit] mir niiin^'r' iitnfjcti lucrtf) ware, eine ©vfrfjdimtii;, »uelcfje kn ber (irofjcn ^(usiifjl lücfjt iinficbciitntbcr ittöftcv auffalten uiufj. ajfitibrr ^af^treicf) uiib öebciitetib bie ®eiifniä(i'v bev SSonbmalmn an» ber rDuiaiiifrfjeit ©titpennbe fitib jctic niiž bev erfteii ^eit ber ©otf^if Oig in beii 5(iifaiiiuuI)( limS bie ^Jfcni^e ber anägefiifivten 5J^iIereicu als aitdj loaž ifjren fiinftterifdjeu SÜBertf] anOelannt. fiMeidj in ben i'ftifanij be» 3a(jrljunbert§ fallen bie ^re^ft'u ju ^otjenfeiftrili, jn St, iUfari^aretfjen in ber ^Jieidjeitau, am ^^äortid bev griebljofäituttter tti SJfiüftntt, int Planter jti (^rentfdjadj nnb bie intercffiititen lubti-utniiitMlbcv utti iiiirnci' ^u lUfohu^. Snljie ciitftnnbcu bic ktnfjfcuSiucrtficii ÖnitiKbe tin fiiijriianntcn "■^^L'fth'ciij jii iDJuria^Snal iiitb tiuiljrfrfjniilicf) in bcutj'eUioii :?nl)vi' aiirfj bie iutcreffdutc f-JeUKUtctioituitiiufi in bt'v ©t. Üi^olfiitini-ifirdic t^h'abt'S. X'ie ^-resfeii ju Saa^ lunrhi'n 1535, jene jn ?(ttbr(i iui yaiuintlfjal 1545 mii^cfcvtigt. "J^aS gvLifuivtinftc unb Tfutfttcviirf) uicrffjUoHftc ®cntma( bcv SSanbuuilevci au§ bieder ^cit ift a&cr baS gnifsc grcScogemäfbt' mit bcr ®in'ftc(tnnij bc§ jiinuftcti (Sevirfjtä in SJiillftatt. ISS jcidjnct fid; bnrd] foine anfjcrorbcntlid; flare Sonipofitiuu nnb bnrdj bie niinutiüfc, nn 3Jtiniatiivcn ntdjnenbe ^In^fiifjviinn anž, ?t[le detail?, fcUift bic ^iefiinS iiti ben C^ielininbern, crfrfjeincn mit bcr iivöfitm Sorqfatt tidjnnbclt. ®fr niiOefnniite yjjeiftcu bii'H nn'Jiic.^eicfjiicti'M 2iSevfe>J umv, ot'^on cv anS ben SBerfni bev italienifdjen Steiuiinance fitfjtlidj initndjcrlet Sfnreptuifti entpfaiti-jen fjaben ntiif), bodj ein (icbeiiteiiba- fctbftänbisjev ftiinfUer. @ntc älfalereien an^S ber JRetutipnee^^^eit fttib ettblidj and; tiod) bie liavflcllnnijen iinr Sftfjanafinšlegenbe nn bev ?(tfjamifiiiStird)e jn ®evi), ^tn biefev ®te(le ift nodj ntif eincž ber atlerintcreffautcften ®cnf!udler ber 9Jinlerei in Siivntesi [jisijitiueiieu, nuf bic aJialcrcien an bcr ftndjcn 'iDeife bcr ft^'irdje ^it ©djlonifecti, bie in 48 qnabnitifdjcn gelbem bie numniij-fnUiiil'tniTicirftellnuftcit vint ^(vabeätcn, ftiüfirteii iMntiten nnb Slattniufen, pfjantfii-tifiijcn Stjierfiiinren, .^icifii^eiifieftaltcn n. f. lu. entf)iilt. SiljntidjeS biirfte luenin ciiftiven. ifoiuninipf;ildjer Se^iefjnntT nerbiencn bic ©t, Kfjrifitiftiilbcr nn ben ^fnfjfii' ntonern bev ßircf^eti, bie nivijeitbä fu fjaitftg liorfintnnen nB in .^'ärntcti, ntib bie unebertjult iitiftretcnbcu ^arftellnnricn bež jiini^ften Weridjtu (Sruniijniiniv iSon ben erftcven finb einii^e and) fiinftlerifdj (lendjtenSuicrtf); fu ntitev anberen bii5 tLikiffale (Sfjviftoflnlb in ^^mif, bus .rpof&ciii'fd^'i' Siiiftisf} iHTriitfj, nnb baž ^ii ©t. .jelena nnt SHiefer&eri], li)e[d)c-3 tvot^ bev bebcuteubeu .{lol)? ln)n fedjS Dietcvn budj ^ort mib fdjlunnflvmn bnrdji^efiifjrt i)"t, iWit eiiicv ciat!,; eiiientfjiinilirfjen 'i'trt tion 3)cnfnuilern ber SOJatorei biirfte a&er Äärnten unter bon ii&rii^eti ''l^rnuin^eu Dfterreidjs nuifjl ein^iij bnfteljen. SKir treffen Ijier niimlid) luiebcrljult iivüfte S'ift^'"-^ Liber .^tnnnovtiidjer, tiikiffaie ©tiicfe iicinu'iinb, bie iionj mit ajfalevcicu überberft finb unb in bev 3'nfti-'n,^cit ji:r äk'rljiiKnnsi ber Elitäre bienen. iittercffnntefte, ^n^Ieid) bii5 öltcfte nnb (irüfite ift bii^ .Spuiißerttidj in 0>)nrf. umrb im 3nt)rc 1458 nnn beut gviefadjer ®ürijcv SJieifter öcuvnb (leinnlt niib entljält, in lÜO gelbev i^ettjeilt, ntcfjr als IdO ®nrfte}(nniicn ans ber fcitilifdjen ©efdjidjte. ®er nadj fotjit bnnu baS ,'piunilnirrter ^^nftentndj nnS beut ^aljrc 1504 mit y«? ®ilberii. 'Saran fdjliefjeu fidj baä gnftciitnd) tu 93o(bvani^bürf aM beiu 1555, (letljcilt iu luib brt§ in StevnlHTii iiuS bent ^nljrc 1(52!), fietfjeilt in 24 gelber nub iieinalt lion i^ietor ''l^a^nev in Üliiiarij. ^ludj biefe fut(;alten burdjau-j 2)arftcIInnrtcn nnS ber l)ii'lifd)eu Gkfdjid;te. 3m ^jiifflmtneiiljani) biitnit fei aud; ULidj bei? prarijtineit ^'^^fk-utiifbe^' luni ÄuüKcr iu ^l^njft aebadjt. Söerfen wir mm nudj einen ffllitf ciuf bic cvfjnttfiieii ©eiitiiiiiler ber mittekltevlirfjcu 3;fifc[iiuilevei in Äiivnteii, fo fiiibcn mir foldje crft anS bev ipatercit ber notfjiidjeu (gtiipoviobo- Sit- befdjviititeii fid) faft itur niif äFfalcrcteii ati ^liujclaltiireii, ikui bie)eii aber ejriftirt Oefüsiberä aiiš bcr fpiittiotfjiicfjeu "fdj cine [toülirfje ?fu,vifj[. 'Jfirfjt luinbcr reidj fiiib bmiu and) bie cvfjalteneii ^-lügelnltitre ang ber bcr 3tnuiilfatiee. (go foitimt eS, bnj? fdii aiibcrcg 2nnb DfterreicfjS oerfjftlttiifjmäfjin fo inete ®enfiuä£er biefer ?fvt nodj in uiiterü()vter nr)pTiiiui[icfjc'r ^ieftaft, ttjcitž nur mcfjv in ^rarinteiiten ni!fjiiiuei)en f;ot dä M'iirntcit. an öidt't) bieder ?t(tävc nicf}t bie Sfnfm-ii'ii bie §mipt[(icf)e fiiib, foitbern bic Scfjitijjar&eiteii mi» jo werben fie crft int funftgeiuerMirfjeii Xljeitc i[;re eirtcntlidje SSiirbiijititii erfatjren; (Sinifle finb jebud) and) mit ninfalfniben 3}Ja(ert'ieii Don fjoljeiii fiinftkriicfji'ii iöJertfje gefdjiuiirft. IftiVitt'I ii&er bie 9J^iIt'rft in Ä^irnteii U'iirbe biif)er ttid)t üoltftiiubid fein, würbe mon fie fjier f;on^ uiierlutifjiit faffen. SBenigftenž jene Orte foKen fdjoii je^jt (^enanut luerben, Uiefdje giiiaefaUiire mit iuteveffanten iinb ii)crtfj= liotten 9Jfn(ercien [lefijien. (Sä fiüb bieg bie 'DcntfcrjorbeitSs ui[b ''^eteržfiaf^e in bie ®t. ÜKolfgiuifsfirffje in OkabeS, bie Slircfjen in ,^eiIi(ieutiEnt, (St. Secnfjarb im ®raib tljal, ^iefereflii, Öinb otierfjalti äklbeu, SJfnrin im ®lenb, äjfitrin^önil, SJfnriivSnat, Dber^ fflütie^jfclb, D&er^S^etfadj, ij^refieniini, iUnnijcr^boi-f, afapperž^biu-f, iSdjlcinitjen, @i[(e=' [irnften, Irefflinii, St. Solfcvmn am 9Jii[Iftatter See, SSöUan nnb ^imiefcnOeni, ledjnifd) aiiffnlleiib ift an ifjnen bie (janfiiie Vfiaucnbniu] nun ©utburunb nodj in üerljdttnifjnuifiin Ipäter |]eit. SBeniner jafjireirfj fiiib bie evfjaltenen {Sinjelgemalbe oiuS ber ^i^it ber OJotfjif nnb Sienaiifance. Xi-trfj ftubeit firfj and) nnter ifjnen einige lunt firüfierein fiinftterifdjcn Söertlje, ,ytm S^eif^iiet bnä fiiinrenreidje Äreii.^idnnßötiilb jn §odj-=8t. ^:paitf, bie «'rcn,^a[inaf)me in S([itei, bie jwolf ^t^ofteHnlbcv in lUeinttjdt iinb bie ®i(ber jnr 5i5itiiä=yei]etibc aus ber ^•rcinciäeaner^ft'irdje @t. S^eit im ;Hubi>(finnnt in ftlniienfiirt. Tnä [lefiinntefte, fünft lerifdj U)ert[)iioIIfte nnb für bie ilnnfti^efdjidjte midjtiiifte ift aber bnä ^lüiielultartiilb mit ber l)eilinen Sippe inni ^^on 'S envel nn^ bem ^nf)re 1520 in Cber^il^ednd), eine?? bcr ,s>anptnH'rfe biefeä Ijerinn-niiienbeii niebertänbifdjen iDieifterö, ^InfuTbem [»efil^en nod) bie ,Sfird]en in il^albranisborf, tSqii, Jl;-ifdjerinn, ^Jörinn, @t. ^|lcter ob ÖinrE nnb liffen intereffantc nnb beadjtenSmertlje (£in,^rliicnüi(be. i)j;it ytnSnnljme beS Cher ^-i'eifadjer ^Iltartnlbeö fiub meber bie Weifter ber vielen 'Jiyintietaltiire, nodj and) jene bcr ein,feinen lafeh^cutiilbe befannt. T)eöi-(leidjen fönneii wir (indj nid)t einen eiu,i;irtcn ber nielen gre^eomaler mit 5)famen nennen. SebLid; barf cä at-i ,yemlid) fidjer i^clten, bofi bie weiften berfelbeii ei]d)cimi)cfj ober bod) weniiiften^S im Üanbe fefdjflft waren. i)Jrtd) ben Ijinterlnffenen äl'erfen urtljeden, waren es firöfjtentljeil>i jian,^ tiiditiiie .Slünftler, weldjc bie 'Xedtnif in feber ^Kid)tnn|i iwin'tiinbin betjerrfefjten nnb fidi 2 K) niict) eine L'Lirvct'tf ^'''rf)""!'!! 'H'^) ficfiidtDc J^nvtu'ii.qdniiui t'icioii |]cituicf^t flatten. ftaitbi'ii ill biefi'v .'piufirfjt fnft biivd)niiS niif bcv .s^öljf iljver ti"b >f)i"<-" SlH'vtc ftcUini firf) ,yim uiiiibt'ftcii ctii'iitnivtiii bi'n in ben iitivicjcii iiftcrvdiljiicOi'ii iiiinbeni (leiVfjaffcncti jjiir Seite. Tii'fev fiiifu'VLH-bnitlirfjcit il^Iitte^fit bcv 'iljftilevt'i in .SJäntten fofijtc audj fjicr tuic in (ViJi,; ^cutjcfjlaiib oiii tniiii'i(i«- ä'crftilL ?(ncf) Ijicv, U'ie iifu'i'tilf, Ijnbeii bit- voliniüien SiviTu Ijodift licvbcrli(icfj auf il)vc ©ittuiufluiKi I'ituii'Uiirft. Ühhi i()rtT ljiHl)l"teu i^Ifite int ?fnf(ini] bi-ä XVI. 3iiIjv()niibtTts fnnf fie ftnni imu bcv iVJitte bicfcS Snfjvfjntibcrt^ nn rafd) intnicv tiefer uiib tiefer [liž ju siiiti^fidjev iJ3ebei[(nnßä(ofiiifeit (jeval», nm bann bnvcfj ba$ rtan,5c XVII. 3ii(ji-()iuibert fjinbnrd) auf biefer tiefen Stufe ftefjcn lileitieu. 'Jhir ineniiie ytn^uiiljuteu fiub lier,;eicfjtien, U)ie bie unten ^veäten in ber SdjIofjfapeUe ju Stvafibiivii aus bent ®ube beS XVI. ^atjvfjntibcrt^S ober bie anädcbefjute fef|v ititevefftintt' S^avftettnnd bei jiiudfteu t^)evierjtij nnb aiibere iWak'a'ii'u luun Sutji'c 1609 iti Srejadj [lei ©t. .Shin,iiati. 5;ni ÜOriiicn tiber finb bic meuiiieu nntfattc;reirf)ercti Sl^anbmalevfieu biefer ^cit bie OiMt bent .SHai^enfnrter Öiiriier nnb !WJa(er Sftiton iötuineutfjat itn 1598 in beit ■^tpfiben bc® fiJiivfev 3}iint§ (iu^?iieftifjrti'ii ober bic iirßeu (Subc be^ XVII. I^iiljvtjunbert» cutftniibeuen ajfaleveien itn ^Bappettfanli' SBevnluTji ofjite fiefiitibeven tünft(crifd)cu SBertl). ?[nf bcrfeltteu iiiebcreit Stufe ftefien andj bie übritjcn, junt grüßten lljeite iti ^^^LU-tviit» über firdjlidjen iUitiutnlbevn Dcftefjenben ®enfuiä(er ber 5Jia(crei ait§ biefer ^fit. Seine>3 Ätnnftwevtfjeä utetien ertuiifjuen ift nur ciu 'iBotintnlb auä beut 3iif)rt' 151)ü in ber ilirrfjc .yt Itjorl. tSrft int XVIH. ^a()rf)tinbert crfjebt ficf) bie ^;Walcrei aiiet} in Sliiritteu — Ijtcrin ber (iKiiemeiuett tSntuncftunt] in Cfterreidj foliiettb — luicber iirüHerrv ij^ebentunii. Stanb fie früher faft an§fd)liefelidj int Tieufte ber Mirdje, fo Ijiitt fic nnii cind) fjier une auber-U»art'5 ifjreu fieiireicf)en ®iti,^ti(-s iit bie ©djlöffer bež ^tbelö. Äntiftfinuiiie Übertreter be^fetben, utie bic ©rafeit (.^oefj, Siofetilierti, Staiupfer tinb 3;fjurn, ,50iieu ttjcitž frentbe Ä'iiuftter iuS üanb nnb (Hi[»en it}ueti IJ^efdjäftiiiuna, t(jett-5 nitterftit(iieu fie bie Hürljaubeiicit einf^eitnifrrjen ftriifte. Selbft bie Aiirdjetifiirftcn nnb 'iHlite biefer ^^eit uafjnten nn ben a[fi]enieineit Slunft= tieftretutnijeti ^(ittfjeil. ®ie nnifaffcnbfte Xt)atii5feit, cfienfo alä greSeo^ uiic lafelmaler, eutiuirfcttc in biefer 'ißeriiibc eitt einfjeintifdjer Miinftter; Süfef gerbituinb ^I'l^'iti'l^'i" (fleftLir&en 1760), ben mir ilärnteitiS Jianiel (^rait uetttien töniieu. iUirtreff[id;cä leiftete er iu arof) iini^etei^tcn ^^I'l-'i^L'onuiIercicn, 3n biefer iBe^ietjuni] tniiffen iti erfter iJinie bie unifatiijreidjen (''3ftniilbc im (iroficn S3[ya(.ipenf(ia(e bež Äliiflctifurter Stinbfjntifeä (lerDorgerjubett mcrbeit. 'Jtufserbcni fjat er ittiter aubereni jluei Säte itu Stiftžiiebiiitbc ju Offiadj nttb bie Sdjtüffer tSbcntljal, Cber^ietlad) unb Xöfdjdburf mit priic(jtti!cu SfiSerfen aiiöijefdjmiitft. ^ütdj bie SBcfirätmififaVcIIe jii ©ta[([)Lift'u iinb bie ^u Cffind) Tjatcn lion jciitcr l)«TiUjreitbe gvt'SfLUitiilciTioit aiif.yiU'cifcit. SlkMtificr iH'beiiteiib fiiib feine ^ufefiiinleveien. 3it cnuäfjtten uiiireii ein ^4-^inu' 9Utailiilbei: für fänitni)cfjc .UircOcit, luic für iUiavia für bie Sdjtoftfivdje in SUevn&evg iiiib für bie ii^ürflerfpital^firrfje iit iiltioeiifiirt, biiim bic (irofieii WemÄlbe iit Wurf, 5ii bicfcr 'jSeviobe ctUfiasibeu bann niH-f) unter anberen bic WeuiiiltH-uuifereieit bor ©hibt),ifinTfircfjc in «toiienfurt oont .^offauinierninter 3Jiotf, bie ^režten im Sdjloifc 9JJeife([ierti nnb baž ^|?Iafi)ubfienui(be in bcr Si'irdje St, ^Jfirijael (im won Wnttm fuller, bie fcljöneii greätcn in ber ^^incfterlian^fupeüe in .^Hiuinifurt uon tSuftncf) ® Ii Ii viel, bie (Seniiilbe in ber ^tn^tette nnb im S;)eiiefaiit bev tn|rf}LifIicf)en l-Kcfiben,^ in Mifienfurt rnm ^L'fef ^^^irfjtcr, eublicfj bie Wotereicn in StnifitMir^ nnb ^luifdjenlLiiiffern uon Sofcf iö er [iter, Giiniie nun biofeu .*i{iiufHeru Ijnbeu Lincf} inaiuf;e trefflicfje Ölfsemälbc für .Üfärutcn t^ctiefert, fu inätiefoubere ber Scfjuut&c ISuftnct) ©atiriel für tneljrere ftircfjeu SKtarlnlber, t'tufjer bon Picnunutcu faubeit iiücfj niefjrerc anbere ttjeilä eiufjeiinifdje, tljeil« (luSUiiirtiijf Äünftffv in 5f(irnten .ik'fdjiifti|]unii, ilkm einljeiinifcfjeu mären nennen bei" Setjrer grouuKerž, Steiner, nnb ber ftfuiiftifiirter ^i'intS Einher; ücm Vlnäliitibern ber ÜLinbfdjnfter Gfjriftian i^raub nnb bie ^[statiener ^j^eter C^nifetti, ber ältere iiampi, Gnrlo 9)farntti nnb ber Sl^enetianer ,3iiit"fi- Ä^erein^ett finbet nuin bann nndj nocfj biiö eine über nnberc SHilb lum 6ef(innteren ü[terreirf}i|ifjcn iDfeifient, Une ?((t^in(H'i-;en fjaben bie Slärntner^i'fef ^.|^offob au§ (Griffen nnb iuo&etüitbeve bev befannte nnb fciner^eit feljr gefnrfjte ^ijiurtrntmalcr Hngiift ^|?vin^I)ofer (ins St, S?i'it ifjre äBerfe an|H'rrj(iI& ber §eiiuiit gefdjnffen. SiJdS a&er bie iiuinutneiitdt SKnnbmoferci nnbeUiinit, fo (jürt mit beut ii-^eiiinii biefe§ Snfjrfjmibert» alte Xljatiyfeit faft iuiüftänbi(] (Ulf. ßö entftnnben nidjt nur feine nennongU'ertljen neuen C^ieinatbe, fonbcnt fel&ft oietc ber älteren SSianbrncitereien uerfrfjloimbeii iti bebanern§iuert[)er S93eife unter ber ^errfdjaft bi'r U'citVn 2:üiicf)c iriniu'v iiu'Ijr ititb mefjr. ^Die i'iii[ti|ic ^yiu'[icufveiibi|5fnt, bic inSlicfPiibcrc nufiTc um bie Sl^fiibi' be^ XV. SiiljrljuubffB küeiiben S^orfoljrcti in fo t)iil)i']u iWtiiV' iTfiiUt i!iib iti[«(jqficfjiift Ijnt, i'cfji'iiit für laiu]c ^cit ucrltireit (5u fein. (Sine neue ii^Iiite ber i^rofjeit nuinnuieiitrtten M'uiift ift fcfjiiter r)eri,)or,yinift'ii; fie nevtniuit lull- I'tUm vdcfiere SOJittel, afž fie bnS f(eine ümtb [icfi|it, iiiib Imuie SSurtevetmufl iit mifter ?(v6ett. i'l&er bnS uiKfj aii3 niter i^eit (Srl^ntteiie (iifU fid) fcfjiit^eu uitb bnö 3.?ert)Lmicne fjennn-jiefjen bem SDnnfcI ber liSergeffeuIjeit. bicfeitt g-elbc lieneii für bie (^kgeittnari, bie fidj ÜjreS gefcf)irfjt(id)fii Siuttež riUjiitt, nod; iiuindjc nitf)t aK^it fdjiuer 511 Uifeube ^(uftjatH'ii. vinriTsriofcii. CSifL')ij)Utfr hfä CinUDiiriiiBntniien« in .tflnf|fnfiu-t. |{nn}tinim|h-ic in Kärnten, Ävimlnitb Älunttcn, an bvn (^iren^eu Statiniž iiiib ^'oitirf)(iiiibä ililfiictt, ,Vi)iicfjfn bi'iii tiröfjtcii tJiiItiirftmitc bo^ ^ntvvtfjiiiiiž uiib bcm miidjti(ifti'ii ^Koidjf, iDctcIjc^ rljviftlicr)3('jcriiiniuidjc (Suftuu iiofdjaffni, biiiitt bicfov (ilütflidjL'u Siirtf H)icbcvfjL>lt (5nUiiv^,ifvii.>bon, in U'cldjeu iiiiflj bio ÄiinftinbiiftriL' ciuiiHT, in iiio!id)oti l^uiL'iflCu jit Ijofjt'r hitite (]eTiii!!lte. i^cia^e bcfft'ii \)t bk firofjc älfctiiic lum ©cflcnftmibni finififlrunrlilirrjer ^Jfnhir, mcldjc biirdj ben ^ovfdjcvcifcr ber Wflcfji'tcu obcv ^nfiitti«! buvd) ben Spntcn bc§ yaiib= mdiiitsi ititä belt Iriiiiutu'vfflbiTii vöiniidjcr i'[utirbliiiuicii ^Iniic (Tcfih'bfrt obcv, ducv jiiiigevcii atirtf[)oveub, in bi'it ,!iiird)cn nitb illöftcnt, in ben Sdjliiffcvn boä ylbfI^^ luic iiidjt miubcv in bcii äiiinievljdnieru bcv >2täbti' nnb Wiirftf, loiyie in bi'ii (^icljöflcn bcS iiiLiljlIjafK'nbcu iidnbnuiin^j nn^ evfjdlten (H'liUi'lii'n finb. and} mit ii^cftiinnttljcit Linsnnfljinni ifi, bitfi uoi' bev ^fiifunft bcv ^lioiner .S^'drntiMi nidjt bi'v iicnicvblidjcii Xptii^fcit cuUicfjrtc, fo fvMiiljto bodj ei'ft nnd) bt-r iL^miiitiiniui mit bcin aiH'(ti\'idje in bnnft'IOt'n fint' ^nbuftvif, uuldji' iintci' brin (Sinfltific bf-j iierffincrtcit Wcfdjntncfw bov vtinti)d)cii (Soloitiften in ih'on^^eiytft, fieraniit nnb bfi'onitiniT ?(nsftottnnLi bor Sidjnvtiiiino audj Ainiiftiubnftvio fidj ontfiiUok. IVfösuni and) bic bov Ijofjoii ^Tuiift nniicljüviüon iHroitjofnnbc anf bent SJfrtiib^ileimtioriio üielli'idjt oint'v jenfoitö bor i'((pon (lolononoii MiinrtUH'rfftiitto ontftnnunoit, fo ift bod) fantn juioifolljnft, bnfi bic in fo inolcii Dvton, [u-Joitbovs an bon ©tiitton uon Zcnrnin nnb 3?ininntn ociri]efnnbein;n iinfjovft ^aijlreidjon Wclivand^^tjCLjtnftLinbc nun litnni^o ^nni gvnfjni Jfjt'ifc im Snubi' ifjrev ^'iiiibiivtL' nitaofcvtifit tiun-bcn fiitb, ,^uiiial bic ?(iiffii!biiiui lum iiiifcvtiiiat (Mriini^tditbni, votjen Ü^VLntjfftiicft-n itiib ®djmd,^tk'sii'lii bic Ülntiui bcv S^roiijcti'rfjiiif incitiiiftcuä, im attni i^irnuiiin nufjev ^jiucifil fcjjni. Wt'Unfj ciitftainiut'ti rtiu-ri bte Dti'Ien beii SJiuncuftflttni bc» 9Jtai^bdeiuikrni.'ä iiiib ^j^ollfilbeä ciit-iiLimiiu'iicii Xfjüuucvätljc iiiliinbtfrrjint SBcrfftiitteii, iiiu fo nu'ljv, im S^niibc fcUi^t foUHifjf für (li'oit^J afä i'Litfjcä Xfjtuiiicfcrjin- bcv lunlrcfflicfjfte IjKaljftoff ficfj luniftub. Vfiufj Ijicr ,^ci(it bic ffilcflan^ bcv ^^-orm, ber oft uor^iitilidje S^ifbt'rfcfjmuct itiib bio üitfu'vft iLiviifä(tii]e ün'fjinibliiiifi biMi ^'■'^■f'rfji'itt XüpftT'ä ^itm Äitnftfjniibmcvfor, loanc bcv mtiU'viicfjc Srfjiiiitrf bei" SfiJiitibe in bi'ii jicvlicfjftnt pLimpcjiiitifffjni ajjotiucii iiub bnä i'iiu' ober anbevi" ,f>ii!ä(iffiitr) e&füfuicfjr i^nupiif; biinou grfu'ii, btifj niufj niibcrc OJmcrftc in ifjrer CSntuiicflmtg iticfjt jiiriiifijcbltfkit Umreit, ©0 tiefe aiüiir^L'Iii iificr niu'fj bie Wmu'rtc iiub ^i'iiiifti' bfS (^riebnig uniljrciib ber 5)iümedji'rrfd)tift fli'fdjttiiifu, ju ucrfrfjmiiibct if^re Ü6uiiii biirf) (iäii,^ltdj (iiiä inifcrcm §ciiitiit[ciitbe, (ilö bie ©türme ber iHoIfmuaiiberiiitjj ülier bn^fcllje [jintu-miften. ^Jfdct) 3rt(ji'Ijnubcrtcu bev il^artnu-ci Iirnd)tcii uiifiTfii ©luieii crft baä (5fjrifteiill)iiin uiib mit ifjiit Onicrifdje uiib friiutii'dje .rievrfd)aft lunn ^[iiäfiauii beä VIII. 3ftrjr(jiiiibertS mi allmiilin mnu' (ycfittuiu^ unb bnmit audj ba§ SffiicberiTtLHidjcii fiinft(]eiiii'vMirfjni ©djnffcit^. lUiten bie !J3euioIjuer ber iittcftou tSiiltiirftätteii S^initeitä, uno ber Stifte Cffirtd), ?[riui(b|teiii, 9JfiI(ftatt, 8t. ';|i(iul, SSiftriiit], t>)viffen dS iH'fcfjrißO ©djüler ifjrer nit® ©aierii, ©djiimk-]!, CutfjviiuiL'u uitb grnufeii tjcfommetteti Scfjrmcifter iljre füiiftfevifdje Xljiitiiifeit luiv^urtstueife iiu 3;ietift ber ^ilirdje, fu frtub bev .§anb)iH'rfer ber frit(j,;eitii] tiufbliitjeubou gefdjloffeiten Crte inidj in bcn mit ber fL>rt)djrcitenbe!i Guttiir i]eftei(]ertcit Söebiirfiiiffeu ber (iciftHdjcit uitb UH'ItIid)i'n ©nifieu beg iiiinbeš imb in bem mit ber juueljmeitbeit ffiioIjUja&eiifjeit fid) iiieljreiiben ©inue ber y3üriier)djaft für gi-iflifinen ©djiiiucf bcä ÜetieiiS reidje ?[urec;iitu^ 511 fiinftlerifdjetit ©d)(iffen. Ilodj mm] immer nur meitii^ (i^'iuefeu fein, luiiž in ber ^i-'it ber iiiedjfeliiben §crjoi]5(iefd;fedjter, iit ber romniiifdjeit SiuiiftperiLibe, nn Umfjrer Sluitft^ avDeit ^eleiftet lunrbe, bcitn fdjmucfliiä mar itLKfj bie Syofjnnuß niib eiitfadj ber ,§iin3vatf) ber ®Lirnefjmeii. ift bafjer nitdj qar iiidjt ^u uermiinbcrii, bnfj Ulmi funfiiiibuftrieKeu (Meiienftiinben mit bcm Oieprä^e bicfcr nur lueuige uiib jtinu: aU'Jfdjüefjlid) firdjlidje tiiif nu'j flefommen fiitb. iWeljrerc if^ronjeiiegeiiftnnbe, ei it fteiueä ^Kandjfafi onS ber ''l^fnvre ©t, Sünniel iiii Smtntljnt iinb jluei ytftnr(end)tcv, umfjrfdjeiiilidj urfprüntilidj nitä ber SUvdje in äJfaria ©not fttimmeiib, fiiib lun'jüfilidje Srpuiniffe bež iJJfetidlipiffeS jener nub erfdjeiuen befonberS bie Ie(;teren dS fefjr luertljunde '3^entmale mittelnltcrlidjet Sfiinft=' iubnftrie, äUiii (Sifenark-iteii kifcen rommiifdjcž Oiepraoe bnS ©efdjfiiiie iim ßiuiionfiijtfjLH-beä iielefieutUdj ber ©tnifienenueiteruni] 1845 entfernten ronmnifdjeit M'arnerS in ^^riefnd; nub ber ©nerifteitljüre in bnn nnuieit baluni [jek'fienen Örafenburf, ^f^tmir nidjt ute[)r biefer i^eit ouficfjont], nbor in ifjitiu (Sfjaraltcr noiij nöllig rumnuifcf) fiiib bit Silašiini^il^^' St. ,jelena mu älMctVi-Gcrii, bcr 9!iiportU3fird)e 6ei a^lHtcnmivft unti bie beu ^L'u("terii bev crjeiiialiflcit ilirrfje bcr (StftercieniLTtiuu'u iu 5'rif)acf) cntnmtimeuoii ■Dnrffelluitfieit ber flugeii nitb tfjLh-icfjkti Siiiißfrmien. Sic fiiib ^iuileirf) in Miiruten bie iittfften ^iirifpicfi" beö PJInž^ nuitcvi'iKrjmm-fVä, uiit luclrfjem fi-it bent XIV. ^nr^vfjinibcrt .^atjhtidje Äii-c(jcii (etiim 40 fisib iiocfj uiicfjim-ietuir), (H'fouborS iu bcr uiidjftcu llnuictmitfi lum ^yrii'iarf) iinb bnint iiti iiu'iti'iTii lliitfvci)>, nor ytdcm iui t^li'fe^'I^ii'te bcr Oiurt, au§sif[trtttet iLnirben, baf)i'r iu biqn- Stabt bit jcf^iiui- SJiiiift U)o()I friilj' ^eitifj eine .^ciiuftiittc (icfnubcu fjuliou luucfjte, bie, uncfjbcm fie unifjveub iljrcr fur.^eu SBliite iiu XV. Snfjvf^utibevt für bie iiircf)eu Luin St. Üeoiiljovb tiu 2aüauttljiit, iiiebiui], Ü^iftriug, ©aisOevi;, Uieufinufel 2C. beu farbcnpviicfjtigfteu SifberfcfjnuicE c)e= I'djaffeu, iiiit Süefliim bc§ XV[. 3iitjv= fjutibertS fa[t plü^lifl; erlifcfit. ^evcitijett ftef^t boö ^pnidjtliH'vf beS 9Jievi'uriilS ^IJfiUler ouu 1070, lun-utal-J tu ber S3itr(i= fo|.ieUe ,yt iiaub-jtvou, jetjt iiu 9Jiitjt'um be§ fjiftorifcfjt'n ii.?i'vettiS, lü^ ^^nibuet einer nnbcven iiitn|"tncfjtnn(]. iBii'f ja[)Ireic(jerc nub tiebeiiteubere Ek-rte bcr Ähinfliubufirtc- niž nitž ber roiiiaiiiicr^cti "^periobc itttb ber ^fit ttjreä iU'cniatirtC'^ fitib ouö ben uacf^ftfolcienbeit ^jiafjrfjtitiberteu er(jalteit (jelilie^en. Sie oertreten (rfjoti bic uevfiljiebeitften ^meiflc berieltieit nitb eiu.5efite rtcljörcti tijrett fjenun-ratieubften J^eufiuiilerti. (Sž ift bie l^'it, in UU'IcOer bie (^jot()if alle i]iuei(ie be:^ Slnitft!)nubu)erfeö tieljerrfcfjte; bLuij crft luit iljrem i^erfaU bciiiutit beffen ;iM!itc, 2)er reicfje Üler^feiien, ber nuiieniein fetiljafte .*patibc(, uur yiKeiu mit liu'iiebifl, bie tSvUH'itertini^ be» tSi[(turtu)bt'iiy luefjrteii ftetiß bie :^^elH>lfcritu!? nitb )if)iifeii iiit XVI. niib XVIi. Saljvljnitbevt eiueit älHilj[ftanb, wie iljn frtiljere ^eiteu fantn fonitten. Sie ffeiiten riitnanijcfjen .^iapeileit iit'tiiii]teu uidjt ineljr, fie trnirbeu tit eiitcnt neuen Stile iinifteluiut iiitb ermcitevt, nitb ttctie Mirdjeu eittftonbeu. llitb nI« bie tirrljlirfje iöautrjtitirtfeit jtt crliiljnten [letvinn, enueitcrten bie A'levren ifjre ^itiriieit jn tnoljitlidjeit ^Ktiuiuen ober jdjiifeu fidj iu beiineitu'rer iiniie ant gnfit' berielbeit uene, ntituntcr priidjlru'Ile Seijloffcr über andj iu niitnuiiierteu Orteu (jeraiintiije Stabtpnfeu. ®ie uatiirtidjc gulfje biefcr fliuiiiaiiiir^fr Ütoiijotfu^tfi' in tn't Üirdji' jit Matin Siial. (Sricl)i'inmt|^eit umr ein tirofitirtiin'v ^liifirljUiiiiin ber ciit)>n'cf)eiitii'ii fintftfiducrlic, iin lucfrljcii! tmlb tiKc (■toufvtu> tf)eilna()it]cii, (Ss nitiuicfcth' fiJ) uithn- (itcicrj.^ciHfs itdicuiirrjcm, btid) liLn-luicf|t'iib bi'iitfcfjcm CSinffiiife cine SJMiito bi'v .SliiufHnbiiftrio, Uu'tcfjc lunfj tief in bnö XVII. :^ii()r(ntubn1 I)iufiu boiicrtc. ^fji bev|d(icn Ijntmi .ynuirfjit bic ftvofjoTu Ortf, uuv ^(Hfni uiL)()l SifidncI), bi'v vi,'id)C .CiaubcUiLnl, iiiib Hiiiiiciifnvt, bic lu'iic ^miiptftobt, tlicil-tv'uoinnu'it. ^ia()lveidjc fhiiibifrfje .^JöiijiT i'r[)oIu'n fidj iuiicrljnlt iI)rov il'fimoni, Sdjari'ii nnfl)irttfr Shinftli'r iiiib t^i'uu'vtictvd&oubcr aib3 bn:i iiibmeftlidjcii Dnitfrfjfattb licfsni fid) imli'i' bL'ui ©rfjiitu' bt'i' (Stäube kfLinber^ in Mdciciifiirt niebt'v, Hui fif, bmiiit cS nicljt nii fdjihicr yivbeit nub für biefc nn rcidjent StOfa^ feljtc, bnrcfj iycvaitftdtuui] uon jiifjrlicf) [i(f; luicbcvf^olcnbi-n, mit einem (^liicfžfjiifen ucvtniubeneu ^ütsftfttiincjen Dov^iiiiltdjev E^eunniffe bei' (.^kilbfdjmiebe, Ö)iivt(er, ®d)Uievtft'iier, Sdjluffer, ^Sifdjlev, ®vedj»fer u. f. tu. in biöljcv luiiieiuufjnter Seife bic ijduerlUidje Xl^itiiifeit föitevteu, ÜiSeuu nu§ uiiti iiudj ein veictjer Sdjnti bev umnninfattivontier (iiclmren 1555 Iiei SHni^enfnrt, i^eftorlien 1 (kJO ^n ^tiirnberii) nlä Uiu'^üi-ilidjer SIfenfH'iufdjui(icr genannt; Hon it)ni ift jebüd} fein Sü'evt intümtbe befiinnt. ir&evblid'en mir, lonä nn-3 nn§ biefev ^Jievtobe (in Iföevfcn, uu'ldje mit einiiier fdjeintid;feit dfg Gv^eniiniffe bev einfjet)nifd)e!i M'nuftinbnftvie nnnefetjen uievben fünnen, evijatten iiclilieften ift, fo finb ež abernuttä uorjuivjWi'ife nnr .^'nuftgegenftünbc, uieldje jnnt fivdjiidjen ®el)vand)e i^efd^affen unitben. So finb e3 ftivdjciuieiyänbev, tiefonberS (Aiifefn, jueldje ^i'iitl'iilS fletien, iti luelrij ()o!jer 33tiite bie itnnft berStirferei beS XIV, ^al^vfjnnbevtS ftnnb, nur ?n(eni in ben ftiKen Slüinnten bev ^fotinenHoftev. ®ie ^eiijen in ^nljlveidjen (Sjcemplnven (eircrt 40), mie bie Shibelmatevei bež XV. nnb befliniienben XVI. fjunbevtS, lueldje tiefonberS bie ^arfielfuni] beS Wetven^ii]ten onf ))üinfentveu,^, Don (Sni^eln iinb .'peilineniieftatten, ja nnd) Hou flun^en Seenen nnb fljnibo(i)d)en il^ilbeveyelen, foUMC Doti fd)öneni Üllattiuevte fid) jnv l?(nf(\a6e iuad)te, im XVI. ^vafjvfjiinbert bev ^'tvplirntion§= iirbeit, untevntifrfjt mit ^|Mattftid)ftidevei anf S^einiuanb unb uevfdjiebeufavtmiein Seiben^ flvunbe meidjt, netien ioeld)ev fdjou ba« relinf salimi in ^Inuienbniiii fonuiit, uioium ein befonbereg ikifpiel bic ßiifiila in (SDviad) oon 1570. Siefer Xedjnit fulflt nnt 1(U)0 bio Sfiišfitljnttui fiiVirnfev 1)rtrfte(lnniieu mit ftilifivteni ®lnmen= nnb '^^liittluevt in offenev Seibe nnf Söeiftfeinen. .^an^iubnftric Ijiit fief) bic Sticfevei nnr Inn ber floueiiifdjen lyeiüiirevnnii beä niiteren 9{üfent(;nl'3 befouberž entiuidctt, wo nebft bev ev^cngnni] uon Spitjni niiž ^luini bie SS^iT^immg luni SSt'ifjlcinen bcr oi'r[rfju'bcuftcit iÜL'[tiiitm!iii!i mit CvuiiiUL'iitcii, ai[%'fn(jrt mit vuttjcm (^Jnvii in toeii^^ itnb ^^^liittftirfj itncf) Vfvt bcr @üb= ftiUH'ii, H'it imticftiiiitiitcr ^cit im (^Jebviuicfjc luav. (i'itifv bt'iLHiba'fn üllittc miifi bie IJnbuftvii' in CSbctmctnlleu fid) erfreut fjntu'ii, Sic 'ißniiifiiidjt öor ikivneljnicii, bcv OSebrmirl) bcr tStjrfiuinDcii, ber frütiiiiie Sinn bcr ÜkDülti'rinui, bor rcidjf (Srtnii] bor im XVI. ^^nfjrljiiubert am iiu'iftt'n ernie&irteit (Mu (bkrüluerfe (inlu'ii itjr reidjtirfje iJfoljrintrt.Sn bor "Jfjiit UH'iffti find) bii' fjaübntcii ®tT,;i'id)iuffi' iiidjt [ifuij eiitL'ii reidjfu Sdjfili itti wa-fdjif bcitiMi (ycvötl^cu in SKöfterti nnb 9Ba((frttjrt^fird)cii oiiö, fLiuberii foffett midj ti'i citi^eliieit ben tH-foubcreii SBcrtlj, bio 'ülrt bev yfrlu'it crfnuu'ii. Xodj ift iiiiv lutiiiii nn lualjver Äniiftarticit erfjnUeit siditiclicn. SBaS iit Siiiruljcinbeit fidj tcfiiiib, ift ber rteifti(]eii iiub inati'rifllfii Stoff) ber Reiten, fütuie ber (^efrfjiiuidio' iinbn'tmo -si"" OVft'i^ ni-'fon^'"-bic gdjatifamineru ber itirdjen mib iiiöfter atier (id^tetc luieber» fjolt bic bež Syaterlnubcä. — 9([S Ijeruorrngeube» ®eufiiin( ber t^)o(bfd)miebetiiii|t beS XV. 3;(i(jvl)uitbevtö ift iiodj erljalteit fiebliebeit ein Speifefeid] lunt im|ieti)LU)n[idjer (^iröf^e (,'{() CSnitimeter) in SL)ftu-ia=Saa( mit fedjS viiubeit iß3iH)|.iL'nim.'bai[(üii® mit rotl) uitb Woii emaitlirter (;ijrimbf(äd)e auf beut fed^ätiiiittrirtcu ^nijje uiib adjt fdjötuiuioiften .'geiligeiiftipireii rtii ber mit ber &i)eube; SiJiaria ■ Ijilf • mir • jtivijeu ■ unrtimbeit • nub • allen ■ mein • farfabern ■ iiiib • luidjfomeii • amen • aitiio ii 14W). kVtdje üou noljqn iileidjcr Öriiile inareti in Üfeidjeiifel^ iinb Xl;eif3enetl t^rofjereit ^Heidjttjum in ber ^i^i'ut jeiflen nudj bie beut XIV. nsib XV. ^atjrijnnbert atiijeljüreuöeii il'e(d}0 in Ünbnutinißbürf, äJiÜadj nnb (^ilainnd). lüotfjiitfjiT fitfrfl in l)fr jUttljr jii 'JJImiii-Sanl. uxiljiTüb 1)011 bell nieljv nlS fjiiiibert iitiriijni »odj frf^rtftctii'ii fleiticrcu i^Dtfjifrfjcii Ahlifjcii utelL' [»ciimbevö biirrf) bic itodnibde Sljiiimetric bfr ein.^elncit Jfjeilc tn-arfjtfuf-UHTtl) fiiib. Ükifpicli' OLiKcubcti'r Ük'niaiuigFoniicii miitjen lunf; niuii'füfjrt lufi'boii bev bic jfiljl 1<>()7 tnii^ciibc AUldj bcv Hivclje St. iicoiiltavb im iitumuttljat iiiib bi-r iivldj tu St. 'ißctcv im .Spütj (luä bem XVI, 3af)rl)mibcrt. (Sci-iitgcr ift bii- otm tiotljifrf^cu 3{i'iii-|tiiaricit iiiib Oftcui'm'ii'ii, bodj fiitb [ic jnm Xf^cile buvrfj iljr Vlltcr ober biircf) bic DLH'tvcfflirfje Wrbcit luMt Ü^cbciitinui. ®cm XIV. ^dtjvtjintbcrt s]cl)ürcn nn bic Siftiiiuinvifti 'i^albraiit'Sburf iiiib in bcr Scmimn'fiviljc 511 gricftufj. Unter bcii Dftcii)i.H'ieti (cin'n 10) fitib fjeviHivniiiinib biircf) Iieioiibevc Scfjöttrjcit bie 3Jfoiifti'cid)liin am ^^^ortnl ber Stabt^ (.ifnrvfirc^c in Sölfmnartt niif bem tniiincit ffiid)eiiijviiitbe f)ennn-|]e6rnd}t (jatieul ®in iiiH)crg(firfj(id)eä OTeifterftiicf ift ba3 itii aJhticitiii bež fjiftorifdjeii ®ereiit§ Iiefinbtirfje, aitö 9j;tin(i=San( ftammettbc ®d)lof^ — i'ineä ber uorjiuilidjftcn JJieifpicte burrfjiicbilbeter Gifeutcd)itit bcS miS^erjeitbcii XV. ^otjvljuiiberts. ??on bcr fortbaucrnbcu Slittc biefeš ber ÄHHinftinbiiftne aud) in beu folijeiibcii jA(iIjv(;iiitberteii gilit bie ijvofjc ?(nja()I lion trcfflid) fliiSflcfiUjVteu ©ittcrn; cS fci nur erimu'rt nn bie Si^runii en [fitter in filngcufiirt (1590), St. SSeit, «iftiiuo (XVll. Siifjvljnnbcrt), @t. fanl (1691), mt bie i'(bi'd)(nftgttter in 5)J!aria-2öortfj, Stabtpfnrvfirdjc in ®itlad), ev[jü(tni^iniifii(j arm. 9!nr ein äl^crf, ein fleiuer iBotftut)! nuä 5hi|> tiaumf}ülj non 1464 in ber ©tLibt}.ifarrfird)e ju Ü^illfidj, vertritt je^jt nuc^ allerbtuaS iti iniirbigcr aSeife bic^Jeit bev @ot[)it, fotuie bie 5l'nnft bc5 XVII. unb XVIII. ^iifjrfjnnbert^ iiud] nur bnrdj je ciu tiebcuteubc^J !ffifrf oertreten ift, einen i^etftnljl in berfelben .Uirdje in fd)Lincv SleuLiiffauee unb biiS liielfitiige (iljoriieftii^fe iu ber früljeren ^Jinntiidje ju ®t, ?(nbvä iu reidjeni S'iavodftil mit Sntarfia (1761). [icfunberer Üfinng tuav jebüdj bic ^erftcllnng fotdjcr @erät[)c, nub ä'wnr nicift iu ber crfteti ^iitftc be^ XVI. 1)nnbcrts, fouiie lum Stiegcngeliinberu unb Srüftungen ntin (i-mporen iiu§ mcidjem §013 in fügeurtnnter Xirolergutl^if, jener fladjen .gol^drbeit, toeldje baS Sielief niif bem vertieften Untergrunbe bcs Dniameuteä nad) 5[vt ber J^-tadjmaterei nnr bnrd) gefd)iiuirjtc Striche nnb Sdjnitte anbeutet, ^trtidtcn biefer 9(rt finb in ^Kiruten jit'Uiüdj fjiiufig. ^ii ben tieften berfeHieu ^äljleu ein fed)^fi(3iger tSljorftul)! in St. ßcontjarb in 3;tufng (1512), juiei Sfjov^ [tii[;lc mit je brei ©i^en iu ©rejad; (1525) nnb ber Soerifteifaften liDU SBtnbijdj-St, iieunljarb. ®ie |Jeit feiner ^(ufertigung uerriitlj eiue anf fdjün gefdjfnngenem ®atibe in gotfjifdjcn TOinužfelit ange&radjte üegenbe: annu • bni ■ 1 ■ 5ü • 8 ■ jar • ber ■ gniben • ^it 8 ■ ba§ ■ bic • alnuir ■ ift ■ gemad;t ■ luorbcu. iüiudj möge eilt ^lueig ber .ipüljtedjnif enniitjut merben, ineldje jnuadjft ber tuoljnlidjeu Vtuäftattnng ber ^4JvLifan= getiinbc biente nub kfouberž ki ben im XVI. unb XVII. Snljrfjunbcrt ruirgeuLtuuneneu ■ilien» nnb Uni&duten ,^ur SInmeubung fommt, niimlid; bie iBetleibung lum SISanb uub 2)ede ein,feiner Okmiidjer mit .^pofjgetiifet. iWiele biefer ^IrDeiteu finb iu .Siiiruteu nodj erfjattcn nnb finb uulhnertljige ^^ilnilK füv bie 3:nd;tigfcit ber ftiinfttifdjfcu jener ^eit. liH'i benfelDen erfdjeinen bie Söiiubc geiuötjnlid} einfad) in ^^ctberu eututeber bis ju ^iuet^ brittel()Lifje, iu lueldjeui geilte citi Öeftmö aOfd^Ueftt, ober Siž.au bie ®ecfe tietteibet, bie Xtjüren ober geftalten fidj ju groficn ^Ikirtafeu, tveldje bi» an bie S)edc reidjen nnb in itniienifdjer ober beutfdjev 3{enoiffaiu'e oft prac()toul[ mit Säulenfteüungcn, "ipilnftern, WcfiiufuM, nufuctOiitcn ^^tdftlonuinu-iitLMi nub tn'fouberS veirf^cii Sutnvficn in licr)f^tcbni= farbigen .^luljailieitoi aufdcfiUjvt finb. i^orjiit^Iidic 33nipic(c iolrljcr ^^rndjtüjitveu ftiib im Scf|(offe Sftiivn (nioljterljdten) iiiib tm ®rf)(DlK SSlafffrljoffti. Sine cnffcttirtf ^fcfc 3;fr Sncriftcitiiftfii aim Dlt Aiir^if jii ^^(ill^ijci) St, troiiliarli. icl)fof} bie Xiifeluiu] uncf) ofint tit'. ®ie fjerrlicfjfte Strödt bie)er ?[rt i[t ntbft niibi-rcii tm Stifte St. erf}oIten (leMietieit. Xie ^ecfe ift, 12 ®cter faufi uttb 9 SOieter breit, in betit)rf)er^Keuaiffiiiiee auž ^-idjten , Üärc[)en3 unb S?iiibcnI)ot3 iieftTtiiit ntib ocrbinbet iit tI)rtT 9trrijitettitr, foluic in ben becorntiiicii J>etailž tünft(eri)cl)e Xnrdjfüljrntid mit reidif^altiiicr ?t(micd)?funii. ben .^ol^iieriitfjen, luetdje biefe tnuilidjen (^enuirfjer fcf;niü(ftnt uub 2H0 nodj iti ben Stitnrteii beg XVII. luib XVIll. 3ftl)rl)iiitbevt§ geicfinrfeu wurbeii, ift nur wenig iiietjr ^u fefjcu, bodj öcweift and) biefeö SSenige mit bent, luaž iiiaiidjc ftirdje an ftaiiiiclu unb i.ierfdjiebciieiii ®rf(iiljlc cutt;ölt, biiH an ^ol^arteiten nudj tiiö in bie ^lucitc §ätfte beS XVIll. SatjrtjimbevM Xiid}ttacž fjeleiftct iiiurbe. - Sfndj ooii aBevfeu aiibercr Subuftnejiudgc, lueldje ber onflevenuiib imieveuStušfd}nuiduiifs bf^^onjež bicnteii, ift nudj ntandje-3 iJ^cmcvlaiStuerttje nuf im® aeUunmcit; fo üiete pratfjtuoltc niiž bent XVII. nnb XVIIi. 3a()v[)imbert qIö glädjenkfleibuiui gciuMbtcv ®edfu, wonon iicbft iiiibcrcit befoiibcr« ld;ijiic SJcifi-iielc in ucvl'djicbeiien ©tiftägebanben unb Stirdjen fid; [lefinben, fo bie Siicfeiiöfeu in ifeKerOcrg nnb Giriffeu an^ bent XVJII. gaf^r^uiibcrt unb enbfidj jdjiiue Steliefö auž ^ernicotta, luie baž iiortrefftidjeXfjoiiretief in SJoInijj Don 1549, üor nod) nidjt breifeifl Satjmi uor ^Iflcm iit Cfterreid), nub jtuar ^nniidjft Hon älUcti lUiž burd) bic ©niubimg beg äfinfeiimg für Äiinft utib Snbiiftric cine crfrculidjc 9ieiictioti liegen bie 9?ei'f(ad;nng nub ben üerfe[;vtcn@e|djntacf aitggttig, begann nndj für bic fjeimii'c^e .ft'utiftinbnftric luiebcr eine beffcre ^eit jn tagen. bnrd^ bie utlgemeiue Söeiueguug gegebenen 'Jlnvegnngen geigte fidj iuberfelben nHniiilig ncneäCeben, bod; ging biis SÖpUeu iiüdj üietfod) über bnö ilüuneu, üiä bic ©vünbnng l>erfdjiebencv juuädjft getuerb(idjen .3>verfcn btencnber Sdjuten beni Uiuiermögeii ä» fum. Sfi?i%enb birfe bie Ätriifte vorbereiten, bie mit einem geliintertcii ®efdjmacE nnrfj bie tiölf^ige tedjuijdje ?(užbi[binig befi^en, bete^reti bic ?fnžftctlisniicn be§ ©etuertieuinfeumg in Silageufnrt joiuol}! Öieiucrkmäutier utgüaien bnrdj Sßurfü^ruug [tefö uener muftergittigev ©egeuftaube üeridjtebener ber ^hinftiubnftrie, bcfouberS ntcr oou ?trbeiten eiiif;eimifd|er 9J?eii'tev über bie SJeiftungSfiifjigfett berfelbcn ntib lücdeu in bcr SBeoiUfevuiig mit einem befferen ©efdjmad tind) eine ftetg regere Ä\influft. ift fjodjerfreuUd) jn lef^eii, wie beiünbersi bie ©feninbnftvie feit einer fitrjeu 9ieifje oon 3afjreii nun admiüig anž if^rem 93erfalt fidj ert^ebt unb juuädjft in ben bev Strdjitettnr bieneubeu ö^egenftiinbeu, afS ©itteru, @iet>et, ®(id)fi'öuungcn jc. redjt gefd)UtarfüD0e §[rbeitcu ju liefern beginnt, au meldjeu fid) mit ^utereffe baä iitlrndfige ^^-ortfi^reiten iitni ber i^ermenbung bcš über bie breite Seite gebogciieu 33anbei|eng jam fantigeu ©tnb= eifen unb enb(id) jnnt 3Juubei)eit Dcrfotgen (ofit. werben nber iuk^ fdjon 9Ibldilu6gitter gcfdjaffen, lueldje nitdj 3d)iin^cit ber ßcidjnung unb üorjüglidjer Surd;fiU)ruug bei tljeilž anfgelcgteu, tfjcitž aug bcnt ©tabetfen fctbft getriebenen Oruflmentež ben beften Sfrbeiten g(eid)en Stitsc frütjerer Snfli'E)iitiberte iiafjefonimen. ^Jtebftbeui fefjlt ež tiidjt au ^afjlreidjcn gelungenen ®erfudjen, aubere muftergittige ©egenftänbc aug oergangcuen klagen, a(g 2:f)iirfd;Iöfiev, iiufter ic. nadjjuafjmeu. ?tid)t nünber bebeiitenb ift bev Slnffdjumng, bei fid; in ber .^oljinbuftrie beinerfbiir nuidjt. äBeiiu audj fcfjon frütjer mnndjeä 9[nevtcunenžinertfje in-SJföbeln, Sd}ni|;(ivbeiteu 2HI aud) in firct)Iirf)fn Ä^ttiftnrbetteii rteleiftd luiirbe, i'l» [lertiittii hod; crft mit bev (Sriitibuiisi ber betreffenbeit 5ulh$UTivtI||'riiaftIiiI|es tdmi in Mavutcn. Euf chtcm öon 188'4f> gcotirovlji' fdjcu ©cuicvttmnloii (Iü.;i27-7I CiinbvatfUumetiT), luwoii »1-3«) ^^^vocftit pvobiu'tiii yitib, leLieii ;}48.C7() ajfeufdjeit, 34 per CnabiHitfiloinder, luicf) [luvi] inib bii' fleriiigftc ®cüö(ft'ntn<]§= ^tffci' ill bin- 5lfLmnvrf)ic. ^Mevtuni cntiirjrt bie Sinub^ imb govftiuivtfjfcfjaft (58-02 ^IJroceut, bei- ij^mi&au nub bie ^'»iitte fammt ber 3nbuftrie mib ben ©elucrbfii 17-84 ^Procent, ber .^flitbel itiib bcr iücvfd)v 2-82 ^roceut; bor ^){eft Hon 10'72 ^^Jvocent wevtCjeift fidj auf bif iUn'tiieu likuuttoningždaffen. SibS iu)lf^uiivtljicf)iiftlirf)e Si'tien fi'iiruteu§ ö'Pf^t' foiuid) in biT Sanbiuirtf)i'd}üft, im Scrgtmii nub bom bamit lu'rliiiiibcneii ^iittnnoeicu. ilcferbau lln^ Pleb^iiclit. iBöii bcr gcfammtcii vvobuctiueii Sobmftiicfjc nitfitdcii 15 '■^^roccnt niif baä latib, 11-58 üßroi'eiit auf SSicieti iinb ©iirteii, 5-67 ^^ii'oceiit fiiib ^putiudbcii im Itjatc, 18-0() '^jrocmt I'llveii, 48-42 ^^Jroectit Sönlbiingou nub 0-67 ^^rocent ftnnttcn fhib bie Ijcbciiknben 9Eieberfd;lag§iiieitgen, bereu jiUjrlidjo ©urdjfcfjnittäjiiffer udu 630 äJiidiuteter iui Ärnpf= fdb biä ju 1.995 9Jii[(imetcr in medjiett unb iui Sffiittel be«? nati^en iiaubeS luit 983'8 äJiiKimeter, jener üuu Äigeiifurt, autjeuouiuteu juerbeu tiinn. J:« bev grüfite Hjeit beä Raubes iu ber JHegiuu bev Somuterregeu gelegcu ift, fo fiidt bie fjücljfte leuiverntitr uüt bell gröfetcu DJieberfdjfaflSuii'tigeu ^ufiimmeu. 2;ie mittlere ^Isatjrcätftnperatm- üoit Hiagriifurt ift l'hl @rab tSelfiug. 3)er fjcifie Soutmet in ber 1f)iiIfor)le, ber oiitem iiufjerft trtlti'u SBiutcr L]egcuii6crfte()t, eriuüijüdjt jebodj trut^ biefes gertiuien :;5a[)rcSnüttelä beu ?(ubnu bcS „Xiivtcii" unb, in S^erbinbnitg mit beti Sommerregeu, btiä ^}{eifluerbi'u einer jiueiteu Srudjt iuuerijalb ber SSegetntiouSperiube, TJemgetiuijj (affeii firfj be^iiglid) beö Icferlanbež mef)veve Scgetittiüitägebiete uuterfrfieibeu, lutb jiuav ein Öiebiet mit boppeltem J^nid^tbau im 3n£)re, luo .Reiben (Siidjtuei^eu) nadj Sioggeti iiB ÜJndjfrndjt vegclmäfjig angeliaut jn luerben ^3flegt (58'11 ''procent), ein ®ebiet ber ciufadjfu ^rudjt (19-65 ^Procent) uiib baä ©eliiet ber aSedjfeliiifer (22-24 'j>TOfetit). ®em ei'ceffiueii Älinm ber IljdfDljIe fteljt bag nujcgegltc^ene .'pLUjeiiflima ber ^^ergnbtjänge gegeiiiitier. Sonnige Seltnen erfreuen fid} ciueä au^erorbeutlid) milben ffiinterS unb einer I.ier()rtltmf3uiiif3ig fjoljen mittleren Safjrešmiirme. ®o tinumt bnfi ber Jelbban bis in bebenteube Ijinauffteigt; 9JJai§ bi« 979 DJfeter, 3?oggen biž l.üll SJfeter, Oevfte biž 1.f)45 iWeter SeefjöfK- 5)te grudjtfolge ift im Mgemeineu eine freie, fie beiuegt fidj nber bodj iu bem ftreugen ©efitge ber XTeifelberiuirtfjfd^flft, 3)ie ernteftatiftifdjen tSrfjebiuigen Ijabeu bie bemerfenSmertlje 'J;()ntfrtd)e p ^ugc gefürbert, bnfj auf unfie^u jroei I)rittelu bcä ganzen Slcfertaubeš weifeeg (Betreibe, auf bem legten ^srittel ©acffrüdjte, illee, gelbfuttev, ^iitfeufrüc^te uub .'paiibetägeload^fe gebaut werben. ^anptfrud)t ift ber ^loggen, luefdjer 28'68 ^^ivocent beä gcfammteu ^Werlaube§ &et)etrfd)t; .,Spnfer 18'4 '■^roecut, aSei^en 11-3 ^Procent, fi£ce 11 ^^Jrorent, öerftc ^.jSniceut, ajiniž ß'Ö ißrncent, tartoffeln 5-2 ^^rocent u. f. m. gür ben 3hid)frudjtbau mcrben circa iü ^^ärocent ber gcfommten Ülcfernrea beuü^t, nub jmar für ^)atbeu 9'4, für Sloppctrübcn 4-5, für Äleefamen nnb SDieugfutter 2'1 'i^roeent. ®ie int i'nnbe orieiigten syrotfriidjte becfen mit ^ilugnnfjnte ncrn SBeijeu uub SBniuereigerfte ben Ijeimifcfjen ®ebavf; .§afer, iBotjueu, .«itlcefameu gelangen ill incf)t imlicbciitfiih'it 'iDJoJuien ^itv ^üigfiiljr. — ®ii' 2anbuiirt(]frfjiift fu'fit in Sliinttni faft iiuöfdjliefilirf; in bni ,'panbcit bor iiiittleveii luib fleincu ÖJnitibtu'fiticr, iiiitiT bcucii allevbiuiiö uocf) dgetitlicljc „iJ3aufvu", luibÄeufcfjIeniiitevirfjii'bon lucrbeu. gjiirf) ber 3{ot)otnitffjcbuiui Tjatte ba$ Üniib 10.319 ©ait^^ utib 10.642 (V^, 'A itiib VO 2[)i'il[)u[int, foviuT 13.100 ÄViifdjeii; bieffti ftanbcit 360 cfjcmdige !5;oiiiiiiiiMt mtb 24() 'ipFviinbeu fletiiMtübei-, — iBefifjoerljültiiiffc, luelofji; fid) fett jeniT ^t'it öm'd} 3n|«uimeiilciien Düii Sefitiiiiuien, biivd) ?(ufforftutigcit, eiibtidj biivd) Umiuaublutuj luui in „.^altfjiiGeu" uidjt umocfeiUtidj ucriiubert f|,i[)L'n. (Sine ciiifnrfje 3^aiu'rn= (jitlte umfafjt, in meift i]Iücf(id)er Sievciuitiinui Uüu 'Jtcfcvkub, Sicfe, Südb iinb SBeibc, 25 [)i§ 40 §eftar, imb crft%t bie ©etuirtljfdjaftmtjj oomieiieub mit 93eif)ilfe uoii ®ieitft= fiotfii, bcvfii n'cf;tlicfieS !Ser[)altiiifi p beit Stvbdtgebeni bitrrfj eine ^ienftbüteiiorbnniu] gerei^dt ift. iycrfjiiltni&nuißig frfjuu'r H)irtl)fcfjtiftt't ber KjatfeaiiiT [legetiiikr bem ©ebirgžfmnev, belt ein fliiuftiiiel ©efdjirf mit einer „^llpe" ficbadjt fjot. 3)tcfc crmöiiltdjt eä, ndež ^i^ielj bis onf ciitige .^eitnftilje unb bie ^i'fltfjii're bcn Somtner über au§ bem StiiUe jn lu'ingen nub bie rctdje ^iittevenite für bctt äßinterbebiirf anfjitfpnreit. ©o erffiirt fid), baft ber lljdtmuer trndjtet, iueiiififtetiä fein Snngoiefj aitf eine, »ueitu and) nocf; fo entfernte 9t(pe tiritiiieti, meldje mit „ßinSüictj" befe^t wirb, felbft anf bie @efa(;r (;tii, bnfj biefclbe „übertrieben" ift itub bie Sljtere jiüneiU'n SJtaniiel leiben; lueif^ er bod), luetd) iuoIj[= ttjiitigeii (Sinfhtfj ber SJeibegang auf bie gtitiüicfltmii ber 3:ijiere oiiSitbt, @iiib bie 9(tpen ber UriielnrfiSfiinnrttion fntterreidjer d§ jene ber iTdfal^ictt, fu getuä()rcn burfj atid} biefe lüieber nuindje ä?urt()eile: fo beeinflitfit b(.v3 fdffjaftige gutter tKn-tfjeiltjnft bie ,ftupd;en» bilbtiui] nttb pflei^en bfifelbft tnid) weniger S?raiitl)eiteu unter bem ä^eibeuietj finf^utreten. y[nt nteiften i^efiirdjtet ift neben bent iüttitfjarnen ber 9{(infcPrfliib, wetdjem bie boiuni befdlenen Xtjiere iu luenigen Stnitbe» er(iei]en. iBorbentinug^iuittel bagegen nierbeti in neuerer 3tit Smpfuuijen mit ^Wnnfdjbninbgift ücrfndjt. gibt cin^ctne ganj befpiiberS Ijerimrragenbe 9Upcngebtete int Ücinbe, fo bie bitrdj itjren gutterreid)tf;ittn beritfjmteii „^{eidjeniuter GSärteii", iti betten bie Odjfen f)cilbfett gemiiftet luerbeti, ba§ iiiiSgebefjiite 65ebiet ber gUrbniJs ^tnifdjen betu @urf= nttb ^Ufetnitstf^al, bie Sfor^ nnb ©anafpe, bie ®rnpve ber ©oit« nnb ft\inaltr)fller ?(Ipeit, in meltfjen ein^efne faft ebene Ifjiiler mit fürmliel;eit ?[Ip(jiitteitbin'ferii eingebettet fitib. §ierf)er gel^ürt oitrf) bn§ fdjöne Sdpengnt „"ißleden". — ©an^ eigeittf)iinilid) ift ber 2Birt(jfdjaftžbetrieb iu ber llggtjwiJjer ?npe, bie bem gleidjeii GJebiete nngrfjört. Stefer itoti brei Süiid)en bitr^fiirdjtc itnb DPti fünf .^udjgipfelu beluadjte VKpenteffet ift circa 4.000 ,^-)eftar grofi, vo" ■t'i''*™' Stdtfungeit nttb .^-»ettfdjuppeu bebecft unb liefert ben flcifiigen SJ^eiULifjtiern be? llggouiijjer !I)Drfeä, beren „,'^-nin§gärten" j^ufammen 42 .(leftnr nteffen, bnS nLitfjige ^^utter für ifjr SSielj. ©k ©eeljüfjc ber ^Jtfpc, tut 9J!itte[ 1.4üü ffleter, bie iv'mftirte i?itiie, bcv luanite 6übm joitigcn rojcf) beii @vn§tinicfj§. 9J(itte 3iili öcfiubet fid) luag Süchte t)at, bei ber „,^)euiuerOmtiV' mif ber ^Jllpe iiiib bag ®LH-f 6let6t luiifjrciib fed)^ föü'in'n ber OMjitt bcs ^^ifnrrcvg, bež &Ijvev^, beä aSirttje>5 uitb eiitiiier alten Seute üOei-Iaffeit. 3m SÜ^intiT luivb biv3 .'j)eit auf t'kineit leidfjti'ti .^niibfdjliltnt lioii bcn ftammiijeu ©iiijiien ber 'Jtl^ie 311 Stjnl ("letirarfjt, luelrf) [)arte l'lrbeit (lefiifjvlicf) sit'""!! 'It öic „a)iartcrfu" berocifcii, bie ber tSvfteiger ber llgdoun^jer lättgä beS [teifeu, nii 9i6iiiii tiS jum 8. September eircii 70 Xaije, uiiitjreub bie „§attf)tt&eit" reidje iiub Uiadjiueibe iiiib nudj eilte ^^-ntters ernte iieiuafjreti. ®ie (yröf;e beö SMiefjftanbe-S in Stirnten ift bnbnrd) fiefenuieidjiiet, bafi auf je I.ÜUÜ Gimijofiiier 773 Stiirf, auf 1 A^eftnr VWevlrtitb 11)7 Stürf OJrofiUielj eittfallen {in Öi.il)mi'u arjl-i, be^ieljiuu^öUH'iie 0'7y gtiicf) unb bafi fidj ber 03efaiiiiutuierti) bev j(if)vlirfj mit nmö II iUfilliLUieit ©ulbcit beziffert. Sliwfuljv (]clüiti]ni ^^^robiu'tc im 4yert[)i; Hüit 4 5 ^.l)ii(ftoiien @u(ben. '^ie 'LläTerbejud^t liefert ^iucieriei 'iUiotcvinl; baS m)vticf)c ifafteiipferb uiib bcu (Se[tüticf}lnn. ©rfteve^ iti gai^ OtuTfiiniteii, bcm ©cbicte ber laucni, bnun bcr ATovi uitb 8aualvi' ciiifjeimiirf), imtevicfjeibet fidj i'ou bnti niieiitlirfjen „"ißiu^gaucr" babitrd), bafj eö „giingiflfr" ift, cine tfigeiiidjaft, bie eS ber, uietin aud) (leriiigen ©iitiiiifdjiuig ipaiiii'd^cn iüIitteÄ, bei! ^^ieli=.'perb|"tiiiärtte non fveinbeii ,*piittbtent augefauft uub niifier SaiibeS gefiltert. 9tiubiiie[)jud;t bež iiniibež ift im ^Befi^je jiueier Shu'eii. Die eine, bais ui>rifrf)e über i'inmuttfjiiler "fliinb, djiinifterifirt biird) [iditež ^^iiimeut, metfee Diž femmef' gelbe .^aarfnrbe unb grofje ftörpcrfünncn, bel)errfd)t btiš Unterlnnb, winjegen baš 5JfLilftf)a[cr S8ie[) in Obertiivuten gc,vidjtet luirb uiib beruudeu bereite uadj 3Jiitteffärnteu üurgebningeu ift, tSrfteve» ift jiueifedo® bereits Don ben bajniuirifdjeu CEinioanberern nadj Sliintten gebradjt worben, gleid)er ^tbftantmuug luie baiS ^^rontenoiclj iiub getjürt ,Vir »iH'it Dcrbreiteteii Jvaiuilie beö „mitteleiiropflifdjen S^kiiibDicfjeiš"; bie 3)iöflt!jii(cr boficgeii finb erft in ben lebten fünfzig Stiljreii ait^ bem einljeinüfdjen tleinen C^ebirgžfdjkgc nou nuau-igeprngtem ^ijpu-S burd) iirenpng mit li^iu^grtiicru eutftanben. Sie gefjüren jinr nlpiuen 3'IcdLneljež uub ,^eidjiteu fid) bnrdj öSeniigfantfeit, ^rid)reifc unb iWildjergiebigteit uiooegeu ba^ nLn-ifd)e SJiub bnrdj feine Kürpergröfie, OToftfaljigfeit nub burd) bie (iU'Jge,^eid)nete Giinlitiit beä J^Ieifd)eä {jeroorrngt. 2)ic ^d)afäud)t finbet ifjre nntiirlidjeu S^ebiugungen in beut wnfferarincu (Gebiete ber Maltiilpcn unb iu beu t)LU)eren llrgebirgülngen, bort, mo bn» Itiinbriief) utdjt uieljr iinffteigcu mag. .^peroorrngeitb ift bn^ ©eelrtuber Sdjaf — ein ^Ibföinntling beä i^erganidšter ';H(pcnricfnt|d)afeä — buvd) feine itürpfrgröfH' tinb 5rnd}ttuirfeit; bnä 6)itrM)n( jiid)tct ein alteä beiitfdjew üatibfd)nf, luogegen itt ben l)ijd)ften Sagen, am bca ©rafjglLirfiier, baž tleiiie, meift fd)erfige ©teinfdjaf tsnb in ber ©egenb nou Üiaibt baž biiittelbnume ^\Iitfd)er 5Jfe[ffd)flf lueibet, T;ie grofjformigen 3d)lägc fiitben oft erft iKid) langen SSntibeniugen iljre fd^liefslid;e SJertoertljiuig auf ben Sdjafituirftcii jn ^j^aril. iiid)t p unterfdjiitu'nber iiH'bentnng ift bie ©(^iui;ine5ndjt, ba fie bcu griifiteu '3:[)eil beä l)t'iinifd)eu Jyl^'ijd)' utib ^ettbebarfeä bcdt itub iljre (Sr^eugntffe einen •ilJnibnctiLntäloertt] oou 4 SJiilliLHten (^itlbeii jiiljrlid) bnrfteüeii. ®e4Üri)tet loirb uoriuiegcnb bas tifiiie liibbeutfcfje ünitbldjwetti, in Otevfäviiteti fkllciiiudie mit roiminifdjcm sülute iienniid}t iiiib in neuerer Qiit Dte(facf) mit engltidjen Siaceu gch'eujt. ^iiriicEgegaiuien in ber Sebentnnfl ift bie ®ieneiijiicfjt. S^ie K'äriitnev il^ieiie (()('iite „itrniner öictie" gciutsnit), bei beii Smfern fldu,; bejonbcr^ beliebt, fel)lte früt;er itt feinem ÖQiierngetjüfte. SBonbent mit ben Sienenftocfen ^fnfaufl beä '^riif)jrtf)re§ in bie SSorberge ber ?npen, luenn bie Erim carnoa fie mit itjrem Wiitciiteppid} bebfdt, mel;r nodj im §erbft, mü jur öer ^aibenbliUe ber ©ebitrižbaner jeiiie iöietien anf bie Sffieibe bringt, ift freute uürf) gong nnb iiäOe. Söieuenmetbe=Crbnnnficii 6ei'tc()cn nod) flU'i ber ^L'it ^cr fciiferin Söiaria Sfjerefia. SBon flröfierer «ci(f^mirtf)liljiiftlid)cr ®ebentinig fünnte mit 9Üirffid;t onf bie mannig= fadjeti benen Äiäniten jo veid) ift, bic Jifrf^^i'djt unb J^'ifdjerei uuTben. ®fiS fd;ijne 9tlpen(iiub befi^t 32 grünere Seen mit einem ^Ifidjfnintjalt Uini 6.^42 ^eftor, tteiiierc Seen nnb 2;eidjc 284 -öettcir lutb t^liiffe nnb Ü^iidje 3.58U ,§eftar, ^nfontmen 10.^09 .^eftnr gifc^maffer. Si?on eblen Sifdjm nennen mir bcn .tnid)eii in ber ®nxn, GSnrf, üiefer nnb Saucint, ber jur ;önirfj3eit nieift fjeftodjen mirb nnb ben Cfterlifdj nerforgt, ferner bic SBadjfprefte nnb bie iüfdje in ben fließenben OJcioüffern. 3ti ben @ccn ftetjt obeiinu bie Sadiž' nnb bie Seeforelle im SJJiOftntter ntib SBeifjen @ce, ber SEBnfter tn^befotibere im Ojfifidjer nnb bic flieiiuitife im SSiiirtfjer ®ee. ^iiltt bie ßndj5ifiu'cl[e bem ^i|d}er in bie ,§tinbe, menn fie bcm tSin= unb Jdiffnffe ber Seen jueift, um ^n Titidjen, \o ift ber nämlidjc ^^nturtrieb bie iiJeranfaffung, buf^ bie iHeinante bic fdjii^enbe liefe nerliifjt nnb, vegelniäftig SKedjniidjt^ieit, in feid)teren 05eiyiifferii jinr .§ü(je fteigt. bnä Üaid^en meift bei ^fndjt crfo(i;t, )o gilt cS, ben ^^ifd^i^ng iti eifiger Mte, oft bei —20 (^rnb ^Koiiumnr unb in ber ^fadjt itLirjuiiefjutcu, ®ie mit Speife nnb 2rnnf reidj(idj gelribten unb und) iUiöglid^feit geilen bic grimmige Stätte gcfdjii^teu l'ertaffen onf ^luei mit Äienipiinen beteudjteteu i1(if}ncn bnringutui ber .^öl^et bient im .Sjüdjiic&iriie meiftentfjeilä bie ijeuHif)n= lidje ^Irorfenricfc, in feftencu ^«Ilen bie SSnfferricfe, tfjeilmeife mirb getriftet, mätjreiib in ben iyjjrbertieti nnb im SUJittelijebirge bie ?(užbrinf(nnsj mittetž "-'i'fofgt; bie ,Vifjtreid;on SBnfferfräfte beS Üanbe^ bieuen ber weiteren Öefürbi'vuini nnb S^enuertljnng ber ^urftprobiicte. Ungemein iib)ued}felnb ^eigt fid; bic 3:t)ienuelt beä ÜBtilblaubcä, iWrnten mit feineu 47H ^ngbgelueten fietjerbergt lum fvieblidjcm .'pactnuilbe in beu 9iegiouen beä lljfiltet= nnb .'pLidjgebirgž ben ilönig ber 3?3rttber, beu moieftiitifdjeu .^Mrfd;, jnfjlreicfjeä ^Keljmilb, ferner iu ben Ajodjtageu bic ©cmfc, metdj tc^jtere SRJilbart ftetig ^nuinnut. Ter iöeftanb uun ^-elbljnfen ift nur üon untergeorbueter ij-^ebcutung. äUm ^etit-rmilb finben mir beu priictjtigen 3tner= nnb ^piettjalju, iu ben .^lodjregtOHeu boä igteiu- ntib gdjnee-t;utjn, iu ben fanfteren ©etiirgä^iigeu, Defunberä in ben laufdjigeu, bnutleii, unifferreidjcn Wriitien bnä .«pafetljuljn unb eublicfj in ber öbene baö ^Jlctifjiiljn. „ßaljlreidje Sdjnren ruiu ayilbeuten uub nnbereui iß.'nfferijef(iige( Iicleteu bie reidjiicf) norljanbentu Scifferbecfen uub aiMiffcrabevu nnb bic fcttcnften Wiifle uoibifdjcr nub triiviid)er A)eim(it ,geigen fidj ^iir im ®e&tcte be^i i^arittiicriniibc^. ä^wit fcfjäblidjat! .'paariuilb fiübcii luir niit ucvbrntctftcn bcii ^urfjg^ uiib bic SDicirbcravten; ft'ftt'si iH-riut fidj ciitä bfii fvLnttifdjeti über tnimifrfjeii ^faffjbQTgebu'teu ^Kiin""" fcitcucr ^Jfdftcr itiö ftänituevfcinb; L'bciifo finb bcr Siudjg iinb bie Süvilbtal^e fctjou gvof^e @eIti'n£)eUen gfwoi'bcit. $!tu]ent'!i bi'diuireu ncrunlbcvte A^nitžfatuMi bell öiifj'H'vftaiib luib licniidjtcii inn!id)f Sh'itt ittiievcv gepeberteii Sangct, Sini fd)äb(id)em ■^•[iigiuüb fiitb üur «tlni bie ucvfdjicbLMieit iinb ©L'ieravteii beinevtciigiin.'rtl], uon erfterni tu'ioiibi'r'J ha Steiiu luib ©eenbler, noii (('Üterei! bei' grnitc ©eier. ?(iidj bte oerfdjiebnicn ^filfeiiarteii unb udi: bet! iJ/ndjtrnu&oöijt'It! bsv Ul)it füinmeii Ijäuficj cur. (Snbtidj ift niid) bcr fölfteni, ftvöfjeii itub luiuii-' bev iß5iu-(;erai-te!i iiidjt p Devsieffeii, lutld)? fo tiiaiidjež ©iiiiiboin'Iiifft jcrftüreii inib bciii ju!i(5en imbeljolfeiicn iintiipc uft fieuiig bcit ©üvouä modjeii. 4^011 beii 3aiibiitet[)obcu ift bic a[li^niu'iii[te in biT (Sbenc ititb im SJfitteliicfurt]^' bil' iBratnbe mit .^iiuben, im .^Lidjgcbivi^e bio ^Ireibjafib, bie ^fMivfdjc, ber Sltiftanb iinb bie Sitdje mit bellt Sßor[tef)t)uitb. eine bev iiiterefiaiitefteii, aufrcf[eitbftcn unb oriiiiiieltfteu Sußben ift bie g'iidjäbriifabe, ki mcfcf^er ein iwrfidjtiger iiiib ntfjii^ei' ©djiijjc tu njiem triebe iiicl)rere Jvüd}ie ^ur 8trecfe bviiiflen fiiüii. Sttä Sleiipief fei bii^ (Srtiebiiifj einer Tfiidjäbrntnbe im iKeiiiere ber .ftlitgenfurter JyafibficfeKidjnft „iJJun-eiiiualb" eniuifjut. (£§ (uiirbeu im l^^HB ülui 30 Sdjü^eu in bvei trieben iiidjt »ucnißer al§ 14 5iid)fe ,^11- ©trerfe i^ebrarfjt. Berabau, i)ütteii, PcrFchr. ■Ter li^yben i^'iu'utenS geljört im centralen uörbtidjcn Sljeile üünicljmlirfj beii Ihidjiefern ber ^^^riiiiiirformatton (in, bflgeflcn ift bie füblid)e STtebeiijone ()aiil3tf(id)lid) eins bell Waffen ber unb rätljifdjcn ^ormntiou anfiiebniit. 3n beiben (SJcbieten treten ©lieber ber Stciiitotjletiforniation nuf. StlffH'tticineii fefjetbct bic ^ran bie 511 [)u()eit QJebirciö^ücjen (iefa(teteii Urfd}iefer beö Ubrbetiž üim ben ilnlfeit beä Siibenä nnb biird)biid}t mir bort bo« Uri^c£iiv(]e, luo fic bic uieftöfttidje 9{id)tnitg uerläftt, luie bieg onf ber ©trerfe üinb^^^^ntcrniun unb SdjlunbegivUnterbmiilinrii ber g-nll ift. Süjj im ©cbiete ber fiiblic^cii Äolfatpeu ?[nfbriid)e Oüu Urfdjicfer getrüffen luerben, lyic ,^n!n Ifjeil im ®ciilt[)al ober, in @cfcnfd}aft üon (4)ratiit unb ^^ünatitgiieifi, in (äbriadj, Sd))LH-irjeufi(id), bn werben fie non ben ©c^icferu unb ft\ilEeu ber (Sitnr^ unb ®teinfuI)leufovmatiou über» lagert, fjiiiter Uie(d)eu fid) bann bie @(teber ber IrinSfurnuition erl^eben. lU'fula unb bem Obir (ctjnt fid) ein nnunterliradiener Streifen bcg unteren nn i>cn '■Jfüvbfitfi ber .Sfnraiianfen, bnrd) feine brannrutlieit (Sucriniten=9Jfarmare crfenntlid). 1)ie ilveibefurmation ift im Ärapffelb nnb im ©örtfdjititf)al nm ineiftcn entiuicfed. ©rofjerc ^tnfbcf)nin!ß !)at bie Xc!'tinr= nnb Ciuirtni'furmiitiün in ii'iinitenS .^niitittlnifeni, luiidje 11 äniteil 11 IIb Hrni 11. ill cincrieitš bte bvnucljttircu ®vnmftoffc ©rminfoljle iinb Xorf, aiibovicitS iiucbcr bcit ,§L'icf;iie6iriiöid)ütt(;r iinb bnž Icvra)fenbi[iaiiiim cnt()iift. "^iefcltifii r(ic|cu allcntf)attien f)Dc[) iit bie 33cv9f)tiiigc ^iitmif iitib fiitb 3"'!!''" ^tev UH'itucrjinngtcn !i?ei-(.]letlcfjcntiin uiiffre^ prddjtiaen ?tl|jcn(nttbcs luäfjretib ber ©is^eit, ,f)eute futb mir bic fjücfjftcn ^^iimeit bcr Xiiucvn in bcr GiUirfimr', .^otfjiiarr» imb ?[itEotjc(ijvuppr „tierfcešt". ©ktfcljor finb iitt S^itdjugo tegrtffcu. T)cr firÖ^te iinb idjoiiftc noti i^uen ift bev ^ßaftev3eiuifctid)er (9'4 Äifomder fang). i^oti plutonildjen l^ilbungcii fmbcn fid) t» ^iinitni ©ronit, ®i)cnit, gorpeiitiit, 1)ipvtt, (Sflugit, flrauev iinb rotfjer ^^or^itjijrit, 'Sotcrit iinb Einfalt. ®i'n ©efiietcii biojer i]e()öreii mit lueutgeii §[ušiiaf;meti bie bižf}«' tidainiterm SJtineroIiiuelleti beš iiaitbeS an: bie itiivntncr Siönierquctle, ein aUalifdjer Säncrling ki Söttelad], bic (5örint£)in= Duelle, ein Littalijdj^mnrintifd)«- Säuerling bei Äap^el, in beffen S)?äl)e and; ber (iiien^ iäuerting von iU'Itarfj unb ber Sfatvonfänerling üun ©bviad) (tegen, (5in ©iiuerlinfj bieier ?(rt fitibet fid) üOerbieS am Cftat»t)rtng ber Saimlpc jn ^rebtnii unb merben feine ^4}tobuetc )d)[)it lange, inie in neuerer fud^ jene ber ^Römers unb 5nrint[)in=Gncllc in grüfteren äJtengeu yerfenbet. TOit Siibern finb bie i^elladjer CneKc, bic warnte Ouetfc tiei SSiffad) niib bie Sdjluefeliiueflc [lei Cnfjnij} ner&unben. IJn bem @c^id)tencomptej:e ber fri!f)er genannten ^etSarten finben ftd) oiele nn^bare ajfinerolien, borunter Änpfererbe, a(® i^iit^ferj in ®d;utabcgg, o[S ftieS am i;antprfd)tžl)erg unb in JrfiOci'it Cuecffitberer^e im ®nd)l)o[jgraben bei ^4>aterniun nnb in bcr S!otfd)na bei SBcUad), SJtangoner^c am florf fiei Ugginuil^, cnblid) aud) ®rnpl)it aui ftlamberg. Sergbciutcn auf biefe 3Jfinerlb= imb ©iltierbergbau näditt ©t. £eont)arb atn Cftfleljüniie ber ©ftiiatpc. il^on fefjr ()ol)em Vllter finb aud) bie Ojolbfeifen im 3::itunialfcf)0tter t^on Xrat^iu bei '•^.^iternian, beren ?tbbau in ben letzten 3Ileit)Dl)[e aufgcfdjlofleu. Tn^ Sntev bež 3taififcr S^Ietbei-gbauež ift iiid^t gcuait ju tcftiuiiueu, iuu[)I nbor tuerbett bic ©leigru&en beä SDfiefj' unb Smiiitfjatš fd^Dii itn Xil. utib XIII. 3a()rfjnubcrt fleiuiuut. ®ie uieteu ^45ingnt iinf ber ^.jSe^cu, bie olteu ^i^Icifdjlacfen bd ^ciftri^ ineifeu anf bebeuteubeu SJ3leitiergluin iu alter ^in, lum tueld)eiu nud) bnö ual;e illeiburg feiuen 3t«mcu f)nt. §eute ift bev bebeuteubftc unb lüfjnenbfte 93Iei6ergbaii llutetfiiruteul iu iDÜeä. Stud) iu ber ©djaffler^ uub (Sroferifteitier 5(fpe am Obir »ucrbeu 3i(eierje geiuonneu unb aufbereitet, uui in Sifenfap^et lierl)iittct ju werben, i'tnt Siugevberg luirb ber iÖleibcrgbau 3ßtnbi)d)-a^IeibeTg betrieben. SBie für basS ©ifeit ber .'pütteuberijer l^rjbeig, fo ift für ba® iölei ber Sleiberger ©rjberg ber eigeutlid)e yjfittelpuutl beä Mrutnifdjeu Sö(eier5l)0rti.nnmcn^. 3m iiftlid)en ^{eüiorc (Söletberg) ift bie ©r^au^fiilhtug tadevgaugnrtifl in ©augfvaltcu, fireujtlüften uiib Sc^id)tting§fIiKr)en nertljeilt nub tüed)ieft iu ber ä)Eäd;tigfett oon O l biö O'ö SUIeter. ^vm »ueftlidjen Slktiicrc uub ilrentl) fiub eä gatu uuregelmiifjige ,^LiI)lraume, tueldie und) beftiiumteu Sdjid)teu öerfciufeu, bi^tiu'ileu aber audj „tiberfvvittgeu"; fit Ijabcn bie giu'in DHU üffiiilftcn nnb ©uobeti iu ber tSiroße uou öO big 100 ßnabratnieter. ®ie iiager= flätteu frtdeit fefjr fteil und) ®üboft ein. ^Unfdjeu bent Cft= unb Seftreiiier ejiftirt eiue Sßenuerfuug^fpntte, [jinter luetdjer bie Singeruiici um 30 @rab gel)obeu nub gebrefjt erfdjeiut. 3)er ftolleiimiifeige (Siubau iu bem [)i>r)ereu liorijout ift (iiugft in ben fdjadjtmiititgeu uuter ber lljalfotjle übergegauget! unb uiiirbe in ftreutf) bereit>5 bie uamtjafte Xiefe oüu unf)eju 400 fflfeter erreid)t. ®aš ©ebirge ift )el)r „ftaubtjaft" nub uiadjt beu ?lbbüu iitit geringeiu .'poljüerbraud)e mogfid). ®ie gürbcruttg unb SBaffertjaltuug beforgeu ii^nfferfciuleutuatdjiuL'u, SSnffcrtunucnaufjüge, Jnrbineu uub ftibfibür Sompfutotoreu. las gefürbevte Srj wirb bnrd) .'gaubfdjeibung, ©tebfefjen uitb mittels SJJafdiiueu auf eineu ®leifler)a(t Dou 70 ^l^i'iu'eitt aii(ievcid)ert uub banu in beu it^feiberger gtamiubfen obi'i' ill @(?bliifc[)crbcn iiL'i'fliiltet. ©rftere fiiib ii! ber (aße miilj(ffi(, uteil fie fein ©ettiife braiu'r)eii, arbeiten mit ieljv C(€vin(ien iliiirfftiinbcii, bebinfleii aOer fieietfveie CSi'^e iinb &riugei! luenif) fliif, bie (enteren iDcnif; öienuftoff nütf)i(jeti nnb fe^r met anftiriniien, luotjt a&er nief)r Sfeiuerliift f;oi&en. gciitj Ääriiten finb bmnnlen luni S^Ieibergtmniinternefjiininnen 11 ini ij^etvicbe, ineldjc tin3nl)i-e 1887 mit 2.2(57 'Jh-teitent 77.080 ^JJeteveentncr iMeiirfjticfj int SÖ3ert[)e üün 713.777 Wnlbcn er,^engten. "sBon ben 17 [)eftet)enben ä^leinfimel^iüerEen nvtieiieteii 8 nnb probncivten 54.950 SJfetevcetitnev 9teiit[ilei im SBertlje Doti 851.'JoB (5)n(beu. Die l^Jvobuetion .ft'tivntenä beträgt 58 ^l^voeent ber ßan^ctt Ü^leier,^em]iinn Cjtevreid}«. ^iebenprobuct ber Sfeier^ijewinnunfl unb ^ttifkreitiing fommt inžliefoiiberc in gtiiibl nnb SBfeiberi] ba» (®nfmei unb Sleiibe) in 5öetracl)t. ®ie Vnibnctiün erreidfjte 1887 bie .^löl^e poii 85.421 OTetereentnern int SBertfje noii 122.850 @u(ben. 'Sic tSr.^c werben jeborf) nnfjerijalb iliirnteuS in Sitli, ©nflpv nnb Itr ai!U'i'iIaiii|d)o arijiKrljofni in .Hi-fiillj. 3i.hiiu\' iHvljüttet. Tn^ beim @rf}lfmtt^)VLifL'f)c in iMi'iticvsi i^emLiiiui'iic iblcnbcmcljl uürti üt'3 3iiifgi^au itiib ber logeiuiiinte SJiott iii SHatbl al^ Ccfcv an giirbcnfabnteii a&gi'i^'tU. Xa^ fläujltrf)C ^ctjleii ouii ^'Ivjcit itnb fei»-' ii«1cf)Winbeuben ^fÜteiigcu noti Silber uiib l'liitiiiuni im Mviitiiei', iiižbiionbevc im Ü^tciberiicv ÜHd bt'Unrfeit ft'inc aiiägqoidjiiete Qualität. (jat eine mnlrefflirfje ©igniiuij für feljr reine, feine iüleifarbeu nnb biencn bev ®r,^ciuiung ber U'tUeren üier iöleiuu'ififnbrifen, banintcr bic im Iji^ljve 1751' in ftlai]enfiirt nnb bie fpfiter in SBoIfšbeni cnicfjteten '^abriteu dtbewäljrtfii J)infe», eine tleincre ^abrif in ©t. i^eit nnb eine .^lucite grbjierc in Slltigeufnrt, ^luci S'ubvifen, bic eine bei .Sllagenfurt, bie aiibere bei iBidad), lu'vavbeiten äMei jn (Glätte nnb Pfennig. ilMeimciareuersengniuj bicnen brei Stf)ruttf;iivm e in ©iirUtid), ®nilit) nnb ^öbevanii nnb eine äMeicompreifioibSiULittren ^^flbrit in 5t. ajinrtin bei iBillad). Xcr luekfifr nlö gorticUnuc] bei- f)ii[)cu lanern nn^ bent ßiebifte ber üelfn' ü[tH)aft^5 fünft nnb fdjliefslid) eil» Snn nnb iUirnlpe dcgfii Silben abbiegt, entljiilt giiiirjveidje mit ©limmerfdjiefer luedjfeUagernbe ©tiei^c mit 5[mp£)iboIit, liflogit, 5;nimaIinfc(iS, Urftiir niib "ififjonite in eoiifLivbanter Srf)id;tenfo(gf. Jin biefem Urfnlfe nnn finb jene nüberiiljmten ©pfllljeifcnftein , ^h-anneifenftein niib 0iienghi!i,i (tigev t'inge)d)kiffen, lueldje feit Innger ber Äh'eniä, bei griejnd}, Sünitidjnd), .'püttetibcrg, .^efi, üöKing, SBüId), ižuben, SBdbeiiftein) an^gcbcutot merben, §nnpt lager biefer tiifenerje liegt int §iit(enberger ei-.^berg, einem lueftüdjen ^tnötätifer ber Sannlpe, oon Sdterä (}ei- bie „.'^innptcifennmrjen" gennnut. ,§ter finbcn fid; i" Üitgerii non fri)fta((iuifdjcm ,Sliilf, lucldje t^Kintineridjiefer trennt, fed)^3 langgeftredte Spatljeifenfteinlinfen in ber üeränbev(id}fn 5Jiiid}tigteit iiiin 2 biä Ü5 iücetev etngejdjlulfen, UH'ldje gleid; beut 3!ebeiigeftcin unter 4;j ®röb nad; Siibiueft einfallen. Xie tirje fiiib nn ber Sforb-, Siib nnb ÜBeftfeite beš JHergeä ftodeniniißig anfgefdjloffeu nnb luer&ett bnrd) Cnerbrtu mit i^erfajj abgebaut. tin ber tSr^liergfjöfje merben fie nnf felbftlanfenben ,'pntiben über .'pori^ontal nnb fdjiefe iüal;nen in ber Sänge oon 43 .ftilonietern nürblid) jnr .^lodjofen uiib öeffeineranlage in.^icft, fitblidj ^nr öi'djofeiiaiilage tu CüIIttig nnb tueftlid; nnf ben Söal)nf)of öiittenberg geförberr, mo fie nad) ^.preuali Derlaben merbeit. ^inrdj bie (Srjfdjiuere werben mieber bie ^üergiuerfsmaterinticn ciiif ben (ir.^berg geljobeii. STie bei ben ®remi5mnid)inen tiblidje iiiiftbemntiing fnnb t)ier 1848 iljre erfte ^Jht^aniuenbung beim 'ijiergbaubctnebf, i^iin ben nenn färiitnifdjen (Sifenftein SHergbaunnterncljtnnngeti ift ()cnte nitr eine, jene auf bein .'piittetiberger (ix^beige, in factifdjeni li^etriebe nnb förbeiten bafelbft (im oaf)r 1887) 547 Strbeiter 750.404 ÜJceterecntner gr^e int ^.ßrobiietiünäuifrtlje üon ;ä0().]85 Önlben ,',n läge. ^Ille übrigen ®t:uben()aiie bes genannten Sifener.yngeä finb (utge)'te[[t itub iii ^viftimu- ^icvfulflen toiv bcii ,*putteupVDceii, |o fcfjen luiv bcvS Siuf^ev^ ^tierft !!i bic Ji'oftöjen iDiiübent; batU! juirb eS in Snac» \)on .gtolgtoljle, in ^^rcDdlt tuid) uiit tSorttž^ iiiib ncriiigfiit Valt^^iifLH^ ht bcii tSifenljodjofeii uutcv ^^iifufjt tjodjer(ji(5tev unb Tiic „Mmnipi'lilii'i'n" (»it K!rft|nti' br^ ^iitti'iitn'i'rtci; Stjtiriflci!}, ficprcfstev 0)etjläieluft gi;f(f}inu(äeu. iTtofjeifeii (äiift in .^eft unb 'i^reund uiimüteCtuu' büiit i'fliftic^ fliiifiij in bie Sklfemen-eturtf, luo unter (Siniuirtuiuj lioii cDiitpriiuivtei' @et)(dieliift biircf) SBev&reunuitr; bež in if)m ent^a(teueu iit'oI)knftoffeS m^fiiiirt uitb birect in glnfiftcif)! oba- umgeinanbdt luirb. ben übriiieti .'poc^iLifen, in i'ültinj], Itterben J^foffcit über StriH gefurntt, bie gteirf) ben .^effer 33fflaiii'rl)(ycfen iit bie •21H iHaffininuorfc, jiim Xljcit und) fiii|jev Sniibc» »uaiibeni, i^oii 18 ISifcuIjürpfL'u Waren 1887 mir 8, bnuüu 5 unutittelbav flitt giifje beä Svjbevrteö, im S3ctrie6e; aiiä 705.316 a)fetei-= ceutueni ^liofteViS luiirbeii bd einem iluljlenüerbi-flncfjc uon 208.659 iit'uMfmeter uiib 5'2.i;il ^UJetcrfculuern liunfS 390.43;'i SJictcrcentner 9iol)eifen im iföcrttje uuii 1,(>7(5.854 ©nlbcii cr^cngt. iUti ^^effemevmctrtli betraf] bie 3a[)vesprobuctiou in .'peft iiub ^.(ireimti 2;)OG7S) SDieterceutiicr mit beni ajcrfeinmmaätui'rtlje uon 622.G73 Wulboit. S>em gortfcftr'ft SiKuljütteiitei-fjnif i[t iiclnuaeit, bafj jejjt bao Vliižbriiuien unb 'JUtfbrimjm ouu C5ifen nnb Sttifjl ein fefjv IjoIjeS iinb ber S^rennftoftaufuiiiiib ein rteriuflcr iieminut werben mufi, meim mon biiš lientige ^I^erfllfJvm luit iniem ber 58or^eit uerglrirfjt. feltifrijen 9h'rifer niacljtcu il)i' (£i)eu in tsrbtiniben, beren tSiuridjtiing luictj in ilbem'fteu am ,'^iittcnterger (Sv^beriyu jcljeii ift; bieDioiiier, wcldjebaä uoriidjc (Siieit be)uiiber» Ijorfj fdjiifjteii, rtiiiiien jn Scfjad^töfeit über; au bie Stelle bev ^niib niib !3;veti]eli(äfe tameii in ber go(i]e Sffiafferrabaelitäfe imb entiuicfelte fid) ber ©tiicfLifeU' betrieb, ber fid; biž in bav luirige ^Anljrfjinibert erfjaftcii fjat. 3m ilJi'ittelaltcr fam bcr ,^üjtenberi]er Cir^berg in ben bež .^odjfiifteä Saljlmrg, ScriBerijliatibelrieb mar 15(i7 nnter bie Jycvbiitanbeifdje, oon 1759 big 1854 unter bieXfjerefinuifcfie93ergorbnutig geftedt. 1570 mürbe juerft in lirti ^uni coutiuuirlidjeu ofjufenbetrieb iibergegaiiiieu nnb Dim ba an cntmidelte fid} innnev mef^r ber ^jodjofenbetrieb, meldjer bnž ^Infgel^cii ber fteiuen llnteruefjmuuijen in luenige grüfjerc, ^alejjt in oicr gretje ,yir Jutfte Ijattc. ?lber rtudj biefe tvdteu 1869 ju ber .^litten6erger (Sifetiuicrf^gcfellfdjoft jufaninten, luetdjc 1881 mteber iu ber nod; gröfjereii Öfterreid)i|d}=^ä(lpincu ilfiintaugefetlidjaft aufgieng. tSiu Ü&crblirf ber gefammteu ßarntiier !i1ergbauiubuftric im 3af)re 1887 ,^eigt uuS, bnf! üün 70 Slergbauunternef^niungen auf 5,422 .peftnr befeljuter 3füd}e nur 24 im Ä'triebe mnren iiub oon 29 ^iittenmcrfeu iinr Iii iinnnterbrodjeit raurfjten. 4.209 9(tDeiter uebft einer 2)üiid)inenh'oft bun 2.900 ^^jferben nub 10^ ftilnmeter ^^örberbatjneii bienteu bem 5Bergban= unb ^liUtettbetriebe, S^er SBertfj ber gefanttnteu ^|5robuctiun betrug infolge ber ftarf gefnnfeneu 9Jieta(Ipreife nnb ber tiamljaft oerminberten SRot^eifeuerjengnng nur ;J,2()4.15;J ©ulben, bnS ift bie .£)älfte bešjenigen im ^atjre 188;-! uiib mar um 1'/.-, üüiiiliou nnter beul ^Durdjfdjuitt ber üüvfluägcgaugenen jef;u Satjre. ®ie tiefgef^eube Siiimirfuiig biefer Ifrife auf ben aüütjlftanb ber Söeublferiing liegt flar ju luge. 3iur bie grüiite 5;E^atfrQft uub b(v3 prttriLttifdje aller Setfieitigteii U'irb ben fd)u:crfu tioui'iuTeu^lauipf mit Srfolg überfteijen laffen. SBSiiljrenb bei ber Ü?erar[ieitutig uou Ü3Iet .^u ben liblidjcn Sfeifabrifaten im (e^eu 3a[)rljuubert nur geringe uub feineäiuegfä ummiit^enbe 2?eräubernugeu luir fidj gingen, mar bie§ bei ber (^eiuinunug unb Überfiiljrung noti ßifen in .'piulbelämaore aderbingä in [)üf)em Dfafje ber ^alt. bie (Sifeuinbuftrie nur auf .{nd^ifDljIe alio iüreuuftL^ff augemiefeu, ba- (5iiL'iiid;ine(äpnH'i'f; biivrf) tie ^ocfiöfen Vom gvi)crjpvüccr, fietvfniit luav uitb biefcr diif cii^ciien ^vrifrfjljcvtiL-n uorin'tiDiiiuu'ii luuvbc, u>av bie Öntiuirnuiui ber (Siltntiu'vfettu'nnujö^ iubuftrie eine fiu" biiž gatije üanb Ijüdjft iiiofj[tfjtiti|]e, Xev tfinrfjtfjimi bcä önnbciä an govfteit tiub Qit SEBafii'vfrüfteii (tcfj in bot 'Xtinlcni .^ammenucrfi: nttftc()sit, luclcfje Stii&cifeit atki- 'iht ittib Stnfjf er^Higfcii itiib ^u JJUecfj, SJrnfjt, i^fajuini iiüb Stfiiieti ücrorbcitcteu. 'Jtod; hi beii ©rci^iiiev Snfjn-n bi'ftnnbeu in 15 Sfjötrrn be» ütitibe» lOfi .'poiumenuertc mit 292 ^encnfciiern. SJcrbrntinu^ bcr iJnitspfiufifdjiiieii, (Siien= bttljiifii, eifenunt Sd)iffe u, ). f. flot: beu 9iiiftDH ju einem iuad))cubcn ®ajf()r luidj (Siffii, binti bie .^oljtofjIfiuSiieniiibuftvie mit bcr ,^'>abfvi(djci-fi nidjt meijr tji^niifleii foiiute. gd;oi! im Saljvc 1832 entftatib iti iJiiniten ba^ erfte ^liubbelmevf an ber Steüe, luci fidj fjentc bit evffe C£e[Iit(olef(it)rif befinbet, attfani^ä nitt.'potj= banu a6er t» ^^^veiniti feit 18,'!;') mit iöiaunfüljte betrieben. uuiv bie 33iMiinfof)(en iinb Ctorf bei ntiß SKcvtfj erlangten nnb für bie mintage uun (iriifjevcit (Sifeniuerfeti ntrttji]ebcnb mnrben. ®nrclj bie .peranjieljiini) biefer ^irennniatcriülien jnr (SifatprobLiction luiirbe bie uüii ben .Jiiunnter« merfen büljer umnenbete .'püt^fofile einem ijrnpen Ifjeife für bie oeruieljrte ^Hofjeifcit' aeioimuinrt uerfiigbor. ^jnfoli^e ber meiteren ?liižbttbnnii beä ^l^nbbelproceffc!? nnb feiner yinroenbnng onf bie Stnfjigeiuinnnng, bofonberS nber infolge ber bnrrf^ ben Ji^e|fenuT= nnb ben 3J£artin>^Jivücef5 luefentlidj ueriinberten TürfteUungSmeiien uoii Staljt iinb ßifen ftmnten fid) in ben fülßenben brei 3flt)rje[)nten non ben älteren mit ,'perbeii ntib jnm Xfjeil mit ^otiflammöfen betriebenen 'STifrflfTi'^ti' biefenigen beljaupten, beren Öe.^ug üini luotjlfeiter bisrdj eigenen ^i^rfUiefi^ ober „geiuibinete" ÜBialbungen gefidjert lunr iinb tuetdje fid} nidjt, mie biä bal)in, ouf bie (\)ewiminng üün (žifen für ben SJJnrft, fonbern imf bie 5i5erarbcitnng be^felben jn 2;rnljt nnb l^nitjtftiften mnrfen. i'tuf biefe ^irt uerfdjnb fid) bag nrfpriimj[icf)e 33i[b ber a5ert[)eilintg ber (i'lfeit^ itnb Staljlbereitnng-jiuerfe im Sanbe. ®te ^atilreidjen jammer tu er fe in Oberfärnten, im ni3rb[id)en nnb nL)rbijftltrf)cn @)ebiete il'aruteni?, bei Äappel nnb greibad) gingen eiit. ^er uerniefjrte Srennftoffbebavf fiir bie Staf)!-- nnb tSifenoerfeiuernng, für ©eluerbc nub IJnbufti-ie fnljrte ^nr ?(n3beutnng ber SBrnutitDf)ten= nnb CT or flag er. .^ente befteljt ber Bergbau ant Sonnberg bei ©nltaring, luo einige @(an,^toI)(cnfIö^e im Üocäu eingefdjloffen finb. 1887 mürben ba 8.(110 fflietercentner geforbert. ©rüfiere 9(uSbe()nnng t)nt bie ®ranntot)(c ber Jieogenfürnnüion. (Sine langgeftredle ^JJinlbe, meift (ignitfiif)renb, ftreid)t im finüanttt)«! lunt JHeidjenfelä und) ©icfenan, aSoIfc-berg, 3:nd)berg biä gegen iiaimmiinb im ®rantl)al mit hir^ev ?[uebud)tnng gegen ba» @ranit^= t[)ol. 2)nrd) ®nban finb in SBiejcnan brei nnterfte bi^ fünf iüteter mäd)tig, unb am ^l{ot[)fogcI bei @t. Stefan ein brei 3Jfeter nuidjtigeä anfgefdjtoffen morben, Ter erftere ^I^ergbau lieferte im (e(3ten Satire 'J21.21."} ÜUietereentner, ber tetUere 46.0Ü6 9}?ctera"itt!ier. ^incite ^VcOjintbcifen biivdjjicljt baž fnblidje ,S?iivtiteu luni 'JBeft luirlj Oft, iiiiž btT (iicgeub noii ,'pcvmaL]Ln' iiLicr Cntfdjacfj, ^ßcitfeii, Mi'utfdf)adf), ÜJiiidjIiitii, Stein, ©t, 'IJIjttipV'-'!!, Sii')djn Siek iit Sittbifcf^grnj. ^Jašfclbe liif^t ^luei ■^nttTšftitfcu erteinieti. 'Xic untere fiifjrt tniiidjlmrc Wlai^fofjte. ^iiiž jtuoi bi^S fed)§ SJieter miirfjtige, 15 t)iö 18 (Srab fiibtiif; fnlfeiibc 4)rait!t!ol^IeiifUH* i" iiicfdjfl lieferte für baS tStfeiDuerf i^rcotili iiit Ii'ijteti l^nijre .'iTB.lilS 9Jtftereeutuer niib bie bciben (iirnkn in A>in iinb Soibndj 70.201 SJicterceutiier fiir baS Staljtiuerf Streitekii uiib bie S0vniinti ill ©Lirficiiburf. bfr iudd)tii]fteit VIblatienmn ber ubeveii ?flteršftiife i)t ein jüiujever Üiipiit bei 'i^eiiteu iiitb in litvid mit jiuei bnvd) eit! fedjS 9Jfeter miidjtii^es 2l)Linmitte( getrentiteu i^tot?''" niifaeft^lofifii aiorbeu, boS eine ein bis brei 3Jfcter, ba3 aubere brei tiiä neun 9J;eter nindjtitv 5;iefc Hignite marten niif eine cutf^redjenbe SBenneubntti^, beim bie ^^Jrobuetiüu beä lefjteveti ^Itaf^rež betrng nnr 568 SUietercentner. ®erfcltien 9[lteräftnfe gel;Ln-t and) bcr lueit tueuiger niödjtige i^ignit luni ^'''fti'ib nu ber Qkiif nn, i>ou beni 18H7 T.ßlO a)Jetercenttiev gemoniien Kiurbeii. ''Jine biefe SirannfLi()tenf(L)|je finb ooti tfjeitiucife ved)t HiertfjUütK'n ^Xfjnnlaiievn begfeitet, luie ber Don ben Xiipfern im ganzen üanbe gebrandjte Xf)on öon 2)ad)6erg, ber Xtjüsi anä ben ©egenbeti bcr £ignite von "" t,^hii{tf)nl, bie gnt anSgelongteu, and) fenerfeften ^Tfjone luin '^^^eiifen, -Hofegg iinb Üieid;ia. äSun H) [icftctjenbeii Unternel)niiingen anf i^oljle fiub bennalen 8 int betriebe, iL)eld)e mit 799 ?lrbciteni itnb ^(rlieitrrinneii 7'i2.836 SJietercentnev ÜiruunfLiIjte mit einem ^|ter) bei Cffiad), SJfuošbnrg nnb Jft'entfdjad) fidj befinbet. ®ie miniere ^Jorfniädjtigfeit ift brei tn-j iner "iÜfeter, fteigt aber biž adjt älJeter. ®ie Sifeiimerte !Öiid)fd)eibeit uiib ^^-renbenberg iieriuenben lorf. IS'er bei lueiteni grüßte $l)ei( ber üurffelber I)arrt aber nod) ber entipred)enben ^i?enüerll)nng. ®ic ^rifd)eifcuer5engiing bo)d)räu!t fid) gegeuunirtig anf baä feit 1854 mit ^ürf betriebene i)!uku([)ii( mit rfiiti'L'ii'iit. Sowie 18()iJ ill '■^ri'oali bfr i-rftL- Siuifäljtitfjufeit in bcit Sll^K'ntiiiibcnt imb 1877 cine gi'üjio :i^cffc)iu'r(iii(aiic mit 2 (Stuuiertevs eiitftiuib, jo luiivbe 1885 — ein lueitcrcv'Jortirfji-itt — ein (H'DfjeS ^'Keiterj'inoiiliiuei'f (^rjeuLiunf; uon fdjiueren SJV(edjcn unb 0}vo6[trecfiiioQrcu nnitnttel6nr i^cfit'niaijütte ge[K'üt, unt bie tebeutenbe ^ni^otsiutirnie aiigjuuiitjeii, luivS eiiif (grofje !syvnitiftoffev)parung jnr 5o[i]c fjotte. 2. ©tnljhuert Strritcbcn-SJfiefj i'v,^eiu]te int Ii'(3ten Siitjve mil SJfafrfjinen Hon 355 ^^^ferbefriifkni nnb 252 Strbcitcvn an§ 7;i.72;j 3JJdevceutuev StotjeiiVti itnb 3nmmeln unb 45 (Stiften nnb 9?ägefmaidjiufii, ferner bie jnfantniengcljörigen SBerfe äüiiibifdj 'A-erladj^UuterUnbt mit 400 ®rrt()t5ugtn)itimetti nnb 41 Stiften unb niafdjiuen, cnblidj bic feit mefjr ntö jiuei Safjrfjunbcrten kfteljnibe ©eiueljr^SrjCugitiui tu Jferlnrf}, meiere meljr geiuerßc' als faljrifömiiöiLj nun 130 ijt eiue®euüffenfdjiift üereinigtini ©etuerbeleuten betrieben uiirb uub mit ber ffirjetirtuug einii^er @eiue[jr6eftaubtfjeile bor a 11 ä i nb nftric a tig efjört. ftctem iöctricbe crl)ie(ten fid) bie fietu'u Senfcmucvtc SaiibeS, unb jimn-brei bauon au ber 3;iebl tei .'piininefDeri?, eineS unf;c ber ©urf I3ei ß[eiu4ytöbui^ uub bie jiuei gvüfjtcu fcei ülkiffsberg. SBcni ben 3fiinljni""i^'vtuerfeu tieftcfjt itodj eine^ bei gelbtirdjeu uub cineä lu'i SfffaHuirgljet, üoit ben ''|^fauucnl)atumcnuerfen je eiueä tei .'pimmetOerg uub bei Jnnu». 'Saž ^auiuicrluerf in Seeborf) bei 4?i{farfj würbe in eine ÜUietrttlmaiirenfabrif unigeftciftet, tueldjc fdjüue 3^[ed)i]cfd)irre, oerjinut unb eiuaitlirt, evjeugt uub aud) ejjportirt. Unter ben (SifeiigelDn'beu l}at fid) befonbcrä bie Sdifofferei in fttageufurt, lyitlodj unb 2i^oIfS&erg in erfreuüdjer SBeife geljoben. Sfffafdjinen erjeugeu bic ^lnei Ü)fafdjtucnfa6rifeu in ilfagcufurt uub SSiHndj. (Srfterc artleitet mit 200 \'lr6eiteru unb liefert aucfj Xiampffeffel. gür Äiiaiieufcbcvu beftefjt eine gnbrif iu ÜBolfgljerg nnt für 'iJraljtfeile eine ju iyiei£)ci'g4lreutf). ®iele ber burdj boS (Siuiiefjeu lion .gtammenucrfeu nerfüginir gemorbeueu SBaffer' triifte fanben feiltjer eine neue, für baS Sanb fef)r crfprie^Üdjc SBenuenbnng burdj bie ^(nlngc Don mctjrcmi flun[ttnnl)len, 5 Ciemeiitfabrtteu, einer ^atj^icgclfnbrif, ferner üon üüerten für bie i^erarbeitnug liou alä: 1, ^^aviiucttenfalirt f bei ^iilladj, 14 öüljftoffaOrifeu mit Sd)lcifflppQratcu, »ueldje für 2 ^ßapierfaOrifen im £aube unb eine iu Steicrinarf, grij^tentl)eilž aber für beu ß^port artieitcn, nnb 2 Ijobclcieu, 1)ie bebeutcubftc ber neueren Unternerjinungen ift bie ßctlufofefabrif bei Syolföbcrg, burd; 2 Turbinen oon 110 ^fiferbefrüfttni uub 1 ^Jiimpfuuifdjiue betrieben, unb bie.'poljuuiarcnfrtbrif in Sl^iIlarfj. — Seit IKSC» beftefjt in ii'Sageufnvteine 2ii[)ej:trtKt= fiibrit, iuc[dje ^-idjtciiloljt ju ISjtract ocrar&eitet iiub (ii'öfstnitljcilä ^uv Stiisfuljv lu'iuat. — 95erfcrtiguug Doii SBngeubeftnubtfjcileii, Scfjlitteii, .'pot^iienittjeii uitb Dvbiiiörcn ^Jortgeflerfjteti für bni tjiiiižlidjcu nub lanbiuiii()|d}Qftlicf)«n S^cbarf ift ©ejjeuftiiut) ber nu nicl)rercn Orten tietrieticneu .'pnuj^inbuftvie. !I:otiou ocvbifiu-u (innj bcfuubeve JBi'urfjhmg faie in ber (.iSegcub uau ®t. SJiariiiifL-tljeit im ^){oKutf)Ql cr^euiiteii SMuberuxiarcii uiib .«Mjennerät()e unb bie 6ei (^evlndi bctvk'bent Sdjaftfjoljerjcujping. SLiün ben iißvigcn CJcwcvbcu beä Üanbe^ gelangte bn§ bcr 9);übettifdjler uub lüpfer jii nenneuSloertfjcr Sntiuidlimg. ^'tudj bie yeberinbu[trie (ftlageufurt, a^iancf), üBolf^^ bcrg), befynberä bie ücbevjuaarcnfnbvit in Älogcnfnrt erfi'eueu fid; oinež gnten iluifež. 2Baö bie XeytiIinbtiftrie betrifft, fo gdjüvt 311 bcn iifteften lintcrtiefjniimgenbiefer bie feit eiuent ^ctfjrfjnnbcTt nou ber iniuilicfjen öetriebeue J^eintndj'nnb üübenfabriccittou in Älngcnfiirt nnb liUftriiig. (Sä fjat firfj biefelfie burcfj bie Lieferung Hüll feinen ^(rmeetiidjeni in beu yevfdjicbenftcu nnb febtjafteften ^(irkn unb biirdj t()re Horjiigndjeti ßoben üortfjeiltjaft bcfatint geniad)t. 3m fe|jteti eine»§antuienncrfcö eine'^Iadjäfi.nunerei iu 5(-'lbfivd)eit cvnc[)tet.®ie.'gaugiubuftrif, bcfonbcrS im ÖJfiiKttjal, ßiefevtf)al, im ulu'ren "Erautfjnt unb aalmuttfjul liefert guten Soben nub nlteutf)nltieu itn ßonbe .funiS:» uub Xi(dj(einu)tiub. ®er Sr^eugnug uun 9irtfjrungä= nnb ©euufjntitteln bieneu bie jaljlreidjen (8i)2) geu»ü()nlirfjeu SDiiifjlloerfe unb 10 ŠuuftuiiKjteu, bie iittefte banoti 3U ^JJnrgeregg nn ber ÖJIan, bie gröjite ju Spitiit an ber fiiefer, iiion 80 iBrauereieu beä üanbeS luurbeu iu bein k^tcn Snijre 149.188 §ctiütitev S'cffeltner ge&vinit. ®axu)n cntfieteu 64 '■.JinKent auf bie brei grütiten ju SiBiucflern bei ^ilngcufnrt, Sitberegg uub Sorgeuborf. — ä^ou ben im floueuifcfien Xfjeile be§ Sllagenfnrt nndj befleljenben 11 SteinbierOrauereien uiurbeu 2.281 ,S)eftiiIiter Steiubier erzeugt, Xiefc Söierev^engung geijört, foinie bie li)Jfüft= uub 23rauutiiieiueräeuguug nug Obft ber ffiubiuirtl))djaftlidjeu §cmStnbnflric an. 3f;re (Sutfteljuug reidjt tneit jurücf. iöier uiirb auž .fxifer, 3i'ei,^en, audj anS ÖSerfte, unter ^ufat^i uou |)Lipfeti iu öottidjeu mit gltt()enbeu ©teiueu gejotten, luti^u bcr iu bicfen ©egcuben uorEummenbe graue ^4^orp[|i)r uermeubet uiirb. 3)ie ftiiljlnug utib bie evfte ©iiljrnng erfolgen in ftadjen iöottirfjen, morouf bflS fed}S^ bis) uenugrnbige ®icr in ^iiffer gefüllt uub fdjon am britteu Ü'dge getvunteu trnrb, bn eö rofc^ Derbrnudjt merbeu mufj. ^ie (S^jirituöerjeuguug ift befonberf- bnrri) bie bannt Derbunbene ^|inbiitt(] lioii ä)tiivlnivij luid; äüKnJ) m-ciffjei!. CSrft biirrf) bie SlrLUipriti^ flhibolf ®iil)tt (uwaiiu eg ISOO bie fiivjcftf i5ert)iubiiit(] mit Äi^icn iiub citu' lelüftäubigc iiinic und) CÖLTüftevi-cidj, bic ^UH'ititiafjueu ®lauborf4ilaiieiifuvt itnb i^nmiSborhS^wtteukr;!. .^auptlinie bcv Wroiiprin,^ 9htbL)(i=SJnI)n simvbe crft 187;i Doii aSillari) luiä undj ^aibad; utib 1879 tmd) ^J|Jontüfc[, bf^idjungšuieife nad) Ubiiie fovtiicie(3t. bemfetbeit ^alivc umvbo and) bic ^J^uiciiifuifjti Utitt'i-braiitmrg'2Bii!f!s[ieni bcni ^Berfctji' ii&mjck'H. 2)en ijiitcrcii ^crfefjr ocrmittett aii^fr bcu ßifcnlmtjnvii ein Qn§sicliilbi'ti\^ ^h'B lum ^Keidjä» iiub Üniibežftva|jcu. 2)ie früf^ev für bie 'Jlnäfiiijv luni 9JU'rc«uti([jLiI^ aiiä J£'(iruteu mit^tige "pietteufdjiffaljut auf ber ®niit umvbe biivd) bie ßiiciilmftneu iH'bi'UtiniiiiStoä. Souft k'fte()t eine folrije nod) auf bem Sörtl^er See. ^üv bie [leförbcnnig UHifjrenb ber (Siinimcviiunuitc bleuen ^wei (leinere Dampfer auf bcm jum 8cc fülu'cubeu ftiinof unb ein i]rtif}evei" auf bem See fclbft. -.ft Dft £(l|tiMi[)iivm lim 3ä!ärlljtt=£fi'.