■Jer- ta ibranj nf tht pjttral §>nriPty nf tt|p nmtty nf Kinga bil EXCHANGE .(UNIVEfiSITY LIBRAdY O F ________UPPSALA') TRACTATUS III SCARLATINA A U T 0 R E MARCO ANTONIO p L E N C I Z, MEDICO VINDOBONE NSI. VIENNJE AVSTRIJE, TYUts Joanni* Tuoma3 Trattner , C tesar. Rkcj. Atost. Majest. Aut« Tyuogr. ex Biuliop. \GH£2>- *>. p ; ' r jp ^ ’ / . « ’ ■" Ci ’• Ja. Jl L >«—• •/ 1 ^ . > V' 1 5483 f-i K . ... t., ".'l O T : ►■: M 4 H a ”> C 'JL J. I -'m ■ ' q S '. : PRAEFATIO AUTORIS A D tractatum de scarlatina. nter morbos contagio-fos, qui humanum genus affligere fa?pe confueve-runt, princeps eft afiPedus quem fcarlatinam nominamus. Medici enim pračtici norunt, quanta fevitia in juventutem furere , quanta celeritate integras, ce-lebresque familias delere, & exhaurire foleat; ut unico hoc ex titulo pellis juventutis merito vocari debeat. Q uapropter mirabar, quod morbus tam truculentus, humanoque generi tam infenfus hucufque tum quoad ejus principium,progreflum, decurfum, finem, ejusque confe&a* ria, cum quoad curationem , tam A 2 pa- parum tam mance defcriptus inveniatur. Qua ex ratione a viginti & pluribus jam annis fedulo , ferioque omnia, quas in, & poft hunc morbum memorabilia obvenire , qua prodefle & obefle foleant, mihi annotavi , qua nunc publici juris facio. Unde habes hic, benevole Le-čtor, genuinam & ex lečto hauflam hiftoriam hujus faepe funelli morbi, habes ejusdem progreffum , decur-fum, aliaque fcarlatina confe&aria; denique omnia, qua tam ejus asthio-logiam, quam pathologiam concernunt, tibi candide communicare conabor, quibus fruere , & vale. ■ • ELEN- ELENCHUS SECTIONUM QUjE IN TRACTATU DE SCARLATINA CONTINENTUR. SECTIO I f j xponit diverjas Medicorum de Jcarlati*. JK_J na relationes, defcriptiones. SECTIO II Proponit propriam de, Jcarlatina defcrk ptionem. •" ' •_ t f • r «. rp SECTIO m Subjungit fcarlatina differentias , fr3 Diagnofim. SECTIO IV Rimatur Jcar latina veras, faltem verofimiliores caitfds. SECTIO V Declarat Jymptomata, uti Jedem fcarlatinai SECTIO SECTIO VI SubjeBum prognoftm Jčarlatina ex- ponit. SECTIO VII Scarlatina ejus que Jymptomatum curationem proponit. SECTIO vm Scarlatina Jladium , feri periodum fecundam una cum curatione explanat. SECTIO IX ET ULT, Quasdam Jingulares de fcarlatina obfer-vationes una cum adjeSiis annotationibus communicat. TRA- TRACTATUS III. SCARLATINA. SECTIO I. EXHIBET scarlatina; historiam , ET RESCRIPTIONEM MEIS OBSERVATIONIBUS RESPONDENTEM. I. n Scarlatina veteribus nota fuerit, A- nec ne, videtur eadem & ejusdem farinae eflfe quaeftio, quam fuperius §. V. de variolis propofueram. Haec enim ali-A 7 quid 8 Tractactus III. v ■ ■ __ quid ad eruditionem , led ne hilum quidem ad aegrorum commodum facere, & contribuere videtur. Unde etiam fimilia milTa facio, neque his perquirendis diu immorabor; fatis enim reor, fr meminerim, veteres medicos multa de maculis, papulis & puftulis dixiffe, adeoque plures exanthematum fpecies exinde intellexifle; qua vero ratione id fecerint,. aliis difcu-tiendum relinquo. Quo tempore vero gralfari coeperit, aut potius quo tempore primo fcarlatina obfervata fuerit, dein patebit, dum Au-tores de Scarlatina tr a (flantes adduxero. II. Hic propofiti ratio exigit, vt ante omnia hifloriam , progrelfum, decurfum Scarlatinae , ejusque confečlaria, quam accuratiffime , & quam brevifiime exponam , talemque exhibeam notitiam, qualem non ex libris, aut prdprio ex cerebro, bro , fed ex aegris ad lečlum haufi, collegi, & annotavi. Quare fiet, vt fymptomata omnia, aut faltem praecipua, quae non tantum qualibet morbi die , fed quae fere qualibet hora obfervavi, debito ordine afferam, & recenfeam; ex quibus fpero fore, ut quisque hiftoriae morborum peritus, facile cognofcat & candide fateatur in fcarla-tina tum quoad aethiologiam, cum quoad ejusdem curationem ad haec ufque tempora quam plurimum defiderari. Quapropter fatis mirari non valeo, quod morbus , qui multarum illuftrium familiarum progeniem funditus faepe exhaurire confuevit, fuperficialiter tantum delineatus fit, ut exinde necdum confiet quid fit, nec qua falutari methodo tra-ftari debeat ; etenim quam plurimi nullum periculum, nullam malignitatem in fcarlatina agnofcunt. Item a quibusdam pro purpura, ab aliis pro petechiis, aut rofalia venditatur. Quidam eundem cum morbillis confundunt ; ficque una eademque tractant methodo; cum tamen, ut dein patebit, ifti morbi toto inter fe differant ccelo; adeo-que aliam exigant medendi rationem. Ut vero haec clarius pateant, neceffe erit , ut primo fcarlatinae principium, ejus pro-greffum, & decurfum ; dein vero ejusdem confe&aria, & reliqua, quae ab eadem dependent, exhibeamus. III. Omnis fcarlatina, five fit benigna, five maligna orditur cum majore , aut minore laflitudine , viriumque deječtione , quam mox fequitur plerumque horripilatio, calor, febrisque. Hoc ipfo tempore, praefertim in maligna , adeft ingens dolor capitis, fopor, quandoque delirium, nifus ad vomitum, tandem ipfe vomitus ; quibus aliquando propter propter nimis violentam ventriculi con* ftri&ionem lypotimiae accedunt. Eodem fere tempore conqueruntur aegri de deglutitione difficili, anxietatibus, anguftiis praecordiorum, & inquietudinibus , refpiratio videtur parva , laboriofa, & folito frequentior. Tandem praefertim in fcarlatina maligna , jam prima, aut fecunda, aliquando tertia die, aut tardius, fuperveniunt exanthemata, quae maculas rubras, inaequales, plus minus latas exhibent; illae maculae quandoque ita ad invicem conveniunt , ut uniformem per corpus fcarlati* num colorem praefeferant; ifta eruptio fit primo in facie , collo, faucibus, pe&o-re; tandem in dorfo , abdomine, & in reliquo corpore. Si fauces infpiciamus , videbimus omnes earum partes, ut palatum, tonfillas, «,ivulam , linguam , laryngem, pharyngem aliaque ibidem fita organa,rubere,& tu- tumere ; quod etiam in facie , & reliquo in corpore nunc magis nunc minus obfer-vatur. Ex quo evenit, ut aegri nec de-glutire , nec refpirare , ne quidem loqui valeant; & nifi praefentaneum afferatur auxilium, brevi fuffocentur. IV. * Haec exanthemata, quia primis morbi diebus colorem rubrum cinabarinum repraefentant, fcarlatina vocari folent. > Verum ad finem vergente ab eruptione die tertia , aut ineunte quarta, haec ipfa exanthemata pallidiora fiunt, & tandem fucceffive, nimirum , quae primo eruperant prius , alia vero tardius eva-nefcunt. Interim hoc obfervavi, quod exanthemata fcarlatina primis etiam morbi diebus facile , & faepius variare foleant; nam nunc magis, nunc minus rubent; nunc plura, nunc pauciora in peripheria corporis confpiciuntur. DE SCARLATINA. IJ # ^ V. Afthic fpeciale phcenomenon, quod fub finem horum exanthematum faepe, quamvis non femper obfervatur , exponendum reftat ; videlicet die fexta, aut feptima poli eruptionem fcarlatinae, certae papulae, feu pullulae fat frequentes, praefertim vero in pedibus, & manibus in confpečlum veniunt, quae miliaria alba vtcunque referre videntur, qua ex ratione multis in hoc morbo minus expertis imponunt, ut tales pro miliaribus venditent; ali fi illae intime explorentur toto coelo a miliaribus dilferre obfervantur; nam funt merae veficulae vacuae, quae a feparatione, & elevatione epidermidis dependent; & nil nifi aera in fe continent; unde fit, ut dein latiores fačlae, & fuo volumine aučlae decorticationi cutis , de qua mox dicemus, fundamenta praebeant. Ego data opera plures & faepius tales pu- ftUr ftulas , aut dixero potius veficulas, dif-cidi, & femper tales,ut defcripfi, inveni. VI. Igitur ex hoc ipfo mirabili phoeno-meno exurgit aliud adhuc majore admiratione , & attentione dignum: nimirum cutis decorticatio. Haec iit , in facie, collo, pečlore &c. fed praecipue in manibus & pedibus; ita , ut lamelae integrae fatlongae, latae, & denfae abfcedant, & feparentur. Obfervavi, quod ilia decorticatio eo major fit, quo magis cutis exanthemate fcarlatinae obfita, & occupata erat. VII. Sed neque hic finis malorum , quae a fcarlatina dependere folent, nam dum aeger nonam decimam, aut undecimam attigerit morbi diem, incipit placide dormire, cibos appetere, aliisque functionibus bene, & fere naturaliter fungi, fic-que omnia morbi pericula fuperaiTe videtur; tur; unde fit, ut parentes, adftantes, quinimo faepe etiam medentes, aegrotum tunc in vado conftitutum eiTe credant. Aft falluntur; fupereft enim majus jam fupe-rato periculum; etenim die decima quarta aut decima quinta aliquanllo etiam tardius a diilipata fcarlatina aegrotus incipit fieri languidus, debilis, morofus; ac tandem toto corpore tumidus; nam non tantum facies, fed & pedes, manus, pe-čtus , abdomen, & fcrotum, denique univerfum corpus, leucophlegmatico turget tumore. Urinae fecedunt fat paucae, & quod admiratione dignum , plerumque cruentae, aut loturae carnium fimiles.. Ilie tumor manifeftat fe primo in facie, & dein in reliquis corporis partibus. Vidi, quod aliquando ita increfcat, ut luce capiantur aegri, & nec pedibus infiftere, inulto minus progredi , valeant. VIII- De hoc hydropico tumore fequentes obfervationes notari debent: & quidem Primo, quod ifte leucophlegmaticus flatus fuperveniat potilfimum illis , qui copiofis aut v malignis fcarlatinae exanthematibus afficiuntur. V idi tamen benignif-fimae fcarlatinae ingentem totius corporis tumorem advenilfe. Secundo, quod illi, qui majorem cutis decorticationem experiuntur, foleant etiam magis tumere, quam alii. Interim obfervavi valde magnum tumorem in aliquibus , qui nullam experiebantur decorticationem. Tertio, quod infantes facilius , & magis tumeant, quam illi , qui funt aetate provečtiores. Quarto, quod aegri magis tumeant in hyeme, quam in aeftate; item illi magis, qui temporius libero fe exponunt aeri, quajn qui in debita tranfpiratione degunt. Tan- Tandem quinto, quod ifte hydropicus flatus periculofior fit, & plures exinde moriantur, quam ex primo fcarlati-naj flatu» IX. Ex quibus inferre poflumus , qUod fcarlatina optimo jure in duos poflit, & debeat dividi flatus, feu ftadia , aut periodos, aut etiam typos dicendos. Primum fcarlatinae ftadium complečtitur omnia illa, quae a principio morbi ufque ad illum leucophlegmaticum tumorem eveniunt, quod tempus eft viginti & aliquot dierum. Ad fecundum vero ftadium referri debent omnia, quaefub& poftpraedičluni tumorem obfervari , & contingere folent. Haec duo tempora debent necelTario intet fe diftingui , quia medentium diverfam exigunt attentionem, & curationem. Interea notari velim, fecundum ftadium non ita arčte cum primo nečti, U£ Tom. Uf. g aJj. abefle non poflit; inultos enim vidi, fcar-latina laborantes , fi necelfaria? cautelae adhiberentur, a praedi&o tumore liberos fuilfe. Verum tamen ingenue fateor, quod, quamvis faepe omnes polfibiles cautelas, in ufum vocarim , nihilominus periculofus ille hydropicus tumor, aliquando fecutus fuerit. X. Haec funt praecipua, & fere communia fymptomata , quae fcarlatinam con-comitari, aut fubfequi folent. Dantur autem adhuc alia fymptomata , quae anomala, aut adiaphora dici poifunt; & quae cum fcarlatina aliquando conjunguntur, aut illam fequuntur. Talia funt: haemorrhagia narium , tuifis, laliva cruenta, molefta fternutatio, glan. dularum colli, & parotidum tumor, ob* auditio , aut furditas; purpura tam alba, quam rubra, quae quandoque cum fcarlatina conjungitur, aut illam excipit. Praeterea diverfi quandoque folent fieri tam inter- interne , quam externe, ut in faucibus, in auribus, pedore, aliisque partibus, abfceffus. XI. Notabiles funt quidam fcarlatinae fpe-ciales cafus : In his enim videntur aegri fecundis velis procedere, neque in aegris quidquam apparet, quo quidquam mali ominari valeamus; aft die morbi feptima, aut odava, aut etiam tardius aegri fiunt inquieti, mox convelluntur , delirant, triftes clamores fepe edunt, & continuo e ledo profilire nituntur. Ifte horrendus & lamentabilis flatus aliquot horis magis , aliis vero minus affligit; & aliquando ad duas , tresve hebdomadas extenditur, aegros viribus exhaurit, & plerumque e medio tollit. Hic notatu dignum eft, quod in fimi* libus aegris nec cutis decorticationem, nec praedidum hydropicum tumorem unquam obfervaverim. Adeoque fufpicari licet, B 2 ma* materiam illam exanthematicam ad cerebrum verfam, ibidem federa fixilTe, & hanc tragoediam lufiffe. Tales cafus habui in filiis perilluffrium DD. de Schmidt, de Eckenflorff, & de Stab , qui exinde denati funt. Erant vero alii in eodem periculofo flatu conflituti, ( inter quos fuit mea filia natu major ) qui favore Numinis fanitati reft ituebantur, ut dein i% obfervationibus clarius patebit. Haec funt, quae multorum annorum decurfu in fcarlatina obfervavi fympto-mata. Videamus nunc, quid alii illuflres, & experti in praxi medica Viri de eadem obfervarint, nobisque communicarint, & qua ratione illorum obfervationes cum no-ftris confentiant, aut diffentiant. SEC- SECTIO II. Exponit diverjas celeberrimorum de Jcarlatina relationes, & obfervationes , cum annexa modejia epicrifi. XII. Expertiflimus & indefeffus morborum obfervator, Sydenham, capite fecundo & alibi fequentia de fcarlatina affert. „ Aeflate exeunte infantes praecipue in* „ feftat. Rigent & horrent fub initium; ,, nec tamen admodum aegrotant ; cu-„ tis univerfa maculis parvis, rubris, ,, crebrioribus, latioribus, & magis ru-„ bentibus, quam in morbillis interftin-•,t guitur. Ad duos, tresve dies perfi-v fiunt,quo quidem tempore evanefcunt, >, & decedente fubje&a cuticula, fqua-n mulis furfuraceis adindar farinae, cutis 11 confpergitur. De Scarlatinae curatione fequentia habet capite fecundo. „ Cum hic morbus nil aliud mihi videa-„ tur, quam mediocris fanguinis eflfer-„ vefcentia - * * nihil quidquam mo-„ lior - - - fatis habeo, utaegeracar-,, nibus in folidum abftineat, & a liquo-„ ribus fpirituofis quibuscunque, tum ut ,, neque ufquam foras prodeat, neque ,, fe perpetim le&o affigat. - - - Sim-„ plici hac & naturali plane methodo „ hoc morbi nomen (vix enim altius af-„ furgit) fine moleftia, aut periculo quo* ,, vis facillime abigitur. „ Veruntamen hoc animadvertendum „ voIq: fi convulfiones epilepticae , aut „ etiam coma huic morbo fub initium „ eruptionis fupervenerint, (quod quan-„ doque accidit in pueris ac junioribus. „ hoc morbo laborantibus) omnino opor* n tet, Ut epifpafticum amplum, ac for DE SCARLATINA. 2 3 n te pofteriori cervici applicetur, atque ii porro , ut paregoricum e Syrupo de „ meconio ftatim exhibeatur, repeten-„ dum lingulis nočlibus, ufque dum conii valuerit, imperando interim, ut aeger ,, bibat pro potu ordinario, lac cum tri-,, pio aquae cočtum, & a carnis ufu ab-„ ftineat. XIII. . Brevis. & fuccinčta epicrifis eorum , quae Clar. Sydenham de fcarlatina effatus eft. Primo enim intuitu ex data de fcarlatina defcriptione cuilibet patebit, quod Sydenham fcarlatinam in fe tantum beni-gnilTimam agnoverit, & delineaverit; nam dicit, quod leniter agvotent, eadem affecti; & quod tantum nomen morbi babeat, prae-tereaque nihil, & tandem quod unicum diaetae regimen requiratur, ut abigatur. Quae omnia , ut candide ego ipfe fatear, fcarlatinam benignam tantum attingunt ; B 4 mi- minime vero malignam ; quae i, ut dein patebit, morbus acutiffimus & periculo-fiffimus effe folet. Unde credendum eft a Sydenhamo , nullum aliud notabile fym-ptoma in fcarlatina praeter convulfiones, aut coma unquam obfervatum fuifle; quia alias, ficut alibi in defcribendis morbis, illorumque fymptomatibus perquam reducium, & accuratiflimum fe exhibuit; hic quoque aliorum meminiflet, fi talia unquam obfervaffet. XIV. Interim fatis mirari non valeo, quod Richardus Mortonus, celeberrimus quom dam in Anglia Medicus pra&icus, & Sydenhamo coaevus fcarlatinam malignam ob-fervarit, & defcripferit , quae Sydenha-mum latere videtur. Quinimo magis adhuc miror, quod Daniel Sennertus celeberrimus quondam Pračlicus faeculo jam praecedente, adeo- que que longe ante Sydenham de fcarlatina maligna fcripferit, cujus Sydenham non meminit, quod inferius clarius patebit. Aft quamvis Clariffimus Mortonius de fcarlatina maligna mentionem faciat, in alio vero cafu, vix alicui modernorum arridere poterit, ubi fcarlatinam cum morbillis confundit, & unum eundemque morbum effe judicat. Sic enim capite V. de fcarlatina ait: Hunc morbum, nimirum fcarlatinam, pror-Jiis eundem effe cum morbillis cenjeo. - -Uterque eadem pforjiis propioflica indifferenter minijlrat; nec minus eandem plane medendi methodum pojhilat: & plura fimilia. Dein vero offendam, hos duos fpecie di-verfos effe morbos; adeoque debere habere aliam prognofim, & aliam curationem. Ego fančte & candide fateri poffum, quod ex tot centenis aegris morbillis laborantibus, qui meae curte fe commiferant, B 5 ne- neminem amiferim; quinimo ex aliis eodem morbo affectis, & aliorum medicorum curae commifiis, rariffime quempiam exinde denatum legerim aut viderim. Contrarium autem obtinere in fcarlatina maligna omnes hujates medici pračlici norunt. Adeoque exinde jam elucefcit, fcarlati-nam, & morbillos fpecie diverfos effe morbos. Accedit, quod ordinaria contagii lege a fcarlatina fcarlatina; a morbillis vero morbilli contrahantur, & ultro propagentur. Ex his ultro conflat, quantum Sy-denhamii & Mortonii de fcarlatina judicium , & obfervationes a noflris fuperius expofitis differant; neque enim reor ne-ceffarium effe , ut per partes oflendam , quae cuilibet haec legenti patent. XV. Videamus ultro , quid Eruditiffimus & in republica litteraria Meritiffimus D. Joann.' Joann. de Gorter, Profeflor in Hollan-dia Celeberr. de fcarlatina fentiat. In fuo fyftemate praxeos medicae Tom. II. pag. 196. de fcarlatina fic elfatur. „ Macularum Scarlatinus color, quae ,, in levi febre oboriuntur; huic morbo „ dedit nomen, incipiunt plerumque in „ tenella astate, tertio, vel quarto die „ febris levioris, non diu perfiftunt, in-„ fenfibiiiter evanefcunt, reličlis in cute „ quibusdam furfuribus ; in facie incho-„ are folent fenfim latiores fačtae maculae, „ reliquum etiam interdum tegunt cor-„ pus. Levis videtur biliofa corruptio „ calore antecedentis aeftatis in tenella „ aetate , motu febrili ad cutim pulfa, „ ubi exarefcens materia corpus relinquit ,y fanum. (V) „ Haec materia ante eruptionem ober-yy rans generat febrem, calorem, dolo-yy rem, anxietatem, tulfun, fine pericu-* 1* (bj. LVI. Si haec cum illis, quae Clarifiimus Sydenhara de fcarlatina nobis communica* vit, combinentur, videntur quoad omnia ad invicem convenire, adeoqua fcarlati-nam benignam, minime vero malignam, multo minus illa funefta confe&aria, quae in fecunda ejus periodo evenire folent, attingere. Hoc patet ex illis, (a) ubi dicit, quod exarejcens materia corpus Janum relinquat. Item (b) quod generet febrem, calorem, dolorem, anxietatem, tujjim Jine periculo. Interim fi tempora combinare licet, quibus Eruditifiimus, Magnificentiflimus D. Archiater de Haen in fua ratione medendi a (Terit fcarlatinam , per quam malignam 1748. in Hollandia gradatam fuif-ie , mirari fatis non valeo, quod Clar. D. deGorter, qui 1750, adeoque biennio tardius haec de fcarlatina opera evulga gavit, nullam de praedidae fcarlatinae malignitate mentionem faciat. Hic eflent alii plures celebres medici pradici, ut Nenterus,Junckerus, Dover, aliique plures adducendi, qui, ficut Sydenham , fcarlatinam vix aliquam curam , aut attentionem mereri fatentur ; quapropter etiam omittuntur. Interim ultimi tantum Autoris in idioma gallicum verfi ( legs £m ancien Medecin a fa patrie) aliquot vocabulorum meminifle oportet, ut coram conflet, quod fcarlatinam, alias faepe funeftifiimum morbum, flocci faciat; poftquam enim de morbillis egerat, fic effatur: „ Cette fievre eft d’un genre encore „ plus doux, & plus traitable , que ce-„ lui de la Rugeole, & napas bgfoin „ de 1’asfiftance du Medecin. XVII. Superfunt tamen alii, graves auto-res , qui quamvis non exquifite, debitoque jo Tractatus III. que ordine, nihilominus tamen melius & magis appofite fcarlatinse decurfum explanarunt. Sic in Ephemerid. nat. cur. ann. 6. & 7. obferv. 145- pag- 206. fub fpecie purpurae fcarlatinam defcriptam invenio a D. Simone Schulzio, ubi agit de purpura maligna infantum hoc modo: ,, Cum 1664 hiems mollis, & pluvio-„ fa e flet, graflabatur apud nos vere pri-,, mo infequente purpura epidemica ma-„ ligna, quae per totam aeftatem, &au-^ tumnum ufque in hiemem faeviebat, „ plurimosque infantes utriusque fexus, ,, & duodecimum annum attingentes (nam „ ultra hanc aetatem vix afcendebat, ) ,, perimebat. Plerique fecunda die mor-,, bi, nonnulli etiam prima moriebantur; „ ilji folummodo evadebant, qui nulla „ faucium inflammatione vel tumore aede-„ matofo (variabant enim ifta pro diver-,, fitate naturarum) infeftabantur. Tum „ omnibus ab ifto morbo liberatis poft v» co' ,, piofum fudorem ( nonnullis etiam di-„ arrhaea, fed tantum unius, vel alte-„ rius diei critica profuit ) fquamae deci-„ debant, rubore cutis evanefcente. Tan-,, dem, praefertim natu majoribus tumor ,, totius corporis inftar leucophlegmatiae, „ & infimi ventris fequebatur, qui per „ aliquot.feptimanasmiferis moleftuserat; „ fudoreque etiam folvebatur, interdum „ etiam largius profluente in curatione „ admifcebanturfudorificis bezoardica. Hic videmus fub nomine purpurae de-pičlam fcarlatinam epidemicam perquam malignam,quae aliquando prima, aliquando fecunda morbi die aegros trucidare fo-lebat. Hic annotantur periculofiflima ejus fymptomata , nimirum, faucium inflam* matio, & tumor leucophlegmaticus. Sane dein patebit, quod plurimi fcarlatina laborantes ex his duobus funeftiflimisfym-ptomatibus e medio tollantur. Quod vero curationem fcarlatinae concernit, dicitur tur illa in bezoardicis & fudoriferis ad in* vicem mixtas confidere ; verum dein patebit , quod, fi talia remedia volatilia fint, plus detrimenti, quam emolumenti in hoc morbo afferant; fi vero fint in* fipida , terreftria , & fixa , inania fint medicamenta, & quae, fi in primis viis nullum adfit acidum, una cum excrementis per alvum deturbari foleant. XVIII. Sequentia etiam de fcarlatina legimus in Ačtis. Med. Berol. Decad. prima Vo-lum. ado pag. 20. & fequentibus. ,, In-„ vafit febris fcarlatina patientes cum ri-„ goribus, cephalalgia, & cardiaca nau-„ lea , quam excipiunt, communiter M vomitus; efflorefcit quarto, vel quin-„ to die fenfim, atque fenfim poft prae-„ cedaneam afperam papillularum cuta-,, nearum elevationem rubedine per uni-verfum c«rpus ^ capite ufque ad cal- v cem r> cem cum cutis aliquali intumefcentia , v, ita, utpatientum externus afpe&us re-„ ferat ideam co&i cancri. Ifta rubedo „ interiora narium, limbosque & angu-„ los oculorum obducit, - - verfus fe-„ ptimum diem fine fudoribus rubor ifte „ fit remifiior, cuticulaque inchoat de-,, fquamari, & tunc maxime, dummor-„ bus declinare videtur; fauces aphtho« „ deo-inflammatoria congeftione (V) pe-„ riclitantur. Reliqua vero, quae ibidem paginis fequentibus habentur , ad noftrum fco-pum vix pertinent; dicitur nimirum fcar-latina a Belgis Rood-bont appellari; unde etiam fačlum eile Chrift. Joannes Langi-us alferit, ut fcarlatina in Saxonia fret T0tl)C fpunfc vocetur. Lindanus vero illud exanthema, quod Belgae Rood-bont appellant, ait, eile puftulasrubicundiffi* mas inftar flammae urentes; quae potius ad rofalia, aut urticatam referri debent, Tm- ILI. c quam quam ad fcarlatinam , quae non in puftu-lis , fed maculis rubicundis confidit. Eadem fere de fcarlatina legi poflunt ibidem Vol. VI. pag. 21. XIX. Quantumvis itaque hic videatur fcarlatina maligna fecundum quid expofita ef-fe , ejusdem tamen curatio non alia, quam fupra dičla Sydenhamianaadducitur; quae, quamvis omni fcarlatinae conveniat, eft tamen impar haec fola illis , quae fcarlatinam malignam concomitari, aut fequi iolent, tollendis diris fymptomatibus. (a) Hic dicuntur fauces inflammatoria congeftione affici dum morbus declinare videtur, quod circa očlavam, aut nonam niorbi diem contingere deberet. Ego ingenue fateor, quod primis tribus aut quatuor morbi diebus plerumque talem anginam inflammatoriam obfervave-rim, rariflime tardius; ut dein ex obfer-vationibus patebit. XX. Duo adhuc fuperfunt celebres de fcar-latina Scriptores. Unus eft Daniel Sen* nertus, Archiater Saxonicus, & celeberrimus quondam Medicus pračlicus, qui jam fub initium faeculi praecedentis, adeo-que fere primus fcarlatinam quamvis ano-nyme, interim fat apte ad rem defcri« pfit; quae enim Foreftus iib. 6. obferv. 41. & 59. affert, potius ad purpuram, quam ad fcarlatinam referri debent. Alter vero recentifiimus & eruditiffi-mus autor, & fcriptor eft D. de Navier • Academiae fcientiarum Parifmae focius, qui idiomate gallico diifertationem epifto* larem de diverfis morbis epidemicis 1753 edidit, publicique juris fecit. Clariilimus Daniel Sennertus libr.IV. de febribus cap. XII. de variolis & morbillis fcarlatinam fub fpecie morbi anony* mi fle defcripfit: „ Praeter has differentias adhuc alia ,, eft, fed rarior quidem , quam aliquo-„ ties obfervavi, quo nomine autem ab „ aliis difcernerem , hačlenus dubius fui; „ etfi enim inftar eryfipelatis totum fere „ corpus prehendat, tamen non vidi, quod „ adultos (Y} quod in eryfipelate fere ,, fieri folet, fed infantes folum corripiat. „ Malo ergo ad morbillos referre; & „ forfan malum eft ,quod Foreftus lib. 6. „ obferv. 59. Purpuram & rubores appel-„ lat Joann. Philipp. Ingraffias rofaliam „ a Neapolitanis nominari fcribit. (V) „ Maculae rubrae & quafi ignitae cum „ vix effatu digno tumore per univerfum ,, corpus, quafi parva eryfipelata erum-„ punt in principio, feu morbi die quar-„ to, vel quinto (c) In ftatu vero univer-„ fum corpus rubrum, & quafi ignitum ap-„ paret,acfiuniverfali eryfipelatelabora-„ ret. (d) In declinatione rubor ille immi-„ nui, & maculae rubrae latae, ut in principio „ iterum apparent, quae tandem feptimo „ vel nono die evanefcunt, epidermide „ fquamarum indar decidente. „ Malum hoc grave, periculofum,& „ faepe lethale ed ; nam calor ed fer ventid ,, limus , fitis inextinguibilis & plerumque „ pulmonum ( unde tudes excitantur ) fau-„ cium, & aliorum vifcerum inflammatio-„ nes, deliria, & alia mala urgent (e) ,, In declinatione tandem materia ad „ articulos extremorum transfertur, ac „ dolorem, & ruborem, ut in arthriticis ,, excitat, cutis fquamarum inftar deci-„ dit; mox pedes ad talos, & furas uf-„ que intumefcunt; hypochondria lae-„ duntur, refpiratio difficilior redditur, „ tandemque abdomen intumefcit, (f) ,, segrique non fine magno labore, & poli „ longum tempus priftinae fanitati redi „ tuuntur, faepe etiam moriuntur. - -Et reliqua, quae quilibet, fi lubet, ibidem legere poted. Eruditiffimus hic ad C 3 fe- ferit, quod Scarlatinam in adultis nec dum oblervaverit unde judicat, eife morbum infantum; fane hoc modernis & repetitis obfervationibus videtur eife conforme ; quia, ut dein videbimus, rarif-fime adultorum aliquis eadem affligitur. Neque mirum cuiquam videbitur , fi clariflimus Sennertus.dubius haereat, an ad morbillos, ad purpuram , aut rofali-am , talem morbum referre debeat, ut (t) cum noftro adhuc tempore multi illu-flres viri easdem erroneas foleant imbibere opiniones, fed dein oftendam , fcarla-tinam effle morbum ab omnibus his di ver-fum. Praeterea unicuique haec attente legenti , & confideranti patebit , quod fa-mofifflimus quondam Pračticus Sennertus videatur hic vix non omnia , aut faltem praecipua fcarlatinae malignae recenfere fymptomata , ut (c) (d) (e) & Q") clare demonftrant, exceptis tantum quibus- busdam ; quae partim ex jam didis , par* tim ex dein dicendis patere polfunt. Quapropter fatis mirari non poiTum, quod tot, & tam illuftres autores, qui . poft illum de morbis , in fpecie vero de fcarlatina fcripferunt, tam mance & de-feduofe eandem explanarim, & cum Sy-denhamio fcarlatinam benignam, nullo modo malignam defcripferint, & exfcripferint. XXL Clariflimus autem & recentiilimus de fcarlatina, aliisque morbis epidemicis fcri-ptor D. de Navier fequentia de fcarlatina nobis communicavit: „ Variolis tandem a mediocri orto fri-„ gore fere penitus extindis, tempefta-j, te dein paulo mitius fada alius appa-» ruit epidemicus morbus variolis longe » magis inflammatorius , febris nimirum » rubra, fcarlatina dida. Hic morbus » per febrem admodum vehementem fe »> manifeftavit, quae animi deliquiis, laflitu* C 4 di- „ dinibus fpontaneis, capitis fauciumque „ doloribus, deglutitionem impedientibus „ comitata erat. „ Secundo die & faepe poft vigintiqua* ,, tuor vel triginta horas in toto corpo-„ re maculae rubrae, vivido fcarlatino ,, colore, largae, manus magnitudinem „ faepe excedentes, figurae irregularis , „ & dorfum , pečtus, femora & nates „ faepe ita tegentes, ut unica tantum elle „ videretur , apparuerunt. Hae maculae „ quovis fere momento difparentes, fein „ alia loca eryfipelatis more conferre vi-„ debantur, in quibus antea non fuerant. ,, Manus easdem tangens, calorem vivi-,, dum & ardentem praecipue in adultis, ,, fentiebat, & cutis ruberrima digito „ compreffa albefcens remoto digito fta-„ tim rurfus rufefcebat. „ Pullus parvus & frequens erat , & „ refpiratio difficilis & intercepta & fin-,, gultuofa in plurimis elfe videbatur. Ha- lituo- „ lituofus vapor e pulmonibus egrediens „ adeo calidus & urens deprehendebatur, „ ut unusquisque hunc percipiens faciem „ ab aegro flati m avertere cogeretur. Haec „ febris etiam interdum cum manuum & ,, brachiorum inflatione conjunčta fuit, „ integrasque familias, aut infimul, aut „ fucceflive invafit. Vidit Cl. aučlor in- t, fantes hoc morbo laborantes , quibus „ prodigiofa leucophlegmatia fupervenit. „ Quidam hac febre laborans, & ufque • \ „ ad palpebras leucophlegmaticus, par-„ ciflimam brunam urinam reddens, qua-„ lem in hac febre fepiffime , imo in-„ terdum fanguinolentam fecedere aflerit „ Cl. aučlor, praemiflis praemittendis, ab omnibus fymptomatibus veficato-99 riorum applicatione , liberatus fuit. 99 Quidam ventrem flatibus diftentum 99 ( dans un čtat de mdteorifme ) & lin-99 guam valde ficcam plurimi vero humi-9* dam habent. C 5 Iis, „ lis, qui emergunt, epidermis, quin-„ to vel fexto die per fquamas decidit, „ quinimo adolefcenti tredecim vel qua-,, tuordecim annorum tota manus pedis« „ que cuticula exceptis unguibus decidit, „ quarum unam Cl. Audior adhuc affervat. „ Nili aegro ftatim in primo morbi im-„ petu fuccurratur, efcharae gangraenofae „ in fundo faucium verfus arcus & velum „■ palati fuperveniunt, & hifce ortis pau-„ ci emergunt ; haec gangraena aefopha-„ gum afperamque arteriam laepe ante „ occupat, quam illam percipere, illi-„ que mederi queamus: Progreflum vero „ hujus internae gangraenae quam certiffi-„ me impedit gangarifma ex oxymelle cum „ adječlo fpiritu vini camphorato, qui ,, vero Hoffmanni methodo fale alcali ,, praeparatus elTe debet, ne aquofismix* ,, tus lačlefcat. Quidam hac febre rubra ,, affedi quarto, vel quinto die eodem „ modo pereunt, ac fi per inflammationem „ nem gangraenofam pulmorium fuffoca-„ ti elfent; alii polt vehemens delirium „ morientis magnam faniei quantitatem „ per os & nares reddunt, & rubrae an-,, tea maculae poit mortem in quibusdam ,, prorfus violaceae confpiciuntur. Haec „ fymptomata vero in infantibus longe „ minus violentia funt, remediisque fa-„ cile cedunt. „ Caufam hujus morbi non folum cum „ ilia, quae fudorem anglicum, aphtham ,, gangraenofam, dyfenteriam &c. ex-,, citavit, eandem elfe dicit, fed in mi-„ afmate, quod cum morbiliofo compa-„ rat, acri , cauflico & putrefaciente „ confidere, ipfumque morbum analo-„ giam alere perhibet cum morbo epide-,, mico pecorum. His enim convalefcen-j, tibus pili & epidermis eodem modo de* ,, ciderunt, ac hominibus cuticula, & „ in cadaveribus pecorum apertis fem-« per vifcera quaedam gangraenofa invenit """' - 44 Tractactus III. ,, nit Cl. Aučtor. Ex pecorum igitur ,, morbo hanc febrim per contagium or-„ tam efle arbitratur, eandemque cum „ variolis ideo quoque convenire aflerit, ,, quia magnus infantum numerus eandem ,, brevi ante vel poft variolas habuerit. „ Virgo quaedam poft hanc febrem va-,, riolis difcretis benigniifimis laboravit. ,, Venaefečtio interdum ob vehemen-9J tiam inflammationis fumme neceflaria 99 eft. Praefert vero venaefečfionem in „ brachio, illam enim in pede inftitutam, j> varia faepius exceperunt incommoda, ,, in primis fi vifcera, quod faepiflime ,, fieri aflerit, inflammatione quadam af« „ fečla fuerunt. In delirio vero vel co-„ mate jugularem quoque fecare curavit. „ Serum la certae pullulae, albae, aut albo flavefcentes , & purpuram albam referentes; quae fi rite explorentur, nil nifi aera in le continent; & ideo ut fuperius dixi, potius veficae dicendae, propter quod etiam a purpura alba diftingui debent. Tales pullulas neque a noltro re-centiffimo fcriptore , neque ab alio annotatas legi ; quamvis nullus dubitem > quin tales , ut defcripfi, faepius etiam ab aliis obfervatae fuerint. XXIII. Tandem aliqua adhuc hic offende de caufis, & curatione fcarlatinae, quae meis , de contagio principiis contrariantur. Quare lpero fore, ut Cl. Autor innata fua humanitate patiatur, quaedam fcholia, ferva- fervatis pariter debitis humanitatis legibus , Tibi opponi. Sic enim caufam materialem fcarlati-nae cum illa, quae morbillorum, fudoris Anglici, & aphtharum eft , comparat & eandem effe judicat. Item afferit, fcarlatinam effe morbum analogum morbo epidemico pecorum; rationem affert, quia in tali morbo epidemico pili & epidermis, ficut in fcarlatina, decidere folent. Unde credit, quod ex tali pecorum morbo per contagium lcar-latina ortum & originem duxerit. XXIV* Quod autem caufa materialis fcarla-tinae fpecie diftinčta fit a cauffa materiali morbillorum , fudoris Anglici, aphtharum, aliorumque morborum, conflat exinde , quia ordinaria contagii lege videmus, a fcarlatina fcarlatinam, non vero morbillos , aphthas , aliosque morbos ultro propagari- & multiplicari. Item aph- Aphthae folent occupare tantum os inter* num , fauces, aiiasque partes adjacentes, non vero totum habitum corporis externum, ut fcarlatina. Tandem in Aphthis funt pullulae , in fcarlatina vero funt maculae , quae nullam praefeferunt ultra cutem elevationem aut eminentiam. Quapropter per fe corruit illa fcarlatinae analogia cum morbo contagiofo & epidemico pecorum; multo magis vero ortus fcarlatinae a tali pecorum morbo; quae fententia fere coincidit cum illa Clariffimi Lifteri & Mead de ortu variolarum a morfu beftiolae venenatae, de qua jam fu-perius in tračlatu de variolis diximus. Praeterea huic fententiae officit, quia deberemus faepius obfervare, quod hoc tempore non tantum fcarlatinae contagium a pecoribus ad homines , fed quod etiam ab hominibus ad pecora propagetur, quod certe nullus adhuc obfervavit; quin hoc ipfum primis de contagio principiis adverro«» UL J) fa. fatur; diximus enim in tračlatu de contagio; aliam efle luem bovinam, aliam ovinam , aliam caninam, & aliam humanam. XXV. Quod vero curationem fcarlatinae concernit ( unico excepto gargarifmate cum fpiritu vini confe&o) judico perquam appofite talem inftitutam fuilfe. Cum enim fcarlatina in methodo medendi tanquam morbus inflammatorius ab expertiflimo Viro confideretur , fic debet fleceflario fan-guis mitti, item debent omnia diluentia & emollientia antiphlogiftica in ufum vocari. Quare optime fačlum efle cenfeo, quod venaefečlio fuerit inftituta , ferum la&is tamarindinatum , diverfis plantis nitrofis fociatum fuerit aegris in magna quantitate exhibitum; flmilia pariter clyfmata inje-čta, & tandem pro rerum exigentia ve* ficantia appofita fuerint. De quibus omni* bus dein, dum noftram de eodem morbo cu- curationem proponemus, prolixior erit fermo. Interim cum haec propter flatum inflammatorium fiant, ex eodem fundamento ego lane non auderem, illud gargarifina ex oxymelle & fpiritu vini camphorato in ufum vocare; quia quamvis cum fale alcali methodo Hoffmanniana praeparetur, gaudet tamen femper particulis acribus irritantibus & volatilibus, a quibus metuendum eft , ne faucium inflammatio potius augeatur, quam minuatur. Si vero illa deglutitio difficilis fit fine inflammatione, ut in fcarlatina benigna aliisque rheumaticis defluxionibus contingere folet, tunc nullus abhorrerem, quinimo fimile gar* garifma ad impediendum ulteriorem ad partem affe&am affluxum lubens fuaderem. XXVI. Ex his, quas ego fuperius adduxi, & aliis, quas alii illuftres pra&ici annotarunt, obfervationibus, quisque cognof-D a cet, cet, & ut fpero lubens fatebitur, fcarla-tinae praecipue malignae hiftoriam, aethio-logiam,praefertim vero curationem ad haec ufque tempora fat mancam, incongruam & inadaequatam fuiffe; adeoquein his multa adhuc defiderari; quibus ego pro modulo & tenuitate mea faltem quoad quid fatisfacere conabor; reliqua vero aliis perficienda relinquam. Interim fi quis ex his, quae jam dičta funt, fcarlatinae definitionem feu defcriptionem expoftulet, fequens ex his erui poterit : nimirum , quod fcarlatina fit morbus exanthematicus contagiofus & infantibus familiaris, in quo maculae rubrae, plus minus latae primo faciem , collum , pedtus, dein univerfum corpus obfident; intra triduum aut quatriduum , aliquando tardius evanefcentes; nunc majorem, nunc minorem, aliquando etiam nullam comitem habentes febrem, ac tandem diverfis aliis, prout benignae aut malignae funt, ftipatae fyraptomatibus. H*c Haec icarlatinae genenca defcriptio determinat non tantum, quid fit, led etiam quotuplex fit fcarlatina, & quomodo ab aliis morbis exanthematicis differat- Quare fit SECTIO III. De divijione differentiis fcarlatina. XXVII. Princeps & neceflTaria divifio fcarlati-ne eft in benignam & malignam; benignam illam vocamus , q&ae leviflimis & vix moleftis ftipata eft fymptomatibus ; qualis jam fuperius a Clarifs. Sydenhamio defcripta fuit Maligna vero periculofa & atrocia fecum fert fymptomata. Haec eft quidem generica fcarlatinae benignae & malignae defcriptio, interim necelfe erit, ut indicemus, quae fint illa fymptomata, D 3 quae quae fcarlatinam benignam & malignam comitari folent, ut differentia unius ab altero eo magis & clarius unicuique pateat ; quod eo magis necelfarium elfe judico, quo plus ex obfervationibus conflat, a fcarlatina benigna nihil, a maligna vero plurimum metuendum efle. Scarlatina itaque benigna folet alias fanos , aliquando cum leviffima aliquando etiam fine aliqua fenfibili febre inopinato invadere, aliquando prima , aliquando fecunda die , quandoque etiam tardius maculae rubrae primo in facie, collo , & dein in reliquo corpore in confpe&um veniunt*; ficque tridui, aut quatridui, raro diutius, & fine magna moleftia perdurant, & tandem faepe fine omni defquamatione terminantur, quamvis Sydenham dicat, illas cum defquamatione terminari. Infantes tali fcarlatina laborantes bene appetunt, & placide dormiunt, reliquasque funčlio-nes fine labore peragunt. Hic Hic tamen probe notandum efle judico, quod quandoquidem fcarlatinae etiam benignas poft quindecim aut fexdecim a fcarlatina elapfos dies fupervenire foleat leucophlegmaticus ille tumor , qui multo plus negotii, & aegro & medenti, quam ipfa fcarlatina facelfere confuevit. XXVIII. Aliter vero fe habent fymptomata in fcarlatina maligna; nam ingens proli ratio virium uti & appetitus , inopinato accidere folet, tandem fequitur vomitus; aliquando , fed raro diarrhaea ; adfunt dolores capitis, febris & fitis magna; inquietudines, anxietates, vigiliae, fopor, aliquando delirium; tandem aliquando prima , aliquando fecunda, aut tertia die in confpe&um venit fcarlatina; hoc tempore fauces dolent, tument, rubent; ut non tantum deglutitio, fed & loquela dif-cilis reddatur. Haec lcarlatina maligna diutius folet habitum corporis occupare, quam benigna; nimirum aliquando ad fextam, aut feptimam protrahitur diem. Una vero alterave die , antequam evanefcat, ex-urgunt in cute, ut fuperius jam expofue-ram, illa phymata feu quaedam .veficulae, purpuram albam referentes, quae majores & amplio; es fpatio bidui fačtae flacce-fcunt & collabuntur; ficque illi mirabili decorticationi , quam fuperius defcripfi, fundamenta praebent. Hic pariter probe notandum eft, quod praedičtae veficulae, praefertim, dum ampliores fiunt, videantur externa facie effe fimiles variolis fpuriis lymphaticis dičlis. Aft magna eft inter ipfas differentia, quia, fi tales variolae lymphaticae aperiuntur, ferum aliquod in fe continent, in noftro vero cafu femper obfervavi tales veficulas effe vacuas. Tan- T andem fcarlatinam malignam fequi-tur plerumque fuperius jam defcriptus tumor leucophiegmaticus, qui in benigna raro obfervatur. Unde ex his , quae ha&enus dičta funt, facile patet differentia fcarlatinae benignae a maligna , quam quifque in praxi medica expertus non tantum in ftatu , fed jam ab initio morbi facile cognofcetr XXIX. Exanthemata fcarlatina multis impo-fuerunt, & etiamnum imponere folent, ut illa aut pro petechiis, aut pro morbillis, aut pro purpura venditari foleant; quare nunc oftendam, quae fit differentia fcarlatinae a petechiis, morbillis, purpura, urticata, rofalia, aliisque exanthematibus. Petechiae enim raro ante quartam diem morbi erumpunt; fcarlatina vero aliquando fecunda aut tertia die in confpe&um venit. Secundo fcarlatina faciem & totum corpus occupat; petechiae vero collum, D 5 pe- pe&us, dor fum& lumbos oblident. Tandem petechiae funt diftindbe maculae, fcarlatina vero habet unam continuam cutis rubedinem. Scarlatina differt a purpura per id, quod purpura habeat papulas ultra cutis fuperficiem prominentes, fcarlatina vero habeat maculas, quae cutis fuperficiem non excedunt. Item purpura nunquam ftatim Hib initium morbi in confpečtum venit, ficut fcarlatina. Eadem ratione differt etiam fcarlatina a morbillis , quod videlicet morbilli fmt exanthemata fupra cutem aliquantum prominentia, nec tam lata, ut in fcarlatina , praeterea cum morbillis jungitur molefta tuflis, coryza, & oculorum ftillicidium, quae in fcarlatina non obfervantur. Ex iisdem pariter rationibus differen-tia fcarlatinae facile eruitur ab aliis exanthematibus, ut rofalia, urticata, eryfi-pelate, & maculis fcorbuticis; quia priora prominentia habent exanthemata; ery- fi- fipelas vero unam tantum corporis partem occupat, fcarlatina autem totum corpus; & tandem maculae fcorbuticae non rubent, ut fcarlatina, fed livent, item funt fine febre , diuque corpus defoedant. Haec, quae nunc de divifione & differentiis fcarlatinae dičta funt, inferviunt pariter pro facienda fcarlatinae diagnofi ; unde fuperfluum fore judico, diagnofin fe-paratim tračlare, ejusque figna diftinčti-va adducere, quia ex his jam facile co-gnofci poteft, quae benigna & quae maligna dici debeat; item ex iisdem fcarlatina facile a morbillis , purpura, aliisque fupra dičtis exanthematibus diftingui poteft. S E C T I O IV^ De fcarlatina caufis. XXX. Quemadmodum aliorum morborum tam internas, quam externas , tam pro- xi- ximas, quam procatarčlicas quisque medicus debet indagare caufas, ita pariter noftra intereft, fcarlatinac inquirere & af-fignare caufas, quae fcarlatinam ab aliis exanthematibus diftinguant, quod, ut eo facilius alfequamur , fequentes obferva-tiones notandae & praemittendae erunt, ut Primo , quod fcarlatina plerumque epidemice gralfari foleat, etenim uno al-terove anno plures, alio vero neminem affligere folet. Secundo, quod talis fcarlatinae epi-demia, quamvis Sydenhamius illam ad autumnum tantum referat, quolibet anni tempore gralfari foleat ; interim viginti & aliquot annorum fpatio ego hic Viennae illam faepius circa aequino&ium vernale, quam alio tempore obfervavi; quo tempore etiam obfervarunt D.D. Schulzius, Navier, aliique. Tertio, quod fcarlatina fit affe&us, qui ut plurimum infantes, illos ve, qui non nondum ex ephebis exceiFerunt, invadere foleat; quamvis ego aliquos triginta , & ultro annos natos noverim, qui fcarlatina correpti erant. Idem legimus in Adis med. Berolin. Dec. i. vol. VI. pag. 21. ubi legitur foemina adulta fcarlatina laboralFe. Idem etiam obfervavit & annotavit Eruditifs. Magnific. D. Haen in fcarlatina maligna, quae 1748- in Ho-landia gralfabatur, & infantes adultosque corripiebat. Quarto quod fcarlatina praecipue maligna fit morbus fumme contagiofus, & periculofus, qui integras familias quandoque delere folet, & ideo peftis infantum vocari confuevit. Si enim in communitate decem infantum unus eadem corripiatur, vix aliquis praefentium ab ea immunis erit. Unde videtur ejus contagium facilius propagabile & multiplicabile, quam in variolis & morbillis ipfis. Verumtamen adeft hic obfervatio admiratione digna , quod aliquando fan-guine junčli , quamvis longo locorum intervallo inter fe difiiti, eodem fcarla-tinae contagio afflari & fere eodem tempore laborare obfer vati fuerint. Tales fu-nefti cafus attigerant quondam nimirum antetriginta circiter annos Nobilillimam familiam Auftriacam , Comitum de Cur-land, cujus quinque proles diverfa praedia inhabitantes , ubi nulla fcarlatina graf-fabatur, fcarlatina vix non eodem tempore corripiebantur, & fummo cum nobi-liffimae familiae lučtu enecabantur. Tandem quinto, quod caufa materialis fcarlatinae tam benignae quam malignae videatur, effe una eademque fpecie; ratio afferti eft , quia repetitis vicibus obfervavi, quod contagii lege fcarlatina benigna communicata fuerit aliis , in quibus malignae notas praefeferebat, & vi-ciffim ; fic in communitate aliquot infan- tum m DE SCARLATINA. 63 tum non videntur omnes laborare maligna, neque omnes benigna. Hoc ipfum videmus in contagio variolarum, quod nimirum aliquis variolis difcretis laborans easdem communicet alteri, in quo malignae indolis notas exhibent. Verum hoc dein ma- gis dilucidabitur , dum caufa materialis fcarlatinae in aprico erit. XXXI. Cum itaque ex mox antea di&is conflet, caufam materialem fcarlatinae efle contagiofam & multiplicabilem , debemus primo determinare *in quo proprie talis caufa confiftat; item cum ex obfervatio-nibus conflet, quod talis caufa materialis non femper agat, feu non femper ultro communicetur, & multiplicetur, unde debent allignari tales caufae procatarcflicae, occafionaies & difponentes, quae illam caufam materialem in ačtum deducant, Ut hoc modo multiplicetur, idefl, ut Quare, fi conlidero generalia contagii principia, quae fuperius in tradhtu de contagio adduxi, nullusdubiiabo,quin ftatuam, quod caufa materialis fcarlatinae confiftat in certis feminiis animatis multiplicabilibus; eodem fere modo, uti fci-mus, & videmus, alia femina animalium & vegetabilium ultro propagari & multiplicari ; qua ratione propter analogifmum facile concipitur & explanatur, quidquid in hoc genere difcutiendum occurrit. Etenim pro certo habeo , quod fi cum miafmate fcarlatiaae fieret infitio, aut inoculatio, uti talis cum variolis fieri con-fuevit, quod fcilicet fcarlatina exinde ex. urgeret, & non alius morbus, in qua opinione eo magis confirmor, ex aliis experimentis non pridem inftitutis. Sic novimus , hoc modo morbillos , quin imo morbos contagiofos armentorum propagari , & multiplicari pofle. Vid. Traftat. de contagio, & de variolis. Si igitur fcar- la- ' latinae variolarum , aliorumque morborum contagioforum eadem eft ratio, & modus propagandi & multiplicandi, uti in vegetabilibus, tunc ficut admittere debemus , quod in vegetabilibus fiat propagatio & multiplicatio per propria femi-nia, idem a pofteriori dicendum erit de fcarlatina , aliisque contagiofis affečtibus. Quare huc quam optime quadrat, illud eruditillimi Marcelli Malpighii fa-pientilfimum elfatum: Rerum enim natura tenebris obvoluta , cum folo analogijmo pateat ? tota percurrenda venit. &c. XXXII. Poftquam igitur pro caufa materiali fcarlatina certa & propria feminia confti-tuilfemus, fupereft, ut procatarčlicas & occafionales feu praedifponentes alligne-mus caulfas, a quibus praedirum miafma, feu feminia in aftum deducantur. Quare judico , tales procatarčlicas cauflas a certis tempeftatum mutationibus Tom. UL g ple- plerumque dependere; quae vero illae tern-peflatum mutationes fint, difficile eft determinatu, quia quascunque fenfibiles af-fignavero, femper verum erit, quodfub iisdem mutationibus etiam alii morbi con-tagioli, ut variolae , morbilli, petechiae, purpura, aliique aliquando graffari foleant. Quapropter neceffe erit, ut recurramus , aut ad certos ventos talium femi-niorum večtores ; aut ad talium leminum certum, & debitum maturitatis terminum, ad hoc, ut dicere poffimus , quod haec feminia fcilicet fcarlatinae potius, quam alia in ačhim deducantur. Unde tales caulfas praedifponentes deduco a tempe flatibus humidis praefenti-bus, vel praegreffis, & diu durantibus, aut a certis tunc temporis flantibus ventis , Euronothis, aliisque Auflralibus, feminum ve<5foribus> illorumque evolutiones foventibus & promoventibus. Talia enim femina vel a praedičlis caulis af- fe- afferuntur , vel inertia jam dudum latentia, in ačfum deducuntur, hoc eft malfae humorum communicantur , ibidem evolvuntur, & multiplicantur, humores inficiunt, & confpurcant, uti fuperius in tračlatu I. de aqua nuceriana putrida §. 74. dičlum fuit; i fla materia putrida exanthematica in mafta humorum aučta, aliquando occupat pulmones,hepar, ventriculum, aliaque interna vjfcera , alia vero fubfiftit, & haeret maximam partem in membrana cellulofa , ejusque vafis; unde etiam fit, ut non tantum totus corporis habitus rubicundus , fed etiam plus aut minus tumidus appareat; quin imo dein oflendam, quod fubfequens ille leit-cophlegmaticus tumor exinde dependeat. XXXIII. Ifte, de quo nunc dixi, eft communis & ordinarius contagia propagandi, & multiplicandi modus. Interim debemus admittere , quod caufa materialis conta-E a g», gii, five fcarlatinae, five cujusque alterius , aliquando interne in corpore lateat, diuque haereat iners ibidem, donec a certis caulis in ačhim deducatur, ut evolvatur, efflorefcat& multiplicetur. Ratio vero & neceflitas, talia feminia in corpore latentia admittendi eft: Primo, quia ex obfervationibus habemus , quod fcarlatina, uti jam diximus, de variolis & purpura (§. 21. ) aliquando fporadice, & dum nulla adeft epi-demia, efflorefcat. Secundo, quia experientia nos docet , quod profunda, fortis imaginatio, horror, aut terror tales excitare poffint morbos exanthematicos. Vid. Tračlat de contagio , & alium de variolis. Tandem tertio, quia in praedi&o ca-fu DD. Comitum de Curland aliquot mil-liaribus ab invicem diftantium , & fcarlatina fere eodem tempore laborantium, leges ordinariae contagii locum habere non pof- poliunt; quis enim admittere poterit fcar-latinae contagium ad aliquot milliarium diftantiam propagatum, aliisque fratribus & fororibus communicatum luilfe? Quapropter admittere debemus,quod talia fcarlatmae feminia in illorum corporibus praeextiterint; haec vero illis quondam communicata fuerint vel titulo haereditario a parentibus vel ab aere , efculentis po* tulantisque. Talia vero in noftris corporibus aliquando contingere , legere poifu-mus Tractatum de contagio. XXXIV. Sed major videtur difficultas in eo , quod talia feminia brevi temporis intervallo in locis ab invicem diffitis, & ubi nulla fcarlatinae epidemia obfervabatur, omnes fratres & forores prehenderit & afflixerit. Haec mira phaenomena procul dubio deducere debemus; *>■ vel exinde, quod praedidla fcarlatinae feminia in corpore hofpitantia fibi praefixum maturationis E3 & & evolutionis terminum eodem fere tempore attigerint; vel quod ab illorum forti imaginatione praedičta feminia fere eodem tempore, ut efflorefcerent & evolverentur, in ačhimdedučta fuerint; nam frater, qui primus fcarlatina maligna laborabat intra triduum, quatriduumve exinde denatus erat; quo trifti nuncio ab aliis fratribus & fororibus accepto, debuerit necellario in iisdem non tantum tri-ftis & moefta idea , fed fimul horror & pavor de hoc funefto morbo exoriri; ut exinde idem etiam morbus ortus fuerit. Vide Clar. Fieni elegantifs. tra&atum de viribus imaginationis. Plura fimilia videri poliunt in tracflatu de contagio. Huc enim referri potefl obvia & no-flris affertis analoga obfervatio, quae ex vegetabiliunvefflorefcentia & fru&ificatio-ne deduci poteiT; hc condat, vegetabilium femina terrae mandata aliqua citius, alia tardius efflorefcere ; aliqua primo an- no, no, alia fecundo aut tertio, alia vero longe tardius fručtificare. Hoc ipfum videmus etiam in animalibus; quaedam enim, ut infe&a,, & alia * animalcula minima,. armato tantum oculo vifibiiia vix nafcuntur, jam multiplicant, & multiplicantur. Vide Lcewenhoeck de arcanis naturae; alia vero intra unum, alte-rumve annum,aliqua,ut komo intra quindecim , & plures annos multiplicant; fi itaque in aliis feminibus certos & diverfos pro fui evolutione, & multiplicatione debemus admittere terminos , cur idipfum etiam in feminiis morborum contagiofo-rum non admittamus non video. Verum fi haec pro tenuitate mea allata alicui ut facile praevideo, non arrideant , ut meliora proferre ftudeat., rogo, quibus ut aifentiar, non laborabo. XXXV. Supereft' adhuc alius, quamvis for-fitan valde rarus modus, quo firarlatina, ' E 4 alia- TRACTATU3 III. aliaque exanthemata externae corporis fu-perficiei communicari folent; contingit nimirum quandoque, ut animalcula & fe-minia v. g. fcarlatinae in aere volitantia ipfi cuti adhaereant, ibique fedem figant, aliquando etiam ultro penetrent, atque relbrbeantur, ficque in cute praedičta exanthemata exhibeant Hac de re duas fingulares, & valde curiofas adducam ob-fervationes,quarum primam invenio apud Clar. JLancifium in eruditifs. ejus tračlatu de noxiis paludum effluviis lib. I. Part.I. capi XVIII. Dum de minimis animalcu-lis in locis humidis, & paludofis genitis, atque per aera volitantibus, ratiocinatur, fic edatur. ,, Nam cum ejusmodi animalcula ab „ ambiente aere in omnia 'foramina, „ quae habent oftiola paulo latiora, quam „ fint illorum moles, foleant irrumpe-„ re; ubi tamen anguftiora invenerint, fieri poteft, ut cunei more diffindendo, -aiia „ vul- „ vulnerandoque ampliora reddant, ido-„ nea nimirum excipiendis iliorum ovu-,, lis. Probabilem vero ejusmodi conje-„ čluram faciunt ea, quae nos ipfi con-„ tingere videmus, apud illos paluftriunv ^ locorum incolas , qui ftatim atque no-„ cens illud hofpitium experiuntur, fa-„ ciei colorem in deterius mutare, va-„ riisque pullulis, atque exanthemati-„ bus foedari folent. XXXVI. Altera vero majoris indaginis , & magis curiofa legitur hac de re hiftoria apud Paulum Sorbait celeberrimum quondam Pračlicum Vindobonenfem in illius med. Prači. Trači. III. cap. XVI. de febre petechiali hoc modo. Exanthemata petechiis fimilia totam „ • propemodum aulam aefaream, & utrum-n que Gynaeceum nuper 16 74. in fylvula „ ad pulchrum fontem dičla , cum fub >■> dio inter abfcilfas arbores, comoedia E 5 ex- „ exhiberetur, fub crepufculum nočtur-„ num , corripuerunt; ita , ut ad gy-„ naeceum derepente vocatus tantam ex-„ anthematum copiam nobiliflimarum do* ,, micellarum corpufcula defcedantium, „ obftupuerim; nullus aderat calor, non „ conquerebatur de quadam cordis op* „ prellione. Sufpicabar primo fuffitum „ aliquem arfenicalem venenatum, ad „ venti favorem a ficariis fačlum fuille; ,, fed poflquam intellexi, locum illum „ plenum fuifle ferpentibus, ftellionibus ,, & lacertis , plurimas arbores putridas „ vermibus plenas, & infe&is putridis „ & venenatis infe&as adeflfe , nec lo-„ cum adeo perflatum fuifle, conjeci, ad* ,, fuifle miafma quoddam, quo aer in-„ fedlus fuit, & confequenter homines, „ qui tamen ab imbecillitate veneni omnes „ perfanati fuerunt; nec fuerunt pete-„ chiae, ut fibi quaedam flniftre per* ,, fuadebant. Ex Ex hac lingulari, & notabili hiftoria plura medicis 'pra&icis necelTaria edoce-mur,. & quidem primum , quod hic ab eruditillimo Sorbait annotatus exanthematicus aiTe&us ad fcarlatinam benigniffimam reduci debeat Secundum , quod morbi exanthematici a miafmate animato , feu ab animal-culis, illorumque feminiis per aera volitantibus , & externae fuperficiei corporis adhaerentibus , aut per alias vias eisdem communicatis dependere poliint. Tandem Tertium , quod limilis morbus exanthematicus , & benignus a petechiis , aliisque malignis diftingui debeat. Si quis vero plura de exanthematibus praedifta ratione, communicabilibus, videre velit, legat & relegat elegarttiffi-ma, omnique eruditione plena Illuftrifs. & Eruditifs. D. L. B. van Swieten commentaria in Toni. II. § 723-4-5. SECTIO V. Exponit Jymptomata , & Jedem Jčarlatina. XXXVII. Statum morbi in fcarlatina efle inflammatorium demonftrant rubor, ardor, do* lor, & tumor, quare evidens eft, fan* guinem in minimis vafis reftagnare, unde praedičta dependent. Ifta flafis videtur fieri praecipue in illis vafis, quae membranam cellulofam perreptant, aut ineam terminantur; unde dein non tantum ille tumor, qui praefen-te fcarlatina, adeft, fed vel maxime alter tumor leucophlegmaticus , qui tardius fcarlatinam fubfequitur derivari debet. Si confideremus experimenta , quae Clarifs. Ruifchius de membrana cellulofa inftituit, videbimus , quod illa non tantum omnia vafa fanguifera, illorumque mini- Ita minimas ramificationes; fed omnes etiam nervos , illorumque minimas divifiones obvolvat & comitetur; item quod haec membrana in diverfam molem tendi, & elevari pollit; quod diverfi tumores, praecipue vero emphyfemata nos docent; fi itaque haec, aliaque fimilia perpendamus; facile concipiemus, quomodo praedičlus tumor in fcarlatina fieri poflit. Major quidem videtur difficultas , de illo tumore leucophlegmatico, qui fcar-latinam fequitur ; fed facilius concipietur, fi intimius illa, quae fub ipfa fcarlatina, aut flatim poft illam, obveniunt, perpendantur; dixi eniin quod tempore exanthematum fcarlatinae humores in vafis ipfis, quae cutem membranamque cellulo-fam perreptant, reftagnent, adeoque haec nimium tendantur, lacerenturque ; unde dein tollitur illa cohaefio epidermidis cum cute , quam deinde fequitur illa defqua-matio & decorticatio. Quo Quo fačto alia vafa peripheriae corporis privantur illo fibi necelTario tegumento, & fuftentaeulo; unde mirum non eft, quod ipfa membrana cellulofa, irruentibus majore quantitate in illam humoribus , tendatur, & in tumorem leuco-phlegmaticum 'elevetur. XXXVIII. Ex quibus etiam patet ratio illorum, quae §. VIII. dixi; quare nimirum illi majorem defquamationem i & decorticationem experiantur, qui pluribus fcarla-tinae maculis obfidebantur. Item quare illos major, & periculofior leucophlegma-ticus tumor vexare foleat, qui majorem decorticationem experti erant? Huc debet etiam referri lingularis quaedam obfervatio de cute live boum five ovium morbo aliquo contagiofo de-natorum; corium enim ex tali cute praeparatum nullius ufus effe folet, quia tantam tam poffidet teneritudinem , ut facillime laxetur, & dilaceretur. Ratio hujus phaenomeni in eo confi-ftit j quod in tali morbo fiat ftafis humorum in minimis vafis cutem perreptantibus unde haec vafa partim nimium diftendun-tur, partimque rumpuntur; ex quodein exurgit minor partium, fibrarumque cutis ad invicem cohsefio, minorque firmitas. Haec vero adhuc magis patent, quod ex fimilibus morbis pili in brutis,capilli in hominibus fuo nutrimento deftituti, fponte decidere foleant XXXIX. Dixi fuperius §■ III. IV. & reliquis quod in fcarlatina praefertim maligna ad-fit tam vehemens faucium tumor, rubor, & ardor, ut aegri quandoque nec degluti-re, nec loqui, nec refpirare valeant; ex quibus fpero fore, ut quilibet judicet in tali cafu fummam adefle inflammationem, quae non tantum laryngem, pharyngem, lin- linguam, tonfillas, aliasque partes in faucibus fitas occupet, fed faepe etiam fe ad aefophagum, ventriculum, arteriam afperam, pulmonesque extendat; in quo cafu affligit naufea, vomitus, aut perpetuus nilus ad vomendum cum continuis deliquiis & lypotemiis. A ftafi inflammatoria arteriam afperam, pulmonesque obfldente fit continua tudicula, refpiratio perquam difficilis, parva & frequens fum-misque anxietatibus junčta. XL, Dum itaque praedi&a mox recenfita ita fiunt, exurgunt exinde neceflario alia his fimilia, & lethalia mala ; nimirum venae jugulares, & vertebrales exinde coin-prelfae fe in fubclaviam, & cavam exonerare non pofliint; adeoque fit ftafis inflammatoria in cerebro, ejusque finubus, unde dein fopor, delirium , convulliones, gangraena, & mors expe&anda funt. XLI. XLI. Dixi fuperius §. XXXI, quod cau-fa materialis fcarlatinte tam benignae quam malignae videatur elTe una eademque fpe* cie. Quia vero haec propofitio alicui paradoxa videri pollet, rationem dedi, quia nimirum experientia conflat ,• quod a fcarlatjna benigna maligna , & vicitfim a maligna benigna contrahatur; uti hoc ipfum in variolis benignis & malignis videmus. Verum quia haec ad convincendum quemquam ratio quandoque non fuffice-ret, fequentia fpero omnibus fatisfacient: fic hoc ipfum videmus in omnibus aliis feminibus vegetabilium, quod fi eadem materialia femina in diverfis locis, aut di ver-fis terrae plagis , aut etiam diverfo tempore terrae mandentur, quod nimirum fru-&us quoad aliquas circumflandas diverfi exinde oriantur; quin imo videmils ex eadem v. g. arbore fručtus quoad quaedam TTon$% UL p 5lC* accidentia, ut magnitudinem , colorem, maturitatem , diverfos provenire. Quare ergo non etiam idem poflet eire in fe-miniis fcarlatinx , & variolarum non video ? Sic legimus in Bonet. medicin, fep-temtrionali parte altera pag. 222. quod variolae & morbilli in infulis orientalibus, & occident, fint femper maligni: Cujus rei caufa non funt feminia variolarum aut morbillorum , fed loca ipfa, aut aer, aut corpora incolarum ita difpofita. XLII. Aft fupereft hic difficilior quaefiio, de efu mytuli folvenda. Experientia enim conflat, quod quamdiu hoc venenum in ventriculo latet, exanthemata in circumferentia corporis oriantur; quamprimum vero illud evomitur talia exanthemata dispareant. Vide eruditiIfima comment. van Swfeten Tom. II. §. 399. Igitur evi-dentiflimeexinde deducere poffiimus, quod ex;- anthemata fcarlatina, aut quaecunque alia a praedičtis feminiis verminofis non dependeant. Hoc argumentum videtur in fronte habere aliquam vim, qua etiam illis, qui noftrarum eirent partium, imponere pof-fet; li vero in receflu confideretur, apparebit , quod noftram de contagio fen-tentiam potius corroboret, quam infirmet. Nam duplicis generis debent admitti ex> anthemata; nimirum illa, quae contagio, fa, feu ultro multiplicabilia efle folent; qualia funt: fcarlatina, morbilli, variolae, petechiae, & fimilia. Item alia, quae non funt contagiofa , ut lentigines, ephelides , fudamina, maculae hepaticae, & fcorbuticae; huc etiam fpečlant illa, quae a pulicum morfibus cuti infliguntur, & petechias quandoque mentiuntur. Quapropter ad ultimam hanc claflem debent pariter reduci illa exantheijiata, quae a comeftis mytulis dependent. Quia nimi-F 2 rum 84 T R..A C T A T U S III. rum a mytulo in primis viis haerente, & internos fpafmos excitante humores magna vi ad peripheriam corporis premuntur, qui ibidem fubfiftentes talia exanthemata exhibent Dum vero mytulum evomitur, fpafmi fedantur, & liber humorum circulus per vafa cutis conciliatur, ficque exanthemata evanefcunt. Hujus aflerti clariffimum exemplum habemus in illis praecipue foeminis, quibus annis intra quadragefimum & quin-quagefimum menftrua valedicere folent; iftae enim a fpafmis internis , faepius-que recurrentibus vexantur , phlogo-fibusque afficiuntur, ex quibus facies adindar fcarlatinae rubere, moxque palle-fcere folet. Haec funt praecipua fcarlatinae fym-ptomata, quorum non tantum decurfum, fed & caufas, rationesque pro poffibili explanavi; fuperfunt plura alia exponenda, quorum quia ratio facile patet, aut, quia quia jam fuperius §. XXL data eft, talia hic tacitus praeterire volo. SECTIO VI. Exbibet proptojtm Jcarlatma. XLIII. Scarlatinam benignam, fi nullus in fex rebus non naturalibus committatur error, elfe omni periculo expertem omnes norunt pračtici. Altioris vero indaginis, & majoris periculi fcarlatina maligna efle folet. 9 Scarlatina maligna habet fuos malignitatis gradus, nam aliquando prima, aliquando fecunda, tertia, aut quarta die , aliquando tardius interficere folet. Gradus malignitatis defumitur a fym. ptomatibus affligentibus ; fi enim fumina adfit proftratio virium, ingens in degluti-F 3 tione, tione, & refpiratione difficultas, fopor, delirium, intra unam alteramve diem jugulare poted.. Si itantibus his diris fymptomatibus pulfus fit parvus, & celer, videtur jam gangraena fubdfe. A contrario multum fperare podii -mus, fi aegri libere refpirent, fi exigua cum difficultate deglutiant, & fi pulfus, non obdan te ejus celeritate , fit fortis. In infantibus caeteris paribus minus ed periculum quam in adultioribus, quia illorum corpora magis funt tranfpirabilia faciliusque fine dilaceratione fibrillarum tendi podiint. Quo tardior & rarior fit fcarlatinae eruptio, eo benignior plerumque ede fo-let; quo autem citior, & copiofior corpus obfidet, eo periculofior ede confue-vit. Interim vidi faepe datim prima die fcarlatinam benignidimam in confpe&um venide. Item obfervavi, quod, quamvis DE 'SCARLATINA. 87 vis exanthemata fcarlatinae fint rara , fi tamen febris, & anxietates perfeverent, fem-per mali moris dicenda fit fcarlatina. Quando fcarlatina fedem mutat; hoc eft quando nunc una, nunc altera par* corporis magis rubere videtur ; aut quando univerfaliter in ambitu corporis nunc major nunc minor apparet rubedo; metuendum eft, ne in aliqua interna corporis parte fedem figat, ficque periculum augeat. Si in frequente , & copiofa fcarlatina externus corporis habitus tumeat, facilius toleratur morbus , fecus enim ad-eft intolerabilis ardor. Si corpus in peripheria tumeat, fub-fequitur certius decorticatio, quam fi non tumeat. XLIV. Si diftipata jam fcarlatina aegri adhuc febricitent, inquieti, & infomnes fint, F 4 fignum lignum eft crifim necdum perfečtam adelfe, adeoque multa adhuc metuenda fuperefle. Quibus fcarlatina ad decorticationem difponitur, videtur quafi critice hac ratione evacuari; obfervavi enim, quod tales aegri non tam ex fcarlatina quam ex fubfequo tumore leucophlegmatico metuendum habeant. Si poft fuperatam jam fcarlatinam praecipue malignam aegri ab omni febre immunes fint; & tamen non appetant, languidique maneant, fignum eft praedirum tumorem leucophlegmaticum in propatulo elfe. Si tumor ifte leucophlegmaticus cum pulfu febrili conjunčlus fit majus portendit periculum, quam fi fit fine febre. Si adhibitis exquifitilfimis, quae ars dičlat, remediis, tumor ille leucophlegmaticus nihilominus cedere nolit, tunc vel fit raptus illius feri ad cerebrum , ex quo aegri fiunt comatofi, ficque aut con- vulfi, vulfi, aut apoplečtici pereunt. Vel fit decubitus ad cavitatem thoracis, unde dein fequitur fuffocatio. SECTIO VII. Scarlatina, e jus que graviorum Jympt ornatum curationem proponit. XLV. • * * In methodo fcarlatinae benignae medendi exponenda non detinebor ; etenim ex illis, quae jam fuperius adduxi abunde confiat, medici fatagentis opera opus non efle, fed fufficere, fi tales aegri regimine , quoad fex res non naturales temperato utantur. Unicum tamen in fimilibus cafibusob* fervandum tam aegris , quam medentibus injungo, ne fcilicet evanefcentibus jam exanthematibus aegri nimis cito aeri frigi-F 5 do do fe exponant, nam fuperius jam infi-nuaviquod fcarlatinae etiam benignae aliquando fupervenire foleat, tumor ille mo-leftus, &faepe periculofus leucophlegma-ticus didus. XLVI. Si vero fcarlatina maligna adfit, quae cognofcitur ex fignis §. XXVIII. & XXIX. tunc funeftiflimo huic malo ex-quifitis , & energiticis remediis quantocius obviam eundum eft; quia hic ipfe mor-. bus, ut alii inflammatorii vel difcutitur vel tranfit in gangraenam , aut abfceffum, aut alium §. III. & IV. defcriptum affe-dum. Quapropter indicationes curati-vae ex datis de fcarlatina caufis §. XXX. formandae erunt. Pro prima cauffa aflignavimus miafma aliquod verminofum fepticura multiplicabile. Pro fecunda vero , & quafi praece-cedentis effedu diximus effe difpofitionem inflam- inflammatoriam , quasdam partes plus, alias minus occupantem, & diverfa fym-ptomata, faepeque lethalia inducentem. Unde indicationes exinde exurgunt. Primo : ut praedičta materia feptica ver* minofa per appropriata antifeptica enervetur, deftruatur, illiusque multiplicatio impediatur. Secundo: ut humores ftagnan-tes in liberum circulum redigantur. Et tandem tertio: ut fymptomatibus urgentiori-bus obviam eamus. , De prima indicatione deinde' erit Termo, quia ftafis inflammatoria in hoc morbo quandoque ita urget, ut nifl ftatimfub initium morbi hanc prae omnibus aliis re--fpiciamus, omnibus aliis conatibus oleum, & operam perdamus. Cum enim ftafis inflammatoria cerebrum, fauces, aliasque no* biles partes occupet, debemus efle folliciti, ut liber humorum per has partes circulus procuretur, quod fit primo demendo quantitatem eorum. Secundo, impetum ipfo-> rum rum ad partes affe&as minuendo, quod fit revellendo, & derivando. Et tandem tertio humores meabiles, & fluxiles reddendo. Praeterea una eademque fidelia debemus praedičtam acrimoniam fepticam re-fpicere, & pro poflibili mitigare, atque praefentia , urgentiora fymptomata lenire , futuraque impedire. XLV1. Primis indicationibus fatisfit, fi illico fanguis ex pede, & in debita quantitate mittatur. Hoc modo enim fatisfacimus& generalibus inflammationum, & noftris de fcar-latina indicationibus; nam hac ratione demitur exuberans humorum quantitas, mi-nuiturque impetus eorum ad partes affe&as. Ex quo dein evenit, ut alia liquida diluentia & antiphlogiftica facilius noftris mifceantur humoribus , illosque meabiles, & fluxiles reddant. Scio quidem multos celebres pračVi-cos abhorrere a venaefečlione praefentibus ex- exanthematibus inftituenda, quia erroneis praejudiciis capti exanthematum retrocef-fum, aut retropulfum mutuant* Verum fuperius in tra&atu de vario-iis §. CXXXI. diverfis obfervationibus, multisque gravibus autoritatibus oftendi tales vanos inanesque efle metus ; qui. bus fequentia accedunt. Nam in noftro cafu exigit venaefečtio-nem flatus morbi inflammatorius, & praeceps ex neglečta, & omifla fanguinismif-flone vitas periculum; quia breviflimo tempore inflammatione affectae partes in gangraenam mortemque terminantur, quibus venaefečlio in debita quantitate inrtituta moras injicit; ut dein ex aliis appropria-tis remediis multum fperandum reflet Sanguis venaefečtione extradus praeditus eft crufta tenaci, lardacea eodem modo , ut in pleuritide, & peripneumo-nia; adeoque ficut in his cafibus, adhibitis quibuscunque diluentibus, & anti- 94 T R A C T AT US' IIL phlogifticis fine ‘ vensefečtione nihil efficimus , idem dicendum erit in fcarlatina.. Praeterea non tantum meis, fed etiam ■aliorum obfervationibus edočtus edicere poflum , quod nifi in fcarlatina valde maligna quantocius fufficiens quantitas fan-guinis detrahatur aegri breviffime aut fuf-focentur, aut gangraena afficiantur. Quod jam aliunde ex praecedente fečtione II. & §. XXI. conflat. Hoc ipfum confirmat, & corroborat fua autoritate Clarifs. Freind. Hift. med. hoc modo. „ In variolis, morbillis, eryfipelate, „ & fcarlatina, fi fymptomata vehemen-,, tiora fuerint, fi caput, aut pulmones „ vehpmentiiis urgeant, aliaeque partes ingenti dolore fupra modum affician-,, tur; ratio poftulat, ut vena incida-„ tur ac tuto fieri licet. Et tefte expe-„ rientia ( nihil enim frequentius expertus fum) auda&er affirmo, me nun- „ quam m ,, quam obfervafle potuilfe , eruptiones „ iftiusmodi ex venaefečtione retroire. > Ejusdem opinionis & obfervationis funtplures alii, quos praetereo , pra&ici. XLVII. Sed dices, certae & evidentes celebrium pra&icorum obfervationes nos docent , quod faepe in morbis malignis, ut in fcarlatina maligna humores noftri corporis non fmt tenaces, vifcofi, & crufta lardacea donati; fed potius difloluti, difflui , omnique confiftentia carentes; ut in pefte Bredana,< aliisque vide commentar. D. L. B. van Swieten Tom. II. p. 421. In Amili vero cafu venaefečfio debet exu-lare, alia vero remedia, ut incralfantia, auftera, & acida mineralia praeffitui debebunt. Ad hanc difficultatem refpondeo , quod in fimili cafu deberemus abftinere a venaefečtione; & praedi&a remedia , noftris dein dicandi^, contraria, ordinare. Aft Aft hoc monitum volo, quod tales cafus in noftris regionibus oppido rari efle foleant, quia ad talem humorum diffolu-tionem illi potiflimum proclives funt, qui endemio, & haereditario titulo crafi humorum fcorbutica praediti funt, quod in noftris regionibus oppido rarum eft. Ad hanc obječtionem referri poteft alia in fcarlatina maligna obfervatio; nimirum ego ipfe aliquoties fumma cum admiratione obfervaveram , quod vegeti & alias fanifiimi infantes, aut juvenes, fcarlatina maligna correpti hrevifiimo tempore cum pulfu debili, frequenti, & inaequali perquam debiles languerent; qua ex ratione haefit mihi aqua , an in fimili cafu fanguis mittendus efiet nec ne. Sed experientia me a pofteriori docuit , quod ex celebrata venacfe&ione fimiles aegri potius refocillarentur, quam opprimerentur; .nam pulfus exinde fiebat aequalior, fortior, & mollior; quod denotat in fimilibus caiibus vires oppreffas non vero exhaufias dici debere. Aft, ut clarius , & evidentius haec pateant, quae communibus, & apud medicos ufitatis effero terminis, opus erit, ut quaedam, medicis hoc tempore nota experimenta, confideremus. Sic experimenta nos docent, quod fi nervi a pari vago , & intercoftali oriundi, & ad cor tendentes ligentur, aut quacunque ratione comprimantur, motus cordis , arteriarumque langueat, & palpitet , pulfus fiat exinde neceffario debilis , Celer & inaequalis. Item confiat, quod nervi cingantur multis, & minimis vafis, eorum partim lubricitati, partim-que nutritioni infervientibus, atque nervorum ganglia confiituentibus* Si itaque in vafis nervos ad cor tendentes ambientibus fiat talis humorum ftafis , tunc fibrillae nerve* premuntur , & comprimuntur eadem ratione, ac fi ab T quae prius tumidae, &tenfae erant collabefcunt , & relaxantur. Quapropter in hoc fiatu folliciti elfe debemus, ut alteri fatisfaciamus indicationi, nimirum ut roboremus , naturalemque partibus i-'" ■ 1 -........... lll,— bus, tonum concidemus; quod obtinemus per fiupradictas fri&iones , per remedia tonica, rhabarina, amaricantia, &. infula vinofeocujn marte. A\'j ;•.» iJLXIII. lj , Hucufque ftudium noftrum erat, ut indicationibus, quas totius corporis tumorem refpiciunt ,igeneraliter fatisfaceremus; fupereft, ut pariter medelam illorum fym* ptomatum, quae, prjefente tali tumore plu* rimum affligunt.;., Duo funt linter caetera, quae hoc tem* pore magna medici cura , <5c attentione digna funt. Primum, eft fopor, feu co-rnatofus affeftus , qui denotat , ferofam colluviem, fi ve intra, live jam extra va-fa in cerebro haerere & reftagnare. In quo cafu praeter fuperius jam recenfita remedia, velicantia, praefertim nuchae applicanda ordinari debent. Quinimo, fi morbus, & coma exigit, capiti rafo apponi debent. Contingit tamen quandoque, ut cum tali coma tofo affedtu notabilis febris1,& delirium Conjungantur, quod denotat me-niges, cerebrumque inflammata^ ‘cohvul-fiones, gangranamque metuendam efle. In tali extremo cafu 'praeter jam di-čia, fanguis in debita quantitate>r fed-ptee cipue fanguisugis poft aures appofltis, extrahendus efl. LXIY.^e: ' . mtrtsmolq Aliud moleftiflimum1 malum, quod tali tempore affligit, eft ingens fcrOti tumor hydrocele, feu hydrops fcroti 'appellatus, quem faepe talem vidi, ut caput magnitudine, & amplitudine excederet ; in flmili cafu fit, ut gravitate & pondere fcroti'vafa fpermatica , nervique ex ofie facro oriundi tendantur, & doleant, praecipue dum aeger fitum retffum obtinet; quod incommodi genus fuftentaculo, quo fcroti pondus fuffineatur, leniri poteff. Tu- JTE SCARLATINA. I3I Tumor ifte fedem habet, non tantum in duplicatura membranae mufculofae dartos dičlae , fed occupat etiam tunicas, te-fticulos ambientes; quin imo penis ipfe, praelertim fub initium hujus affe&us, una cum praeputio intumefcit, iicque exitum urinae intercipit. Quando vero fdroti tumor augetur, tunc penis ipfe retrotrahitur, & intra hunc tumorem abfconditur; in quo cafu uretra comprimitur , & exitus urinae impeditur. LXV. Quapropter in funili moleftiflimo flatu omnem operam impendere debemus, ut humores hic ftagnantes revolvamus, difcutiamus, & evacuemus. Ac tandem his peračtis praedičlas partes laxas & flaccidas roboremus. Primo fcopo infervire poliunt herbae: Ruta, calamith. mont. hyflopus , chae-refol. Flor, fambuci, meliloti, verbafci, chamaem, aliaque fimilia, quae, prout 13 plus ija Tractatus Ifl. plus aut minus refolvere volumus , in la-čte aut in aqua aut vino coqui, calidiu-fcule per modum fomenti fcroto applica* ri, & faepius renovari debent. Pwedi&orum virtus refolvens augeri poteft, fiin illis quidquam de fapone, aut de fale armoniaco, aliove fimili, dilfol-vatur. Verum quacunque etiam valentiffima remedia externe adhibeas, nihil proficies, nili quoque per interna fuperius re* cenfita radicem mali tollas; quod, fi feceris, efficies, ut externa internis remedia , & viciffim opitulentur. Quapropter, dum tumor fcroti, alia-rumque partium fubfederit, debebimus laxitati, & atoniae membranarum fcroti mederi, quod fiet per fomenta ficca, five ex fupradi&is herbis, & floribus, five etiam ex aliis cephalicis, confečla , & fcroto appofita. Huc Huc etiam referri debent fumi aromatici , item aqua calcis, quae cum fuffi-ciente quantitate fpiritus vini camphora-ti, aut fpiritus Burrhi, aut noftrae aquae anodynae, mifceri & duplicatis linteis ca-lidiuscule applicari poterit. Haec funt, quae mihi ratio didlavit, experientia vero repetitis vicibus confirmavit, tam in primo, quam in fecundo fcarlatinae ftadio efle proficua remedia. Meliora necdum vidi, necdum legi; meliora vero in poltenim ab aliis expedio. S E C T I O IX. ET ULT Adjunguntur particulares quadam de Scarlatina obferuationes, & anne. fhmtur de eisdem annotationes. LXVI. iEgrotus I. Puer hujatis civis filius, nonum circiter agens annum; 1753. primis diebus I 3 Apri- Aprilis videbatur aliquantum languere, neque folita aviditate cibos expofcere, & edere. Interim tamen nočtu fat placide dormiebat, interdiu circumambulabat, cum aliis fibi paribus ludebat quidem, fed non ea, ut folebat, facilitate & alacritate. Die circiter tertia maculae rubrae in facie apparebant; verum quia puerulus de fpeciali aliquo incommodo non conquerebatur , parentes flocci faciebant haec exanthemata, credentes talia brevi difli-patum iri. Die vero infequente, feu die circiter quarta morbi, eadem non tantum in facie, & collo frequentiora, fed & per reliquam corporis fuperficiem jam difperfa erant. TJnde ego advocatus, poftquam omnia rite explorarem , renuntiavi, hanc efle fcarlatinam benignam ; nam pulfus videbatur efle naturali fimilis , aeger poft eruptionem exanthematum magis appetebat pia- DE «CARL ATINA. I 3 5 plaoidkis* dormiebat, magisque hilaris videbatur. Die ab eruptione tertia , & a morbo, quinta, mane dum aegrum inviferem; vidi faciem reliquumque corpus intenfe rubere', palbebras, angulosque paululum tumere. Die morbi fexta maculae in facie pal-lefcebant, & tandem die feptima fere omnes evanuerant'; ficque morbus terminabatur fine omni defquamatione , & fine omni molefto fymptomate ; neque tardius ali* quod malum confečtarium obfervaveram. iEger toto morbi tempore non utebatur alio remedio , quam infufo ex fca-biofa, cui addebatur aliqua portio lačtis vaccini, & debita quantitas facchari. Praeterea, cumterrtpeflas frigida, & ilumida eo tempore urgeret, curavi, ut non tantum tempore exanthematum, fed etiam aliquot diebus tardius in lečlo fe-dens , aut cubans , ftragulis, quibus fa- 14 RUS 136 Tractatus JII. ■■ ■ ■ ■■■■— ■■■■■;-. wmmmm nus aiuetus erat, coopertus, confefvare* tur teger. Hujuscemodi cafus quam plurimos habui,a quorum recenlione abftinea,cum hiccefervire poifit pro omnibus aliis ; in quibus fere eadem ratio medendi fenv per fuit. LXVII. • c’ ANNOTATIONES ad ^Egrotum I. . r • y , . ■ «Jiuii ofbJ. • Hicce cafus explanat, & demonftrat communem, & ordinarium fcarlatinae benignae decurfum, progreflumque. Interim ex hoc cafu poffunt duo, qua forfan non omnibus arridebunt, corrolla-ria deduci; & quidem. Primum, quod non femper , ut alii fcribunt, fcarlatina, ficut morbilli, cum defquamatione, terminetur. Ex quo alterum fundamentum contra Clar. Morto- .. . nium nium fcarlatinam a morbillis diftinguendi defuini poteft. Secundum, quod quandoque, quamvis raro, eruptio exanthematum critica dici pofl\t; hoc enim de fcarlatina benigna , & quidem illa, inteliigendum effe judico, quae a motibus lentis, naturae conformibus, non violentis, dependet; quia hoc modo illud, quod heterogeneum in corpore latet, facilius, aptiusque fubigi-tur, feparatur, & ad convenientia emun-«ftoria deducitur ; quod a motibus violentis j quacunque ex caufa in corpore no-ftro excitatis, fperandum non eft; quin-imo, uti jam fuperius §. L1I. &exob* fervatione Sydenham dixi, morbus d« natura fua benignus hac ratione malignus evadit. > , fibnuosl s *- iCl -iob r eebs1 in' ,rr,t non ulnu • :i J;;d-jcin »br. * ?oiir 'i1 /j ■ c tr. . 1 5 LXVm LXVIII. -^Egrotus II. Infans quinque fere annos natus belle edens, & dormiens mane dum evigilaret , tota vix non facie rubebat; parentes exinde attoniti me advocarunt, & quid iflhaec efflorefcentia fignificaret, ex me poftularant. < Ego inveni pulfum bonum, infantem hilarem, uti & alia, flatum fanum referentia. Ad tačfum tamen cutis praefertim in facie, calebat, & videbatur ardor quidam externus aegro moleflus effe. Unde fine haefitatione declaravi, haec exanthemata referenda elfe ad fcarlatinam benignam. Eventus dein refpondit promiflis ; nam morbi hujus fequens erat decurfus. Die fequente, feu fecunda fcarlatinae rubebat intenfe non tantum facies, collum , fed & aliae corporis partes; facies .111 fob- fubtumida apparebat; aeger de quodam fed praecipue oculorum ardore conquerebatur, neque lucem fme incommodo ferre poterat. Caetera fomnus, & appetitus aderant, ut die praecedente. Die tertia videbantur omnia elTe vix non in eodem fiatu, ut die praecedente; nifi quod ad finem vergente eadem die exanthemata in facie , quae prius intenf« rubebant, pallidiora apparerent. Die quarta pallefcebant quoque alia, reliquum corpus occupantia exanthemata. Die quinta in facie vix quidquamfcar-latinae apparebat. Die fexta, & feptima totum corpus erat ab exanthematibus liberum, quibus fucceflit defquamatio illi, quae in morbillis elTe folet, fimilis. Hoc tempore videbatur aeger pariter quoad omnes functiones, tam animales , quam vitales, & naturales bene valere, in quo fiatu etiam in pofierum permanferat. Toto Toto morbi tempore non utebatur alio remedio quam fequente mixtura: R. Aquae fambuci unc. V. Rob fambuci. Syrupi de althaea aa unc. I. mifc. de qua omni hora , aut omni biho-rio, unum alterumve cochlear fumpferat; & infufum ex fcabiofa , fuperbiberat. Praeterea aeger in debita tranfpiratio-ne, & moderato calore confervabatur, & detinebatur. LIX. ANNOTATIONES ad iEgrotum II. Hoc fingularehiccecafus docet,quod una cum morbo, & fine praecedente aliqua fenfibili exacerbatione exanthemata fcarlatina in confpečtum venerint; quod aliquoties, quamvis raro, in fcarlatina vidi. Ve- Verum nemo mirabitur, qui experientia noverit, quod idem etiam in viriolis evenire quandoque foleat. Plura vide Se& IV. §. XXXVI. ubi leges illam particularem obiervationem , qua plures caetera faniflimi quafi momentanee obruebantur exanthematibus fcarlati-nis, aut faltem fcarlatinam referentibus. Item ex hoc, & praecedente cafu eruere poffumus , quod exanthemata fcar-latina quaedam citius, alia tardius diffipa-ri, & evanefcere foleant; nam quaedam citiffime, nimirum tertia ab eruptione die, ut plurimum vero quarta , quinta, autfexta, raro tardius, diilipantur. LXX. ASgrotus III. Alius puer octo circiter annos natus 1756. primis diebus Junii corripiebatur pariter fcarlatina benigna , quae quinta cir- circiter ab eruptione die cum fubfequente aliquali defquamatione diflipabatur. Cum eo tempore tempeftas calida vir geret, fic aeger ille, tam tempore efflo-refcentiae quam vel maxime poft illam in-terdkra lečlo abftinebat, & liberiori aurae fe exponebat Quo non obflante nihilo* minus bene valere videbatur. ,,i-j Verum elapfis vix duabus a di ili pata fcarlatina hebdomadis inceperat toto corpore tumere; nimirum primo in facie, dein in manibus, & pedibus; item abdomen *i & fcrotum in fat magnam molem excreverant. Urina fecellerat pauca, & crafla cum fedimento albo; alvus erat ad-flričta , appetitus , qui prius femper vigebat , inceperat deficere. Quamprimum ad hunc affedlum leu-cophlegmaticum advocatus eram prima cura mihi fuit, ut fuperius §. LIX. re-cenfitis remediis incidentibus , attenuantibus , aliisque aperitivis, diuretis, i & per •.—»-------------------- " DE SCARLATINA. 143 epicrafim evacuantibus uteretur aeger: uncte Ordinaveram primo mixturam ex aqtrife ffillat. Petrofdmi unc. IV. fpirit. faKfc 'cdfcgirlat. dfeg: Hl.fyrup. de rihor. c. rheS uric. I. de qUa omhi bihorio, duo aut tria cochlearia fu meret aeger, & quam nychthe-fikWIpatio confumeret. P 1 L^u ^ -aa «oc remedio utebatur fex dieBiis , fkltfine notabili commodo ; nam tuMe£ '•pftel&tim dri facie videbatur potius augeri, quam minui , neque urina majore, quain iilia^quantitate evacuabatut, neque alvus rfili.Siyfmate follicitaretut*, refpondebat. ',llr Quare mirabar; quod hoc remedium quotidie tali doli fumptum, in hoc cafu, ilW , quem tamen in aliis feCundum expertus fum, etFedu, fruftraretur. Inte-rim non abs ratione judicabam , quod, quamvis hoc remedio materiam peccantem non evacuaverim, tamen digeflerim, & praepararim, ut dein eo facilius aliis va-lentioribus cedere pofiit remediis. ■ t; Qua- , Quapropter ordinabam infufionem rad, Xcillae cum rad. afparagi, petrofelini, & tartaro vitriolato, fačlam , & cum fyru-po mannatoaut flor, perficorum edulcora-tam, de qua fepius de die aliquot cochlearia fumpferat aegrotus. Ex ufu hujus remedii prima die jjt-dium eft, >it ternis vicibus pjiagnam materiae vifcofae quantitatem evomuerit;; & hunc effedlum fequeretur alter, nimirum, aliquot de die fedes, copiofiprque urjna. In ufu hujus remedii perfiflebat aeger, ita tamen moderando, ut bisterve nych-themeri fpatio alvus aperiretur; qua ratione magna feri copia non tantum per urinas , fed etiam per alvum evacuabatur. Hoc ipfo tempore curabam fcrotum valde tumens fuftentaculo fulciri, & fomentationes calidas ex fuperius §. LXV. defcriptis carminativis, in vino codlis eidem applicari, faepiusque renovari. .Qui- Quibus dein effečhim eft, ut non tantum facies, artus, fed etiam abdomen, & fcrotum, fucceliive detumefcerent, & fpa-tio quindecim circiter dierum flatum naturalem adipifcerentur, aegerque appetitum, fomnum, vires, denique fanitatem per-fecflam confequeretur. Tandem ad tonum naturalem tam generi vafculofo, quam nervofo, & mem-branofo conciliandum utebatur aeger per decem circiter dies tinčlura rhabarb. Rolfincii, LXXI. Aigrotus IV. Eadem finiftra fors attigerat 1760. filiolum Illuftriir. L. Baronis de Wenfer, fex circiter annos natum; hic enim in Au-gufto fcarlatina benigniifima laborabat ; haec fine omni defquamatione terminabatur. Cum integerrima fanitate videretur gaudere filius , & tempeftas ipfa calida quam optime faveret, fic non tantum domi libero fe exponebat aeri, fed etiam Tom. Ul K do- i±6 Tractatus III. domo exibat, atque hujus urbis pomoeria aurae liberioris captandae caufa adibat. Die circiter decima nona a morbo videbatur lafliis, languidus & pallidus, dein fequebatur tumor in facie, manibus , pedibus, abdomine, fcroto ac in univerfo corpore; qui de die in diem magis augebatur, Ut huic fimilem haud quaquam viderim. Quare in Fimili inexpe&ato & periculofo ftatu ordinabam primo praedičla falia aperitiva , diuretica, & per epicrafim evacuantia. Alvus follicitabatur faepius clyfmate ex deco&ione fpecier. Dec. aperitivi cum meile mercuriali, & nitro, aut fale gemmae. Scroto applicabantur fomenta primo ficca , ut facculi ex furfuribus torrefacis , aut ex lignorum cineribus; dein vero ex fupcrius recenfitis fpeciebus car-minativis in vino decoCis. Verum ex omnibus his tam interne, quam externe adhibitis nec alvus movebatur, nec urina majore quantitate prodi- dibat, nec tumor minuebatur, quinimo potius de die in diem augebatur. Qua ex ratione vaientiora remedia ordinaveram ; inter quae primum erat fuccus afellorum, quo cum praedičtis fa* libus aperitivis, & diureticis per očti-duum utebatur. Cum vero neque ex hujus medica* menti ufu aeger proficeret, ad infufum fcillae confugi. Aft ex omnium horum ufu tumor totius corporis hydropicus, anxietates , refpiratio difficilis , augebantur potius quam minuebantur, ut ačfum de falute aegri videretur. Quo in extremo cafu fequens per-fcripfi remedium: R. Auri fulminantis fcrup. I. Magifter mecoacon. gran. XXV. Špirit, falis coagulati drag. I. mifce f. pilul. c. mucilag. tragac. pond. gr, I. quae foliis auri, aut argenti obvol* K a vi vi poflTunt. De his pilulis fumpfit aeger omni bihorio unam alteram ve: vix fum-pferat talium novem , videbatur jam fae-pius ad emittendam urinam, & ad deponendum alvum ftimulari. Ex quo fačtum eft , ut die fequente tres habuerit fedes : & urina: libras tres y i circiter emiferit. Die vero tertia quinquies aperiebatur alvus , & urinae librae ad minimum quatuor feceflerant. Qua ex ratione juffi, nychthemeri fpatio quatuor tantum pilulas afliimi. Ex quorum continuato ufu magna feri copia tam per alvum, quam per urinas quotidie evacuabatur; ficque tumor faciei , abdominis , fcroti, aliarumque corporis partium quotidie magis minuebatur, pri-flinusque corporis vigor fucceilive refti-tuebatur; & aeger intra viginti aliquot, dies integra fanitate fruebatur. Interea, dum his pilulis utebatur aeger , praedičla fomenta calida ex fpe- cie- ciebus carminativis in vino applicabantur fcroto. LXXII. Poftquam vero fcrotum in totum de-tumuiiTet, applicabantur quandoque lintea fumo aliquo aromatico , & carmina-tivo imbuta, quandoque vero eadem intingebantur in aqua calcis, & aliqua portione fpiritus vini camphorati, & cali-diufcule fcroto applicabantur. Ex eadem ratione , nimirum ad genus nervofum , & vafculofum roborandum, utebatur dein aeger tinčlura rhei aquofa cum tertia parte tinčhirae martis cum fucco pomorum, item infufo ex bac-cis juniperi. LXXIII. Hoc fingulare tamen in hoc cafu ob-fervabatur, quod dum exanthemata fcar-latina aderant, aliquoties faliva fangui-nea, & loturae carnium fimilis extiterit. K 3 Item, Item, quod, dum tumor leucophle-gmaticus, in fuo vigore conftitutus erat, urinae craflae, & quandoque fanguineae fuerint; dein vero , dum tumor jam notabiliter fubfederat, urinae fuerint clarae , aqueae, & aliquando etiam fanguineae, LXXIV, ^Egrotus V. Alius o&ennis puer poli: fuperatam fcarlatinam benignam inciderat in eundem tumorem leucophleginaticum; Medicus ejusdem ordinabat diverfa remedia aperitiva , incidentia, diuretica, adeo* que falina, fcillitica, quinimo rhabarba-rina, roob ebuli, fambuci, de fpina cervina & fimilia, fed omnia fine aliquo effečfu ; nam nec alvus exinde movebatur, nec urina in majore quantitate evacuabatur'; unde tumor & anxietates potius exinde augebantur, quam mi- - nue- nuebantur. Quapropter ordinabat pul-vifculos ex jalappa, trochifcis, alhaa-dali , aut diagridio fulphurato , cura rheo; item emulfa cum refina jalappae. Ex ufu quonim vehementer quidem purga* batur aeger; fed dolorem in latere dextro , circa regionem renis perfentiebat, ut preffionem manus ferre non potuerit. Aderat praeterea nifus ad vomitum, ingens litis, febris magna, vigiliae, fumma virium proftratio ; his dein accelTerat de-lirium, oculorum convulfiones, & tandem mors. LXXV. annotationes ad ^Egrotos III. IV. & V. Hofce tres aegrotos, eorumque curationes atque alia huc fpečlantia una ea-demque fidelia examinanda fifto. Unde fequentia corollaria deduci poflunt: videlicet. K 4 Pri- Primo , quod tam fcarlatina benigna quam maligna opus habeat debito & moderato lečti tepore , fimilique tranfpira-tione : quibus negle&is ut plurimum flatus ille hydropicus fupervenire folet. Ego ipfe mirabar, & adhuc miror, quod ifta regula non tantum tempore hiberno fed & seftivo tam necellaria efle videatur. Sed fuadent, & exigunt id repetitae obfervationes ; ratiocinia vero hic file-re debent. Sic id ipfum in aliis cafibus , ut eryfipelate, vulneribus , ferme quotidie obfervamus; in quibus nili partes laefie debite tegantur, quantocius in pe-jus ruere folent tam hiemali 3 quam aefli-vo tempore. c, LXXVI. Secundo, quod in alvi, & urinae obftručlionibus remedii dolis, quamvis quadruplicata alfumatur, non exerat ef-fe&um , quem limplex ejusdem remedii dii dolis in fiatu fano producere fole-bat. Unde necelfitas elucefcit in fimili-bus cafibus non tantum talium remediorum dofim augendi, fed etiam ad medicamina valentiora, & magis a čtiva confugiendi. Hoc ipfum confirmat aegrotus tertius , fed praefertim quartus. LXXVII. Tertio, quod in hoc tumore leuco-phlegmatico purgantia draltica ut pluri-mum finiltrum foleant fortiri effečtum , quod inter alios , quos ego vidi, aegrotus quintus confirmat. Alt polfet aliquis hic oggerere, quod aurum fulminans, refina, aut magilte-rium mecoacanae videantur pariter ad remedia draltica referenda elfe ; quo tamen non obltante , talia ego approbavi. Refpondeo , ingentem elle differentiam inter remedia , quae ab aloe, fca-monio, jalappa, aliisque, refina acri , K 5 & te- & tenaci praedičlis, petuntur; & inter alia remedia, quae ex auro fulminante, mercurio dulci , aut etiam magifterio mecoacanae, defumuntur: quia illa conflant particulis acribus, refina tenacifli* ma obvolutis; unde fit, ut non tantum illa fimilium remediorum portio, quae in primis viis haeret, verum etiam illa, quae ad fanguinem reforbetur , tenaciter adhaereat corpori; ficque conftanter, & pertinaciter irritet tam genus vafculo-fum, quam nervofum & membranofum. Unde dein febris accenditur, inflamma* tioni, putredini, & gangraenae via fler-nitur. Verum omnia haec funefta fymptb* mata a noftris remediis tam facile metuenda non funt; quia aurum fulminans nec inhaeret nec adhaeret alicui corporis parti; neque ad maflam humorum reformetur ; fed fpeciali fuo pondere fucceflt-ve pertranfeundo inteftinorum trabum, fuo fucceffive pariter modo imam , modo alteram illorum irritat partem; fibique una cum aliis in eodem canali, aut in vicinia haerentibus, ftagnantibusque viam parat, & aperit. Item aliter eft de refina v. g. jalappae & de refina mecoacanaefentiendum,nam refina jalappae quacunque ratione fubigatur, aut corrigatur, fua tenacitate, ita adhaeret fibris, easque fua acrimonia irritat; ut fere femper aut vomitus , aut tormina , tenefmus , aut febris , litisque ejus ufum fequatur; quapropter etiam ab ejuspraefcri-ptione quantum polium abhorreo,&abftineo. Aliud vero de magilterio, feu refina mecoacanae fere quotidie edoceor; nam haec nulla opus habet correčlione , aut cum oleis fubačtione; a naturalibus motibus viribusque vitae facile fubigitur , & folvitur. Neque unquam fpeciale aliquod incommodum, nimirum, dolorem , tormina , tenefmum aut febrem in- inflammatoriam inde exortam vidi: In-terim praefente febre, ab ejus ufu mihi tempero. Doleo tantum , quod hoc magni pretii remedium divitibus folum-modo praeftitui poflit. LXXVIII. Siniflra fors, quam nofter aegrotus quintus a fupradičlis drafticis expertus e-rat , conflflebat in febre illa inflammatoria , quae principaliter renem dextrum, cerebrumque occupafle , & dein in gangraenam degenerafle videtur. Tandem quarto illud mirabile fym-ptoma confiderandum reflat , quod aliquando tempore obfervantiae , aliquando tempore tumoris leucophlegmati-ci obfervatur. Contingit nimirum, ut fub efflorefcentia fcarlatinae faliva fan-guinea, aut loturae carnium fimilis appareat. Item contingit quandoque, ut tempore tumoris leucophlegmatici urina fan- gui- DE SCARLATINA. 157 guinea, aut loturae carnium fimilis fece-dat; uti in noftro cafu evenifle afferui. Hoc fymptoma ratione prognofeos alicui , minus in his rebus experto, imponere poffet • verum coram tefta-ri poffum hoc efle plane indifferens , adeoque nec mali, nec boni quidquam portendere. Judico enim hoc fymptoma eodem modo tam quoad caulas, quam quoad prognofim , ficut mucum narium fan-guinolentum in coryza , confiderandum effe. Videntur enim vafa in jfimilibus cafibus ita relaxata effe, ut fanguis facile vafa aliena intrare, eorumque ofcu-la aperire , & exitum fibi quaerere valeat. Hoc tamen in noftro cafu mihi mirum videbatur, quod urina ifta fangui-nea ab adhibitis quibuscunque diureticis, non exacerbetur , & exafperetur, quin imo imo procedentibus copiolis urinis iucctf-five minuatur , & tandem abigatur. LXXIX. iEgrotus VI. Infans bimulus laborabat fcarlatina benigna, qui ufque ad diem ab eruptione fextam videbatur quoad omnes fun-čtiones bene valere. Eadem die ad ve-fperas fere inopinato convellebatur ; ifbae convulfiones nunc magis nunc minus urgebant , quibus tuflicula accefferat. Die fequente continuabat idem ca-lamitofus flatus; praeterea facies rubebat , & aliquantum tumebat, gingivae praecipue ubi dentes canini erumpere fo-lent, rubebant, & dolebant, labia oris erant ficca , aderat febris, & fitis. Cum exanthemata fcarlatina debito tempore evanefeerent, neque de illorum retro-pulfu fufpicio eflepoflet; fic tota hujus effe- 1 ^MHVaMM^BMHHnBMallaalMalllaHHIHaaaigl^ »* SCARLATINA. 159 eflfečtus tragoedia a dentitione merito repetenda erat. Quapropter clyfmata emollientia o-mni trihorio, aut quadrihorio iryicie-bantur. Infanti nunc ferum lačlis, nunc emulfa ex decofto v. g. hordei cum exymelle fimplici, nitro aut ftibio mtra-to, propinabantur. Item, tam ratione tufleos, quam ratione convulfionum, linčlus ex oleo amygdalarum dulcium , & diacodio ordinabatur. Omnia haec in remiliione convulfionum, nullo modo, praefentibus convulfionibus, propinari, & deglutiri poterant. Praeterea gingivae ungebantur faepius cremore lačlis, aut hordei. Verum omnia hac remedia non re* fpondebant votis noftris ; ftatus enim anorbi triduo integro fere idem erat. Ab Ab aditantibus, & putantibus haec a retropullis exanthematibus dependere, proponebantur veficantia applicanda , ad materiam exanthematicam centro ad pe-ripheriam evocandam. Quibus ut fecundum quid fatisface-re viderer, fermentum panis cum aceto rutaceo plantis pedum applicandum fub-ftitueram. Gum vero praedičta fymptomata a dentitione , adeoqueab inflammatione & fanguinis in cerebro , ejusque finubus ftagnatione dependere judicaflem, curavi applicari fanguifugas poft aures: qua ratione quatuor, aut quinque flmguinis unciae extractae fuere. ° r.\ Aliquot poft hirudines applicatas horis fat quietus pacatus, fomnoque obrutus videbatur aeger, neque dein evigilantem convulfiones prehendebant amplius, flcque lento greftii fanitati reftituebatur. LXXX. LXXX. ANNOTATIONES ad iEgrotum VI. Similes cafus faepe contingere folent, ut nimirum infantes , tam in fcarlatina , quam poft illam dentitione afficiantur, quae nunc plus, nunc minus negotii aegro* tantibus faceffere folet. Unde fit, ut ex adhibitis fuperius recenfitis , aliisque fimilibus remediis quandoque fine ulteriore labore refipi-fcant. Quod li non fiat, & , fi convulfio-nes una cum febre inflammatoria urgeant, timendum eft , ne morbus in gangrae-nam, & mortem terminetur. Quapropter in fimilibus circumftan* tiis, vel debet quantocius fieri gingivarum debita incifio , vel conveniens fan-guinis millia. Tnm. Ili L Apri* A prima plerique noftratium ita abhorrent , ut nullis ratiociniis fle&i poflint. Unde necefTaria erit fanguinis miffio. Quinimo contingit aliquando , ut admiffa, & fačla gingivarum incifione nihilominus praedičla fymptomata perfe-verent: in tali cafu nili fanguis mitta» tur , de aegro ačtum erit. Praeterea illud , quod veficantium applicationem in his , & fimilibus Calibus concernit, perquam bene notandum effe duco, quod nimirum, fi talia in urgente inflammatione, & non praemifla fuffl-ciente detračlione fanguinis applicentur , femper inflammationem, morbumque augeant ; gapgraenam, mortemque accelerent Idem dicendum, & fentiendum eftde liquore bezoardico Bulfii, de fpi-ritu cornucervi , aliisque flmilibus prae-fente febre inflammatoria adhibitis. Haec funt, quae medicis attentione digna > *n fcarlatina benigna obvenire fo- lent. Illi DE SCARLATINA. I 6 3 lent. Altioris vero funt indaginis, tam illa, quas cum fcarlatina maligna conjunguntur, quana quae illam fubfequuntur. LXXXI. ^Egrotus VII. Nobilis Adolefcens hujatis D. Saltuarii , feu Caefarei fylvarum Pr^efečti de Mayr filiys duodecim cirpiter annos natus, temperamenti fanguinei, 1751.. m autjjmno , gralfante tunc Viennae fcarlatina 9 inceperat per intervalla horrere, & de lafiitudine totius corporis , & de dolore capiti? , .conqueri; fqmnus erat interruptus, appetitusdeje&us; quinimo die fequente aliquoties vomebat , bilio-fa, aliquamque in deglutinatipne difficultatem pqrfentiebat; quae tunc bili acri, vomitu eječfae attribuebatur. Verum die tertia, dum aegrum in-yiferam, vidi jam exanthemata fcarlati-jna, in facie ; deglutitio erat magis la-L 2 bo- boriofa ; fauces rubebant & tumebant ; pulfus erat celer, denfus & fortis ; fitis magna; & aeger foporofus videbatur , quin imo no&u fubdelirabat & inquietus erat; continuabat praeterea nau-fea, & nifus ad vomitum cum amaritie oris. Die quarta tota jam facies colore rubro, ferme uniformi obfita, & aliquantum tumens apparebat. Eadem die videbantur jam macula? rubrae in collo, pečtore, dorfo,fat nume-rofae; in manibus vero & pedibus paucae. Alia vero fymptomata erant eadem die quae praecedente. Die quinta facies, colium, dorfum, & peftus adhuc intenfe rubebant: in manibus & pedibus maculae rubrae pariter numero augebantur. Die lexta obfervari poterant in facie plures maculae rubrae ab invicem di-ftinčfee; quae tamen die praecedente vide- debantur unam valde latam maculam con-ftituere. Die feptima in facie paliefcebant, in manibus vero & pedibus adhuc rube-bant. Aft hoc notatu dignum erat, quod jam eadem die, fed praecipue die fequen-te feu odtava prsefertim in manibus, & pedibus obfervatae fuerint quaedam ve-ficulae albae , milliaria alba, fub fui initium exadtae referentes ; quae tamen fecunda & tertia die latiores fadtae flacce-fcebant, & fubfequae defquamationi , feu decorticationi fundamenta praebebant. Nam die duodecima, decima tertia morbi, & fequentibus lamellae integrae, & quafi coriaceae fecedebant, quas aeger fine labore , & dolore detrahebat. A die morbi nona ufque ad vigefi-mam fecundam, aut tertiam videbatur aeger melius fe habere ; nam libere de-glutiebat, febris, & fitis remittebant, L 3 & pia- 166 -Tractatus III. & placidius dormiebat; Interim prae debilitate in lečto fe fere continuo con* tinebat. Quo tamen non obftante vigefima fecunda & 23. morbi die obfervabatur tu* mere primo in facie, dein in reliquo corpore, ita, ut 28* morbi die tumor ifte leucophlegmaticus fummum attigerit gradum, & de falute aegri jam adum videretur. Haec eft fuccin&a hujus aegroti hi* ftoria; quae duos alios noftri aegroti fratres , duasque forores comprehendere debet: nam aliquot diebus vix elapfis eodem fcarlatinae malignae contagio afficiebantur , & eadem pariter fcarlatinae malignae funefta fymptomata , quamvis non omnes in eadem intenfione experiebantur. Etenim febris aderat magna, deglutitio difficilis, tandem fequebatur-i, decorticatio , & tumor leucophlegmaticus in omnibus. Quae quamvis tum aegris, aegris , cum mihi medenti, multum ne* gotiifaceflerent, nihilominus tamen omnes, favente Numine integrae fanitati reftitue-bantur. Sed videamus qua ratione id fa-£um fuerit. LXXXII. Cum die morbi tertia ad hunc aegrotum advocatus fuiflfem, omniaque fympto* mata rite examinalfem, vidi, adeffe magnam febrem inflammatoriam. Item cum bilis vomitum, amaritiemque oris confideraflem, judicavi, a fpa£ mo veficae felleae bilem per dudtum Cho-lidochum ad inteftinum duodenum, tan-demque ad ventriculum exprimi & defer* ri. Adeoque curavi Primo, ut juxta datas §. XLVI. regulas inflammationi profpicerem, & Secundo, ut illud acre exanthematicum , & biliofum temperarem, & abluerem e corpore; fecus enim fi bilis fangui-L4 ni ni imlceatur, febrem periculumque augete folet, Quapropter curavi quantocius uncias circiter ocio languinis per venaefedionem extrahi. Cum vero intra aliquot minuta fanguis extradus cruftam lardaceam indue ret, juffi repeti, & ex eadem jam in-cifa vena poft bihorium totidem uncias fanguinis mitti. Parentes videbantur quidem venaefečlioni obftare ; fed dum illis deplorabilem deglutionis flatum ,imminens-quefufiocationis periculum, objicerem, facilius meis adnuebant votis. Eodem tempore ordinabam gargari-fmata ex decodo hordei, nitro & meile rofarum, Item clyfmata ex decodo hordei, & fpecjerum emollientium; aut etiam ex lade; quae femel aut bis de die injiciebantur. Pro acrimonia exanthematica, & bi-liofa temperanda , & abluenda ordinabam diyerfa remedia ; ut decodionem ex rad, fcor- fcorzonerae, acetofae, tamarindis, & nitro , fyrupo aut ribium , aut acetofae aut oxymelle fimplici edulcorandam. Item emulfa ex feminibus frigidis, aliquando cum, aliquando fine femine papaveris albi. Eisdem indicationibus fatisfaciebat pariter ferum lačtis ; aut etiam hydrogala. Quae adfiduo , & in debita quantitate , prout unum alterumve ex his magis arridebat, propinabantur. Tandem ad inquietudines fedandas, fomnumque conciliandum inferviebant pa-regorica. His effe&um erat, ut omnia pericu-lofa fymptomata primo mitigarentur, dein vero plane abigerentur; ficque aeger dio circiter decima quarta in vado efle judicaretur. L 5 LXXXIII. LXXXIII. Verum odo diebus dein vix exadis tumor ille leucophlegmaticus novas nobis iftjecit curas, novumque attulit periculum. Hic enim lente , & infenfibiliter fe infinuabat, & non, niti dum in notabilem molem i nere vitiet, obfervabatur. Quapropter fine mora praedida aperitiva , falina , diuretica , & per epicra-fim evacuantia in ufum vocabantur. Praeterea tumenti feroto applicabantur cataplafmata ex fpeciebus carminativis cum vino in pultem codis. Cum enim ex his tam per alvum, quam per urinam multum materiae ferofae, & mucofae quotidie evacuaretur, & tu-flior exinde fucceflive decrefceret, illis inftiti, neque alia valentiora molitus fui. Quorum ope dein intra 15. aut 16. dies aegrotus priftinam recuperavit fanitatem; fed non vires, quibus refarciendis longiore tempore ©pus erat. LXXXIV. LXXXIV. Eadem fere methodo ufus fui apud alios noftri aegroti fratres, & forores; qui eodem morbo, & iisdem fymptomatibus affečti erant. Differentia tamen quoad curationem interfuit aliqua: nam duobus natu minoribus fanguis miifus non erat, partim propter teneram nimis aetatem, partim quod fymptomata non ut in aliis exafperata viderentur. Item in uno praedirorum aegrotorum nonum annum agente tumor leucophleg-maticus ita pertinaciter affligebat, ut praediolis falinis aperitivis non cederet, fed potius augeretur. Unde neceffarium fuit ad fcillam , & millepedas confugere, quibus tandem domatus fuit. LXXXV. / I . t »■ ■■ I' 111 —————I«——1 Ml———— 172 Tractatus III. LXXXV. ANN OTATIONES ad uEgrotum VII. Hicce cafus praeprimis oftendit necef-fitatem venaefečtionis in fcarlatina maligna inftituendae, praefertim dum magna inflammatio fauces occupat. Quo in cafu fi omittatur , vel gangraena vel fuffocatio preflo pede fequi folet. Hoc aflertum pofliim pluribus aliis obfervationibus corroborare, fed fufficiat illa, quae eodem tempore nobili llimam D. D. Comitum de Kauniz Profapiam attigerat Duo nimirum Illuftriflimi ejusdem familiae juvenes Comites , in Academia Sabaudica tunc commorantes, corripiebantur fcarlatina maligna. In utroque exanthemata fere una cum morbo in confpe&um venerant; in utroque pariter ingens inflammatio fauces occupabat. In DE SCARLATINA. I 73 In uno feu fecundo genito, propter metum retro pulfus nulla venaefe&io admittebatur. Unde etiam fačhim fuit, ut intra triduum fuffocaretur aeger. Alteri vero , nimirum primogenito debita fanguinis miffio inftituta erat; qui quamvis dein totius fere corporis defqua-mationem , & decorticationem expertus, tumoremque hydropicum in longum tempus perpeffus fuerit; nihilominus tamen £ favente Numine) omnem hujus truculenti morbi fa;vitiem elulit, fuperavit, evicit; cui Deus fecundam fine fine tribuat vitam, ut Magni Parentis veftigia terens, fibi, Reipublicaeque felix vivat. Praeterea ex hoc cafu edocemur quasdam cautelas, quae vomitum bilis, amaritiemque oris ( fcarlatinae malignae folita , fymptomata ) refpiciunt, & quae meden-tibus inexpertis, ut ego faepe vidi, imponere polfunt. Vidi nimirum in fimili-bus cafibus emetica praefcribi ; a quibus non tantum febris, anxietates, deliria perpetuusque nifus ajd vomituri}, augetur fed & fauces, praecipue larynx, pharynxque ita inflammantur, ut aegro fuf-focatione neceflario pereundum fit. Quapropter meliore & faniore ince* dimus via, fi illud acre irritans temperemus, diluamus, & abluamus per illa, de quibus fuperiusin cura dičtum eft; quae tam per os affumi, quam per enemata injici pofliint. Neque ex enematibus diluentibus , & emollientibus, dummodo omne acre irritans , ftimulansque abfit, quidquam de retrppulfu metuendum eft, Ut quidam opinantur. Tandem quod tumorem leucophleg-maticum in noftro aegro attinet , exin? de cognofeere poflumus, quod quandoque levioribus aperitivis abigatur, quandoque vero nec yalentiflimis cedat remediis, LXXXVI. LXXXV1, ,/Egrotus VIII, Juveni? feptemdecim circiter annos natus cubicularii apud fereniflimam Sa-baudiae Ducem filius laborabat fcarlatina maligna cum inflammatione faucium, aliisque folitis fymptomatibus; quibus ftilli-cidiura narium fe adjungebat. Omnia remedia , quae legitimis indicationibus fatisfacere poflent, in ufum vocata funt, excepta fola fanguinis milijone, quae, quamvis ordinata fuilfet, tamen inftituta non fuit. hjorbus interea cum inflammatione faucium augebatur; his acceflerant deliria, convulfiones& .tandem quarta ab eruptione die mors. V ix denato aegro, & toto adhuc calente cadavere, ingens copia fanguinis ex ore, & praecjpue e naribus, • effluxit. LXXXVII. ' LXXXVII. ANNOTATIONES ad ./Egrotum VIII Haec fuccinčta morbi, mortisque hi-ftoria nos docet, quod ex inflammatione faucium, aliarumque adjacentium partium venae jugulares, & vertebrales ita premantur, ut fe in fubclaviam exonerare non poflint; ex quo dein fit ftafls inflammatoria in cerebro, ejusque finubus. Hoc ipfum evidentiflime obfervamus in angina, pleuritide, & peripneumonia. His praefuppofitis quisque cognofcet vanos, inanesque efle omnes alios meden-tium conatus, nili in fimilibus cafibusfuf-ficiens fiat detračlio fanguinis. In quo ca-fu, flcut fuperius §. LXXIX. oftendi fanguisugas in infantibus poft aures appo-fitas optimum prseftare effečtum, ex eadem dem pariter ratione, & quidem majore, cum fundamento judico, fečtionem venae jugularis in aetate provečtioribus omnibus aliis anteponendam effle. Quia haec immediate ex cerebri finubus, aliisque ejusdem vafis, in quibus ftafis inflammatoria haeret, derivat. Ex quo patet ratio illitis obfervatio-nis medicis pračlicis notae, qua videmus, largam narium haemorrhagiam in morbis acutis proficuam effle, ftillicidium vero femper mali ominis; quia denotat, fta-fim inflammatoriam in cerebro , quam de fe folvere potis non eft, in gangraenam degeneraturam. Unde miram non eft, quod non tantum in fcarlatiiia maligna, fed in aliis eidam morbis acutis, praecipue fi fanguis non erat extra ____________ ________________ DE SCARLATINA. l8l minarem, quando fanguinis miffio inftitui, & quando omitd debeat. Si enim virium languor dependeat a fpiritibus oppreffls , tunc quamvis pui-fus fit debilis , eft tamen denfus, & durus ; item genae rubent , & corpus ad ta* dum calet; neque praecefferat nimia ali-cujus humoris evacuatio, quae omnia in fpiritibus, & viribus exhauftis, aut humoribus dillolutis aliter fe habent. Ut tamen in fimilibus cafibus eo certior de fecundo ex milfione fanguinis effe-du reddar, curo primo modicam fanguinis quantitatem extrahi; fi enim fanguis magno impetu effluit, & dein crullam lar-daceam induit, aut in ejusdem defedufpif-fus, & tenax elfe appareat, tunc fine omni cundatione , & periculo debet debita fanguinis mifflo inftitui, ex qua dein aeger potius alleviatur, quam opprimitur. Similis petechialis epidemia an. 1758. &' 1759. hic Viennae totam obtinebat M 3 hie- hiemem. Nam aegri conquerebantur de fumma totius corporis laflitudine , de divertis rheumaticis affečtibus, de ingenti dolore capitis, pulfus erat debilis , & fub initium morbi fere femper naturalis, in quo cafu fi fanguis mittebatur, ego femper lardaceum , aut perquam fpiffum, & tenacem vidi; qua ex ratione binas, aliquando etiam ternas venaefečHones prae-ftituere folebam , ex quibus, aliisque ap-propriatis antiphlogifticis, effeci, ut fer-me omnes, qui meae curae commiffi erant, fanitati reftituerentur. Alii vero eodem petechiali morbo affe&i, quibus fanguinis miflio inftituta non erat, die quirita, aut feptima fiebant foporofi, delirantes, & die undecima, aut decima quarta convulfi plerique moriebantur. Ifte eft flatus in morbis acutis, ut plurimum malignis, in quibus fanguis mitti debet. Aliter vero fentiendum eft, ubi con- contraria figna adfunt; ut li fanguis mif* fus diffluat , vixque cohaereat; aut, ubi largae evacuationes per haemorrhagias, aut diuturnas diarrhaeas, praeceflerant; ex quibus aegri viribus exhauriri folent, In talibus enim cafibus a venaefečlione, quantum polTum , mihi tempero; & ex fonte pharmaceutico & diaetetico remedia peto. CX. ^Egrotus X. Adolefcens quatuordecim circiter annos natus , 1758. corripiebatur fcarlatina maligna , aliisque fuperius §. XXVIII. recenfitis & folitis fympto» matibus. Primis morbi diebus utebatur emulfis, fero lačtis , & tinčlura florum rhaeados pro potu ordinario , aliisque antiphlogi-fticis, & appofitis remediis. ... 184 Tractatus III. Verum praefentibus exanthematibus, propter metum retropulfus nulla venaefe-čtio admittebatur. Die autem ab eruptione tertia ad domandam acrimoniam fepticam malignam exhibebatur cortex peruvianus, tanquam fpecificum antifepticum. Aft de die in diem augebatur morbus, febris, difficultas in refpiratione, & deglutitione; tartdem acceflerant ferocia deliria; convulfiones & mors. XCI. ANNOTATIONES ad ^Egrotum X. Santte fateri polium , quod hujuscemodi funeftos cafus non tantum in fcarla-tina maligna , fed etiam in aliis febribus malignis faepius viderim: fi enim in fimi-libus morbis, qui phlogifticam indolem praefeferunt, cortex fine praemifla venae- fe- fečtione exhibeatur, femper plus damni, quam commodi exinde expe&andum erit. Aliter vero fe res habet, ubi prje-mifTa fufficiente detra&ione fanguinis genus nervofum, praecipue vero vafculo-fum laxum redditur, pulfus concidunt, debiles mollesque redduntur; in fimilibus cafibus fperare poffumus, fore ut cortex virtute fua tam antifeptica, quam tonica, multum emolumenti aegrotis afferat Si quis meis allatis obfervationibus non acquiefcat, acquiefcet tamen, fi parumper confiderarit obfervationes de exhibendo cortice in febribus intermittentibus, & remittentibus apud diverfos celebres pračticos. Omnes pračlici norunt, quam male exhiberetur cortex in exacerbatione talium febrium ; quia fic non tantum paro-xifmus, fed morbus ipfe augeretur. Quapropter fedulo & attente obfer-vare folemus talium febrium apyrexiam, M 5 aut aut remiflionem , ubi nimirum pullus incipiunt fieri rariores, mollioresque. In quo flatu dein cortex optimo cum effectu exhiberi folet. xcn. jEgrotus XI. Hujatis civis filia decennis laborabat fcarlatina cum magna faucium inflammatione ; refpiratione, & deglutitione, difficilibus. Huic nulla fuit venaefečtio celebrata i fed fuperius §. XLIX. recenfita remedia antiphlogiftica, item gargarifma-ta, & inječtiones ex decočto hordei cum meile rofarum, & pauxillo nitri in ufum vocabantur. Externe vero circa collum cataplafma ex fpeciebus emollientibus in lacfle cočtis tepide applicabatur. Die ab eruptione circiter fexta quo-tiefcunque gargarifmata , aut inječtiones in ufum vocabantur , fecedebant, & excreabantur quaedam lamellae coriaceae, illis, quae fuperius §. VI. deferibuntur, quoad omnia fimiles. Inti- Intimius dein harum lamellarum, in-ternique oris inftitutum examen docuit, quod hacc eadem , quae in partibus corporis externis, praefertim manibus , & ' pedibus* fieri folet, decorticatio fuerit; nam non tantum membrana , quae palatum , tonfillas, uvulamque in vellit, fed etiam illa , quae faucium ulteriorem, & profundiorem expanfionem occupat, fe. parabatur, & excreabatur. Tandem fed aliquot diebus tardius, fuccedebat eadem decorticatio in corporis partibus externis; quin vero ille folitus tumor hydropicus fequeretur. XCIII. annotationes ad ASgrotum XI. Tales lamellas coriaceas non tantum in illa angina, quae fcarlatinae jungi folet malignae, fed etiam in aliis anginis faepius vidi. vidi. Nuperrime cum Expertiilimo , & Magnifico Domino de ZwenhofF tres hujuscemodi habui cafus ; in quibus non tantum fimiles lamellae, fed integrae thecae, quae uvulam, tonfillasque obvolvebant^ feparabantur, & excreabantur, relidis praedidis partibus nudis, intenfe rubris, & fenfibilibus; eo quod tunc tenerrima, & tenuiifima tantum membrana obdudae elfent. Quapropter has partes lade tepido, aut mucilagine feminum Cydoniorum, donec naturalem tonum, vigoremque adipifcerentur, fovere debuimus. XCIV. ^Egrotus XII. Adolefcens Dominus de Peterneg undecim circiter annos natus corripiebatur fcarlatina maligna , quae tam vaga & variabilis erat, ut nunc majore nunc minore copia appareret, itera nunc magis, nunc DE SCARLATINA. 189 nunc minus ruberet, quod aliquoties de die obfervabatur, ficque per o&iduum fere hujus exanthematis inconftantia per-ieverabat. ./Egrotus interea ftatim a principio morbi inquietus, anxiofus, nunc plus, nunc minus delirans erat. Inftituta confultatione applicabantur duo veficantia ad furas; poft biduum vero alia duo ad brachia, tandem , cum deplorabilis morbi conditio pejor appareret, aliud ad nucham apponebatur. Item in ulum vocabantur diverfa fu-perius §. XLIX. recenfita antiphlogifti-ca remedia, quibus etiam modicum cam-phorse addebatur. Venaefečtio. vero propter metum majoris retropulfus non admittebatur. Verum ex omnibus his nihil proficiebat , quin imo femper in pejus ruebat aeger. Nam die undecima delirium fiebat furibundum, & phreneticum, per intervalla valla enim aeger foporolus, occlufis palpebris , demilla voce diverfa obloquebatur , & aliquantum quietus apparebat; fed mox convulfis palpebris , oculisque alta voce clamare, & vociferari incipiebat, e ledo profilire, omniaque tegumenta abjicere , • conabatur ; donec magno clamore, violentisque corporis motibus attritus, & laflfus per brevia quaedam intervalla conquiefceret: quae moe-fta & horribilis fcena faepius repetere folebat. In hoc cafu curavimus capillitium abfcindi; ficque capiti columbas vivas in duas partes fciflas apponi, hcpiusque aliis recentibus fubftitutis repeti. Item fuperius nominatis remediis adjungebantur aliquot guttas liquoris be-zoardici Bullii, & anodyni mineralis : & tandem enemata emollientia applicabantur. Aft Alt omnes ifti erant vani , & inanes conatus; etenim die circiter vigefi-ma fiebat quafi haemiplečticus , quoniam in latere finiftro nec manum nec pedem movebat, cum tamen in alio latere violentos faepe ederet motus. Quare tot & tam diuturnis aerumnis attritus aeger die morbi vigefima očlava expiravit. xcv. ANNOTATIONES ad ASgrotum XII. In fcarlatina faepe contingere folet, ut exanthemata ita vaga, & inconftan-tia obferventur ; qua ratione fit , ut morbus fedem fuam per modum inflammationis in cerebro figat, ut in noftrocafu contigit. Hoc vero Angulare praefens cafus habet quod morbus malignus, & in- flanv flaramatorius ad vigefimam odtavam uf-que diem fe extenderit. $i enim talis cerebri inflammatio, ut plerumque fieri folet, in gangraenam tranfeat, tunc citius finem vitae imponit; fi vero in fuppurationem tendat, ut in noftro cafu fadtum fuifle videtur , tunc morbus longius protrahi potefl. Quapropter fi in fimili, ut praefens eft, cafu, debito tempore fuffieiens fan-guinis detradlio , praefertim ex vena jugulari fadta fuiflet, fperari potuiflet, fore ut praedidta cerebri, meningumque inflammatio eo facilius , coadjuvantibus aliis appropriatis remediis diiflpata fuiflet. Ex quo iterum patet, quemadmodum jam fuperius fedtione IX. §. LXXX, dixi, quare in hoc cafu neque ex vefi-cantibus, neque ex camphoratis, aliisque volatilibus seger profecerit quidquam ; quinimo femper metuendum eft, ne urgente inflammatione & omifla ve- naefečlione talibus remediis plus damni quam emolumenti afferamus. XCVI. Hic quae [fio inflitui poffet, an non in fimilibus cafibus artificialis vaforum haemorrhoidalium apertio aliquid ad falu-tem conferre polfet. Ad quod refpondeo, quod quamvis propriis experimentis necdum id affirmare, & confirmare pofiim nihilominus tamen ex aliis rationibus judicem , fanguifugas venis haemorrhoidalibus ap-pofitas plurimum levaminis afferre pof-fe; quia Primo anatomicis conflat, quod carotides , & vafa haemorrhoidalia oppofi* ta direčlione fanguinem vehant ; adeo-que fperandum efl, fore, ut revulfio in hoc cafu habeat locum. Secundo, quia ex aliis fimilibus ob-fervationibus conflat, ut in mania, apoplexia & phrenitide vera, quod nimi- Tom. UL N rum 194 Tractatus III. »' ■' ...... ■■■ ; ■- runa in his hoc remedium proficuum deprehendatur : unde propter analogifmum credere poflum, quod etiam in phrenitide noftra fymptomica idem conducere poflit. Sic Hippocratis Sečtione VL Aphor. 21. dicit: Si■ mfmientibus varices, aut hamorrboides fitpervenerint, morbi Jolutio jit. i Idem fentit Celfus Lib. II. I. Item triftis experientia nos docet, quod a fuppreffis haemorrhoidibus mania, apoplexia, phrenitis , aut epilepfia aliquando fuperveniat; adeoque a contrario cum fundamento judicare polfumus , quod a refufcitatis haemorrhoidibus, praedicis affečtibus levamen afferri poflit. XCVII. ./Egrotus XIII. Anno 1746. in autumno graffante fcarlatina ut plurimum maligna, mea filia tunc annorum 7. corripiebatur eodem i _ mor- morbo. Exanthemata, uti in praecedente cafu erant vaga & variabilia. Unde aegra delirabat, furebat, clamabat, & vociferabatur fere diu, noCtuque, ut jam prius dixi. Haec triftis , & funefta morbi conditio durabat fere oCtiduo integro. Expertifiimus & eruditifiimus D. Collega Steindl de Pleffenet, qui mihi tunc a confiliis & auxiliis fuit, una me-cum omnem falutis fpetn abfcilfam efle judicabat. Alt praeter omnium opinionem die circiter undecima in fedatum, placidumque prolabatur fomnum; unde expergefacta mente conflare videbatur, fed ad interrogata , aut nihil, aut non apte refpon-debat. Ex quo conflabat, furditatem adefle; etenim tunc aegra de dolore aurium conquerebatur ; fi aures contrectabantur, aut premebantur, dolebant. N a Qua- Quapropter cataplafma ex fpeciebus emollientibus in lačte cočtis applicabatur. Brevi dein aures plorabant materiam quandam puriformem, & Uriis fan-guineis mixtam. In quo cafu deco&um hordei cum meile rofarum faepius auribus ' infundebatur tepide; ficque materia illa purulenta breve intra tempus abftergeba-tur , & abluebatur ; ex quo aegra de die in diem facilius exaudiebat, melius-que valebat. Et tandem, benigno favente Numine , integrae reflituebatur fa-nitati. XCVIII. ANNOTATIONES ad ./Egrotum XIII. Eryfipelas, variolae, aliique fimiles morbi nos docent, quod ipforum mate ria phlogiftica , ii fuperficiem corporis non non occupet , facile caput petat, ibi« que inflammationi viam fternat. Hoc ipfum in fcarlatina maligna «ommune quidem, fed funeftum fympto* ma efle folet. In noftro enim cafu videtur inflammatio cerebrum, & menin-ges occupafTe, quae nifi critice ad aures motafuiflet, infallibiliter, aut in gangraenam aut in fuppurationem degeneraf-fet. Haec metaftafis facta fuit a parte nobiliore , nimirum cerebro , ad minus nobilem, & quidem cum fymptomatum alleviatione, & die critico ; adeoque ad motus criticos naturae revocanda eft. Tales metaftafes legimus apud Hippocratem in Coacis praenotionibus N. r. fed ibidem N. 2. legitur metaftafis fym-ptomatica ad aures; quia morbus exinde non minuebatur fed potius augebatur. Tandem hic meminifle convenit aliquarum, quae ad hunc cafum fpečtant notabiliorum oblervationum: ‘ , N 3 Sic Sic Herula de Stab 9. annos nata, meam fcarlatina maligna laborantem filiam faepe inviferat, eique adftiterat ; unde fačhim eft , ut in eundem incide* ret morbum, in quo exanrhemata, ut in praecedente cafu, vaga & inconftantia erant; aegra pariter delirabat, furebat, ac tandem convulfa mortua eft. Item & eodem funefto modo contigit aliquot Illuftribus de nobili Familia L. B. de Nimfch Prolibus, quae ex truculento hoc morbo aliquot dierum fpatio denatae funt, XCIX, Congrua & opportuna fe offert hic occafio breviflime quidquam de illa nota» bili obfervatione dicendi; quam Clarif-fimus Hamilton de febre miliari affert. Obfervat enim hic Eruditiflimus Vir in ejusdem hiftoria I. II. quod, fi in exanthematibus miliaribus fiat raptus ad cerebrum, & deliria urgeant, nihil ma» gis conducat , quam purgans antiphlo-gifticum , & venaefečtio. De venaefe-člione jam plura dixi fuperius: quaedio itaque efle poflet; an non in illo cafa fcarlatinae malignae ubi fieret raptus ad cerebrum, & deliria urgerent , purgans aliquod antiphlogifticum ordinari quoque polfet; cum eadem ratio, quae in miliaribus illud hic quoque fuadeat. Sane hic optime quadrat illud, quod extremis morbis extrema remedia optima fint; truculento enim huic morbo duro cuneo profe&o opus eft; neque fimilem aegrum prognoftico relinquere, fed alia atque alia experiri debemus remedia. c. iEgrotus XIV. Studiofus hujatis civis filius, o&o circiter annos natus, corripiebatur fcar* latina, quas primis efflorelcentiae'diebus benigna apparebat; nam eo tempore N 4 aeger aeger diu noCuque quietus elfe videbatur ; item exanthemata triduo integro faturate rubebant, & conftanter copiofa aderant. Verum his non obftantibus die morbi circiter feptima, & ab exanthematum eruptione quinta; aeger tota no&e info-mnis, inquietus, & fiticulofus quinimo delirans effe dicebatur. Pulfus, qui prius fere naturalis erat , fiebat celerior , & durior. Die fequente augebantur omnia praedica fymptomata; nam major /aderat inquietudo, major mentis alienatio ; per certa intervalla clamabat, vociferabatur, & e le&o profilire conabatur. Haec dira fymptomata fequentibus diebus nunc magis, nunc minus urgebant; & quamvis remedia diluentia antiphlogi-ftica, emulfa, paregorica, aliaque fimi-iia, interne; externe vero enemata, ve-ficantia, in ufum vocata fuerint, nihil- omi- ominus tamen, die i8- morbi convulfus mortuus eft. CI. AN N OTATI ONE S ad ^grotum XIV. Sane ego faepe mirabar , & adhuc admiror, quod fcarlatina , quae optima figna praefeferre videtur, quandoque me-dentes, aliosque fallere pofiit. Ifte meo judicio eft verus Cara&er morborum malignorum, qui ideo maligni' dicendi funt, quia nobis facile imponere poliunt. Tales cafus plures habui, & ideo cautior redditus de morbi natura facile ante debitum terminum definire non foleo. In fimilibus cafibus videtur materia exanthematica ad cerebrum rapta, ftafim inflammatoriam ibidem induxilfe. Quapropter cum omnia praedičta , quamvis valentifiima , in ufum vocata remedia videantur imparia tanto tollendo malo , unica fpes fuperefiet ex fanguinis mifiione , & antiphlogifticis per epicafim evacuantibus ; & ftatim ab initio talis exacerbationis, methodo a ClarilT. Hamilton praefcripta , ordinatis: quia, fi inflammatio jam adolefceret , vix quidquam boni exinde fperandum erit; in tali enim flatu , aut in gangraenam, aut in fuppurationem tenderet inflammatio. Interea hic fuperficialiter faltem il*’ lam obfervationem attingere debeo, qua in fimilibus cafibus videmus quandoque fieri metaftafes ad aures, parotides. Tale? metaftales aliquando fiunt critice, aliquando vero fymptomatice. Vide §. XCVII. Aft hoc ipfum omnes medici pravici obfervant quandoque etiam in aliis morbis acutis contingere. CII. CII. ^Egrotus XV. Perill. Domini de Baumaifter filius, 13. circiter annos natus, 1761. primis Aprilis diebus fine manifefta caufa fiebat languidus; triftis, prima ftatim morbi die, nec appetebat, nec placide, ut alias dormiebat. Item de fiti, dolore capitis, & aliqua in deglutiendo difficultate conquerebatur. Secunda morbi die aderant jam exan-, themata fcarlatina in facie , febris erat magna, & urina faturate ruhicunda, fi-tis, & reliqua , ut die praecedente. Tertia die totum corpus videbatur quafi una macula faturate rubra obfitum, fubtumidum, & ad atta&um* praecipue in manibus, adinftar carbonis igniti urens. Die quarta idem rubor, & ardor perfeverabat. Interim, quod mirum , non obftante praedičlo ardore 9 pul- fus fus neque tam celer , neque tam durus, ut diebus praecedentibus, obfervabatur. Item fitis non erat ita intenfa, neque inquietudo tanta. Die quinta in facie jam pallefcebant exanthemata perfeverante tamen praedičto rubore in aliis corporis partibus. Die fexta & feptima pallefcebant, & in toto ferme corpore evanefcebant exanthemata; exceptis tantum illis, quae pe&us occupabant; nam haec biduo integro diutius; adeoque ad nonam ufque morbi dieih, perfeverabant. Hic adnotare debemus, quod jam quarta morbi die in manibus quaedam minimae papulae albae, exanthemata miliaria referentes, in confpeftum venerint; quae numero, & volumine fucceflive au-ftae futurae decorticationi fundamenta fter-nebant; nam die morbi fexta epidermis prae-fertim circa cubitum, & carpum fiebat alba, & in diverfae figurae lamellas, aft adhuc ar- fte čle cilm fubje&a cute cohaerentes , fine-batur , quae fequentibus diebus fuccefli-ve a cute fecedebant, & quaedam plus, quaedam minus denfae feparabantur. Mirabilis illa decorticatio erat, quae in volis manuum contingebat; nam epidermis craffa, & ad inftar bergamenae denfa , volas manuum exa&e aequans, referensque abfcedebat; quam hodie dum propter rei raritatem pixidi inclufam Parentes confervant. Praedičla decorticatio in manibus tantum obfervabatur ; etenim quae in facie, pečlore, dorfo , reliquoque corpore fiebat, erat illi defquamationi, quam in morbillis videmus, fimilis. Die morbi decima quinta, & decima fexta, ubi aeger jam perquam belle valere videbatur , inceperant tumere , & dolere parotides, aliaeque glandulae colli. In quo cafu aeger febricitabat, fitie-bat, nec caput , nec collum movere ' pot- poterat; quinimo preffis a praedičlo tumore maxillae inferioris mufculis os ad capiendum cibum, & potum difficulter aperire valebat. Illa vero, quae aflume-bat, fine magna moleftia deglutiebat ; quod denotabat, tonfillas, aliasque laryngis , pharyngisque glandulas liberas elfe. Ifte tumor glandularum folebat faepe, & celeriter variare fitum; etenim nunc magis praedičtas colli glandulas ; nunc oxillares, mox dein inquinales occupabat , moleftabatque. Quapropter mirabar , quod materia peccans tam cito ab una corporis parte ad aliam migrare & transferri pollit. Verum tamen pofl-quam confiderafiem idem fieri in vario-lis, & in arthritide vaga; videbar mihi dilucidius vias, per quas id contingeret, percepturus ; nimii um non tam lege circulationis , quafi materia peccans, ad raalfam humorum reforpta, ad praedičtas par- DE SCARLATINA. 207 partes deponeretur, quam quod meuian-te membrana cellulofa facile ab una parte ad aliam migraret, judicabam. Ratio alierti confiflit in ipfa experientia , qua videmus quod tales materiae translationes fiant fine notabili exacerba-tione; fic in varioiis tumor faciei transfertur ad manus & pedes, fine fpeciali exacerbatione; item in arthritide vagafaepe,& fat cito materia peccans transfertur ab una parte corporis ad aliam pariter abf-que praecedente aliqua exacerbatione. Hoc quidem verum eft, quod tam in varioiis, quam in arthritide vaga, dum materia peccans in aliqua parte fedem figit, dolores, tenfionesque ibidem efficiat ; aft fi prius circulo humorum communicaretur , deberet febrem , anxietates , & inquietudines excitare antequam ad aliquam partem fieret depofitio. Hoc ipfum fere quotidie videmus in criticis evacuationibus morborum acutorum; rum; in quibus materia peccans circulando antequam per urinas , per alvum , aut per aliam viam, critice evacuetur , febrem accendit, anxietates deliria, aliaque gravia fymptomata exafperat; juxta effatum Hippocrat. Seči. II. Aphor. 13. Quibus crifts Jit, bis nox ante exacerbationem gravis eji. Qui vero plura de membrana cellu-lofa legere cupit, videre poterit in Illu-ftriflimi Domini de Swieten comm. Tom. I. §. 382. Item in Magnifici Archiatri de Haen tračlatu de febrib. exanthem. Sed redeamus ad noftrum cafum: Hic moleflus, atque ab omni periculo non immunis, flatus perdurabat ufque ad vi-gefimam quintam circiter morbi diem ; quo tempore non tantum febris, & tumor minuebantur, ac tandem diflipaba-tur; fed & libertas motus praedičtis partibus conciliabatur; ficque aegrotus,quamvis fat aegre lenteque priftinae fanitati reftituebatur. re- Remedia vero, quibus tam primis quam fequentibus morbi diebus , dum febris augebatur , utebatur asger, erant illa ipfa diluentia, antiphlogiftica fupe* rius §. XLIX. expofita. Ad tumores glandularum colli, parotidumque difcutiendos applicabantur fecundo cum effe&u ab expertilfimo Domino Reter , Chirurgiae Doftore faccu-li ficci, quibus fpecies carminativse in pulverem redačtoe inclufae erant. Phlebotomia autem , quamvis cum fundamento non tantum in principio morbi , fed etiam tardius, nimirum die i 6. aut 17. dum febris fere inflammatoria urgebat, celebrari potuiflet, nihilominus tamen omifla erat; quia timendum fuit, ne adflantes, & obftantes finiftrum morbi eventum , quem metuebamus „ huic unice, ut in fimilibus caflbus fieri folet, adfcriberent Verum hic annotare debeo , quod , dum «ger refipifcere videbatur , urinae craffie cum copiofo fedimento fecefferint, quod fignum erat materiam peccantem hac via evacuari. CIII ANNOTATIONES ad ^Egrotum XV. Non tantum praefens, fed etiam plu-res alii fimiles, quos habui cafus, docuerunt, quod, quo plura, & frequen-tiora cutem occupent exanthemata , & quo plus partes affečte ad attačlum u-runt, eo major & notabilior fiat decorticatio. In quo cafu diverfa malae notae confe&aria metuenda reflant; vel enim tumores & indurationes diverfas corporis glandulas, vel tumor leucophlegmaticus totum corpus occupat, & pertinaciflime vexat. Qua* Quapropter omni poliibiii cautela opus elt; ut nimirum aeger in debita tran* fpiratione ad quartam ufque hebdomadam detineatur; quo tempore, fi nihil prae-dičtorum accellerit, fperandum eft , fore, ut fine periculo liberam in pollerum capere poflit auram; quod forfan aliquibus, in hoc morbo minus expertis , aut certis praejudiciis captis, paradoxum videbitur. Alt haec, quae fcribo pračticos, minus alios attingant, velim. Praeterea praedičla mala confe&aria ultronee praecaventur , fi alvus quot die refpondeat; quodfi non fiat , ut plerumque contingere confuevit, debet, autap propriato enemate,aut fuperius §. XLIX. recenfitis remediis Pollicitari fuique otficii admoneri Sic enim efficimus, ut humores ferofi, lymphaticique, qui in membrana cellulofa , vifcera abdominis perreptante , facile reliagnare poffent, tum O a li- libere circulent, cum etiam per urinas, aliasque vias libere evacuentur. Qua ratione non tantum praedi&os glandularum , fed totius etiam corporis tumores praecavemus. Praeterea ex his, fimilifcusque obfer-vationibus conflat, quod depolitio materiae peccantis quandoque ad internas, quandoque ad externas, & aliquando ad utrasque partes fimul fiat; unde dein longe majus periculum, majorque in curatione labor. CIV. iEgrotus XVI. Anno 1759. ego cum Magnifico, & Expertifiimo Domino de Humelauer advocatus fui ad filiam Perill. Domini de Kraufan in Academia Sabaudica vice Di-rečloris. Haec tumebat toto corpore, difficulterque, & frequenter refpirabat febricitabat, alvus filebat, & urina fup- pri- primebatur. Dum in caufam hujus fu* nefti tumoris leucopklegmatici indagere-mus, Parentes segrot$ nunciabant, narra-bantque ante quatuor circiter hebdomadas in aegra obfervatas fuifle quasdam maculas rubras, totum corpus occupantes ; quae cum tridui tantum perftfterent, & fine notabili moleflia decurrerent, flocci fačtas fuilfe. Sicque in fex rerum non naturalium regimine vix aliquam curam, aut cautelam adhibitam fuifle. In tali extremo rerum flatu , quamvis repetita enemata, aperitiva, diuretica , fricfliones, aliaque fimilia , in ufum vocata fuiflent, nihil tamen, quodfpem noftram erigeret, effici poterat. Unde evenit, quod praedixeramus , ut paucis poft diebus vitam cum morte commutaret aegra. CV. ANNOTATIONES ad iEgrotum XVI. Ex hac hiftoria difcimus, quod fcar-latina etiam benigna tam quoad diaetam, quam quoad tranfpirationem certis cautelis rite obfervandis, opus habeat; fecus enim metuendum eft , ne fubfequens affe- Ts ; v jčA N 7 k'- • . •. < • • "• „ A, . - •:, ' v. ' .. :'S -'>-t •• ■.jC 7 > * , ’ T ■ V - t >• •. * ■ N ' ' ■ ■ v.. r Narodna in univerzitetna knjižnica v Ljubljani 51S483