Narodna in univerzitetna knjižnica v Ljubljani f!PPEIW rdSVHODUM Celebratam mnO 1903 APPENDIX AD SYNODUM DIOECESANAM LABACENSEM CELEBRATAM AN NO 1903 LABACI. SUMPT1BUS ORDINARIATUS. TYPIS TYP00RAPH1AE CATH0L1CAE. 19 04 . 54526 i 7 'i 3 // o'3ooV) Rom. 9, 30. sqq. 26 continuare? Cui debitor est, ut illum semper praestet? Itaque omni momento potest illum sistere et cohibere, quo facto omnis creatura in nihilum redigeretur. 3. Titulus rcitione finis. Tertius titulus absoluti dominii Dei est ratio finis omnium creaturarum. Nam omnis creatura ex natura sua ordinatur ad gloriam Dei tamquam ad finem suum ultimum. Inde sequitur ius dominii maximum. Nam etsi fingeremus, creaturam non pendere a Deo tamquam a causa efficiente aut conservante, tamen si ponamus, ipsum esse ultimum finem illius, summam in illam potestatem et auctoritatem habebit. Auctoritas enim finis quodammodo maior est, quam auctoritas causae effectricis, cum haec a fine ad operandum moveatur, et omnem rationem operandi, omnemque modum et mensuram operiš a fine accipiat. Sicut homo uti potest rebus inferioribus, quae ad suum commodum creatae sunt, pro suo arbitratu, ut pecunia, frugibus terrae, pecoribus, quia eorum finis est, ita Deus potest uti universa creatura pro suo arbitrio, nec quisquam potest queri de iniuria, cum omnia sint ipsius gratia. 4. Nonnulla consectana. Inde sequitur, nos esse totos in Dei dominio sc. quoad substantiam et quoad operationes. Nam totum bonum nostrum bono infinito subiicitur, totum esse nostrum creationi et conservationi debetur, tota substantia nostra in Deum ut finem ultimum dirigitur. Insuper ita Dei debitores sumus, ut ne mi nima ex parte debito satisfacere possimus. Quomodo enim bonum infinitum satis laudare possumus? Quid pro beneficio crea- tionis digni Deo rependemus? Si aulici, accepta pensiuncula semper se principi obstrictos sentiunt seque illius servos ubique profitentur, quid Deo debetur, qui omnia, quae sumus et quae habemus, nobis donavit? Neque beneficio conservationis minus debitores facti sumus, quam creationis. 27 Denique numquam ad finem nostrum ultimum, qui infinitae est dignitatis, satis laborare possumus. Unde patet, quantum malum sit peccatum , quum ius Dei sanctissimum laedat. §. 2 . De dominio iurisdictionis. Deo competit dominium absolutum iurisdictionis in omnem naturam, quae extra Deum existit. Dominium iuris¬ dictionis est potestas gubernandi subditos ad finem societatis. Hoc dominium derivatur ex iisdem titulis, ex quibus deri- vatur dominium proprietatis; nam rationes allatae Deum sub omni respectu nobis absolute dominari demonstrant. His positis affirmamus hoc dominium eminentissime esse in Deo. Nam primo Deus solus hoc dominium habet a se, neque suffragio subditorum, aut iure belli, aut haere- ditate, aut alia via minus perfecta illud accepit. Qui vero praeter Deum domini appellantur, a Deo, prouti esse, ita quoque dominium acceperunt. Propterea Deus nullum habet superiorem, nullum aequalem, ipse solus est supremus do- minus. Dein Deus hoc dominium, quemadmodum a se, ita etiam ad se habet; non enim, ut rex terrenus propter sub¬ ditos, Deus est propter creaturam, sed creatura est propter Deum. Ipse Deus est finis et summum bonum societatis, quam creaturae sub Deo principe constituunt. Deus creatura non indiget, neque eius servitio perficitur; qua re reges terrenos longe antecellit, qui a subditis multum utilitatis percipiunt eorumque servitio indigent, ne regnum dissipetur. Hoc dominium est universalissimum. Extenditur enim ad omnem creaturam rationalem, ad omnes reges et mon- archas; neque quidquam ab eius iurisdictione eximi potest. Ideo recte dicitur: Rex regum, Dominus dominantium; immo ipse solus Rex, solus Altissimus, solus Dominus, ceteri omnes sunt subditi, servi, mancipia. 28 Deus insuper liabet amplissimam et illimitatam pote- | statein legiferatn, prorsus independentem. Habet quoque supremam potestatem iudiciariam et executivam ; nam omni- potenti virtute, quae iudex decrevit, ad opus deducuntur, neque quidquam eius voluntati resistere potest. Denique hoc Dei ius est absolute supremum, absolute sacrum et sanctum, absolute inviolabile, ab ipsoque omnis ordinis moralis inviolabilitas descendit; nam voluntate sua inviolabili recti ordinis custodiam exigit. De iure Dei ad cultum religiosum. Deus est absolutus Dominus noster; homo, sicut quae- j libet creatura a Deo Creatore, Gubernatore et fine quoad totum suum esse dependet; inde sequitur obligatio, quod j komo hanc suam a Deo dependentiam agnoscat et sese J Deo, supremo legislatori, Ubere subiiciat. Immo Deus su- I premum ius habet, ut ab omni natura colatur, ut ipsi a nobis qua servis honor et reverentia exhibeatur. Actus, | quibus Deurn colimus, ad specialem virtutem religionis per- tinent; nam religio est virtus inclinans hominem ad debitum cultum Deo praestandum. Religionis actus maxime proprius : est adoratio latreutica sive testificatio agnitae excellentiae ■ infinitae. Praeterea muiti alii actus ad hanc virtutem pertinent, j et quidem interni, uti: fides, spes, amor. gratitudo, timor, \ obedientia; sive externi, ut: oratio, sacrificium, votum. Inde affirmamus, religionem, et quidem veram, necessa- riam esse tum singulis hotninibus, tum civili societati. Propter varios et quidem funestos errores quoad religionem veritas Christiana inculcetur. /. Vera religio non est nisi una. Id patet; nam veritas non potest esse nisi una; si enim de eadem re variae doctrinae contradictoriae propo- nuntur, tune vera non potest esse nisi una, reliquae autem falsae, cum verum vero contradicere repugnet. Et revera, 29 ex diversis religionibus, quod aliae falsum arbitrantur atque Deo iniuriosum proscribunt, illud aliae verum reputant et tamquam honorificum postulant: ergo quomodo omnes verae esse possunt? Excepta una vera reliquae omnes falsae sunt! Id valet de cultu Deo exhibendo. Cultus fundari debet in vera Dei cognitione; sed vera Dei cognitio non potest esse nisi una; unius enim rei non est nisi una vera cognitio, cum veritas sit adaequatio intellectus et rei. Ergo cultus Deo exhibendus non potest esse nisi unus. Dein cum diversae religiones opposita doceant, si quae- libet aeque bona, aeque vera, aeque Deo grata putanda esset, Deus errorem approbare dicendus foret, quod abso- lute repugnat, cum Deus, sumrpa veritas, nullum errorem approbare possit. Denique Deo omnium supremo Domino ius competit intimandi, quonam cultu honorarl velit. Si ergo constat, Deutn aliquam religionem positive revelasse, haec sola erit religio ab omnibus tenenda. lnde clare cognoscitur grave officium, veram religionem inquirendi et sequendi; simulque patet, indifferentismum esse absurdum, atque pleno iure damnari potuisse sequentes eius assertiones: „Liberum cuique homini est, eam amplecti ac profiteri religionem, quam rationis lumine quis ductus veram putaverit." i) „Homines in cuiusvis religionis cultu viam aeternae salutis reperire aeternamque salutem assequi possunt." 2) 2. Vera religio necessaria est pro singulis. Quicumque Deum Creatorem et finem agnoscit, agno- scere quoque debet religionis absolutam necessitatem. Pulchre ait Leo XIII.: „Ex omnibus hominum officiis illud est sine dubitatione maximum et sanctissimum, quo pie religioseque Deum colere homines iubemur. Idque necessario ex eo consequitur, quod in Dei potestate perpetuo sumus, Dei ') Syli. 15. - 9 Syll. 16. 30 numine providentiaque gubernamur, ab eo protecti ad eum reverti debemus.“ i) Religio homini est necessaria ratione originis et omni- modae dependentiae a Deo, quam homo agnoscere tenetur; dein ratione finis, qui est gloria Deo procuranda et beatitudo propria obtinenda, quod fieri non potest, nisi actibus a reli- gione praescriptis. Idem postulat ordo /noralis, qui stare non potest absque regula quadam suprema et immutabili, iuxta quam operari pium et sanctum, contra autem agere vitiosum et culpabile est. Ast, sublata religione hominisque dependentia a Deo supremo legislatore, sola superest humana ratio suprema agendorum regula. „Reiecto autem“, ait Leo XIII. 2 ) „ad humanam rationem ut solarn et unam veri bonique arbitrio, proprium tollitur boni et mali discrimen; turpia ab honestis non re, sed opinione iudicioque singulorum differunt: quod libeat, idem licebit; constitutaque morum disciplina, cuius ad coercendos sedandosque motus animi turbidos nulla fere vis est, sponte fiet ad omnem vitae corruptelam aditus.“ Denique sine religione nulla societas firma et tranquilla consistere potest. Enimvero ratio civitatis exigit, ut eivium mutua iura et officia serventur, ut subditi legitimae aucto- ritati debitam praestent obedientiam, atque auctoritas iusto moderamine subditos regat: quae omnia, religio nisi adsit, deficiant necesse est. Haud mirum, nullam dari gentem absque religione et religioso divini numinis cultu. 3. Vera religio necessaria est pro societate civili. Ast, non tantummodo singuli, sed etiam societas qua tališ veram religionem profiten tenetur. Nam societas non secus, ac privatus homo, Deum auctorem habet, ergo non secus ac privatus homo Deo obsequium deferre tenetur. „Natura et ratio", inquit Leo XIII. „quae iubet vel singulos sancte et religiose Deum colere, quod in eius potestate ') Encycl. Libertas. — ?) Encycl. Libertas. 31 sumus et quod ab eo profecti ad eumdem reverti debemus. eadem lege adstringit civilem communitatem. Homines enim communi societate coniuncti nihilo sunt minus in Dei po- testate, quam singuli: neque enim minorem quam singuii gratiam Deo societas debet, quo auctore coaluit, cuius nutu conservatur, cuius beneficio innummerabilem bonorum, qui- bus affluit, copiam accepit. Quapropter sicut nemini licet sua ad Deum officia negligere, . . . eodem modo civitates non possunt citra scelus gerere se tamquam si Deus omnino non esset, aut curam religionis velut alienam nihilque pro- futuram abiicere, aut asciscere de pluribus generibus in- differenter, quod libeat, omninoque debent eum in colendo numine morem usurpare modumque, quo coli se Deus ipse demonstravit velle.“ J ) Dein civitas temporale botium civium ita procurare debet , ut eos ad bonorum maximum, felicitatem aeternam acquirendum simul adiuvet. Sed hoc praecipue fit per reii- gionem. „Civilem societatem", inquit iterum Leo XIII. „com- muni utilitati natam in tuenda prosperitate reipublicae necesse est et sic consulere civibus, ut obtinendo adipiscendoque sunimo illi atque incommutabili bono, quod sponte appetunt, non modo nihil iniportet unquam incommodi, sed omnes, quascunque possit, opportunitates afferat. Quarum praecipua est, ut detur opera religioni sancte inviolateque servandae, cuius officia hominem Deo coniungunt." 2 ) lnde summo iure deducimus, civilem falsarum reli- gionum tolerantiam, etiamsi aliquando propter societatis paceni et tranquillitatem concedi possit, esse tamen quid mali et generaliter loquendo reiiciendam propter mala, quae exinde enasci solent, praesertim si eousque progrediatur, ut omnibus religionibus aequalem coram lege civili concedat potestatem. Recte igitur proscriptae sunt sequentes propo- sitiones: „Laudabilius in quibusdam catholici nominis re- gionibus cautum est, ut omnibus illic immigrantibus licet >) Encycl. Immortale Dei. 2 ) Encycl. Immortale Dei. 32 publicum proprii cuiusque cultus exercitium habere.“ „Enim- vero falsum est, civilem cuiusque cultus libertatem itemque plenam potestatem omnibus attributam quaslibet opiniones cogitationesque palam publiceque manifestandi, conducere ad populorum moreš animosque facilius corrumpendos ac indifferentismi pestem propagandam." i) Titulus II. De revelatione. Praeter cognitionem per naturale intellectus lumen de Deo, homine, mundo partam veritas Christiana specialem Dei locutionem ad nos annuntiat, omnesque obligat tali locutioni fidem adhibere. Quae doctrina Christiana apud nos a multis impugnatur, revelatio supernaturalis utpote haud necessaria reiicitur, atque contra affirmatur, christianam religionem vel e variis reli- gionibus orientalibus, vel e philosophia gentium originem duxisse. Id e. o veritas Christiana de revelatione in genere et de revelatione Christiana in specie proponatur oportet. Cap. I. De revelatione in genere. Dicimus revelationem supernaturalem esse necessariam, cognoscibilem et obligatoriam, quae assertio ob oppositos errores saepe explicari atque inculcari debet. §• 1 . De necessitate revelationis. Ad vitam uti oportet ducendam absolute necessarium est, ut omnes homines, sive docti sive rudes, inde a prima aetate veritates de Deo, de creatione, de anima, de religione, de ultimo fine expedite, firma certitudine, nec ullo admixto i) Svllab. 78, 79. 33 errore cognoscant. Absque tali cognitione vita esset intole- rabilis; nam morti appropinquarem, sed tamen nescirem, saltem non cum certitudine, an sit Deus, an detur vita post mortem, quid agendum in času aeternitatis. Ast quilibet videt, ad praedictas veritates cognoscendas requiri arduum studium longo tempore continuandum. Cui studio maior pars hominum impar existit: alii tardioris sunt ingenii, alii rebus temporalibus dediti, alii in publicis officiis occupati. Unde maior pars hominum de veritatibus religionis pauca cognosceret, atque officia sua maximi momenti haud posset adimplere. Neque philosophi adiumento esse possent. Nam philo- sophis deest certa scientia, antiqui enim et recentiores in multos errores impegerunt; ipsis deest consensus, inter ipsos enim magna viget opinionum contrarietas, ut impos- sibile sit scire, cui fides adhibenda esset; denique deest illis quoque sufficiens auctoritas ad homines edocendos et ad bonos moreš perducendos. Insuper doctrina morum sufficiente auctoritate et sanc- tione destituta esset; denique homines in dubio quoque essent de vero cultu Deo exhibendo. Rebus sic stantibus dicere debemus, adiutonum ho- minibus a Deo necessario praestandum esse. Non affirmamus necessitatem absolutam, sed solummodo moralem; nam ratio quidem ex se ad veritates ordinis naturalis de Deo, de creatione, de animae spiritualitate, de Deo colendo, uti in Titulo I. vidimus, pervenire potest, at ob adiuncta, in quibus vivimus, vix unus aut alter ad talem cognitionem certam et indubiam revera perveniet; asseritur ergo impossibilitas moralis cognoscendae veritatis, perinde necessitas moralis adiutorii divini. Si vero Deus in sua libertate et liberalitate hominem ad finem supernaturalem destinare dignatus sit, tune neque de hoc fine, neque de mediis ad illum obtinendum homo ex sese quidquam scire posset, sed hoc in času nonnisi a Deo instrui debet, atque revelatio supematuralis esset abso- lute necessaria. 3 34 Ideo Concilium Vaticanum rite definivit: „Eadem sancta Mater Ecdesia tenet et docet, . . . placuisse eius (Dei) sa- pientiae et bonitati . . . supernaturali via seipsum ac internae voluntatis suae decreta humano generi revelare, dicente Apostolo: „„Multifariam multisque modis olim Deus loquens patribus in Prophetis: novissime, diebus istis locutus est nobis in Filio. “ “ Huic divinae revelationi tribuendum quidem est, ut ea, quae in rebus divinis humanae rationi in se im- pervia non sunt, in praesenti quoque generis humani con- ditione ab omnibus expedite, firma certitudine et nullo admixto errore cognosci possint. Non hac tamen de causa revelatio absolute necessaria dicenda est, sed quia Deus ex infinita bonitate sua ordinavit hominem ad finem superna- turalem, ad participanda scilicet bona divina, quae humanae mentis intelligentiam omnino superant.“ i) §. 2 . De cognoscibilitate reve/ation/s. Cum veram religionem unicam esse oporteat, multaeque religiones sese revelatas exhibeant, revelationem suam Deus necessaria sigillis suis insignire debuit, quibus eam omnes a falsis evidenter dignoscere possent. Quae notae nisi ex- tarent, dicendum foret, vel omnes religiones esse Deo aeque gratas, posseque hominem quamlibet pro libitu amplecti, quod summae Sanctitati repugnat, vel Deum humano generi non satis providisse, quippe qui causa foret, cur homo veram agnoscere religionem aeternamque salutem consequi non posset. Ergo existere debent notae, quibus vera religio facile dignoscatur et quidem non solummodo ab hominibus excultis, sed etiam a rudibus. Et tales sunt imprimis miracula et prophetiae. Verum quidem est, non deesse et alias notas tum in- trinsecas, tum extrinsecas, quibus falsitas alicuius religionis vel veritas probari potest; sed sunt nimis subtiles, neque ') Vat. cap. II. de revelatione 1, 2. 35 praestant nisi argumentum negativum, vel ad summum argu- mentum positivum probabile. Si enim alicui religioni deest sanctitas, convenientia cum reda ratione et convenientia cum seipsa, tune evidenter falsa dici debet. Si anteni reiigio quaedam fulgeat subli- mitate, si ab omni errore, ab omni contradictione sit im- munis. tune quidem iudicare licebit, eam probabiliter Deum, non vero hominem habere auetorem. Idem dicendum de praecone praedito probitate, sinceritate et sanctitate; si tališ doctrinam ut a Deo provenientem annuntiat. valde proba- bilis est eius assertio. Ast haec argumenta multitudini sunt impervia, utpote in se difficilia, atque etiam eruditis non peremptoria, utpote erroribus plus minusve exposita et nimis subiectiva. Notae autem, quibus evidenter et decretorie religionis divinitas p rob a tur, sunt notae extrinsecae, ex faetis super- naturalibus, speciatim ex miraculis et prophetiis desumptae. Unde Vaticanum definivit: „Ut fidei nostrae obsequium ra- tioni consentaneum esset, voluit Deus cum internis Spiritus Sancti auxiliis externa iungi revelationis suae argumenta, faeta sc. divina, atque imprimis miracula et prophetias, quae cum Dei omnipotentiam et infinitam scientiam luculenter common- strent, divinae revelationis signa sunt certissima et omnium intelligentiae accomodata. Quare tum Moyses et Prophetae, tum ipse maxime Christus Dominus multa et manifestissima miracula et prophetias ediderunt." i) Qui Deum personalem, Creatorem coeli et terrae, ad- mittit, miracula quoque sine ullo negotio admittet. Insuper invanum afiirmatur, quod ad certam cognitionem miraculorum omnes naturae vires compertas habere deberemus. Nam saltem aliquando certo constare potest, faetum aliquod sen- sibile Deum habere auetorem; nam licet non omnes naturae vires nobis sint cognitae, sufficit primo, ut aliquot causarum vires atque leges notas habeamus, et secundo, ut limites cognoscamus, ultra quos natura agere non possit. ■) Vat. De fide cap. III. n. 2. 3 36 Sic pro comperto habemus, ignem semper urere, mor- tuos non resurgere, organum confractum lente, non autem subito in pristinum restitui statum; item scimus, medicinam, quantoscumque factura sit progressus, numquam eo deven- turam, ut medicus mortuum iam foetentem ad vitam revo- caret, vel solo nutu voluntatis confractum os consolidaret. Quantacumque ars physica inveniet stupenda, nunquam aquae fontem ex arida petra contactu baculi aperiet, vel iussu vocis annonam multiplicabit. Ergo miracula sunt et cognosci possunt. Id dicendum de prophetia, quae est praedictio certa eventus futuri, qui in causis naturalibus praevideri non potuit. Tales eventus futuros, qui dicuntur future contingentes, non potest cogno- scere nisi Deus, cuius aeternitati omnia sunt praesentia. ln- tellectus autem creatus eos cognoscere non potest, neque in se ipsis, quia nondum existunt, neque in suis causis, quia cum ipsis non habent necessariam connexionem. Si ergo in favorem alicuius doctrinae miracula ecluntur vel prophetiae pronuntiantur, absolute certum est, illam doctrinam esse divinam et veram, cum metaphvsice repugnet, Deum subsistentem‘veritatem, quod falsum est atque erro- neum, illud ut verum approbare. Quae vero ad explodendum argumentum ex miraculis et prophetiis deductum obiiciuntur, velut contra miracula ex visionibus, exstasibus, magnetismo, spiritismo, vel contra prophetias ex sic dieta clara visione, vel actione in distans, vel a spatii quarta dimmensione proferuntur, nullius valoris sunt, neque hypothesibus possunt annummerari. J) §• 3 . De obligatione revelationis. Ex absoluto dominio Dei sequitur hominem natura sua Deo esse subiectum atque ab illo undequaque depen- dentem, ergo etiam vi naturae ad veram religionem et cultum divinum obligatum. Cum vero moraliter impossibile sit, ut ') Gutberlet Apol. II. Absch. 1, §. 12. 13. 37 homo omnes veritates de Deo deque sua relatione ad illum certe et absque timore erroris cognoscat, adiutorium ab ipso Deo proveniens ipsi necessarium est. Deus vero, si tale adiutorium hominibus praestare velit, talibus illud notis communire tenetur, ut quilibet homo absque difficultate divinam eius originem cognoscere valeat. lam age singulae revera religiones divinam suam ori- ginem contendunt. Inde sequitur, hominem quemlibet, qui in tranquilla religionis revelatae posessione nondum requiescit, teneri ad examen, quaenam religio sit revelata et per con- sequens agnoscenda qua tališ, sine qua salus aeterna obtineri non possit. Nam secus iniuriam irrogaret Deo semet reve- lanti simulque ageret contra rationem, quae dictat nos ad religionem et quidem veram acceptandam obligatos esse. „Quum homo a Deo tamquam Creatore et Domino suo totus dependeat et ratio creata increatae Veritati penitus subiecta sit, plenum revelanti Deo intellectus et voluntatis obsequium fide praestare tenemus.“ >) De veritate autem revelationis certo tiobis constare potest. Nam sicut de veritate facti naturalis, cuius testes non fuimus, tum de integritate narrationis, qua factuni ad nos fuit transmissum, per criteria nobis certo constare potest, quippe quum alioquin tota veritas historiae pessumdaretur, ita etiam tum revelationis existentiam atque veritatem, tum incorruptam ipsius usque ad nos transmissionem per criteria quaedam, quae sunt motiva credibilitatis, evidenter cogno¬ scere possumus. Cognita vero evidenter per motiva credibilitatis unius religionis veritate, aliae a priori ut falsae reiici debent. Qui autem veram religionem iam possident, nequa- quam licet examinare illis, an fides vera sit, cum tališ dubitatio fidem destruat. „Si quis dixerit“, inquit Vaticanum, „parem esse conditionem fidelium atque eorum, qui ad fidem unice veram nondum pervenerunt, ita ut catholici iustam causam habere possint, fidem, quam sub ecclesiae Vat. cp. III. De fide, n. 1. 38 magisterio iam susceperunt, assensu suspenso in dubium vocandi, doneč demonstrationem scientificam credibilitatis et veritatis fidei suae absolverint, anathema sit.“ Possunt autem fideles ex amore fidei credibilitatis mo¬ tiva expendere, ut idonei fiant, qui suae fidei reddant rati- onem, alios ad eam adducant et adversariorum redarguant cavillationes. Cap. II. De revelatione Christiana, Inter omties religion.es revelatas eminet religio Chri¬ stiana, in qua, Deo sint gratiae, nati et educati sumus. Cuius religionis auctorem veneramur Dominum Jesum Christum. Filium Dei vivi, atque consequenter absque minimo dubio tenemus, religionem christianam esse unice veram. Sed, proh dolor! etiam de origine et auctore religionis christianae in nostra dioecesi varii errores circumferuntur. ldeo hoc loco inculcetur veritas Christiana de Christo Messia atque Filio Dei, qui ut propheta, sacerdos et rex Deo nos reconciliavit. §. 1 . De Christo Messia. 2 ) Certum est, multis saeculis ante Christum inter Judaeos exstitisse vaticinia, quibus futurus Messias praedicebatur. unprimis historia docente scimus, Judaeos tempore Christi exspectasse legatum divinutn, quem vocabant: Mes- siam, id est LJnctum. Nonne Herodes interrogavit, ubi „na- sceretur Christus?“3) nonne loquitur de Christo Simeon 4 ) in templo, prophetissa AnnaM, legatio Judaeorum apud Joannem Baptistam^), verbum Andreae?) et Philippi s) et exclamatio Judaeorum: „Hic est vere propheta, qui venturus ') Vat. cap III. de fide ran. 6. — 2 ) Pescli, de Christo Salvatore; Jungmann, P. Herrmann 11. cc. -- 3) Matth. 2, 49. — -i) Luc. 2, 25. sqq. — 5) Luc. 2, 38. — 6) Matth. tl, 3. — t ) Joan. 1, 41..— «) Joan. 1, 45. 39 est in mundum" 1 ), „Christus cum venerit, numquid plura signa faciet, quam quae hic facit ?“ 2 ) Eandem fidem habebant Samaritani 3), quod 'signum est iam ante eorum separationem a Judaeis hanc fidem adfuisse. Hanc fidem Judaei hauserant e sacris Scripturis ve- teris Testamenti, de quibus constat, eas saltem tribus saeculis ante Christum adfuisse. Ratio est, quia versio LXX saltem medio saeculi 11 ante Christum finita est. Consequenter vaticinia Messianica, quae in versione LXX exstant, saltem tribus saeculis ante Christum in textu hebraico aderant. Hoc sufficit, licet facile probari possit, libros veteris Testa¬ menti multo ante exstitisse. Si haec vaticinia si mul summuntur, revera /nagnani prophetiam futuri eventus constituunt et quidem eventus, qui est scopus et finis veteris Testamenti, ad quem praepa- randum omnes res gestae populi iudaici innata sua vi ten- dunt. Hoc modo de istis vaticiniis loquitur Jesus Christus ipse in Evangeliis; hoc modo vaticinia considerabantur a Judaeis, qui ex illis hauserunt expectationem futuri Messiae, n quo benedicerentur omnes gentes. Neque negari potest, in ortu et progressu populi israe- litici nianifestari plane singularen! educationem, ab aliorum populorum progressu omnino diversam, cuius maturus fructus est religio Christiana. Unde religio iudaica et religio Christiana non possunt inter se separari, sed ab initio mundi usqne ad nostra tempera unam continuam seriem eventuum maxime marabilium complectuntur, cui nihil par, nihil simile appareat ir. omnibus reliquis factis historicis. Tota haec series indolem praeternaturalem tam manifeste prae se fert, ut eam ex principiis naturalibus explicare velle sit coeptunr desperatum. Quae vaticinia Messianica successu temporis magis ma- gisque distincta prodierunt. Jam in proto-evangelio homini lapso victoria de adversario promittitur per „semen mu- lieris.“ 4 ) ln vaticinio Noe 5) Messias praedicitur oriundus ex ‘) Joan. 6 , 14. - 2 ) Joan 7 , 31. — 3 ) Joan. 4, 25. sqq. - 4 ) Gen. 3. 15. - 5) Gen. g, 26. 27. 40 stirpe Sem; dein Abrahae 1 ), lsaaco 2 ) et Jacobo 3 ; Deus promisit, tore ut in ipsis benedicantur omnes gentes. Ja- cobus 4 * * ) vero praedixit tore, ut regia potestas detur posteris Juda et ut haec potestas totam suam perfectionem adeptura sit, quando venerit magnus ille pacificator, vel magnus ille rex, cui haec potestas prae ceteris conveniat et cui obedituri sint populi. Sequuntur multa vaticinia data regibus David 5) et Sa¬ lomon 6); vaticinia de abiectione populi israel et pastorum eius et de suscitatione novi pastoris 7 ), de Messia qua rege8), propheta^) et sacerdote 10 ), vaticinia de tempore 11 ) adventus et de loco nativitatis eius. I2 ) Inde apparet, c/uomodo promissio et expectatio futuri. Messiae et regni eius totam historiam populi israelitici per- vadat, ab initio obscurior et paucis lineamentis obumbrata. paulatim autem magis magisque explicata, doneč forma Messiae omni ex parte absoluta proponatur et fidelium Ju- daeorum animos ad sui desiderium vehementer inflammet, qui summo cum desiderio expectabant „consolafionem et redemptionem Israel." 13) Facile autem probari potest, omnes prophetias usque ad ultimum apicem adimpletas esse in Domino nostro Jesu Christo, qui ipse ad illas saepius provocabat. „Scrutamini Scripturas", inquit Judaeis, „quia vos putatis in ipsis vitam aeternam habere; et illae sunt, quae testimonium perhibent de me ... . Nolite putare, quia ego accusaturus sim vos apud Fatrem; est, qui accusat vos, Moyses, in quo vos speratis. Si enim credideritis Moysi, crederetis forsitan et mihi, de me enim scripsit." 14 ) „lncipiens a Moyse et om¬ nibus prophetis interpretabatur illis in omnibus Scripturis, i) Gen. 12, 1 sqq. 18, 18; 22, 18.: 26, 4.: 28, 14. — 2 ) Gen. 26. 2. - 3) Gen. 28, 12 — *) Gen. 49, 10 — *) 2. Reg'. 7, 13. 3. Reg. 2, 3, 4. — 6) 3. Reg 9, 4. — 7 ) Osee, Joel, Abdia, Isaias, Ezechiel pas., sim. — 8) Is 9, 6 Dan 7, 14 — ») Deut. 18, 15.: 42, 1. sqq. - >«) Ps. 109.; Is. 52, 15.; 53, 4. sqq. Zach. 6, 11. sqq. Malach. 1, 11. - ») Dan. 9, 21. sqq — 12 ) Midi. 5. 2. sqq. - w) Luc. 2, 25. 38. — ») Joa. 5, 39, 45. 46. 41 quae de ipso erant. 1 ' i) „Ecce, ascendimus Jerosolymam et consummabuntur omnia, quae scripta sunt per prophetas de filio hominis" 2 ) Magistrum suum secuti apostoli quoque vaticinia de Christo intelligenda esse docuerunt.3) Ergo : Jesus est revera Christus, sc. divinitus promissus propheta, legatus divinus, quem populus exspectabat. §• 2 . De revelatione Christi. Per revelationem veteris Testamenti Deus iam ab initio generis humani indigentiis eiusdem, ut vitam fini suo pro- ximo et ultimo conformem agere possit, abundanter satis- fecit. Ast haec revelatio tendebat ad novam perfectiorem revelationem per Messiam. Jamvero, sicut Jesus pronuntiari debet promissus ille Messias, quippe in quo omnes pro- phetiae adimpletae sunt, ita revelatio quoque, ab lilo pate- facta, /minita est notis, quibus divina eiusdem origo evidenter demonstratur. 1. De notis intrinsecis. Religio Christiana est excellentissima. Nam in eius do- gmatibus effulget sublimitas tum in doctrinis, quae Deum, tum in illis, quae hominem attinent; dein effulget eiusdem puntaš; nam in eiusdem dogmatibus nunquam contradictio aut cum recta ratione repugnantia detegi, nihilque falsum aut indecorum, nihil, quod summam sapientiam aut sancti- tatem non redoleat, afferri potuit; denique effulget simpli- citas et certitudo. In praeceptis suis religio Christiana regulam mo rum exhibet sanctissimam, quae omnia in hominis sanctitatem ordinat: simplicissimam, cum omnia officia in charitate, quae est vinculum perfectionis, compendiose includantur ; universa- lissimam. quia omnia hominis officia determinat, omnes vir- q Luc. 24, 27. — 2 ) Luc. 18. 31. — 3 ) Act. 2, 25 sqq.: 3. 18.: 7, 52.: 28, 23. etc. 42 tutes praescribit vel commendat, omnia vitia prohibet, non solum actus externos attingit, sed et internos animi motus regulat. In sna sanctione lex evangelica altissima est et sapien- tissima; non enim promittit bona temporalia, aut minatur mala terrena, sed bonis in futuro saeculo vitam promittit aeternam, in praesenti pacem et gaudium bonae conscientiae, malis autem reservatur gehenna. In mediis salutis denique est efficacissima; maximum medium salutis est ecclesia, dein oratio, sacrificium missae, sacramenta et alia permulta, quibus ecclesia fideles excitat, vel ut a somno peccati et teporis exsurgant, vel ut in iustitia in diem crescant. Si hanc doctrinam Christi cum illa philosophorum vel aliarum religionum comparamus, coacti sumus agnoscere, eatn non esse humanae originis. Nam uncle Christus illam haurire potuisset? Non ex se ipso, quia Jitteras non didicit“ i), ergo, si esset purus homo, talem doctrinam, cui nulla alia ob eiusdem sublimitatem nec comparari potest, nullo modo concinnare potuisset. Non ex lege Mosaica, vel a philosophis, vel ab aliis religionibus; nam nec scholas frequentavit, nec ullo modo religiones populorum utpote semper Nazarethi vivens cognovit: immo licet haec omnia didicisset, nihilominus ex iis doctrinam suam haurire non potuisset, quippe quae ornnes reliquas sublimitate, puritate et comformitate cum ratione in immensum superat. Ideo concludere licet, religionem christianam esse ori¬ ginis divinae. 2. De persona Christi. Divina origo religionis christianae melius adhuc patebit ex consideratione personae Christi. Nam ex charactere Christi divina religionis origo certo evincitur. 0 Joan. 7, 15. 43 Christus non semel, sed saepius, prouti iam vidinius, clarissime testimonium suae divinae missionis reddidit, clare- que testatus est, se esse Messiam Patribus promissum : immo his non contentus solemniter affirmat, se esse vere filium Dei. Apud Matthaeum i) Christus inducitur orans: „lta Pater, quia sic fuit placitum ante Te; ornnia mihi tradita sunt a Patre. Et nemo novit filium nisi Pater, neque Patrem quis novif. nisi filius et cui voluerit filius revelare.“ Ergo soli filio intima Patris cognitio est naturalis, sicut soli Patri na- turalis est intima cognitio filii. — Idem discimus ex narra- tione Matthaei2), ubi Christus interrogat discipulos, quem se esse dicant homines et dein discipuli. Et Petro profitenti: „Tu es Christus filius Dei vivi“ respondit Jesus : „Beatus es, Simon . . . quia caro et sanguis non revelavit tibi hoc, sed Pater meus, qui in coelis est.“ - Christum esse veruni Dei ex professo in toto evangelio S Joannis deinonstratur; ita Judaei quoque intellexerunt, eumque propterea lapidare voluerunt et revera propter iuratam professionem, se esse filium Dei, ad' mortem eum postulaverunt. Haec confessio Christi peremptoria est. Nam eximia eius sapientia, quam etiam hodierni rationalistae, licet eccle- siae infensissimi, agnoscere et extollere coguntur. evidenter demonstrat, eum circa suam propriam personam deceptum non fuisse; ipsius vero sanctitas, morum integritas, vitae puritas et innocentia et quidem tanta, ut infensissimi hostes nullam unquam in eo maculam deprehendere potuerint, evi¬ denter demonstrant, ipsum alios voluntarie decipere nolluisse. Christus ergo legatus divinus, immo filius Dei vivi necessario agnosci debet. Inde autem sequitur, religionem cib ipso institutam nullo modo posse esse erroneam, sed unice veram. 3. De notis extrinsecis. Neque desunt notae extrinsecae , quibus religionis chri- stianae divinitas invicte probatur: sc. mira cula proprie dieta , prophetiae et miracula moralia. i) 11, 27. — 2 ) 16, 13. sqq. 44 a) Miracula proprie dieta. Christum opera miraculosa edidisse ex evangeliis /na- nifestum est. „Christus“, ut ait Thom. Aq.i) „fecit miracula circa spirituales substantias eiiciendo daemones; circa cor- pora coelestia, ut manifestum est de stella, quae in eius ortu apparuit, et de tenebris et obscuratione solis, quae in eius morte contingerunt; circa homines, sanando eos, a quacunque detinebantur infirmitate; circa creaturam irrati- onalem, ut patet de miraculosa piscatione, de multiplicatione panis etc.“ Haec opera Christus non clam, sed publice coram populo operatus est; insuper haec opera adeo splendida et clara erant, ut infensissimi hostes ea negare non potuerint. Miracula haec lustorice et philosophice certa sunt. Hi- storice, eo quod narrantur in libris evangeliorum, quorum genuinitas ita probatur, ut illa reiecta nulla veritas historica stare posset; insuper de iis testes habemus Judaeos et ethnicos ut Celsum, Porphyrium, Julianum apostatam. Philo- sophice ea vera esse patet ex specie operum, nam plura omnem creatam virtutem evidenter superant ut resuscitatio mortuorum, illuminatio caecorum; dein patet ex modo, quc patrata sunt; nam Christus aegrotos non solum praesentes, sed etiam absentes subito curavit et plerumque solo vocis imperio. „ Christus autem illa operatus est, ut Deum glorificaret, ut bonos moreš promoveret, ut homines ad verum cultum Dei adduceret, ut se Messiam esse testificaretur: uno verbo, ut regnum Dei stabiliret, regnumque diaboli prosterneret. Prae omnibus autem miraculis eminet eiusdem g/orio- sissi/na a mortuis resurrectio, qua divinitas Christi eiusdem- que religionis inviete probatur; unde rationalistae nihii in- tentatum relinquunt, ut tantum miraculum removeant, at frustra. Nam nullo modo reiici potest historica veritas. Chri¬ stum mortuum esse et tertia die resurrexisse. *) S. Th. p. 3. q. 44. 45 b) Fr o p h e ti a e. Prophetiae sinit criterium decretorium de divinitate religionis , cuius in gratiam eduntur; atqui a Christo plures prophetiae in divinae suae missionis suaeque doctrinae testimonium editae sunt. Nam Christus malta praedixit de seipso, de apostolis, de sorte gentis judaicae, de gentilibus et de sua religione, quae utpote futura contingentia qua purus homo naturaliter certo praecognoscere non potuisset. c) Miracula in ordine morali. Insuper nonnulla facta externa ennumerantur, ex qui- bus christianae religionis divinitas enotescit. Primum factum est religionis christianae celerrima pro- pagatio, licet essent maxima obstacula, media humana nulla aut vix ulla, quae propagatio ergo a sola Dei potentia effici potuit. Alterum factum est religionis christianae perpetua sta- bilitas; nam Christiana religio eadem est nune ac fuit in ortu: eadem docet dogmata, eadem servat morum prae- cepta, eadem possidet sacramenta, iisdem regitur pastoribus et quidem licet inde ab incunabulis ab hostibus tum externis tuni internis vehementissime fuerit impugnata. Tališ vero stabilitas nonnisi a Deo venire potest. Tertium factum est ingens numerus martyrum eonimque invicta constantia, quae nulli causae nisi divino adiutorio adseribi potest. Id patet, si consideratur martyrum ingens numerus, eorum qualitas, conditio, aetas, dein suppliciorum atrocitas, persecutionum diuturnitas, exempla virtutum et effectus pro ecclesia. Jamvero, perpensa humanae naturae fragilitate haec omnia in unum collecta vires mere humanas superant, altiorisque causae influxum, quae innatam fragili- tatem corroboret et superiorem addat virtutem, expostu!ant. Quartum factum est morum renovatio per religionem christianam in mundum inducta. Quae renovatio fieri non potuit absque divina gratia, qua mens illuminatur, ut co- 46 gnoscat, quae tacienda sint, ut cor in melius mutetur et ut voluntas, quod ratio dictaverit esse faciendum, revera efficiat. Potest quidem hotno alium exterius ad bonum exhortari, ast interna cordis mutatio opus est solius Dei. Quia ergo revelatio Christiana in veteri testamento prae- -i dieta omnibusque notis verae revelationis insignita tanta evi- dentia ut divina probatur, ut, si error possibilis foret, Deus ipse erroris auetor dicendus esset, inde necessario concluditur, religionem christianam esse divinam, ergo omnibus absolute obligatoriam. % 3. De muneribus Cbristi. Opere pretium est, uberius investigare, cur Christus in mundum venerit et quomodo opus suum peregerit. De summo momento sui adventus Christus ipse loquitur. „Sic Deus‘ - , inquit, „dilexit mundum, ut filium suum unige- i intum daret, ut, qui credit in eum, non pereat, sed habeat vitam aeternam.“i) Deinde: „Venit fiiius hominis quaerere et salvum tacere, quod perierat." 2 ) Ergo Christus venit nos, qui perieramus, quaerere, salvos facere et ad vitam aeternam perducere, id est, nobis aber- rantibus ostendere viam salutis, viam ad finem ultimum. Christus in se suscepit opus nostrae redemptionis, quod opus feliciter peregit fungens triplici munere, tiimirum munere sacerdotali, prophetico et regali, quorum munerum brevis explicatio proponatur. /. De munere sacerdotali. In libris antiqui testamenti, in quibus omnimoda cla- ritate persona Messiae deseribitur, Christus exhibetur ut sa- cerdos. Diciturenim „sacerdosinaeternum secundum ordinem Melchisedech.“3) Sacerdos iste „asperget multas gentes“ 4 ); aspersio autem est praecipua pars actionis sacrificialis. Neque aliam hostiam offeret, quam seipsum: ,,vere languores nostros 1) Jo. 3, 16. — 2) Luc. 19, 10. — 3) P S . 109. — 4) i s . 52, 15 47 jpse tulit. . . ipse vulneratus est propter iniquitates nostras, attritus est propter scelera nostra ... si posuerit pro pee- cato animam suam. videbit semen longaevum.“ ! ) Hic sa- cerdos instituet novum sacrificium, quod ofieretur a solis ortu usque ad occasum. 2 ) Messias ergo clare sacerdos praedicitur. Sacerdotis autem est, ut sacrificia Deo ofierat: sacrificium vero prin- cipalis pars est religionis, in qua cultus Deo debitus nobis praescribitur. Cultus Deo praestandus consistit in intimo sensa et agnitione absolutu supremae excellenticie et dominii Dei, principii et finis omnium, atque in agnitione depen- dentiae omnimodae, qua omnia Dei nutui subiiciuntur. Hune sensum atque affectum humilis Dei adorationis comitantur affectus laudis, gratiarum actionis et petitionis, et in homine peccatore maxime sensus proprii reatus, quo bomo agnoscit, se dignum esse morte temporanea atque aeterna, simulque spes veniae a Deo misericordi obtinendae - Ab initio vero generis humani omnique tenipore ho- mines tum lumine rationis, tum revelatione edoeti maxime per sacrificia illa sensa interna exterius nanifestabant. li sci- licet res šibi in dominium datas pro se substituebant Deoque offerebant tali actione sacra, quae apta erat ad duplicem sensum ^upremi Dei dominii atque proprii reatus expri- mendum. Id vero praecipue obtinetur per rei destructionem et immolationem, id est, per sacrificium, qua homo profi- tetur, se esse reum mortis, seseque substituere in vicem suam victimae mortem. Ad sacrificium autem essentialiter pertinet sacerdos, cuius est sacrificia Deo offerre. Christus ergo iuxta praefafas prophetias sacerdos esse et qua tališ sacrificium offere clebuit ad expianda peccata populorum. Et revera Christus nominatur Jesus, „ut salvum faceret populum a peccatis eorum.“3) Christus peccata nostra in se suscepit atque semetipsum Deo obtulit sacrificium in ara crucis. Nam ipse loquitur de „corpore, quod pro vobis tradetur“ atque de ,,sanguine, qui pro vobis et pro multis ‘) Is. 53, 4. sqq. — 2 ) Mal. 1, 11. — 3 ) Matth. 1, 21. 48 effundetur in remissionem peccatorum.“i) Dein: „Filius ho- minis non venit ministrari, sed ministrare et dare animam suam pro multis.“2) In antiquo foedere animalia tantummodo symbolice pro homine substituebantur, Christus realiter pro nobis substitutus est et libera voluntate semetipsum obtulit in ara crucis, ut pro nobis poenas lueret, atque satisfacti- onem condignani divinae praestaret iustitae. Id luculenter deducit eius apostolus: „Christus seme! oblatus est ad mul- torum exhaurienda peccata . . . Christus assistens pontifex futurorum bonorum . . . neque per sanguinem hircorum aut vitulorum, sed per proprium sanguinem introivit semel in sancta... sanguis Christi, qui per Spiritum Sanctum se ipsum obtulit immaculatum Deo, emundabit conscientiam nostram ab operibus mortuis ad serviendum Deo viventi.“3) Etiam ab apostolorum principe Petro idem inculcatur: „ Peccata nostra ipse pertulit in corpore super lignum: ut peccatis mortui iustitiae vivamus." 4 ) Ergo Christus est sacerdos et quidem constitutus in ipsa incarnatione, nam suscipiendo humanam naturam simul suscepit officium seipsum offerendi, atque ad hoc a Deo destinatus est. Humana natura est principium, quo opere sacerdotali perfunctus est, persona autem divina est princi¬ pium, quod sacerdotis et victimae officia obiit et ex quo infinitus sacrificii valor repetendus est. Sacerdotis munere fungebatur per totam vitam, absolvit autem illud sacrificio in ara crucis. Inde patet Christum mediatorem esse Deum inter et homines et quidem praecipue, inquantum fungitur munere sacerdotii, quo in ara crucis se obtulit Deo hostiam imma- culatam. Nam huic oblationi virtus et ratio tribuenda est sacrificii tum propitiatorii, quo homines fuerunt a peccato liberati, a poena subducti et cum Deo reconciliati; tum meri- torii, quo omnibus hominibus salutem aeternam, atque oppor- tunas et necessarias gratias ad eam consequendam Christus ‘) Matth. 26, 26. sqq. Luc. 22, 19. sqq, — 2) Matth. 20, 28. — 3) Hebr. 9, 11. 24. — *) 1. Pet. 2, 24. 49 promeruit. Concluditur, absgue Christo mediatore n e mine m remissionem peccatorum obtinere nec ad vitam aeternam , in qua finis noster ultimus consistit, pervenire posse. 2. De munere prophetico. Futurus Messias etiam propheta praedicabatur, id est legatus, quem mittet Deus ad docendum homines. Quod iam praedixit Moyses: „Prophetam de gente tua et de fra- tribus tuis, sicut me suscitabit tibi Dominus Deus, ipsum audies.“i) Omnes exegetae concedunt hunc textum ad Mes- siam referri, atque ex evangeliis edocemur, populum quoque hanc promissionem deMessia intellexisse. Magis idem explicat lšaias: „Feriam vobiscum pactum sempiternum... ecce testem populiš dedi eum, ducem ac praeceptorem gentibus." 2 ) Non aliter docet Michaeas: ,,Et erit, in novissimo dierum erit mons Domini . . . et properabunt ad illum gentes multae et dicent: Venite, ascendamus ad montem Domini et ad domum Dei jacob et docebit nos de viis suis et ibimus in semitis eius, quia de Sion egredietur lex et verbum Domini de Jeru- salem.“3) Deinde legatum divinum se probabit multis mira- culis: „Tunc aperientur oculi caecorum et aures surdorum patebunt; tune saliet sicut cervus claudus et aperta erit lingua mutorum.“4) Messias ergo munere prophetico fungetur. Propheta vero appellatur, cui speciali providentia Dei munus commit- titur, ut populum doceat, divinum cultum prolapsum re- stauret, cuique in eum finem etiam facultas patrandi mira- cula et praedicendi futura conceditur. Et revera Christus Jesus hoc munere functus est , legationemque suam miraculis probavit. Turbae ipsae, quae eum audiebant, saepius pro- rumpebant in exc!amationem, hunc esse illum prophetam antiquitus promissum. lta Philippus: „Quems cripsit Moyses et prophetae invenimus Jesum.“ * 5 )Vel turbae: „llli ergo ho¬ mines eum vidissent, quod Jesus fecerat signum, dicebant: Quia hic est vere ille propheta, qui venturus est in mundum.“6) i) Deut. 18,15. — 2 ) is. 55,3. 4, — 3) Mich. 4, 1. 2. - *) Is. 35, 5,6. 5 ) Jo. 1,45.- o) Jo. 6, 14. 4 50 Idem attirmat Petrus in suo sermone ad Judaeos dicens: „Moyses quidemdixit: quoniam prophetam suscitabit vobis Dominus Deus vester... tamquam me, ipsum audietis iuxta omnia, quaecumque locutus fuerit vobis. Erit autem: omnis anima, quae non audierit prophetam illum, exterminabitur de plebe.“ ] ) Jesus ipse legatum se esse divinimi multis mira- culis probavit, et iegationi, quam Joannes in carcere inclusus ad eum misit, ut interrogaret, num ipse sit promissus Mes- sias, respondit, ut euntes dicant Joanni, quaecumque viderint, sc. quod caeci videant, claudi ambulent, leprosi mundentur, surdi audiant, mortui resurgant, pauperes evangelizentur. 2 ) Quibus verbis aperte provocavit ad Isaiam 35, 5. 6. loquentem de futuro Messia eiusque per opera probatione. Attamen non solum excellentissima doctrina Christus prophetico munere fungebatur, sed etiam tota vita, quatenus se exemplar praebuit summum omtiium virtutum. Tam prae- clara omniuni virtutum exempla tod mundo exhibuit, ut homines ad illa respicientes simui rectum salutis tramitem facile invenire possint, atque ad eum sequendum vehementer accendi debeant. Unde et dominus dicit: „Ego sum via, veritas et vita; ego sum lux mundi, qui sequitur me, non ambulat in tenebris, sed habebit lumen vitae.“3) Ergo qua propheta Christus non solum doctrina, sed etiam exemplo toti orbi terrarum viam salutis ostendit, quod frugtra quaereres a philosophis, quorum svstemata infirma fuerunt nec populiš profuerunt eo, quod deessent iis virtutum exempla. Inde patet, Christum etiam doctrina sua et vita mediatorem esse Deum inter et homines, ita ut nemo ad Deum, finem ultimum, pervenire possit, nisi doctrinam Christi, qualibet alia exclusa, receperit vitamque eius irnitatus fuerit. 3. De mutiero regio. Messiam etiam regem et quidem aeternum omnium po- pulorum futurum esse, ostendunt iidem prophetae. Isaias an- nuntiat illum verbis: „Parvulus natus est nobis, et filius i) Act. 3. 22. 23. - 2 ) Matth. 11, 5. sqq. - 3) J 0 . 12, 46.: 8, 12. 51 datus est nobis et factus est principatus super humerum eius et vocabitur nomen eius . . . princeps pacis; multiplicabitur eius imperium . .. super solium David et super regnum eius sedebit, ut confirmet illud et corroboret in iudicio et iustitia, amodo et usque in sempiternum." J ) Idem praedicitur a Da¬ niele: „Aspiciebam ... et ecce cum nubibus coeli quasi filius hominis veniebat. . . et ipsi dedit (sc. Deus) potestatem et honorem et regnum; et omnes populi et tribus et linguae ipsi servient; potestas eius potestas aeterna, quae non aufe- retur, et regnum eius, quod non corrumpetur.“2) Messiae ergo competet potestas regia super omnes populos et quidem aeterna; potestas autem regia est suinrna auctoritas gubernaudi rempublicam, praescribendi modum, quo gubernari debeat, condendi leges et in genere suprema potestate statuendi omnia, quae ad finem rei publicae obti- nendum conducant. Revera Christus in libris evangeliorum exhibetur rex. Jam ab angelo, qui Mariae nuntium de incarnatione filii Dei attulit, annuntiatur rex a prophetis promissus: „Dabit illi Dominus sedem David patris eius et regnabit in domo jacob in aeternum et regni eius non erit finis.“ 3) Ipse Jesus regem se esse solemniter affirmat: „Dixit ei Pilatus: ergo rex es tu? Respondit Jesus: Tu dicis, quia rex sum ego.“ 4 )Po- pulus eum aepius salutat „filium David"; discipuli iterum atque iterum ab illo exquirebant, quando regnum Israel resti- turus sit. Ipse etiam solemniter pronuntiavit: „ Data est mihi omnis potestas in coelo et in terra.“5) Vi huius regiae pote- statis loquitur de regno suo, instituit ecclesiam, praeposuit superiores, tulit leges, minatus est poenas, iudicem quoque in consumatione saeculi omnibus se annuntiat dicendo, se venturum iudicare vivos et mortuos. „Cum venerit", inquit, „filius hominis in maiestate sua et omnes angeli cum eo, tune sedebit super sedem maiestatis suae: et congregabuntur ante eum omnes gentes," 6 ) de quibus tum iudicium feret sententiamque statim executioni mandabit. ') Is. 9, 6. 7. — A Dan. 7. - 3) Luc. 1, 32 — «) Jo 18, 33. sqq. — 5 ) Matth. 28, 18. — 6 ) Matth 25, 31. sqq. 4 52 Inde seguitiir. Christian sacerdotem et prophetam non futurum esse mediatorem nisi iis omnibus et solis, qui regno eius nomen dabunt, quique ipsi tamquam regi in omnibus perfectam praestabunt obedientiam. § 4 . De dominio Christi. 1 j De dominio Dei iam locuti sumus. Nune vero doctrina quoque de dominio Christi proferatur, unde clarius adhuc patebit omnimoda nostra dependentia non solummodo a Deo Creatore, sed etiam a Deo Redemptore. Per peccatum homo in triplicem coniectus est servi- tutem: peccati, diaboli et mortis. Incurrit homo servitutem peccati duplici ratione. Primo, quia transeunte aetu manet culpa, cuius vinculis plus quam adamantinis nulla creatura illum solvere poterat, unde necessario manebat aeterna ser- vitute peccati oppressus. Secundo, quia sublata per peccatum gratia, soluta est viresque assumpsit concupiscentia, cui homo absque gratia resistere non potest; itaque illa dominari coepit, totumque homimen šibi servire fecit. Diaboli vero servitutem contrahit homo primo, quia diabolus est primarius in regno peccati minister; secundo, quia hominem vicit et šibi subiectum reddidit. Et „totus mundus dicitur in maligno positus,“ 2 ) id est in diaboli po- testate et servitute. Servitutem mortis incurrit homo ratione peccati; nam eo, quod peccato consensit, subditus faetus est servituti mortis, ut mors in perpetuum ei dominetur. Mors autem intelligiiur perfecta et absoluta, a qua nullus amplius ad lucern vitae est reditus. Hi sunt ergo, quorum servituti homo per peccatum subiectus erat: peccatum, diabolus, mors. Verum, quam tetri sunt isti domini! quam crudeles et diri tyranni! quam igno- miniosa ista servitus! Nikil enim peccato foedius, nihil dia- bolo crudelius, nihil morte acerbius. Accedit, quod haec J) Suaresius de perf. divinis 1. X. c. V. — 2 ) Joan. 5. 53 servitus non erat temporalis, sed sempiterna: nulla enim crea- tura nos liberare poterat. Nemo in coelo et in terra inventus est, qui iugum trobiš impositum tollere valeret: solo filii Del sanguine solvi poterat. Sed quis tale remedium nondico sperare, sed vel suspi" čari potuisset? Cum ergo nihil spei superesse videretur, Deus netandam sortem nostram miseratus čarne humana sese in- duit, mundumque ingressus cum tribus illis tyrannis singu- lari certamine pugnavit, eisque suo sanguine suaque morte superatis, hominem e servitute illa acerbissima ereptum šibi servum fecit. Nam, cum Dominus nos a praedictorum tyrannorum servitute liberaverit , merito in nos Domini ius usurpat et servitutem a nobis exigit, idque triplici iure. Primo iure victoris; qui enim alterum legitimo proelio vicerit, iure suo eius bona et omnia spolia occupat. Secundo iure emptionis Erat enim homo a iustitia divina ad servitutem illam dam- natus, doneč pro iniuria satisfaceret: qui cum nullo modo satisfacere posset, solvit pro eo pretium filius Dei, non ut omnino liber esset, quod neque fieri poterat, neque ipsi expediebat, sed ut esset servus Dei et Christi eius, cui. prouti vidimus, etiam ex ipsa naturae conditione sevitutem debebat. Hinc dicimur „empti pretio magno“i) et „redempti ab omni iniquitate.“ 2 ) ltaque ex pacto Christi et sententia divinae iustitiae, quae hoc pactum acceptavit, ex servitute peccati, satanae et mortis translati sumus ad servitutem iustitiae Christi et vitae, quae servitus verissima est iibertas. Tertio iure compensationis. Cum enim a nobis tam diram et intolerabilem servitutem excusserit, idque tantis laboribus et doloribus suis, iure a nobis hanc compensa- tionem exigere poterat, ut nos ipsum in Dominum accepta- remus, eique perpetuam servitutem pro tanto beneficio ex- hiberemus. lnde sequitur, nos obligatos esse ipsi adhaerere, opus red emptionis acceptare et omnia praestare, quae ille a nobis ') 1. Cor. 6. - 2 ) Tit. 2. 54 servis exigit. Atqui imprimis a nobis exigit fidem exhibendam praedicatoribus ab illo ordinatis : „Mihi data est omnis po- testas in coelo et in terra: euntes ergo docete omnes gen- tes . . . qui crediderit, salvus erit, qui non crediderit, con- demnabitur.“ ] ) „Qui credit in me, non credit in me, sed in eum, qui misit me . . . qui spernit me et non accipit verba mea, habet, qui iudicet eum.“2) Quis hac veritate cognita et perpensa auderet revelationem datam respuere? Nonne amentiae culpandus esset? Titulus III. De vera ecclesia Christi. Novimus iam, aliquam a Jesu Christo institutam iuisse religionem, quam, ut solarn veram, omnibus sub poena aeternae reprobationis obligatoriani esse diximus. Nune vero inquirendum est, cpiaenam ex ecclesiis, quae se Christi esse gloriantur, sit vera ecclesia, quam Christus religionis suae custodem constituit. Cum ecclesiae institutio faetum sit positivum a libera Christi voluntate pendens, ideo in investiganda ecclesiae natura , non tam ratione, quam auetoritate nitendum est, dictis sc. et faetis Christi, quae ex Scripturis et Traditione nobis innotescunt. Scriptura vero et Traditione contra in- credulos utimur non ut divina, sed solummodo ut humana auetoritate pollentes. Pro dolor, quod de ecclesia apud nos, imprimis a p ud classem excultam, funesti errores circumferantur! Ecclesiae nimirum institutio divina negatur; eiusdem natura false con- cipitur; primaevam ecclesiam decursu saeculorum depra- vatam esse contenditur; imprimis vero potestas ecclesiasticae hierarchiae non solummodo negatur, sed intensissime im- pugnatur. >) Matth. 28, 16.: Marc. 16, 16. 2 ) Joan. 12, 44. 55 Ideo veritates de ecclesiae institutione et natura, de ecclesia romana breviter evolvantur et obiectiones princi- paliores solvantur. Cap. I. De institutione et fine ecclesiae. 1 ) Primo enucleandae sunt veritates de institutione et fine ecclesiae -. interrogandum sc. an sit instituta a Christo aliqua ecclesia et quem ob finem; cognitis existentia et fine ecclesiae ulterius progredientes inquiremus, quid sit ecclesia, quaenam sit intima eius natura a divino fundatore ei indita, deinde qualis sit ecclesia et quomodo ab omnibus aliis ut vera ecclesia Christi cognosci possit. §. 1 - De ecclesiae institutione. Ex fontibus historicis patet , a Christo ecclesiam ceu veram societatem religiosam fundatam fuisse. lnprimis evangelistae narrant promissionem Christi de ecclesia fundanda supra petram 2 ) et de ovili omnibus Christi ovibus destinato.3) Promissionem Christus adimplevit. Nam homines in urnim corpus congregavit et sub eodem regimine adunavit. Constat enim Christum duodecim apostolos ele- gisse, quibus munus praedicandi commisit 4 ) atque potesta- tem solvendi et ligandi largitus est; deinde constat, Christum caeteris apostolis Petrum praefecisse 5 ) atque fidelibus in- iunxisse, ut praepositis obedientiam exhibeant. 6) Deinde Christus omnes ad communem spiritualen! finem ordinavit, nam saepius ad sanctitatem illos provocavit, ut vitam aeternam consequantur. 7) Denique omnibus eadem praescripsit media ') Herrmann, Institutiones theologiae dogmaticae t. 1. Pescli, Instit. dogmaticae t. 1. inst. proped. ad theolog. — 2 ) Mattli. 16, 18. — 3 ) Joan. 10, 16. — p Mattli. 10, 1. — 5 ) Matth. 16, 18. Joan. 20, 15. - 6 ) Matth. 18, 17. Luc. 10, 16. p Joan. 17,19.: 10. 27. sqq.; Marc. 16, 15- 56 ad salutem sc. eandem fidem, eadem sacramenta et prae- cepta. i) Et revera apostoli statim post Christi ascensum novam societatem religiosam coadunavemnt. Jam ipsa die Pente- costes ad verba Petri multi crediderunt, baptizati et in coetum a synagoga distinctum congregati sunt; apostoli diaconos instituunt, leges statuunt, contumaces puniunt, pastores or- dinant et diversis ecclesiis praeficiunt atque doctrinam aucto- ritative definiunt. 2 ) Ex his manifeste commonstratur, lam a temporibus Christi ecclesiam per modum societatis constitutam fuisse. Et revera nullum potest assignari tempus, quo ecclesia Christi non exstiterit, vel quo se a Christo fundatam non asseruerit. Quod non solummodo testes ecclesiastici, sed profani quo- que ut Celsus, Plinius, Suetoniusjosephus Flavius confirmant. Christus igitur et quidem immediate aliquam fundavit societatem religiosam, Ecclesiam scilicet, utpote qui imme¬ diate eius formam constituerit, ministros elegerit, sacramenta instituerit atque media ad ecclesiae finem consequendum designaverit. Unde patet, ecclesiam esse societatem positive clivinam, cuius natura et proprietates non a principiis natu- ralibus repetenda sunt, sed a libera Christi ordinatione: quia autem id, quod iuris divini est, humanam excedit po- testatem, dicendum est, ecclesiam in sna constitutione esse immutabilem. §. 2 . De ecclesiae fine. Omnis sapiens propter finem agit. Quem finem Christus ecclesiae suae proposuit? Audiamus eiusdem verba. Christus apostolis suam missionem demandavit, ut eam tamquam legati eius in terris continuarent. „Sicut misit me Pater, et ego mitto vos.“3) „Ego elegi vos, ut eatis et fructuni afferatis." 4 ) „Qui accipit, si quem misero, me ac- ■) Marc. 16, 15.: Joan. 6, 55.; Matth. 28, 20. — 2 ) Act. apost. passini. — 3 ) Joan. 20. 21. — 4 ) Joan. 15, 16. 3/ cipit.“ i) Qui vos audit, me audit, qui vos spernit, me spernit.‘ 2 ) Misit vero Christus apostolos eorumque suc- cessores ad omnes gentes et usque ad finem mundi.3) Ut vero ecclesia missionem Christi continuaret, tri- plicem potestatem, qua ut Propheta, Sacerdos et Rex fun- gebatur, ipsi demandavit, nimirum potestatem docendi: „Data est mihi omnis potestas in coelo et in terra; euntes ergo docete omnes gentes“ 4 J; potestatem sanctificandi: „Sicut misit me Pater, et ego mitto vos; haec cum dixisset, in- sufflavit et dixit: Accipite Spiritum Sanctum; quorum remi- seritis peccata, remittentur" 5); et potestatem regendi: „Pasce agnos meos, . . . pasce oves meas“6); „quaecumque alliga- veritis super terram, erunt alligata et in coelo. . . J) Denique Christus ecclesiae omnia salutis media elar- gitus est, scilicet praedicationem verbi sui, quae exclusive ecclesiae concredita est, ut ex auditu homines credant et iustificentur; sacramenta, quae sunt praecipua iustificandi media ; denique Petro munus pascendi gregem commisit: sed pascere nihil est aliud, quam media suppeditare, quibus homo sanctitatem et vitarn aeternam obtinere valeat. Finis ergo ecclesiae est, ut continuando missionem Christi salutiferum redemptionis opus usque ad ultimos fines terrae extendat et usque ad finem saeculi visibile Redemptoris munus in terris obeat. Inde sequitur, ecclesiam esse societatem spiritualem et supernaturalem, nam eius finis omni ex parte spiritualis et supernaturalis est; dein eam ess z societatem necessariam ad salutem, nam opus redemptionis tantummodo per eccle¬ siam continuatur atque hominibus applicatur; denique eam esse sponsam Christi et.matrem nostram, nam a Christo ad prolem spiritualem generandam et alendam electa omnes nos revera generavit atque pascit et fovet. ■) Joan. 13, 20. - 2) Luc. 10, 16. - 3 ) Marc. 16, 15.: Mattli. 28, 19, 20. — 4) Matth. 28, 18 19 - *) joan. 20. 22. 23. - <>) Joan. 21, 15. sqq. — ?) Matth. 18. 18. 58 Cap. II. De natura ecclesiae. ’) Christus, Deus — Homo, fundavit ecclesiam ut veram societatem religiosam, quae missionem suam a Patre acceptam ih terris usque ad finem saeculorum continuaret. Ob varios et quidem graves in dies repetitos errores forma huius so- cietatis uberius determinetur. lnquirendum est igitur in eius naturam. E fontibus historicis eruitur, ecclesiam esse socie¬ tatem inaegualiam atque in ea a Christo Jesu immediate hierarchiam sacram in diversos gradus distinctam institutom fuisse. Quae doctrina magni est momenti pro nostra dioe- cesi, in qua toties asseritur, hierarchiam fuisse intrusam sibique vi et fraude suam in populum potestatem usurpasse, ac proinde populum a tvrannide hierarchiae esse liberandum. § P De distinctione inter clericos et 1aicos . Laici sunt homines, quibus nulla pars ecclesiasticae functionis demandata est; clerici autem vocantur depositarii sacrae potestatis, quam Christus Dominus ecclesiae com- misit. Quae essentialis distinctio in ecclesia semper obtinuit. Nam Christus ex „turba discipulorum duodecim elegit, quos apostolos noruinavit“ 2), eisque solis et immediate do- cendi, ininistrandi et regendi potestatem concessit. „Sicut misit me Pater, et ego mitto vos . . . euntes docete omnes gentes, baptizantes eos.quorum remiseritis peccata, remittentur eis ... quaecunque alligaveritis super terram ... 3) Ipsis solis contulit potestatem Eucharistiam conficiendi 4 ); ex eis solis publicum ecclesiae tribunal constituits); tam- quam eorum socios nonnisi septuaginta duos designavit discipulos. 6) i) Herrniann, Pesch 11. cc. — ?) Luc. 6, 12. — 3) Matth. 28, 19.: Joan. 20, 21. 22. 23. — <) Luc. 22, 19 — 5) Matth. 18, 17. — <>) Luc. 10, 1. 59 Eamdem divisionem fidelium in subditos et praepo- sitos videmus in omnibus reliquis scripturis novi Testamenti. S. Paulus comparat coniunctionem fidelium cum corpore organizato, cuius „omnia membra non eundem actum ha- bent“ i), sed alia ad alias functiones serviunt. lta in ecclesia sunt, quorum „munus est docere, exhortari, praeesse in sollicitudine.“ 2 ) Monentur fideles: „Mementote praeposi- torum vestrorum . . . obedite praepositis vestris et subiacete eis, ipsi enim pervigilant, tamquam rationem pro animabus vestris reddituri.“ 3 ) Praepositis dicitur: »Pascite, qui in vobis est, gregem Dei, providentes non coacte, sed spontanee secundum Deum.“4) Apostoli se gerebant pro praepositis. lndependenter a populo, plerumque etiam inconsulto populo, socios apo- stolatus elegerunt et pastores ecclesiae praefecerunt. Paulus et Barnabas propria auctoritate per singulas ecclesias presby- teros constituerunt5), Paulus Timotheum praefecit ecclesiae EphesinaeG), Titum CretensP), quem etiam monet, ut alios presbyteros eligat. Ex his iterum constat, clepositarios ecclesiasticae po- testatis iure divino esse a populo distinctos : neque a po¬ pulo suam eos sortiri potestatem, proinde hanc distinctionem inter laicos et clerum a nemine tolli posse. §• 2 . De hierarchia ordinis. Sunt ergo in ecclesia clerici praepositi. Quorum tria no- mina occurrunt; vocantur enim episcopi, presbpteri. diaconi. Si rem aspicimus, quae his nominibus indicatur, epi¬ scopi praepositi sunt gregi suo ad regendum ecclesiam Dei 8 ), ad praedicandum et faciendum opus evangelistae, ut dirigant publicum cultum, ut administrent sacramenta, brevi, ut in rebus ecclesiasticis sint praepositi laborantes in verbo et ') I. Cor. 12, 26. sqq. — 2 ) Roni. 12, 4. sqq. — 3 ) Hebr. 13, 7. 17. 4 ) I. Retr. 5, 2. 3. — *) Act. 14, 22. - f>) I. Tim. 1, 3. — 9 Tit. 1, 5. - s ) Act. 20, 28. 60 ministerio sancto, ut, si opus sit, etiam iudicent et arguant. •) Debent ergo in ecclesia sua exercere tria illa munera, quae apostoli acceperant pro to to rnundo. Diaconi vero constituti sunt ad iuvandos episcopos in functionibus eorum, maxime in negotiis temporalibus l 2 ), sed etiam in praedicando evangelio 2 ) et in administrando sa- cramento baptismiA) Maior fors posset videri difficultas quoad presbyteros, cum ex libris novi Testamenti erui non possit, quae inter- cedat distinctio inter episcopum et presbyterum. Sed poste- riora docmhenta ecc/esiastica diserte testantur, presbyteratum esse ordinem intermedium inter episcopatum et diaconatum et hunc quoque ordinem a Christo Jesu esse institutum. Nam ex quo tempore memoria ecclesiasticae doctrinae nobis tradita est, nunquam et nullibi existit ecclesia, cui non praeesset episcopus et sub eo presbyteri et diaconi. Sit testis S. Ignatius, qui in epistola ad Smyrnenses scribit: „Omnes episcopo obtemperate, ut jesus Christus Patri; et presbyterio ut apostolis; diaconos autem revereamini ut Dei mandatum.“5) Idem in epistolis suis fidelibus saepius inculcat, oportere eos coniunctos esse cum episcopo et presbvteris eius et diaconis iuxta sententiam Christi desig- natis, quos secundum propriam voluntatem suam firmavit in stabilitate per S. Spiritum. Apparet ergo tres fuisse gradus sacrae potestatis in ecclesia constitutos; fuisse proinde in ecclesia veram hierar- chiam eamque imprimis ordinis, inquantum quoad ministe- rium sacrum episcopi sunt superiores presbyteris, presbyteri diaconis. Nam diaconi, ut fert unanimis traditio, potestatem corpus Domini consecrandi non habent, sed ministri sunt presbvterorum in oblatione sacrificii missae, sunt igitur po- testate presbyteris inferiores. Presbyteri vi ordinationis corpus Domini consecrare possunt, sed potestate carent, aliis manus imponendi ad confirmationem vel sacerdotium conferendum, l ) Cf. epist. ad Tim. et Tit. — 2 ) Act. 6. — 3 ) Act. 6, 8. sqq. — 4 ) Act. 8, 5. sqq. — 5 ) cap. 8. cfr. ad Magn. c. 2. 61 qua potestate episcopi vi suae ordinationis pollent. Simplex ergo sacerdos in potestate ordinis episcopo est inferior. Existit ergo in ecclesia hierarchia ordinis triplici con- stans gradu sc. ex diaconis, presbyteris et episcopis. Quae quidem hierarchia ordinatione divina instituta est. De epi¬ scopis legitur in Actibus apostolorum i), illos a Špiritu Sancto ad regendam Dei ecclesiam positos esse. Presbyteri auteni et diaconi ab apostolis et episcopis per manuum imposi- tionem instituuntur; sed ex Scripturis constat, manuum im- positionem Spiritus Sancti communicationem et spiritualis potestatis collationem semper indicare.2) Jamvero non pos- sunt apostoli et episcopi Spiritum Sanctum communicare, nisi per divinitus acceptam potestatem, ergo presbvteratus et diaconatus de iure divino dicendi sunt. §• 3. De hierarchia iurisdictionis. Ex iis, quae iam supra docuimus, maniiestum est, in ecclesia inde ab origine fuisse hterarchiam non solummodo ordinis , sed etiam iurisdictionis, sc. fuisse in ecclesia di- versos gradus sacrae potestatis ad docendum et regendum gregem Domini. In primis dicendum est, inde ab origine nonnisi epi¬ scopis demandatam fuisse plenitudinem potestatis ab ipso Christo collatae apostolis eosque etiam quoad iurisdictionem presbyteris iure divino semper fuisse superiores. Talem superioritatem testatur ad finem saeculi 11. Ter- tulianus, qui contra haereticos ad apostolicam successionem provocat: „edant origines ecclesiarum suarum, evolvant ordinem episcoporum suorum ita per successionem ab initio decurrentem, ut primus ille episcopus aliquem ex apostolis, vel apostolicis viris, qui tamen cum apostolis perseveraverit, habuerit auctorem et antecessorem." 3 ) „Dandi quidem baptis- >) Act. 20, 28. — 2 ) H. Tim. 1, 6. — 3 ) De praescr. c. 32. — 62 mum habet ius sumrnus sacerdos, qui est episcopus, dehinc presbvteri et diaconi, non tamen sine episcopi auctoritate." i) Ergo ad finem saeculi 11. singulis ecclesiis praeerant episcopi, quorum successio apostolica contra haereticos efferebatur, quique iurisdictione prae diaconis et presbyteris praeeminebant. Ast eamdem organizationeni iam ab initio saeculi II. in ecclesia exstitisse, S. lgnatius passim in suis epistolis testatur: „Decet vos in episcopi sententiam con- currere, quod et facitis. Nam memorabile vestrum presby- terium. dignum Deo. ita coaptatum est episcopo, ut chordae citharae.“ ,,Quemcumque paterfamilias (Christus) mittit ad gubernandam iamiliam suam, hunc ita accipere debemus, ut illum ipsum, qui mittit. Manifestum igitur est, quod epi- scopuni respicere oporteat, ut ipsum Dominum.“ „Et licet episcopus iunior sit, fideles et presbyteri ei obedire debent, non ei autem, sed Patri Jesu Christi, omnium episcopo." „A haereticis vos custodite ; hoc autem fiet, si nec inilati nec avulsi fueritis a Deo Jesu Christo et episcopo et prae- ceptis apostolorum." „Quotquot Dei et Jesu Christi sunt, hi sunt cum episcopo." „Clamavi inter eos, quibus loquebar, magna voce, Dei voce: episcopo obedite et presbyteris et diaconis!" „Separatim ab episcopo nemo quidquam faciat eorum, quae ad ecclesiam spectant... non licet sine episcopo neque baptizare, neque agapen celebrare, sed quodcumque ille probaverit, hoc et Deo est beneplacitum." 2) Has ultimas sententias direxit S. lgnatius ad Smyrnenses. quorum primum episcopum ab ipsis apostolis institutum esse Polycarpum, testatur Irenaeus, discipulus eius. Patet ergo ex testimonio Patrum apostolicorum etiam illa aetate. quae ad tempom apostolorum attingebat, singulis ecclesiis praefuisse episcopum , cuius erat regere ecclesiam, absc/ue cuius consensu nihil in ecclesia statuere licuit. Neque fieri potuit, quod episcopi per decursum tem- poris potestatem istam šibi usurparent. Nam tališ essentialis ■) De bapt. c. 17. — 2 ) Ignat. passim in epistolis ad Trall. Philad. Smyrn. 63 immufatio repugnat characteri primae ecclesiae, quae firmiter tenebat id, quod ipsi traditum erat; neque proinde tališ immu- tatio induci potuisset absquequerelisetabsquevehementissima resistentia, cuius tamen vel minimum vestigium in primaeva hi- storia non reperitur; deinde quomodo eodem momento in omnibus ecclesiis tum orientis, tum occidentis aequalis immu- tatio et innovatio effici potuisset? saltem in una vel altera parte prior ecclesiae organisatio permanere vel diutius perdurare debuisset; de principalioribus ecclesiis existunt catalogi epi- scoporum usque ad tempora apostolica : ad eos patres pro- vocare atque eorum ope haereticos refutare nec non veri- tateni doctrinae ecclesiasticae detnonstrare solebant; neque haeretici unquam successionem apostolicam episcoporum ausi sunt negare, immo potius šibi quoque talem succes¬ sionem vindicare satagebant. Superfluum est exigere demonstrationem, hatic episco¬ porum superioritatem esse de iure divino. Nam Christus. cum ecclesiae potestatem docendi et regendi concessit, eam in manus apostolorum eorumque successorum exclusive contulit, ut ex Scripturis manifeste apparet. Atqui teste uni- versa sanctorum doctrina soli episcopi sunt successores apostolorum. Ergo constat superioritatem episcoporum esse iuris divini. §• 4 . De primatu iurisdictionis. Sermo est de primatu iurisdictionis , qui in eo con- sistit, quod aliquis super alios verus superior constituitur. potestatemque obtinet, eos tamquam subditos regendi et gubernandi in iis omnibus, quae ad societatis finem perti- nent. Haec quaestio summi est momenti; nam si constare posset, Petrum a Christo Jesu primatum iurisdictionis non obtinuisse, eo ipso constaret, Romanum pontificem auctori- tatem suam usurpasse, ipsumque non Christi vicarium. sed mercenarium esse, qui ad perdendas oves in Christi ovile introisset. Ast levi negotio probari potest, Jesu/n Christian 64 beato Petro revera primatum iurisdictionis contulisse. Pro- batio conficitur praesertim triplici effato Jesu Christi et quidem: /. Effatum Christi de petra ecclesiae. ..Respondens Simon Petrus dixit: Tu es Christus, filius Dei vivi. Respondens autem Jesus dixit ei: Beatus es Simon Bar — Jona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus, qui in coelis est. Et ego dico tibi, quia tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam.“ i) Mirum est, quosdam dubitasse, sintne haec dieta ad solarn sanctum Petnim, an vero ad totum collegium apo- stolorum, cum verba tam perspieua sint, ut omne dubiuni plane excludant. Christus enim illum alloquitur, qui eum confessus est; et interpellans Petrum nomine proprio: „be- atus es Simon", adiiciensque nomen eius patris Jonae, im- ponensque ei nomen Petrus, „tu es Petrus", dicensque singulariter „et ego dico Tibi", clare et manifeste indicat, se illum signate alloqui, cuius nomen, quod a nativitate habuit, mutandum esse praenuntiavit. Neque dubitare licet, verbis: „et super hanc petram" šolam personam Petri significari, non vero Petri confes- sionem, vel fidem in Christum, vel ipsum Christum. Nam id postulat'naturalis verborum significatio, iuxta regulas grammaticae pronomen „hanc“ non ad aliud, quam ad sub- iectum, de quo immediate antea faetus est sermo, referri potest, quod subiectum est ipse Petrus. Id nativa quoque verborum Christi significatio postulat; Christus nimirum utebatur lingua syriaca et dixit: „tu es kepha et super hunc kepha aedificabo ecclesiam meam" ; et revera est contra sanam rationem fingere prius illud kepha significare aliud subiectum, quam secundum kepha. Denique Christus Si- monem appellavit petram, quia hac appellatione aliquid speciale in Simone significare voluit; hoc speciale autem 0 Matth. 16, 16-18. 65 nibil aliud est, quam quod super illam aedificare intendit suam ecclesiam. In hoc času facile intelligitur, cur Simon vocetur petra; contra vero, si per illam petram, super quam Christus vult aedificare ecclesiam, non intellexit Simonem, sed alium, e. gr. seipsum, tota concinnitas sermonis perit. Quis enim ferre potest hanc interpretationem verborum Christi: „Beatus es Simon, Bar —Jona, quod me confessus es filium Dei; et ego dico tibi: tu es petra, at non super te, sed super petram, quod sum ego, aedificabo ecclesiam meam.“ Certo hoc non esset paraphrasis, sed depravatio verborum Christi. Ceterum sermo tam planus: „tu es kepha, et super hunc kepha aedificabo'* non requirit ullam expli- cationem, quod attinet constructionem grammaticalem. Inde sequitur, quamlibet aliam explicationem, e. gr. de fide vel confessione Petri, esse penitus exclusam. Moderni haeretici autem simpliciter negant, Christum illa verba dixisse. Cur negant? Fortasse, quia textus est critice dubius? Minime vero! quia secus theoria eorum esset falsa, id quod vide- licet repugnat. Christus ergo beatum Petrurn ecclesiae fundamentum posilit. Quid inde sequitur? Primatum iurisdictionis in uni- versarn ecclesiam illi fuisse collatum. Nam ex institutione Christi, quod est fundamentum in aedificio materiali, hoc Petrus est in ecclesia. Fundamenti vero munus est, ut in ipso et per ipsum exurgat aedificii unitas et toti structurae tribuatur soliditas et immobilitas. Munus Petri ergo est: Primo ut in eo et per eum unitas in ecclesia habeatur et conservetur: ex quo efficitur, cathedram Petri vocari centrum unitatis. „Propterea inter duodecim unus eligitur, ait S. Hiero- nymus, ut capite constituto schismatis tollatur occasio." *) Deinde, ut per eum conservetur ecclesiae firmitas et immo¬ bilitas, ita ut nunquam dissolvi aut ab hostibus conteri possit: „et portae inferi non praevalebunt adversus eam.“ Inde deducitur quoque, Petro potestatis plenitudinem collatam fuisse. Etenim ecclesia est vera societas, societati >) adv. Jovin. 1. 1. n. 26. 5 66 vero unitatem etfirmitatem tribuit auctoritas. Ergo, eo ipso, quod Christus Petro munus procurandi et conservandi uni¬ tatem et firmitatem totius ecclesiae demandavit, eidem po- testatem in universam ecclesiam tribuit. 2. Effatum Christi de clavibus. „Et tibi dabo claves regni coeiorum; et quodcumque ligaveris super terram, erit ligatum et in coelis et quod- cumque solveris super terram, erit solutum et in coelis.“i) Quae verba Christus immediate cum antecedentibus pronuntiavit, erga ad solum Petnim direxit volens hac sin- gulari promissione singularem illam Petri confessionem dono clavium remunerare. Hisce verbis supremam potestatem contineri, manifestum est. Clavibus enim apud omnes gentes, sed speciatim apud Hebraeos, suprema potestas metaphorice designatur. Sic de Eliacim legimus: „et dabo clavem domus David super hu- merum eius; et aperiet, et nemo erit, qui claudat; et claudet, et nemo erit, qui aperiat."2) Ergo in ecclesia Petrus habebit claves ad claudendum et aperiendum, id est potestatem iurisdictionis in universam ecclesiam, ut, quodcumque de- creverit, Deus ratum habeat. Christus quidem per se est supremus Dorninus ecclesiae, „qui habet clavem David, qui aperit et nemo claudit; claudit et nemo aperit“3), at ipse cum Petro hanc potestatem communicat, ut Petrus suprema vicaria potestate in ecclesiam utatur. 3. Effatum de ovibus pascendis. Cum Jesus Christus primatum Petro promisisset, cer- tum est, eum Petrum vere primatem ecclesiae fecisse, etiamsi huius rei nulla ullibi mentio fieret. Christus enim, quidquid promisit, ad effectum perduxit. Verum in evangelio suo S. Joannes nobis diserte testatur, quando Petrus promissam i) Matth. 16, 19. — 2 ) Is. 22, 22. — 3) Apoc. 3, 7. 67 potestatem acceperit, sc. in illa apparitione, qua Jesus se manifestavit discipulis suis ad mare Tiberiadis: „Cum ergo prandissent, dicit Simoni Petro Jesus: Si¬ mon Joannis, diligis me plus his ? Dicit ei: etiam Domine, tu scis, quia amo te. Dicit ei: pasce agnos meos. Dicit ei iterum : Simon Joannis, diligis me? Ait illi: etiam Domine, tu scis, quia amo te. Dicit ei: pasce agnos meos. Dicit ei: Simon Joannis, amas me? Contristatus est Petrus, quia dixit ei tertio: amas me? et dixit ei: Domine, tu omnia nosti, tu scis, quia amo te. Dixit ei: pasce oves meas.“ i) Christum hic loqui ad solum Petrum, quamvis non- nulli haeretici negaverint, manifestum est. Evangelista hoc affirmat: „Dicit Simoni Petro"; Christus hoc verbis exprimit: „Simon Joannis, diligis me?“ Immo diserte eum ab aliis distinguit: „ Diligis me plus his ?“' apostolis sc. praesentibus. Ergo etiam illud verbum Christi: „pasce“ soli Petro dicitur. Nominando agnos et oves sine dubio Christus totum gregem indicat. Grex autem Christi sunt fideles, qui omnes pertinent ad unum ovile, cuius ipse est pastor.2) Cum ipse distinguat inter agnos et oves, recte infertur indicasse Chri¬ stum, in ovili suo esse aliquam inaequalitatem, quatenus ibi sunt inferiores et superiores, quorum omnium cura Petro traditur et ipse pastor omnium constituitur. Pascere autem apud scriptores omnes, tum profanos tum sacros, significat regere homines, seu potestatem iuris- dictionis super eos habere. Cum igitur hoc loco Christus soli Petro conferat iurisdictionem, necessario intelligitur primatus iurisdictionis; nam communem illam iurisdictionem, quae apostolatui annectitur, Petrus una cum reliquis apo¬ stolis accepit;3) hic autem agitur de speciali praerogativa, quam solus Petrus a Christo accepit, postquam specialem in eum amorem professus est. Praeterea Petrus regendum accipit integrum gregem Christi, omnes, quotcunque desig- nantur terminis : oves et agni, ergo ipsos quoque apostolos, qui inter se sunt aequales et praepositi inferioribus fidelibus. ') Jo. 21, 15-17. - 2) Jo. 10, 14. sqq. - 3) Jo. 20, 21. 5 ‘ 68 Itaque si comparantur haec verba cum absoluta pro- missione primatus, dubium esse nequit, quin Christus im- pleverit, quod tune promisit et Petrum universae ecclesiae primatem constituerit. 4. Alia testimonia. Praeter citata testimonia non desunt alia Scripturae testimonia, quibus Petri primatus manifestatur vel saltem innuitur et supposito primatu Petri faciie intelligitur singu- laris illa conditio, quam S. Petrus obtinet in evangeliis et in aliis libris novi testamenti. Legimus Christum Petro mandasse: „tu aliquando con- versus confirma fratres tuos.“ J) Sed ut fideles in fide con- firmare possit ita, ut fides in ipsis nunquam deficiat, necesse est, controversias decidat, credenda definiat, errores cor- rigat, dogmata defendat: quae omnia absque suprema do- cendi et regendi potesta fieri nequeunt. — Solum Petrum Christus novo nomine nuneupavit, solum Petrum in solvendo tributo šibi coniunxit; post resurrectionem angelus, qui mu- lieres ad apostolos misit, solum Petrum nomine suo vocavit, Christus redivivus illi primum apparuit. Quae omnia in Petro aliquam supra caeteros apostolos eminentiam innuunt. Quam praeeminentiam caeteri apostoli agnoverunt. In catalogis apostolorum evangelistae Petrum constanter pri¬ mum nominant, Petrum ab aliis tamquam eorundem caput et ducem secernunt, Paulus ascendit Jerosolimam videre Petrum. Post Christi ascensionem Petrus statim personam pri- matis gerit: ille dirigit electionem Mathiae in locum Judae proditoris, post adventum Spiritus Sancti Petrus stans cum undecim loquitur ad populum, primus loquitur ad principes populi, primus in gremium ecclesiae gentes adrnittit, primus in concilio Hierosolimitano sententiam profert et rem definit, universas ecclesias visitat in Judaea, Samaria et Galilaea. p Luc. 22, 32. 69 §• 5 . Conclusio. Prolatis superioribus argumentis nemo negare audeat ecclesicun, ut a Christo Domino , vero Deo, instituta est, veram societatem hierarchice ordinatam fuisse. Toto coelo errant, qui volunt Christum ab initio docuisse tantum ho- mines rectum modum colendi Deum ut Patrem coelestem, sedatores vero Christi postea necessitate adados in externos quoque coetus coiisse et ad hos formandos elementa prac- tica ex republica romana, elementa vero doctrinalia ex philo- sophia graeca mutuatos esse; ex hac compositione ortam esse ecdesiam catholicam, quae non solum a Christo fun- data non sit, sed contra eius mentem plane pugnet. Nemo negat, ecdesiam tuni ex philosophia gentiii, turn ex institutis civilibus multa transsumpsisse, quia rationi congruit rationabilia, ubicumque inveniuntur, agnoscere et in usum convertere; neque enim admittimus, prouti hi ratio- nalistae volunt, fidem christianam ab initio fuisse irrationa- bilem quemdam enthusiasmum sine ullis firmis doctrinae principiis, sed dicinrus eam semper fuisse „rationabile ob- sequium“ i) et amicam sanae rationis, cuius servitium non respuebat, sed requirebat et supponebat. Negamus autem, Christum ipsum non instituisse ecde¬ siam hierarchicam, sed eam paulatim fuisse formatam. Nam contrarium nune probavimus ex ipsis evangeliis, nec adsunt ullae rationes, ob quas textus ad probationem adhibiti critice dubii pronuntiari possent. Neque adversarii indicare pos- sunt tempus, quando ecclesia hierarchica nondum exstiterit. Dicunt quidem temporibus Cypriani hierarchiam fuisse per- fectam, sed simul debent agnoscere iam Calixtum ponti- ficem auetoritati suae fortiter institisse, Tertullianum et Ire- naeum iam apostolicam successionem episcoporum ut vincu- lum unitatis et firmamentum veritatis praedicasse, Ignatium de episcopo tamquam centro, cui omnes adhaerere debe- ‘) Rom. 12, 1. 70 ant, sine quo nihil agere liceat, scripsisse. Confugiunt ad scripta anonyma vel apocrypha, quae plerumque de rebus plane diversis tractant, et si ibi doctrinam de ecclesia hier- archica non inveniunt expositam, statim concludunt, illis temporibus hanc doctrinam nondum exstitisse. Tandem suas proprias hypotheses ut theses proponunt et quidem eo maiori fiducia, quo debiliora, immo nulla habent argumenta, hisque praestitis se gerunt, quasi totam doctrinam catho- licam egregie confutaverint et suam opinionem solide sta- biliverint. Nos vero argumenta poscimus, eaque in abun- dantia retulimus. Cap. III. De potestate ecclesiastica. Ex iis, quae de hierarchia exposita sunt, iam constat adesse in ecclesia potestatem, quae illius principium for¬ mate constituit; superest, ut huius potestatis natura uberius exponatur. Demonstravimus iam, ecclesiae finem esse, ut opus Christi Redemptoris continuet; idcirco omnis potestas, quae ad hunc finem obtinendum necessaria est, in ea existat ne- cesse est. Propterea probavimus, ecclesiae triplex munus Redemptoris fuisse concreditum, id est ipsi collatam fuisse potestatem docendi, sanctificandi et regendi, vel potestatem magisterij, ministerii et imperii. Potestas ministerii exercetur sacramentorum admini- stratione; est quidem summi momenti, sed nihilominus ab eiusdem explicatione abstinemus, quia de illius natura in nostra dioecesi nulla agitur controversia. De magisterio anteni ecclesiastico et imperio doctrina catholica proponatur, nam multi utramque, vel saltem alter- utram false exponunt, ad libitum restringunt, obstinate tum verbo tum opere impugnant. 71 §• 1 . De magisterio ecclesiae J ) Magisterium ecclesiae est ius et officium, quibus ec- clesia constituitur hominum magistra in ordine ad vitam aeternam. Magisterium dicitur: ius, id est vera docendi potestas, qua ecclesia sicut Christus, est „docens sicut potestatem habens“ 2 ); officium, id est munus et obligatio docendi teste apostolo: „si evangelizavero, non est mihi gloria, necessitas enim mihi incumbit: vae enim mihi est, si non evangeliza- vero.“3) Huic obligationi respondet ex parte hominum offi¬ cium audiendi et assentiendi. Denique dicitur: in ordine ad vitam aeternam, quibus verbis indicatur magisterij obiectum, quod ex iis omnibus, quae ad salutem conducunt, coalescit. Huius magisterij institutio, fitiis et obiectum uberius enucleandum est. 1. De institutione magisterii. In ecclesia magisterium a Christo Domino fuisse in¬ stitutom, patet iam ex iis, quae de hierarchia disputavimus. Inscriptura iegimus Dominum apostolis dixisse : „euntes ergo docete omnes gentes . . docentes eos servare omnia, quaecumque mandavi vobis.“ 4 * ) „Euntes in mundum uni- versum, praedicate evangelium universae creaturae . . ., qui non crediderit condemnabitur.“ 5) „Qui vos audit, me audit, qui vos spernit, me spernit.“ 6 ) Jamvero his verbis conti- netur: ex parte ecclesiae ius et officium docendi: docete, praedicate; ex parte hominum officium audiendi: qui non crediderit, condemnabitur; qui vos spernit, me spernit. S. Paulus apostolos Christi legatos esse praedicat: „pro Christo ergo legatione fungimur, tamquam Deo exhor- tante per nos.“ 7 ) „Per quem accepimus gratiam et aposto- !) Cfr. Herrmann 1. c.; etiam Pesch 1. c. — 2 ) Matth. 7, 29. — 3 ) I. Cor. 9, 16. — *) Matth. 28, 19. 20. - Matth. 16. 15. 16. — 6 ) Luc. 10. 16. — T) II. Cor. 5, 20. 72 latum ad obediendum fidei in omnibus gentibus pro no- mine eius." 1 ) Et revera ecclesia omni tempore docendi munere functa est, et gentes doctrinam evangelicam edocuit tamquam po- testatem habens et contradicentes semper redarguit, mo- nitum sequens apostoli dicentis: „Sicut enim multi etiam inobedientes.. . quos oportet redargui.“2) Item omnes Patres factis et verbis ecclesiae magisterium affirmant. „Praedica- tionem ecclesiae, inquit S. Irenaeus, undique constantem et aequaliter perseverantem . . . perceptam ab ecclesia custo- dimus . . . Hoc enim ecclesiae creditum est Dei munus.“3) Ratio ipsa magisterium auctoritativum postulat. Nam ad fidei unitatem, firmitatem, custodiam et propagationem magisterium est ecclesiae absolute necessarium. Unitas enim fidei pessumdaretur, si cuique fideli esset facultas libere investigandi in doctrinam; firmitas quoque nutaret, si šibi ipsi quisque in doctrinis stabiliendis esset derelictus; fides labefactaretur, si ad eius custodiam non praesto esset magisterium, quod errores auctoritative con- demnare valeat; denique cum deficiente magisterio nullus legitime ad praedicandum mitti posset, propagatio fidei casui esset exposita. Si ergo Christus magisterium auctoritativum non instituisset, ecclesiae in necessariis deesset: quod absit! 2. De fine magisterii. Ecclesia a Christo Domino magistra veritatis fuit in¬ stituta, ut hominibus norma credendi et infallibilis regula fidei exhiberetur. Non loquimur de remota regula fidei, sc. de Scriptura et traditione, in quibus fidei depositum continetur, sed loquimur de proxitna regula fidei, qua infallibiliter scire possimus, quid in revelationis deposito contineatur; tališ vero regula omnibus hominibus est ecclesiastici magisterii propositio seu definitio. ') Rom. 1, 5. 2 ) Tit 1, 10. — 3 ) Iren. adv. haeres. 1. 3. c. 24. 73 Legimus apud 5. Paulum: „Christus dedit quosdam apostolos, alios vero evangelistas, alios autem pastores et doctores . . ., ut iam non simus parvuli fluctuantes et circum- feramur omni vento doctrinae in nequitia hominum, in astutia ad circumventionem erroris." J ) Quibus verbis manifeste con- stat, magisterium in ecclesia divinitus fuisse institutum ut in fide haberetur firmitas. A magisterio ergo ecclesiastico et quid sit credendum et quid sit reiiciendum addiscere debemus. Dein illius solius est nobis credenda proponere, quem Christus depositarium constituit suae doctrinae et cui soli officium eam aliis annuntiandi contulit. Atqui solos apostolos eorumque successores Christus suae doctrinae constituit depositarios; eis solis dixit: „Omnia, quaecumque audivi a Patre, nota feci vobis.“2) Et: „Paracletus autem Spiritus Sanctus . .. ille vos docebit omnia et suggeret omnia, quae- cumque dixero vobis.“3) Eos etiam solos misit dicens: „Docete omnes gentes . . . praedicate Evangelium omni crea- turae.“ Ergo a solis apostolis eorumque successoribus, quae credenda sunt, accipere possumus. Denique scribit apostolus ad Galatas: „sed licet nos, aut angelus de coelo evangelizet vobis, praeterquam quod evangelizavimus vobis, anathema sit.“ 4) Quibus verbis diserte constat, ecclesiastici magisterij solius esse evangelicam tradere doctrinam. Sola igitur ecclesiastici magisterii praedicatio et definitio est proxima regula fidei. Insuper ss. Patres auctoritatem et praedicationem eccle- siae statuunt tamquam unicam credendi normam, a qua dissentire omnino nefas est. „Si quis, inquit S. lgnatius, ambulat in aliena doctrina, is non assentitur passioni.“5) S. irenaeus: „Ecclesiae praedicatio firma et vera, apud quam una et eadem salutis via in universo mundo ostenditur.“ 6) Celebre est illud Augustini: „ego evangelio non crederem, nisi me ecclesiae catholicae commoveret auctoritas. 11 ?) i) Eph. 4, 11. 14. - 2 ) Jo. 15, 15. — 3) Jo. 14, 26. - 4 ) Gal. 1, 18. — 5) a d philad. — 6 ) Iren. adv. haeres. c. 20. — 7 ) Cont. Epist. fund. c. 5. 74 Ratio quoque talem proximam regulam fidei postulat, ut per eam omnes et omni tempore omnia, quae credenda sunt, certo et absque periculo erroris cognoscere valeant. Atqui huiusmodi regula est solius ecclesiae vivum magiste- rium. Nam ecclesiae praedicationem omnes, docti et indocti audire possunt. Nisi ecclesia doctrinam Christi ubique ter- rarum praedicaret et quidem authentice et auctoritative, quomodo edoceri possent indocti, qui legere nesciunt, vel homines occupati multis laboribus et obligationibus status, quibus deest tempus inquirendi et investigandi, ubi sit et quaenam sit vera doctrina Christi, vel quis controversias exortas definitive componeret, ita ut vera doctrina cum certitudine cognosci posset? Brevi actum esset de fidei firmitate atque de fidei unitate, ita ut Christus iterum dicendus esset ecclesiae suae in necessariis defuisse. 3. De obiecto magisterii. Sua sponte exurgit quaestio, in quibusnam doctrinis magisterium ecclesiae ex institutione divina hominibus tam- quam norma credendi et infallibilis regula fidei constitutum sit. Responsum desumitur ex definitione magisterii, quod diximus ius et officium, quibus ecclesia constituitur hominum magistra in ordine ad vitam aeternam. Ut vero homines vitam aeternam consequantur, ab ecclesia depositum sancte custodiri, fideliter exponi et ita proponi debet, ut homines in vera fidei professione ad aeternam perveniant haereditatem. Inde absque magna difficultate deducitur, quaenam capita doctrinae sint iure divino obiectum ecclesiastici ma¬ gisterii. Dicendum est: omnes veritates, quae vel ad fidei depositum pertinent, vel aliquam cum eo connexionem ha- bent, vel quae necessariae aut utiles sunt, ut fidei depositum sancte possit custodiri et fideliter exponi, neve animae in fide et mo rib us ullum patiantur detrimentum. Christus enim ecclesiae dedit munus custodiendi fidem et salvandi animas, per consequens illi media quoque his muneribus obeundis necessaria vel utilia concedere debuit. 75 Si ulterius progredientes obiecto magisterij ecclesiastici determinando insistimus, in primis confiteri oportet, omnes scientias omnesque veritates aliquo modo ad kune finem ecclesiae conferre, ideoque omnes scientias omnesque veri¬ tates, alias licet alio modo, ecclesiasticae auetoritati subiici. Quae conclusio summi momenti est eo quod rationalistae et homines liberalismum profitentes scientias in indaganda veritate ab ecclesiastico magisterio prorsus independentes proclamant. Maioris claritatis causa descendamus ad singularia. Inprimis sunt veritates, quae direete revelationis depo- situm constituunt, sc. dogmata fidei et morum, quae in reve- latione aperte continentur. Cum ecclesiae et nemini alii fidei depositum a Christo Domino sit creditum, inde patet, relate ad has veritates ecclesiae plenum et exclusivum competere magisterium. Potest et debet ecclesia iure proprio et exclusivo veritates revelatas proponere et definire, errores contrarios damnare, aliis officium praedicandi committere vel denegare, scholas theologicas instituere et studia theologica dirigere. Aliae sunt veritates, quae etsi in revelatione non con¬ tinentur, summam tamen et intimam cum dogmate vel morum regula connexionem habent, v. gr. scientiae philosophicae, quarum recta institutio ad dogmatum intelligentiam et ex- positionem multum confert, quarum vero depravata institutio ad fidei interitum et morum corruptelam direete perducit. Inde sequitur ius ecclesiae nativum et proprium, licet non exclusivum, scholas philosophicas instituendi et universim studiis philosophicis invigilandi, ne a reeto tramite aberrent. Deinde sunt veritates, quae etsi cum fide aut moribus tam intimam connexionem prouti veritates philosophicae non habent, aliquo tamen modo fidei illustrandae aut de- fendendae necessariae vel saltem sunimo p ere utiles sunt; cuiusmodi sunt scientiae naturales, v. gr. ius civile, astronomia, physica, geologia, linguistica, studia litteraria etc. Inde se- quitur ius ecclesiae instituendi gymnasia, in quibus scientiae naturales quaecunque excoluntur, et ius quqque nativum invigilandi omnibus institutis, in quibus disciplinae naturales traduntur, ne in eis aliquid contra fidem vel moreš moveatur. 76 Existunt artes liberales et artes mechanicae, quae etsi per se quoad fidem et moreš sunt indifferentes, ut archi- tectura, statuaria, mušica etc., ad fidem tamen et ad cultum divinum ordinari, vel etiam ad bonos moreš depravandos multum conferre possunt; ita v. gr. ex picturis obscoenis morum corruptela progignitur, ex piis autem excitatur devotio. Inde sequitur ecclesiae ius nativum iis artibus utendi easque tradendi ob finem spiritualem, deinde ius propria auctoritate instituta artistica vel manualia erigere et universim eiusmodi institutis invigiiare, ne eorum occasione fidelium mentes corrumpantur. Cum a prima puerorum institutione plerumque pen- deat recta eorum vivendi norma ac proinde eorum salus aeterna, ecclesia, quae saluti omnium invigiiare tenetur, na¬ tivum ius habet procurandi, ut in scholis popularibus praeter scientias naturales supernaturales quoque tradantur; ius habet exigendi, ne quid in scholis contra fidem vel bonos moreš moveatur, et ut arceantur magistri, qui discipulis sunt causa ruinae spiritualis; ac proinde ius habet prohibendi, ne fideles adeant vel scholas impias vel quomodocunque peri- culosas; denique non potest ecclesiae denegari ius erigendi scholas populares, in quibus pueri fidem et scientias natu¬ rales edoceantur. Hisce ea capita .doctrinae ecclesiasticae de magisterio divinitus instituto, quae maioris sunt momenti, sufficienter proposita sunt. §. 2 . De imperio ecclesiae. Potestas imperii seu regiminis est ius gubernandi ec- clesiarn, quatenus est visibilis et externa societas in ordine ad finem spiritualem. Inde facile erui poterit extensio huius potestatis. Exten- ditur nempe^ad exteriorem disciplinam, quae spectat ad cultum exteriorem, ad ritus sacros, ad sacramentorum ad- ministrationem, ad psalmodiam, ad electionem et institutionem F 77 ministrorum, ad ieiunia, vota, dies festos, ordines religiosos, ad administrationem bonorum temporalium et similia. Quia vero in nostra dioecesi potestas ecclesiae vel omnino negatur, vel ultra modum restringitur, immo fideles contra exercitium ecclesiasticae potestatis aperte concitari atque ad inobedientiam immo et despectum eiusdem provo- cari solent, ideo doctrina de imperio ecclesiae divinitus col- lato uberius evolvatur. Profiteamurigitur ecclesiae plenam atque independentem potestatem legislativam, iudiciariam et coactivam esse col- latam, cum sit secundum voluntatem Christi societas perfecta. L De ecclesia ut societate perfecta. Societas perfecta est tila, quae est in se completa et in se possidet media sufficientia ad finem suum assequen- dum; habere igitur debet finem proprium, secus esset pars alterius societatis ; finem, qui fini alterius societatis non est subordinatus, secus ipsa quoque alteri societati esset sub- ordinata; habere debet re vel virtute media ad sui conser- vationem et ad suum finem consequendum necessaria, nam secus in se completa non esset, sed ab illa societate de- penderet, a qua media reciperet; ergo de essentia societatis perfectae est, quod a nulla alia dependeat. Atqui omnes praedictae conditiones in ecclesia Christi verificantur, ergo ut perfecta et independens a Christo fuit instituta. Christus enim ecclesiae praesides immediate designavit, prouti iam demonstravimus, iisque atque eorum successo- ribus absolutam et ab omni humana potestate independentem dedit auctoritatem. Apostolis solis dixit: „Docete omnes gentes . . . Quorum remiseritis peccata, remittuntur eis“ . . . et soli Petro dixit: „tibi dabo claves regni coelorum . . . pasce oves meas, pasce agnos meos.“ Immo voluit, ut etiam invitis principibus isthaec potestas exerceatur: „tradent enim vos, inquit, in conciliis et in synagogis vapulabitis et ante praesides et reges stabitis propter me.“ 1 ) 9 Marc. 13, 9. 78 Idipsum probatur ex constanti praxi ecclesiae, quae suam independentiam semper vindicavit et quum a princi- pibus saeculi prohiberetur disseminare evangelium vel fideles propriis legibus dirigere, semper cum apostolis solita est dicere: „obedire oportet Deo magis quam hominibus.“ i) Et revera, quomodo ecclesia civili societati subordinata dici potest, cum ipsa sit ordinis superioris, quam civitcis civilis. Ecclesia nimirum est societas essentialiter supernatu- ralis tum ratione finis, nam ecclesia procurare debet glo- riam Dei per salutem animarum continuando in terris mis- sionem Christi; tum ratione originis, utpote a Christo Deo- Homine libere fundata, non autem orta ex iure naturae vel iure positivo humano; tum ratione principii vitalis in- trinseci, quod es fides, spes et charitas, unde ecclesia ani- matur et informatur; tum denique ratione mediorum, quae ipsi ad finem suum consequendum divinitus data sunt, sci- licet potestas ordinis et iurisdictionis, praedicatio verbi divini, sacramentorum dispensatio, cultus divinus, aliaque salutis media. Ergo ecclesia est societas ex omni parte supernatu- ralis, ideo societatem civilem excellentia et praestantia tanto excedit, quanto aeterna hominis beatitudo quodlibet tempo- rale bonum nobilitate transgreditur. Ecclesiae praecellens natura etiam inde manifestatur , quod sit illa corpus Christi mgsticum. Nam Christum esse caput ecclesiae, atque ecclesiam corpus Christi, imprimis a S. Paulo saepius inculcatur. Legimus: „Christum dedit caput super omnem ecclesiam, quae est corpus ipsius, et plenitudo eius, qui omnia in omnibus adimpletur.“ 2 ) Et revera, sicut Christus ex Maria Virgine corpus assumpsit, ut in illo et per illud opus redemptionis impleret, ita eccle¬ siam elegit et assumpsit, ut in ea et per eam opus redem¬ ptionis iugiter continuaret. Ecclesia igitur est quaedam Christi extensio et recte corpus eius vocatur. Item in familia sponsa viro tam intime unitur, ut sint duo in čarne una, et ipsa fiat quasi viri plenitudo ad familiam augendam et expiendam; i) Act. 5, 29. — 2 ) Eph. 1, 22. 23. 79 _ sed Christus ecclesiam šibi in sponsam assumpsit eamque šibi tam arcte copulavit, ut non duo sed unum sint, sitque ecclesia quasi Christi plenitudo ad generandos indesinenter filios, in quibus ipse vivat et omnia in omnibus adimpleatur. Ecclesia ergo , corpus Christi, non est aliquid adaequate distinctum a Christo, sicut nec corpus humanum a capite adaequate distinctum est, sed est Christus in plenitudine sua comprehendens in se et Caput Christum et eius membra. „Vos autem, ait apostolus, estis corpus Christi et membra de membro." 1 ) Sicut autem in homine caput corpori ideo inseparabiliter est unitum, ut iliud regat, diversa membra eodem vitali špiritu in unum compaginet, et omnibus vitam et motum iugiter influat, ita Caput Christus corpori suo ecclesiae ideo inseparabiliter unitur, ut iliud regat, eius membra eodem suo špiritu in unum compaginet, vitam supernaturalem et motum gratiae ad operandum indesinenter influat. „Veritatem autem facientes in caritate, ait apostolus, crescamus in illo per omnia, qui est caput Christus: ex quo totum corpus compactum et connexum per omnem iuncturam subministrationis, secundum operationem in men- suram uniuscuiusque membri, augmentum corporis facit in aedificationem sui in caritate." 2 ) Est ergo ecclesia qua societas omtiino supernaturalis et qua corpus Christi mpsticum infinite superior societate civili; sed repugnat societatem superioris ordinis a societate inferioris ordinis pendere. Ergo ecclesia a societate civili est independens et in se perfecta societas. Denique nefas est dicere, Christum ecclesiae suae non satis providisse. Atqui si eam per modum perfectae societatis non fundasset, tune tribus prioribus saeculis et adhuc ho- diedum in regionibus infidelibus et acatholicis eam arbitrio inimicorum reliquisset, in regionibus vero catholicis autem illi, qui suprema civili potestate pollent, supremam etiam haberent potestatem ecclesiasticam et quot civiles societates, i) I. Cor. 12, 27. - 2) Eph. 4, 15. 16. 80 totidem essent in ecclesia capita, ac proinde de ecclesiae unitate omnino actum foret. Manifestum est ergo, ecclesiam esse societatem in se omnino perfectam, unde necessario sequitur , eam perfecta et plena potestate regiminis esse instructam. 2. De potestate legislativci. Jure divino pollet ecclesia potestate legislativa, vi cuius praescribere potest per leges obligatorias omni media ad finem eiusdem ordinata. Christus dixit apostolis : „quaecumque ligaveritis super terram, erunt ligata et in coelo; et quaecumque solveritis super terram, erunt soluta et in coelo. 1 ) Jamvero his verbis constat Christum ecclesiae dedisse potestatem legislativam plenam et independentem. Etenim a) ligare et solvere ne¬ cessario intelligi debent de vincuio morali, quod non potest esse nisi lex iusta et idem significant ac ferre legem aut abrogare; b) hanc potestatem esse plenam et ab omni hu¬ mana potestate independentem, ex eo manifestum est, quod quidquid ligat aut solvit ecclesia, in coelis a Deo ratum habetur. Dein Christus dixit Petro: ,,tibi dabo claves regni coelorum“2), id est regiam potestatem, quia apud Hebraeos claves erant regiae potestatis insignia; sed regia potestas imprimis potestatem legislativam includit. Et re quidem vera apostoli potestate legislativa usi sunt. In concilio hierosolymitano decernunt, ut fideles ab immolatis simulacrorum sese abstineant. 3 ) S. Paulus prohibet, ne mulieres capite aperto in ecclesia orent; 4 ) leges fert de conditionibus et ad ordinandum episcopumS) et ad eligendas viduasG), etc. quae omnia ad disciplinam et res exteriores pertinent. Leges autem ab apostolis latae inter fideles statim propagatae et observatae sunt teste apostolo: „Paulus . . • ') Matth. 18, 18. - 2 ) Matth. 16, 19. - 3) Act. 15, 29. - *) I. Cor. 11, 5. — 5 ) I. Tim. 3, 1. sqq. — 6 ) I. Tim. 5, 1. sqq. 81 perambulabat Syriam et Ciliciam confirmans ecclesiam, prae- cipiens custodire praecepta apostolorum et seniorum.“i) Potestas ecclesiae leges ferendi propria auctoritate ne- cessario derivatur ex eiusdem natura qua societate in se completa et perfecta; nam testibus omnibus philosophis societatis perfectae ea est natura, ut iure proprio et inde- pendenter ab omni alia iurisdictione ea omnia praecipere possit, quae ad societatis finem obtinendum requiruntur, dummodo haec societatis alterius iura nativa non laedant. Cum vero externa ecclesiae disciplina resque externae eccle¬ siae omnes ad eius finem ordinentur, de his potestate pro¬ pria leges ferre potest. 3. De potestate iudiciaria. Etiam potestas iudiciaria , sc. facultas iudicandi aucto- ritative de vero sensu legum et de sociorum actionibus quoad leges, ecclesiae divinitus competit. In Scriptura legimus: „Si peccaverit in te frater tuus, vade et corripe eum quod si non audierit eos, dic ecclesiae; si autem ecclesiam non audierit, sit tibi sicut eth- nicus et publicanus“.2) Hisce Christi verbis potestas eccle¬ siae iudiciaria manifeste asseritur: enimvero reus, accusator, iudex, sententia et poena indicantur. S. Paulus ad Timotheum scribit: „Adversus presby- terum accusationem noli recipere, nisi sub duobus vel tribus testibus 1 '. 3 ) Potest ergo episcopus, qui in času est Timo- theus, in foro externo testes audire, accusationem contra reum accipere, ac proinde etiam sententiam auctoritative pronun- tiare. Quibus omnibus vera iudiciaria potestas denotatur. Et revera apostoli iudiciaria potestate in fideles usi sunt. B. Petrus iudicium tulit de Anania et Saphira; 4 ) b. Paulus Hymenaeum etAlexandrum iudicavit 3 ) nec non incestuosum CorinthiumG) et ait: „quid mihi de iis, qui foris sunt iudi- care?“?) Ergo de iis, qui intus sunt, iudicare potuit. p Act. 15. 41. - 2 ) Matth. 18, 15. 17. - 3) 1. Tim. 5, 19. - 4 ) Act. 5. - 5) I. Tini. 1, 20. — «) I. Cor. 5, 3. - ?) ib. 12. 6 82 Idipsum cLerivatur ex potestate legislativa ecclesiae divi- nitus collata, quae, nisi coniunctam habeat iudiciariam, inanis est et inutilis. Nam spectata hominum indole diversa, nisi praesto esset potestas, quae legem authentice interpretari valeat, dissensiones circa genuinum legis sensum mox ori- rentur, spectato vero passionum aestu, nisi potestas actiones examinandi adesset, leges a multis non observarentur: quae quidem ad potestatem iudiciariam spectant. Ergo Christus de his providisse dicendus esf, nam secus ecclesiae pote¬ statem legislativam incassum contulisset. 4. De potestate coactiva. Praeter potestatem legislativam et iudiciariam Christus etiam potestatem coactivam, id est ius delinquentes coer- cendi et puniendi ecclesiae suae contulit. Id patet ex verbis Christi supra citatis: „sit tibi sicut ethnicus et publicanus". Ergo ecclesia damnificatorem per excommunicationem ad damni resartionem compellere potest. Petrus in personam Ananiae et Saphirae uxoris hac usus est potestate, in quos mortis sententiam promulgavit, quam Deus ratam habuit et executioni mandavit. Item Paulus Elimam magum ad tempus luce corporali privavit; illum quoque fornicatorem Corinthium in carnis interitum tradidit satanae, ut eius spiritus salvus esset. B. Paulus Corinthiis scripsit: „Quid vultis? In virga veniam ad vos, an in caritate et špiritu mansuetudinis?" i) Quibus verbis satis expresse coactivam potestatem supponit se habere. Absque potestate coactiva vana esset potestas legisla¬ tiva et iudiciaria a Christo ecclesiae collata; unicuique enim integrum esset leges ecclesiasticas transgredi et iudicia ecclesiae contemnere: ergo hac quoque potestate Christus ecclesiam munire debuit. Insuper dicendum, potestatem ecclesiae coactivam ad poenas quoque temporales et corporales extendi. Quod ex verbis Christi et agendi ratione apostolorum omnino patet. i) 1. Cor. 4, 21. 83 Jesus Christus iubet hominem, qui ecclesiam non audierit, habendum esse ut publicanum et ethnicum, proinde publice infamem. S. Paulus incestuosum Corinthium tradidit satanae in interitum carnis, et ad Thessalonicenses scribens stat uit de christiano inobediente: „hunc notate et ne commisceamini cum illo, ut confundatur“; J) et Timotheum monet, ut pec- catores publice arguat: „peccantes coram omnibus argue“.2) Sed infamia, confusio, publica castigatio, interitus carnis inter poenas temporaies et corporales computanda sunt. Eodem sensu ecclesia ab antiquissimis temporibus agere consuevit, peccatoresque graviorum criminum reos externis poenis: carcere, verberibus, exilio, bonorum privatione mulctavit. Quod ipsa ratione probatur. Ut nimirum homines effi- caciter a malo deterreantur, ecclesia ea media adhibere potest et debet, quibus, spectatis hominum affectibus, hunc finem obtinere valet. Sed multi privatione bonorum temporalium magis quam privatione bonorum spiritualium tanguntur. Po¬ test igitur ecclesia poenas temporaies et corporales irrogare. §• 3 . Conclusio. Explanata natura potestatis ecclesiae a Christo Deo- Homine collata, tum ea, quae est magisterij, tum ea, quae est imperii, facile colligitur, quanta sit insania eorum, qui huic potestati resistunt, illam respuunt, hominesque contra illam excitare ab il!aque avertere conantur. Resistunt ordi- nationi a Christo provenienti, proinde rebelles existunt et rebellionem movent contra ipsum Christum, filium Dei vivi, unicum totius mundi Redemptorem. Cap. IV. De ecclesiae indefectibilitate. Sequentes vestigia Ss. Evangeliorum, ex effatis ipsius Domini, ex assertionibus et agendi modo apostolorum eccle- ‘) II. Thess. 3, 14. - 2 ) I. Tim. 5, 20. 6 * 84 siae non solummodo fundationem et finem, sed eiusdem quoque intrinsecam organizationem et constitutionem cogno- vimus. Nune quaerendum, ati ex voluntate Christi ecclesia eius semper sit duratura et quidem tališ, qualem ipse instituit? Rationalistae prophetant, ecclesiam mox perituram, vel ipsam iam senuisse et necessitatibus et propensionibus huius saeculi non amplius esse accommodatam, ac proinde huic novam esse substituendam, vel eiusdem constitutionem ad typum omnis societatis esse transformandam. Nos vero non hostium ecclesiae, sed Christi-Dei vo- luntatem inquiremus, ut cognoscamus, an ecclesia usque ad finem saeculi absque ulla interruptione existere debeat et quidem ita, ut tam in sua essentia et constitutione, quam in suis proprietatibus immutabilis maneat. Quae ecclesiae peren- nis perduratio eius indefectibilitas dicitur. Imprimis asserere oportet ecclesiam secundum inten- tionem Christi indefectibilem esse in existendo. Talem iam vaticinia veteris testamenti annuntiant. Legimus: „Parvulus natus est nobis . . . super solium David, et super regnum eius sedebit, ut confirmet illud .... amodo et usque in sempiternum". Deinde apud Danielem: „In diebus regno- rum illorum' suscitabit Deus coeli regnum, quod in aeternum non dissipabitur . . . et ipsum stabit in aeternum". i) 2 ) Atqui regnum Messiae est ecclesia Christi; et Angelus ad Mariam ait: „Dabit illi Dominus Deus sedem David, patris eius: et regnabit in domo Jacob in aeternum et regni eius non erit finis “. 3) Verba Salvatoris eamdem ecclesiae perennitatem adhuc clarius annuntiant. Dixit Christus ad Petrum: „Tu es Petrus et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam et portae inferi non praevalebunt adversus eam“;4)etad omnes apo- stolos: „Ecce ego vobiseum sum usque ad consummationem saeculi". 5 ) i) Is 9, — 2 ) Dan. 2, 44. — 3) Luc. 1, 32. - «) Matth. 16, 18. — s) Matth. 28, 20. 85 Eadem persuasio in ecclesia ipsa semper vigebat. S. Hie- ronvmus scribit: „Ex quo intelligimus ecclesiam usque ad finem mundi concuti quidem persecutionibus, sed nequa- quam posse subverti; tentari, non superari“J) Quod ipsa ratio postulat. Ecclesia instituta fuit, ut opus redemptionis continuaret; ergo tamdiu perdurare debet, quamdiu opus redemptionis hominibus applicandum est. Cum autem teste S. Petro „non est in alio aliquo salus, nec enim aliud nomen est sub coelo datum hominibus, in quo oporteatnos salvos fieri“2) opus redemptionis usquead finem saeculi hominibus sit necessarium, etiam ecclesia usque ad finem mundi est perduratura. Patet ergo, ecclesiam indefectibilem esse in existendo. Sed etiam in essendo, id est in sua essentia et constitutione et in suis proprietatibus indefectibilis sit oportet. Indefectibilitas in essendo sequitur indefectibilitatem in existendo. Ecclesia, quam Christus perdurare vult, estilla, quam ipse fundavit. Jamvero si ecclesia in sua essentia vel constitutione mutari posset, desineret esse illa, quam Christus fundavit. Et revera a quonam quoad essentiam et constitutionem socialem mutari posset? Nec ab homine, nec a Deo. Non potest mutari ab homine, nam probavimus constitutionem eius essentialem procedere immediate e voluntate Christi Dei, esse ergo iuris positivo-divini. Quod autem est de iure positivo divino, ab homine immutari non potest. Sed neque a Deo immutari potest. Potuit quidem Deus ecclesiam non condere vel aliam illi dare constitutionem ; ast postquam illam fundavit in tali forma, cum tali deter- minata constitutione, nulla adiecta promissione de nova ecclesia postea fundanda, e contra expressa firma voluntate ecclesiam tune fundatam perpetuo conservandi, profeeto non potest Deus ecclesiae essentiam et constitutionem immutare, quin ipse mutetur, quod repugnat. ') Hieron. in Amos. 1. 3. c. 9. — 2 ) Act. 4, 12. 86 Tališ immutabilitas etiam quoad proprietates essen- tialis praedicari debet. Nam si quoad proprietates essen- tiales mutaretur, mutata esset etiam quoad essentiam. Sed ecclesia in essentia est prorsus immutabilis, er go etiam in suis proprietatibus. Dein, cum vera ecclesia ex proprietatibus cognosci debeat ut vera ecclesia Christi, tune mutatis istis proprietatibus cognosci amplius non posset ut vera ecclesia Christi et actum esset de horriinum salute. Ergo dicendum est, ecclesiam ex voluntate Christi esse ornnino indefectibilem. Respui quoque debet sententia, ac si ecclesia senuisset. Non senuit, nec senescet ecclesia, quam Christus iugi vitae et gratiarum influxu vivificat, regit et perenni iuventute conservat, ut cuiusvis aetatis necessitatibus non solum spiritualibus, sed et temporalibus opportuna adhibere valeat remedia, prouti propriis oculis cernimus ecclesiam unicam esse, quae resistere possit liberalismo et socialismo et afferre medelam vulneribus, ab utroque hu¬ mano generi inflictis. Ecclesia non veterascit, sed vetera- verunt societates, quae suave Christi iugum abiecerunt, „transgressae sunt leges, mutaverunt ius . . . idcirco male- dictio vorabit terram' 1 . 1 ) Quapropter calamitates, quibus ‘nodiernae obruuntur societates, non ideo existunt, quia ecclesia eis piedendis est impotens, sed quia eius saiutaria remedia contemnuntur et reiiciuntur. Cap. V. De infallibilitate ecclesiae. Ecclesiae infallibilitas in nostra dioecesi saepius irride- batur et quoad extensionem ornnino false exponebatur. Propterea haec quoque ecclesiae proprietas uberius expla- nanda est et quidem tuni quoad existentiam, tuni quoad obiectum. i) Is. 24, 6. 87 __ §• 1 . De doti o infallibilitatis. Ex ecclesiae indefectibilitate necessario sequitur, eam neque in doctrina deficere posse, cum iam non esset ecclesia Christi, sed „synagoga satanae". J ) Ecclesia ergo universaliter sumpta, prouti complectitur populum et pastores, errare non potest in credendo, nam si erraret, excideret ex sua immu- tabilitate et dignitate atque desineret esse verum salutis me- dium. Cum vero ecclesia doctrinam suam accipiat a magi- sterio divinitus instituto ac proinde ab ipso, si erraret, in errorem compelleretur, statuendum esf, huic magisterio Christum Dominum donum infallibilitatis necessario con- cedere debuisse; nam secus Christus auctor esset erroris. Immo Christus fideles directe in errorem compelleret, si magisterio a se instituto donum infallibilitatis non dedisset. Nam Christus omnes homines sub poena aeternae damna- tionis obligavit, ut doctrinam magisterij reciperent: „qui crediderit et baptisatus fuerit, salvus erit; qui vero non crediderit, condemnabitur." 2 ) Potuitne Christus sub poena aeternae damnationis fideles obligare ad credendam doctrinam, quae fortasse esset falsa? Hoc absurdum est. Ergo hoc prae- ceptum supponit magisterium ecclesiasticum esse infallibile. Insuper in primis in controversiis de veritatibus reve - latis iudex adsit oportet, qui controversias authentice et definitive dirimat, ut certo scire possimus, quid credendum, quid reiiciendum sit. Jamvero magisterium ecclesiasticum constitutum est a Christo Domino tamquam iudex in diri- mendis quaestionibus fidei. Sane ergo infallibilitate ab eodem Christo donatum est; nam sine hoc dono controversiae dirimi non possent, fides pessumdaretur, nosque decisionibus absque formidine erroris adhaerere non possemus. Denique, Christus ecclesiam eo fine instituit, ut reli- gionem suam puram et intactam conservaret , atque opus suum usque ad finem mundi continuaret. Si autem ecclesia ') Apoc. 2. — 2 ) Marc. 16, 16. 88 errare posset, tune a fine suo deficeret, doctrinam Christi depravaret atque opus redemptionis annihilaret, cuius erroris atque depravationis culpa in Christum refundi deberet, qui opus tam ineptum condidisset. Quod absit! Si Scripturas investigamus, statim occurrent testimonia de promissa assistentia divina, qua ecclesia ab errore prae- servaretur. Legimus enim: „Euntes docete omnes gentes... Et ecce ego vobiseum sum omnibus diebus usque ad con- summationem saeculi." i) Mittit Christus homines indoetos et naturaliter incapaces ad docendas omnes gentes; cum per se solos hoc mandatum exequi non possent, promittit illis specialem suam assistentiam. Assistentia autem, quae datur ad doctrinam Christi integram tradendam ea est, qua apostoli ab erroribus immunes sint, nam inducere homines in errores, certe non est tradere doctrinam Christi. Ad eundem finem promisit Christus apostolis Spiritum Sanctum, id est supernaturale quoddam auxilium, quo illu- strarentur ad omnem veritatem a Christo revelatam reete cognoscendam et tradendam: „Et ego rogabo Patrem et alium Paraclytum dabit vobis, ut maneat vobiseum in aeter- num, Spiritum veritatis . . . ille vos docebit omnia et sug- geret vobis omnia, quaecunque dixero vobis.“ 2 ) Quibus verbis apostolis promittitur supernaturale donum, quo pos- sint omnem veritatem revelatam intelligere et docere. „lile testimonium perhibebit de me, ait Christus, et vos testimo- nium perhibebitis de me. “3) Testimonium autem, quod red- dunt apostoli virtute doni supernaturalis dati ad reete do- cendum, non potest esse falsum et mendax; nam Spiritus, quem recipiunt, est Spiritus Sanctus, Spiritus veritatis. Et si ecclesia cum tali Spiritus Sancti assistentia errare posset, error in ipsum Spiritum Sanctum refunderetur. Qua confisi assistentia apostoli ut authentici testes et legati doctrinam Christi praedicabant et doctrinae suae absolutam fidem postulabant. Nos sumus testes horum verborum et Spiritus Sanctus, quem dedit Deus omnibus i) Matth. 18, 20. - 2 ) J 0 . 14, 16. 17. 26. - 3) J 0 . 15, 26. 27. 89 obedientibus sibi.“i) Unde resistere doctrinae apostolorum, est resistere Deo, ut Paulus ad Elymam ait: „0 plene omni dolo et omni fallacia, inimice omnis iustitiae, non desinis subvertere vias Domini rectas sc. quaerens avertere a fide. Et nune ecce manus Domini super te et eris caecus.“ 2 ) Accipere doctrinam apostolorum est obedire Deo: „Paulus, servus Jesu Christi, vocatus apostolus, segregatus in evan- gelium Dei . . . per quem (sc. Christum) accepimus gratiam et apostolatum ad obediendum fidei in omnibus gentibus pro nomine eius“3), i. e. ut fidei obedientiam exigamus inter omnes gentes per auetoritatem Jesu Christi. „Non secundum čarnem militamus ... in captivitatem redigentes omnem in- tellectum in obsequium Christi et in promptu habentes ulcisci omnem inobedientiam." 4 ) „Cum accepissetis a nobis verbum auditus Dei, accepistis illud non ut verbum hominum, sed, sicut est vere, verbum Dei.“5) Quare „licet angelus de coelo evangelizet vobis, praeterquam, quod evangelizavimus vobis, anathema sit.“ 6) Insuper confirmarunt apostoli doctrinam suam multis miraculis. Cum igitur apostoli integrae doctrinae fidem postularent et Deus miraculis ostenderet hanc postulationem esse iustam, sequitur apostolos non potuisse errare in docendo, cum Deus errorem miraculis comprobare non possit. Certum ergo est, ecclesiae docenti datum fuisse donum infallibilitatis, id est specialis assistentia Spiritus Sancti hunc in finem, ut revelationis depositum in ecclesia conservetur integrum et ab omni alteratione immune, ut omnis contro- versia in rebus fidei et morum definitive componatur et ut fidelibus semper praesto sit regula fidei certa, per quam absque erroris formidine credenda edoceantur. §• 2 . De obiecto infallibilitatis. Ex fine infallibilitatis determinari potest eiusdem obiec- tum. Obiectum infallibilitatis tantum patet, in quantum patet ‘) Act. 5, 32.-2) Act. 13, 10. 11. - 3) Rom. 1, 1. 5. - oil.Cor. 10, 4. 6. - 5) p Thess. 2, 13. - ) Gal. C 8. 90 fidei depositum et eius custodiendi officium postulat, nam ecclesiae est mandatum depositum revelatum custodire, non vero novas revelationes exspectare aut novas doctrinas ex- cogitare. Duplex obiectum infallibilitatis est distinguendum : di- rectum et indirectum. Obiectum directum seu primarium sunt omnia, quae in revelatione formaliter continentur, sive sint veritates or- dinis supernaturalis, sive naturalis, sive spectant ad dogma, ad moreš vel ad cultum, sive sint explicite vel implicite revelatae. Nam ad hoc ecclesiae donum infallibilitatis directe concessum est, ut revelationis depositum intactum custodiatur et fideliter proponatur. Ast dantur et aliae veritates ordinis naturalis vel facta naturalia, quae licet non sint revelata, tam intimam tarnen connexionem cum doctrina revelata vel morum integritate habent, ut sine illis nec dogma nec morum integritas salva subsistere possit; cuiusmodi sunt v. gr. systemata philoso- phica, orthodoxia alicuius libri, generalis ecclesiae disciplina. In his diiudicandis ecclesia dono infallibilitatis instructa esse debet, quia secus neque depositum fidei efficaciter custodire et defendere posset, cum depositnm fidei per errores quo- que ordinis naturalis destrui possit. E. gr. si a philosopho affirmaretur naturalis potentia intellectus ad investigandum omne verum cuiuslibet ordinis, negaretur dogma de myste- riis stricte dictis; vel si philosophus negaret existentiam Dei naturali ratione certo cognosci posse, destrueretur pos- sibilitas fidei supernaturalis. Ergo ecclesia, nisi infallibiliter iudicare posset de veritate ac falsitate talium doctrinarum, impar esset deposito fidei custodiendo et integro tradendo. Claritatis causa recenseantur obiecta indirecta infallibili¬ tatis ecclesiasticae. 1. Infallibilis est ecclesia in damnandis propositionibus, quae indirecte et mediate tantum doctrinae revelatae oppo- nuntur, quae non sunt haeretice, sed quibus notae haeresi inferiores inuruntur; nam secus depositum fidei sufficienter custodire non posset. 91 2. Infallibilis est ecclesia in disciplina generali, id est in ferendis legibus ecclesiasticis, quibus homines diriguntur ad Deum recte colendum et ad vitam bene instituendam. Agitur igitur de legibus humanis, non divinis, quia leges divinae ad obiectum directum infallibilitatis pertinent utpote divintus revelatae. De his legibus, quae a legitima potestate pro universa ecclesia eduntur, affirmamus, ecclesiam per assistentiam Spi- ritus Sancti adiuvari, ne unquam statuat leges rectae fidei vel bonis moribus oppositas Nam si ecclesia pro suprema sua auctoritate omnibus fidelibus aliquid praeciperet contra fidem et bonos moreš, iam tota ecclesia practice errorem profiteretur, cum doceret Deum velle, ut omnes agerent id, quod reapse vetat, aut ut omitterent id, quod Deus prae- cipit. Error autem practicus non est minor errore theoretico, et per constantem agendi modum homines non minus effi- caciter sententiam suam manifestant, quam per verba. ltaque si ecclesia in tali re erraret, succumberet potestati diaboli et omnes promissiones Christi ecclesiae factae effectu fru- stratae essent. Ex hac infallibilitate autem non sequitur, leges eccle- siasticas omnes esse omnium utilissimas et prudentissimas; nunquam enim rectoribus ecclesiae summus gradus pru- dentiae promissus est, sed solummodo tališ, qui sufficit ad iidem et moreš intacta servanda. Neque inde sequitur, leges ecclesiasticas esse immutabiles, cum eadem auctoritas, quae leges statuit, eas abrogare possit et cum mutatio legum propter mutatas circumstantias saepius necessaria evadat. 3. Infallibilis est ecclesia in approbatione ordinum reli- giosorum, nimirum in approbando tali speciali ordine sub determinata sua regula. Non agitur de iudicio circa hone- statem trium votorum, quia haec a Christo Domino appro- bata sunt, sed circa honestatem regulae; neque agitur de iudicio prudentiali, sc. de iudicio, utrum in talibus adiunctis talem ordinem admittere an reiicere expediat, sed agitur de iudicio doctrinali, sc. de iudicio de ordinis honestate et de eius aptitudine ad ducendum homines ad perfectionem. 02 Quoad hoc iudicium doctrinale omnes theologi unanimiter respondent, ecclesiam esse infallibilem. Talem assertionem ratio quoque a priori suadet. Pon- tifex enim, quando ordinem approbat, toti ecclesiae hoc vitae institutum proponit ut viam tutam non virtutis tantum, sed etiam perfectionis acquirendae. Atqui Spiritus Sanctus permittere nequit, ut res mala et peccaminosa pro virtute et perfectione universae ecclesiae a summo pontifice aucto- ritative proponatur. Ergo in his approbationibus pontifex est infallibiiis. Approbatio haec infallibiiis ad totam ecclesiam diri- gitur, ita ut nulii iam liceat tale institutum habere pro non sancto et perfectioni contrario. Fieri quidem potest, ut membra alicuius ordinis paulatim a sanctitate deficiant, vel ut speciale institutum religiosum per decursum temporum et propter mutatas conditiones fiat inopportunum et ideo merito sup- primatur; at nunquam fiert potest, ut ecclesia auctoritative approbet, quod non sit in se sanctum atque perfectioni congruum. 4. Ecclesia est infallibiiis in canonizatione sanctorum. Canonizatio est ultima et definitiva sententia summi Pontificis, qua servus, Dei in ecclesiam triumphantem receptus esse declaratur et omnibus fidelibus colendus proponitur. Qua sententia omnes fideles obligantur, ut ilium indubitanter pro Sancto habeant et pro tali, qui publico cultu dignus sit. Quoad hanc summi Pontificis actionem asserimus, iilum non posse errare. Nam secundum communem regulam Pon- tifices tum ut infallibiles doctores agunt, cum pro suprema sua auctoritate universam ecclesiam ad aliquid tenendum obligant. Atqui hoc fit in canonizatione. Usurpamus verba Suarezii: „Non licet fidelibus dubitare de gloria Sancti ca- nonizati; id enim sub praecisa obligatione praecipiunt Pon- tifices in ipsa canonizatione ; ergo oportet, ut illi praecepto non possit subesse error, alias deficeret Deus in re ma- xime necessaria ecclesiae, quod est contra providentiam et promissiones eius.“ 93 5. Ecclesia est infallibilis in diiudicandis factis dogma - ticis. Factum dogmaticum est quodlibet factum cum dogmate connexum per modum conditionis, qua stante dogma nobis stat, qua vero remota, dogma quoad nos cognoscibilitate privatur. Tale factum dogmaticum est v. gr. legitimitas concilii oecumenici, authentia sacrorum librorum. Si quaeritur: an concilium Vaticanum fuerit oecumenicum? en factum hu- manum; sed quia ab isto facto pendet quaestio: an iudicia doctrinalia Vaticani sint de fide, ideo factum cum iure intime connectitur, qua de causa dogmaticum vocatur. Plura ennumerantur facta dogmatica; inter quae saepe occurit quaestio de sensu alicuius libri: num in certo libro certa doctrina orthodoxa vel heterodoxa contineatur. Ec¬ clesia noti iudicat de sensu pure subiectivo, quem auctor libri forte habuit in mente, sed de sensu obiectivo et obvio, qui verbis exprimitur, quem ergo auctor intendere debuit, si prudens et sciens locutifs est. Asserimus, ecclesiam posse infallibile iudicium ferre, quem sensum verba alicuius libri prae se ferant et utrum hic sensus sit orthodoxus an hete- rodoxus. Tališ infallibilitas ecclesiae adiudicari necessario debet, quia depositum fidei efficaciter integrum servare et fideles ab errore efficaciter tueri non posset, si quilibet posset im- pune falsas doctrinas spargere et iudicium ecclesiae effu- gere eo, quod auctoritas ecclesiastica non recte intellexerit sensum libri sui. Inde sequitur definitionibus ecclesiae semper assensum esse praestandum atque in errore versari, quicumque ab ecclesia dissentiret. Cap. VI. De romano Pontifice. Non desunt in nostra dioecesi, qui in romanos Ponti- fices invehuntur, quod primatum in ecclesia usurpassent et qui- dem dueti indomita dominandi cupidine. Ideo veritas Christiana de romani Pontificis primatu et infallibilitate exponatur. 94 § 1 . De perpetuitate primatus Petri. Beato Petro primatum iurisdictionis in universam ec- clesiam a Christo Jesu collafum fuisse iam diximus. Quae- ritur, iitrum Christus voluerit, b. Petram habere in primatu successores. Et sine dubio ! Ex institutione Christi primatus ad essentialem eccle¬ siae constitutionem pertinet, er g'o cum ecclesia usque ad finem mundi perdurare debebit. Primatus est fundamentum ecclesiae atque petra angularis, ergo tamdiu perdurare de¬ bebit ut ecclesia, id est in perpetuum. Primatus principium est et centrum ecclesiasticae unitatis, ergo cum ecclesia pe- renniter perseverare debet. Christus Petro commisit omnes agnos et oves gregis sui, id est omnes fideles pascendos, ergo prouti grex Christi, ita et pastor eius nunquam deficere potest. Denique potestas universalis non fuit Petro propter ipsum collata, sed propter ecclesiam ab ipso regendam, ergo potestas haec transire debuit in omnes successores Petri, ut ecclesia usque ad finem saeculi recte et rite regi possit. §• 2 . De romano Pontifice ut successore Petri. Stabilita veritate, Christum primatum perennem insti- tuisse, manifestum est, hunc primatum in romano Pontifice, successore b. Petri, perseverare. Nam aut romanus Pontifex est primas, aut nemo; atqui aliquis debet esse primas, ergo est romanus Pontifex, nam nunquam alius episcopus praeter romanum Pontificem in ecclesia agnitus est successor Petri. Et revera, in universa historia Christiana romanus Pon- tifex habetur ut centrum omnium ecclesiarum et fidelium. Ast si catholicum interrogas, cur romanus Pontifex ut caput et centrum ecclesiae habeatur, accipies responsum, eum esse successorem b. Petri, quem caput ecclesiae Christus instituit, Petri, qui primatus iura moriens in sede romana fixit. Hae- retici et schismatici fatere debent, eam semper fuisse catho- 95 licis rafionem, cur romanum pontificem ut caput ecclesiae haberent. Hanc persuasionem in ecclesia saeculo V. viguisse, omnes concedunt. Immo etiam quoad saeculum IV. admittunt generatim omnes, de romano Petri episcopatu sententiam fuisse communem. Consentiunt quoque omnes ecclesiae orientales. Idem dici debet de saeculo III. et II. usque ad testimonium S. Ignatii et S. Ciementis. In omnibus testimoniis simpliciter, tamquam veritas omnibus nota atque inconcussa profertur veritas de primatu romani Pontificis eo, quod sit successor S. Petri, qui Romae obiit. Inde concludimus: Si alicuius facti perennis, universalis, summi momenti ratio reddi nequit, nisi agnita et affirmata veritate alterius facti, quod fundamentum sit illius: tune non minus nota ac semper praesens est testificatio huius facti originarii et causalis, quam veritas ipsius facti con- sequentis. Jam vero tota vita et evolutio ecclesiae romano- catholicae et praeeminens influxus ecclesiae romanae faetum est universale, plane ingens et evidens. Poro per XV. saecula ut facti huius solemnis et in- gentis fundamentum fuit agnitus et admissus ab omnibus Petri episcopatus romanus. Ex hoc episcopatu doetores ecclesiae universim eius constitutionem et magistralem aueto- ritatem explicabant atque contra haereticos et schismaticos vindicabant. Haeretici vero et schismatici nunquam ausi sunt hoc faetum ipsis tamquam fundamentale oppositum denegare vel in dubium vocare, sed aliis argutiis suos errores tegere studuerunt. Ergo eadem certitudine, qua constat de ipsa ecclesiae romano-catholicae vita et evolutione splendida, quae nititur Petri episcopatu romano ut faeto causali, constat etiam de >pso hoc faeto. Et sicuti universali persuasione per quin- decim saecula ille Petri episcopatus creditus fuit, ac vel ab ipsis haereticis et schismaticis admissus, ita sanae rationi omnino repugnat, post illa saecula hoc faetum negare vel ln dubium vocare. 96 Oportet adhuc advertere, huius facti veritatem certarn esse certitudine infallibilitatis. Nam hoc factum cum dogrnate fidei de primatu romani pontificis ita arcte cohaeret, ut hoc negato etiam depositum fidei in discrimen vocetur. Profi- temur enim ut fidei veritatem, romanos episcopos totius ecclesiae esse primates et quidem, quia sunt successores b. Petri in cathedra romana. Est ergo factum dogmaticum, in quo asserendo ecclesia infallibilitate pollet. §• 3 . De infallibilitate romani Pontificis. Romanus Pontifex, cum ex cathedra loquitur i. e. pro suprema sua auctoritate ad universam ecclesiam in rebus fidei et morum, eadem infallibilitate pollet, qua ecclesia docens. Ita ecclesia infallibilis in concilio Vaticano definivit, nos autem libentissime credimus. Et revera, si primatus est fun- damentum ecclesiae, quo ecclesia soiidatur contra omnes impugnationes infernarum potestatum, per primatum ecclesia in primis in vera fide servanda est. Ergo summus Pontifex ex cathedra loquens infallibilis sit necesse est. Fac enim romanum Pontificem pro suprema sua auctoritate falsarn doctrinam ecclesiae credendam et tenendam proponere: aut ecclesia obedit, et iam cum Pontifice errante in errorem labitur et superata est per portas adversas; aut non obedit, et iam destructa est unitas et hierarchica subordinatio a Domino instituta. Similiter necessitas infallibilitatis deduci potest ex eo, quod Petrus eiusque successores habeant claves regni, i. e. praeter alias potestates etiam potestatem docendi in summo gradu, vel ex eo, quod ipsis concrediti sunt pascendi agni et oves Ideo haud mirandum hanc infallibilitatem in ecclesia a patribus et conciliis agnitam, nec non a pontificibus ipsis šibi attributam fuisse. Concilium autem Vaticanum contra varia dubia post obscurationem huius veritatis inductam 97 solemniter definivit: „Docemus et divinitus revelatum dogma esse definimus: Romanum pontificem cum ex cathedra Io- quitur, i. e. cum omnium christianorum pastoris et doctoris munere fungens pro suprema sua apostolica auctoritate doctrinam de fide vel moribus ab universa ecclesia tenendam definit, per assistentiam divinam, ipsi in b. Petro promissam, ea infallibilitate pollere, qua divinus Redemptor ecclesiam suam in definienda doctrina de fide vel moribus instructam esse voluit, ideoque eiusmodi romani pontificis definitiones ex sese, non autem ex consensu ecclesiae, irreformabiles esse.“ i) Verba, quibus pontifex doctrinam proponit, talia sint oportet, ut prudentibus sine dubio certum sit pontificem velle obligare universam ecclesiam ad doctrinam iilam te¬ nendam. Quamdiu inter prudentes dubium manet, utrum pontifex voluerit ex cathedra definire, nec ne, tam diu vi tališ doctrinae pontificiae fidelibus obligatio certa imponi nequit. Si vero constat, pontificem voluisse totam ecclesiam obligare, fidelibus inquirendum non est, utrum pontifex cum debita diligentia rem investigaverit et rationes omnes bene perspexerit, cum non ob rationes scientificas, sed ob assi¬ stentiam Spiritus Sancti definitio pontificis sit infallibilis et absolutam obedientiam postulat. §• 4 . De congregationibus pontificiis. Quia a variis congregationibus vi delegationis ex parte summi pontificis varia decreta doctrinalia eduntur, probe declarare oportet, quali sint assensu recipienda. Agitur autem imprimis de decretis congregationis sanctissimi officii et congregationis indicis. Certum est ha e c decreta congregationum non esse in- fallibilia; nam licet edantur auctoritate vel nomine summi pontificis, vel relatione habita cum summo pontifice, vel licet *) Vat. de ecclesia cap. IV. n. 5. 7 98 summus pontifex illa approbaverit vel promulgationem eorum ordinaverit, nihilominus manent decreta congregationis, inde infallibilia non sunt. Ast licet non sint infallibilia, summa tamen gaudent auctoritate et exigunt assensum non quidem fidei divinae, sed verum internum. Sunt autem varii gradus assensus interni. Soli Deo revelanti adhaerendum est assensu super omnia firmissimo, attamen hominibus assentimus pro gradu aucto- ritatis, qui singulis convenit. Jamvero congregationes sunt tribunalia summae auctoritatis religiosae in ecclesia. Ideo eorum decretis assentiendum est assensu religioso, seu assensu, cuius motivum formale est suprema auctoritas reli- giosa, licet non infallibilis. Et revera vix unquam decretum aliquod erroneum fuit repertum et quidem nunquam tem- pore, quo fuit editum, sed tempore posteriori; deinde decreta eduntur post seriam discussionem factam a viris probatis et doctis; deinde in iilis continetur traditio ecclesiae romanae: denique ob intimam cum summo pontifice connexionem atque ob valorem pro universa ecclesia absque dubio spe- ciali Spiritus Sancti adiutorio gaudent. Quia„autem congregationes non suppeditant argumen- tum absolute certum pro aliqua doctrina, ideo in rationes doctrinae inquiri potest, respective debet. Hoc enim modo fiet, ut aut doctrina, de qua agitur, paulatim a tota ecclesia recipiatur et ita ad statum infallibilitatis evehatur, aut paula¬ tim error detegatur. Ubi primum apparent motiva sufficientia dubitandi, prudenter suspenditur assensus, sed quamdiu talia motiva non apparent, sufficit auctoritas congregationum ad assensum imperandum. Haec applicari possunt etiam ad decreta summi pon- tificis, quae non pro suprema sua auctoritate emittit. Ro- manus pontifex potest diversis modis doctrinam tractare: potest mere ut doctor privatus librum conscribere eumque eodem modo disputationi sapientium tradere, quo quilibet alius theologus; maiori auctoritate utitur pontifex, cum con- ciones aut catecheses habet, quia ad munus episcopale pertinet doctrinam Christi praedicare; maiori etiam aucto- 99 ritate utitur, cum e. g. ab episcopo de re dubia interrogatus ex officio supremi pastoris respondet, at non pro tota ple- nitudine auctoritatis ad obligandam totam ecclesiam; immo etiamsi pontifex encyclicas mittit ad universam ecclesiam in iisque quaestiones doctrinales tractat, nequaquam censendus est velle omnes eiusmodi quaestiones dogmatice definire, sed haec intentio definiendi ex ipsis verbis debet indubie manifestari. Inde apparet, qua cum pietate recipiendae sirit litterae encyclicae sumtni pontificis, tiec non decreta sacrarum con- gregationum romanarum; nam obedientia intellectus malto latius patet, quam sphaera fidei divinae et infallibilis cer- titudinis. Cap. VII.D De unitate ecclesiae. Veritates de ecclesia Christi, de eius constitutione, natura et proprietatibus protulimus. Coronidis instar de unitate ecclesiae, quam divinus auctor intendit, sermo habeatur, ut supernaturalis eius pulchritudo magis adhuc nobis innotescat. Hanc unitatem tum fidei tam regiminis eiusque principium formale pulcherrime nobis descripsit ipse papa Leo XIII. in sua encyclica „Satis cognitum“ de die 29. junii 1896, unde nune omnem doctrinam carpere volumus. §• 1 . De unitate fidei. Christus ecclesiae unitatem intendit, „ut quotquot in ecclesia futuri essent, certissimis vinculis sociati tenerentur, ita prorsus, ut unam gentem, unum regnum, corpus unum efficerent". Quam voluntatem Christus propinqua morte manifestavit „Patrem adprecatus: „Non pro eis rogo tantum, *) Encycl. Leonis Pp. XIII. Satis cognitum. 7 * 100 sed et pro eis, qui credituri sunt per verbum eorum in me ... . ut et ipsi in nobis unum sint... ut sint consum- mati in unum“.i) 1. De fundamento unitatis. Fundamentum vero tališ unitatis est internus consensus mentium, „ex quo conspiratio voluntatum et agendorum similitudo natura gignitur". Ast qui est fons tališ consensus? Unitas fidei, quam Christus pro divinitate sui consilii in ecclesia sua esse iussit et qua potissimum homo iungitur Deo. „Unus Dominus, una fides, unum baptisma:" 2 ) „vide- licet sicut unus Dominus et baptisma unum, ita omnium christianorum, qui ubique sunt, unam esse fidem oportet. ltaque Paulus apostolus christianos, ut idem sentiant omnes, effugiantque opinionum dissidia non rogat tantum, sed fla- gitat ac plane obsecrat: „Obsecro autem vos, fratres per nomen Domini nostri Jesu Christi, ut idipsum dicatis omnes, et non sint in vobis schismata: sitis autem perfecti in eodem sensu et in eadem sententia“.3) Quae loca sane non indigent interprete .... Ceteroqui unam esse fidem debere, qui se profitentur christianos, vulgo assentiuntur." „Illud potius maximi momenti ac prorsus necessarium, in quo multi errore falluntur, internoscere, quae sit istius species et forma unitatis." 2. De forma unitatis. Quaestio de forma unitatis „non opinatione aut con- iectura, sed scientia rei gestae" dirimi debet; inquirendum est, „qualemin fide unitatem Jesus Christus esse praeceperit". Hanc unitatem in coelesti sua doctrina Christus assegui non potuisset, „si hominum ingenio“ illam reliquisset. Nam hominibus relicta doctrina „in varias incideret atque inter se differentes interpretationes: idque non modo propter ipsius vim ac mysteria, sed etiam propter humani ingenii varietatem et perturbationem cupiditatum, quae in studia 1) Jo. 17, 20 21. 23. — 2 ) Eph. 4, 5. — 3) I. Cor. 1, 10. 101 contraria abire solent.“ Tune dissoluta unitate sentiendi necessario nascerentur „controversiae, dissidia, conten- tiones“, prouti iam a primordiis ecclesiae observatur. „De haereticis illud seribit Irenaeus: „Scripturas quidem con- fitentur, interpretationes vero convertunt." i) „Ad coniungendas igitur mentes, ad efficiendam tuen- damque concordiam sententiarum . . .omnino erat alio quodam principio opus. Id exigit sapientia: neque enim Deus unam esse fidem velle potuit, nisi conservandae unitatis rationem quandam idoneam providisset." Ideo iterum ad Christum recurrere debemus ex eoque sciscitari, quid ad unitatem fidei servandam statuerit. Ergo, quid Jesus statuii? Jesus Christus divinitatem divinamque legationem suam miraculorum virtute comprobat: erudire verbo multitudinem insistit, omninoque iubet, ut šibi fides docenti adiungatur, hinc praemiis, illinc poenis pro- positis sempiternis. „Si non facio opera Patris mei, nolite credere mihi.2) Si opera non fecissem in eis, quae nemo alius fecit, peccatum non haberent. 3) Si autem facio, et si mihi non vultis credere, operibus credite". 4 ) Quaecumque praecipit, eadem auetoritate praecipit: in exigendo mentis assensu nihil secernit." »Eorurn igitur, qui Jesum audissent, si adipisci salutem vellent, officium fuit non modo doctrinam eius accipere uni- verse, sed tota mente assentiri singulis rebus, quae ipse tradidisset : illud enim repugnat, fidem vel una in re non adhiberi Deo.“ Rediens in coelum apostolos misit in mundum eadem auetoritate , qua ipse a Patre missus fuerat: „Data est mihi omnis potestas in coelo et in terra. Euntes ergo docete omnes gentes . . . docentes eos servare omnia, quaecumque tnandavi vobis“. 5) Item dixit salvos fore, qui apostolis pa- ruissent, qui non paruissent interituros: „Qui crediderit, et baptizatus fuerit, salvus erit; qui non crediderit, condem- nabitur.-' 6) ') Lib. III. cap. 12. n. 12. - 2) Jo. 10, 37. - 3) Ibid. 15. 24. - 4 ) Ibid. 10, 38. - s) Matth. 28, 18. sqq. - 6 ) Marc. 16, 16. 102 Cum vero prudentiae divinae maxime congruat, ut muneri, praesertim magno et excellenti, vires quoque ad- iungat, unde liceat illo munere rite fungi, „idcirco Jesus Christus missurum se ad discipulos suos Spiriturn veritatis poilicitus est, eumque in ipsis perpetuo mansurum: „Si autem abiero, mittam eum ad vos . . . Cum autem venerit ille Spi- ritus veritatis, docebit vos omnem veritatem. i) Et ego rogabo Patrem et alium Paraclitum dabit vobis, ut maneat vobiscum in aeternum“.2) Hinc doctrinam apostolorum religiose accipi sancteque servari perinde imperat ac suam: „Qui vos audit, me audit; qui vos spernit, me spernit“.3) Quamobrem apo¬ stoli a Jesu Christo legati sutit noti secus ac ipse legatus est a Patre. “ Ideo prouti apostoli et discipuli audire debuerunt et acceptare verbum Jesu Christi, „ita pariter fidem adhibere apostolis debuerant, quoscunque ipsi ex mandato divino docuissent. Ergo apostolorum vel unum repudiare doctrinae praeceptum plane non plus licuit, quam de ipsius Christi doctrina reiecisse quidquam“. Et revera apostoli ubique gentium evangelium praedi- cabant „seseque ubique ut ab ipso Jesu legatos perhibebatit. „Per quem accepimus gratiam et apostolatum ad obediendum fidei in omnibus gentibus pro nomine eius“;4) divinamque eorum legationem passim Deus per prodigia in aperto po¬ nehat: „lili autem profecti praedicaverunt ubique Domino cooperante et sermonem confirmante sequentibus signis“. 5 ) Quem vero sermonem? eum utique, qui id omne compre- henderet, quod ipsi ex magistro didicissent: „palam enim aperteque testantur, nihil se eorum posse, quae viderant, quaeque audierant, non loqui.“ Hoc apostolicum munus „cum personis apostolorum interire non potuit, aut cum tempore labi, quippe quod et publicum esset et saluti hominum institutum. Apostolis enim mandavit Jesus Christus, ut praedicarent evangelium omni creaturae et portarent nomen eius coram gentibus et regibus. >) Jo. 16, 7. sqq. — 2 ) Jo. 14, 16. 17. — 3 ) Luc. 10, 16. — 4 ) Rom. 1, 5. — 5 ) Marc. 16, 20. 103 Atque in tanti perfunctione muneris adfore se pollicitus eis est, idque non ad aliquot annos vel aetates, sed in omne tempus usque ad consummationem saeculi". Quae promissio in apostolis verificari non potuit, nam mortui sunt. Ergo magisterium divinitus institutum cum apostolis terminari non potuit, sed necessario permanere debuit. Et revera „consecravere episcopos apostoli et sin- gillatim designavere eos, qui šibi proximi succederent in ministerio verbi. Insuper his dederunt facultatem, ut succes- sores ordinarent eosque eadem auctoritate augerent. „Qua de causa sicut Christus a Deo, et apostoli a Christo, sic episcopi et quotquot apostolis successere, missi ab apostolis sunt." „Permanere igitur necesse est ex una parte constans atque immutabile munus docendi omnia, quae Christus do- cuerat; ex altera constans et immutabile officium accipiendi profitendique omnem illorum doctrinam." His ecclesia praeceptis instituta, sui memor officii, nihil egit studio maiore, quam ut integritatem fidei omni ex parte tueretur; hinc perduellium habere loco et procul amandare a se, qui de quolibet doctrinae suae capite non secum una sentirent." „Quam ob rem, id quod ex iis, quae dieta sunt, apparet, instituit Jesus Christus in ecclesia vivum, authentieum idemque perenne magisterium , quod suapte potestate auxit, špiritu veritatis instruxit, miraculis confirmavit: eiusque praecepta doctrinae aeque accipi ac sua voluit gravissimeque impe- ravit. — Quoties igitur huius magisterij verbo edicitur, traditae divinitus doctrinae complexu hoc contineri vel illud, id quisque debet certo credere, verum esse: si falsum esse ullo modo posset, illud consequatur, quod aperte repugnat, erroris in homine ipsum esse auetorem Deum.“ „Ita omni amota dubitandi causa, ullamne ex iis veri- tatibus potest cuiquam fas esse respuere, quin se det hoc ipso praecipitem in apertam haeresim ? quin, seiunctus ab ecclesia, doctrinam christianam una complexione repudiet universam ? Ea quippe est natura fidei, ut nihil tam repugnet, quam ista credere, illa reiicere." 104 „Fidem enim ecclesia profitetur esse „virtutem super- naturalem, qua, Dei aspirante et adiuvante grada, ab eo revelata vera esse credimus, non propter intrinsecam rerum veritatem naturali rationis lumine perspectam, sed propter auctoritatem ipsius Dei revelantis, qui nec falli nec fallere potest.“ i) Si quid igitur traditum a Deo liqueat fuisse, nec tamen creditur, nihil omnino divina fide creditur . . . . qui enim sumunt de doctrina Christiana, quod malunt, ii iudicio suo nituntur, non fide; iidemque minime „in captivitatem redigentes omnem intellectum in obsequium Christi" 2 ), sibi- metipsis verius obtemperant, quam Deo.“ „Quo circa nihil Patres in concilio Vaticano condidere novi, institutum divinum, veterem atque constantem ecclesiae doctrinam, ipsamque fidei naturam secuti sunt, cum illud decrevere: „Fide divina et catholica ea omnia credenda sunt, quae in verbo Dei scripto vel tradito continentur et ab ecclesia sive solemni iudicio, sive ordinario et universali magisterio tanquam divinitus revelata proponuntur.“ 3 ) Itaque cum appareat, omnino in ecclesia sua velle Deum unitatem fidei, compertumque sit, cuiusmodi eam esse et quo prin- cipio tuendam ipse iusserit, cum Augustino dicere possumus: „Cum igitur- tantum auxilium Dei, tantumque profectum fructumque videamus, dubitabimus nos eius ecclesiae condere gremio, quae usque ad confessionem generis humani ab apostolica sede per successiones episcoporum, frustra hae- reticis circumlatrantibus, et partim plebis ipsius iudicio, partim conciliorum gravitate, partim etiam miraculorum maiestate damnatis, culmen auctoritatis obtinuit? Cui nolle primas dare, vel summae profecto impietatis est, vel praecipitis arrogantiae. ... Et si unaquaeque disciplina, quamquam vilis et facilis, ut percipi possit, doctorem aut magistrum requirit: quid temerariae superbiae plenius, quam divinorum sacra- mentorum libros et ab interpretibus nolle cognoscere et incognitos velle damnare." 4 ) 0 Vat. sess. III. cp. 3. — 2 ) II. Cor. 10, 5. — 3 ) Vat. sess. IH. cp. 3. — q S. Aug. de utilit. čred. cp. 17. n. 35. 105 §■ 2 . De unitate regiminis. „Hoc igitur sine ulla dubitatione est officium ecclesiae christianam doctrinam tueri, eamque propagare integram atque incorruptam. Sed nequaquam in isto sunt omnia“, sed finis ecclesiae ex institutione Christi latius patet. Nam Christus ecclesiae suae omnia munera sua tradidit conti- nuanda. Christus vero et doctrinam suam et praecepta, immo omnem vitam suam in id contulit, ut genus humanum salvum fiat; eodem modo ecclesiae quoque iussit per doctrinam sanctificationem et salutem hominum intendere. Verumtamen ad tam excellens propositum obtinenduni „sola fides nullo modo sufficit , sed adhiberi necesse est tum Del cultum iustum ac pium, qui maxime sacrificio divino et sacramentorum communicatione continetur, tum sancti- tatem legum et disciplinae. “ „At vero quomodo doctrina coelestis numquam fuit privatorum arbitrio ingeniove permissa, sed principio a Jesu tradita, deinceps ei separatim, de quo dictum est, commendata magisterio : sic etiarn noti singulis e populo christiano, venim delectis quibusdam data divinitus facultas est perficiendi atque administrandi divina mysteria, and cum regendi gu- bernandique potestate. “ Nam solis apostolis eorumque legitimis successoribus a Jesu mandatum est, ut praedicarent evangelium universae creaturae, baptizarent, remitterent peccata, atque gregem pascerent, id est cum „potestate regerent universitatem chri- stianorum, quos hoc ipso eis subesse debere atque obtem- perare est consequens.“ Voluit ergo Jesus, ut ducem se et servatorem seque- rentur , non tantum seorsum singuli, sed etiam consociati atque invicem re animisque iuncti, ut ex multitudine exsur- geret populus unus et unitus, tum communione fidei, finis e t rerum ad finem idonearum, tum subiectione sub eandem divinitus institutam potestatem. Quo facto Christus secutus es t ipsa principia naturae humanae, quae ita constituta est, 106 ut in societate et per societatem perfectionem suam acquirat; ergo homines uniti in societatem a Christo fundatam, sc. uniti in ecclesiam perfectionem, quae filios Dei adoptivos decet, assequi et retinere debent. „Ecclesia igitur dux hominibus est ad coelestia, eidem- que hoc est munus assignatum a Deo, ut de iis, quae reli- gionem attingunt, videat ipsa et statuat et rem christianam libere expediteque iudicio suo administret. . .. Ecclesia ergo est societas omnium societatum longe praestantissima: nam quod petit ipsa tanquam finem, tanto nobilius est, quam quod ceterae petunt societates, quanto natura gratia divina, rebusque caducis immortalia sunt praestabiliora bona.“ „In sacris litteris videmus ecclesiam nuncupari vocabulis societatis perfectae. Nominatur enim non modo Domus Dei, Civitas supra montem posita, quo convenire gentes omnes necesse est, sed etiam Ovile, cui praesit pastor unus et quo recipere se oves omnes debent; imm o Regnum quod susci- tavit Deus, quodque stabit in aeternum; denique Corpus Christi, mysticum illud quidem, sed tamen vivum apteque compositum, multisque conflatum membris, quae membra non eundem actum habent, copulata vero inter se guber- nante ac moderante capite, continentur." „Jam vero nulla hominum cogitari poteši vera ac per- fecta societas, quin potestate aliqua surnma regatur. Debet igitur Jesus Christus magistratum ecclesiae maximum prae- fecisse, cui obediens atque subiecta omnis esset christi- anorum muititudo. Qua de causa sicut ad unitatem ecclesiae, quatenus est coetus fidelium, necessario unitas fidei requi- ritur, ita ad ipsius unitatem, quatenus est divinitus constituta societas, requiritur iure divino unitas regiminis, quae uni¬ tatem communionis efficit et complectitur. “ „Quae vero et cuiusmodi summna ista potesfas sit. cui christianos parere oportet universos, non aliter nisi comperta cognitaque voluntate Christi statuendum. Certo in aeternum rex Christus est, itemque moderari in aeternum tuerique regnum suum e coelo non visus perseverat: sed quia conspicuum illud esse voluit, designare debuit qui 107 gereret in terris vices suas, postea quam ipse ad coelestia rediisset.“ „Hinc est, quod Petro dixit ante ascensionem: Pasce oves meas!“ „Sane insigne illud promissum beato Petro fecit, prae- terea nemini: „Tu es Petrus et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam.“i) Ad Petrum locutus est Dominus: ad unum, ideo ut unitatem fundaret ex uno.“ „Quo ex oraculo liquet Dei voluntate iussuque eccle- siam in beato Petro , v etat aedes in fundamento consistere. Atqui fundamenti propria natura et vis est, ut cohaerentes efficiat aedes variorum coagmentatione membrorum, itemque ut operi sit necessarium vinculum incolumitatis atque firmi- tudinis: quo sublato omnis aedificatio collabitur. Igitur Petri est sustinere ecclesiam tuerique non solubili compage con- nexam ac firmam. Tantum vero explere munus qui possit sine potestate iubendi, vetandi, iudicandi, quae vere pro- prieque iurisdictio dicitur? Profecto nonnisi potestate iuris- dictionis stant civitates resque publicae.“ „Ergo ecclesiam suam Deus idcirco commendavit Petro, ut perpetuo incolumem tutor invictus conservaret. Eum igitur auxit potestate debita: quia societati hominum re et cum effectu tuendae, ius imperii in eo, qui tuetur est necessarium. Illud praeterea Jesus adnexuit: „Et tibi dabo claves regni coelorum.“ Claves vero insigne sunt imperii. Quapropter claves regni coelorum cum Jesus dare Petro pollicetur, potestatem et ius in ecclesiam pollicetur daturum." „Concinunt cetera: „Quodcunque ligaveris super terram, erit ligatum et in coelis et quodcunque solveris super terram, erit solutum et in coelis." Ligandi solvendique translata locutio ius ferendarum legum, item iudicandi vindicandique designat potestatem. Quae quidem potestas tantae amplitudinis virtutis- que dicitur fore, ut quaelibet decreta eius rata sit habiturus Deus. ltaque summa est planeque sui iuris, quippe quae nullam habet in terris superiorem gradu, ecclesiamque to¬ tem et quae sunt ecclesiae commissa, universa complectitur. ') Matth. 16 , 18 . 108 Promissum exsolvit Christus post suam resurrectionem, ubi Petro post trinam interrogationem, num se diligeret, plus quam ceteri, ait: pasce agnos meos, pasce oves meas. „lila vero sunt pastoris officia et partes, gregi se praebere ducem, eumdemque sospitare salubritate pabulorum, prohibendo pericula, cavendo insidias, tutando a vi: brevi, regendo, gubernando. Cum igitur Petrus est gregi christianorum pastor impositus, potestatem accepit gubernandi omnes homines, quorum saluti Jesus Christus profuso sanguine prospexerat.“ „Eiusmodi autem principatum, quoniam constitutionz ecclesiae velut pars praecipua continetur, videlicet ut priti- cipium unitatis ac fundamentum incolumitatis p erpetuae, nequaquam cum beato Petro interire, sed recidere in eius successores ex alio in alium oportuitd „Quare pontifices, qui Petro in episcopatu roman o succedunt, supremam ecclesiae potestatem obtinent iure di¬ vino. Definimus, sanctam Apostolicam Sedem et Romanum Pontificem in universum orbem tenere primatum et ipsum Pontificem Romanum successorem esse beati Petri, principis apostolorum et verum Christi vicarium, totiusque ecclesiae caput et omnium christianorum Patrem ac doctorem existere et ipsi in beato Petro pascendi, regendi ac gubernandi uni- versalem ecclesiam a Domino nostro Jesu Christo plenam potestatam traditam esse; quemadmodum etiam in gestis oecumenicorum conciliorum et in sacris canonibus conti¬ netur. “ !) Similiter: „Romana ecclesia... disponente Domino, super omnes alias ordinariae potestatis obtinet principatum, utpote mater universorum Christifidelium et magistra." 2 ) „Antecesserat consensus antiquitatis, quae episcopos romanos sine ulla dubitatione sic semper observavit et coluit ut beati Petri legitimos successores.Nolumus quidem persequi singula testimonia; libet tamen formulam fidei meminisse, quam Michael Palaeologus in concilio Lug- dunensi II. professus est: Ipsa quoque sancta romana ec¬ clesia summum et plenum primatum et principatum super ') Cone. Florent. — 2 ) Later. IV. 109 universam ecclesiam catholicam obtinet, quem se ab ipso Domino in beato Petro, Apostolorum principe sive vertice, cuius romanus pontifex est successor, cum potestatis pleni- tudine recepisse veraciter et humiliter recognoscit. Et sicut prae ceteris tenetur fidei veritatem defendere, sic et si quae de fide subortae fuerint quaestiones, suo debent iudicio definiri. “ Deinde summus pontifex in eadem encyclica exponit relationem episcoporum ad Pontificem romanum. Episcopi non sunt eius vicarii, „quia potestatem gerunt šibi propriam, verissimeque populorum, quos regunt, antistites ordinarij dicuntur.“ Ast necesscirium est, ut episcopi intime coniuncti cum romano pontifice maneant, secus „tot in ecclesia effice- rentur schismata, quot sacerdotes." E „Nam cum ecclesiam suam divinus auctor fide et regi- mine et communione unam esse decrevisset, Petrum eius- que successores delegit, in quibus principium foret ac velut centrum unitatis.... Nemo igitur, nisi cum Petro cohaereat, participare auctoritatem potest, cum absurdum sit opinari, qui extra ecclesiam est, eum in ecclesia praeesse.“ „Sed episcoporum ordo tune rite, ut Christus iussit, coiligatus cum Petro putandus, si Petro subsit eique pareat; secus in multitudinem confusam et perturbatam necessario delabitur.“ Subiecti autem sunt iurisdictioni romani pontificis non solummodo singuli episcopi, sed et omnes in totum eolleeti; „quam in ipsurn episcoporum collegium potestatem agnoscere et testari nullo tempore ecclesia destitit. lila sunt 'n hoc genere effata conciliorum: Romanum pontificem de omnium ecclesiarum praesulibus iudicasse legimus: de eo v ero quemquam iudicasse non legimus. Cuius rei ea ratio redditur, quod auetoritate sedis apostolicae maior non est. „Neque vero potestati geminae eosdem subesse, confu- sionem habet administrationis. Tale quicquam suspicari, Primum sapientia Dei prohibemur, cuius consilio est tem- peratio isthaec regiminis constituta. lllud praeterea animad- ') S. Hieron. contra Lucif. 110 vertendum, tum rerum ordinem perturbari, si bini magi- stratus in populo sint eodem gradu, neutro alteri obnoxio. Sed romani pontificis potestas summa est, universaiis, plane- que sui iuris, episcoporum vero certis circumscripta finibus, nec plane sui iuris“, ita ut ordo pulcherrimus facile observetur. „ Ro mani autem pontifices, officii sui memores, maxime omniurn conservari volunt, quidquid est in ecclesia divinitus constitutum: propterea quemadmodum potestatem suam ea qua par est cura vigilantiaque tuentur, ita et dedere et dabunt constanter operam, ut sua episcopis auctoritas salva sit. Immo quidquid episcopis tribuitur honoris, quidquid obsequii, id omne sibimetipsis tributum deputant." Qua explicatione Leo papa XIII. praeclare ecclesiae imaginem atque formam ex divina institutione fideliter ex- pressit. Quotquot, ut in sinu ecclesiae catholicae tamquam ex ea nati vivamus, divino munere beneficioque contigit, vocem apostolicam audiamus, fideliterque tum fidei ecclesiae tum regimini adhaereamus. Aures nostras non praebeamus falsis doctoribus, qui fidei articulis reiectis rebellionem mo- vent contra regimen ecclesiae nosque seducere ad rebel¬ lionem conantur. Cap. VIII. De ecclesia ut fonte bonorum pro societate. Cum ecclesia divinae sit originis, atque unica omnia salutis media possiaeat neque a veritate aberrare possit, exspectanda sunt ab illa omnia bona, quae societati humanae necessaria sunt. Et revera ecclesia mater est civilis humanitatis , cui solida fundamenta subministravit. Nam ecclesia est illa mater, quae generi humano aeterna principia veritatis ac immuta- biles recti iustique leges porrexit, illa est, quae hominum voluntates sincera dilectione devinxit atque officia mutua rite ordinavit. 111 „Ecquis negare audeat, ait Leo XIII. 1 ), ecclesiam esse, quae diffuso per gentes evangelij praeconio, lucern veritatis inter efferatos populos et foedis superstitionibus imbutos adduxit, eosque ad divinum rerum auctorem agnoscendum et sese respiciendos excitavit; quae servitutis calamitate sub- lata ad pristinam naturae nobilissimae dignitatem homines revocavit, quae in omnibus terrae plagis redemptionis signo explicato, scientiis et artibus adductis aut suo tectis prae- sidio, optimis caritatis institutis . . . fundatis et in tutelam receptis ubique hominum genus privatim et publice exco- luit, a squalore vindicavit et ad vitae formam humanae digni- tati et spei consentaneam, omni studio composuit?“ „Insuper iniquum esset inficiari, quantopere romani Antistites de universa civili societate . . . sint meriti. Profecto praedecessores nostri, prosequitur Leo XIII 2 ), ut populorum bono prospicerent, omnis generis certamina suscipere, gra- ves exantlare labores, seque asperis difficultatibus obiicere numquam dubitarunt; et defixis in coelo oculis neque im- proborum minis submisere frontem, neque blanditiis et pol- licitationibus se ab officio abduci degeneri assensu passi sunt“.... Non possumus conatus omnes pontificum ad procurandum bonum commune enarrare, nam notum est omnibus „Pontificum laudem esse, quod constantissime se pro muro et propugnaculo obiecerint, ne humana societas >n superstitionem et barbariem antiquam relaberetur.“ „Utinam salutaris haec auctoritas neglecta nunquam esset vel repudiata! Profecto nec civilis principatus augu- stum et sacrum illud amisisset decus, quod a religione inditum praeferebat, quodque unum efficit, ut parendi conditio ho- mine digna nobilisque evadat; neque exarsissent tot sedi- tiones et bella, quae calamitatibus et caedibus terras fune- starunt; neque regna florentissima, e prosperitatis culmine deiecta, omnium aerumnarum pondere premerentur.“ Ideo omnes gentes in sinum ecclesiae semet recipiant. »Nam restitutis a d fidei unitatem imperiis et civitatibus, *) Enc)\cl. Inscrutabili 21. april. 1878. — 2 ) Encycl. Inscrutabili. 112 asserit Leo XIII.i), tnirum quam efficax medicina malorum et quanta bonorum copia manaret. Praecipua libet attingere." „Pertinet primum bonum ad dignitatem et munera ecclesiae: quae quidem receplura esset honoris gradum debitum, atque iter suum et invidia vacuum et libertate munitum pergeret, administra evangelicae veritatis et gratiae, idque cum singulari salute civitatum. Ea enim cum magistra sit et dux hominum generi a Deo data, conferre operam potest sedandis perturbationibus temporum, causis vel impe- ditissimis oportune dirimendis, recto iustoque,quaefirmissima sunt fundamenta reipublicae, provehendo." „Praeclara deinde coniunctionis inter nationes accessio fieret, desideranda maxime hoc tempore, ad tetra bellorum discrimina praecavenda. Ante oculos habemus Europae tem- pora. Multos iam annos plus specie in pace vivitur, quam re. Insidentibus suspicionibus mutuis singulae fere gentes pergunt certatim instruere sese apparatu bellico. Improvida adolescentium aetas procul parentum consilio magisterioque in pericuia truditur vitae militaris; validisssinia pubes ab agrorum cultura, a studiis optimis, a mercaturis, ab artificiis ad arma traducitur. Hinc exhausta magnis sumptibus aeraria, attritae civitatum opes, afflicta fortuna privatorum: iamque ea quae nune est pax diutius ferri non potest . . . Atqui hinc evadere et pacem veri nominis adipisci, nisi Jesu Christi beneficio non possumus. Etenim ad ambitionem, ad appe- tentiam alieni et ad aemulationem cohibendam, quae sunt maximae bellorum faces, Christiana virtute, imprimis iustitia, nihil est aptius: cuius ipsius virtutis munere tum iura gen- tium, tum sanctitas foederum integra esse possunt, tum fra- ternae caritatis vincula firmiter permanere eo persuaso: Iustitia elevat gentem.“ „Pariter do mi proveniet inde praesidium salutis publicae multo certius ac validius, quam quod leges et arma praebent. Siquidem nemo non videt, ingravescere quotidie pericuia incolumitatis et tranquillitatis publicae, cum seditiosorum sectae ... in eversiones conspirent atque excidia civitatum." *) Encycl. Praeclara gratulationis. 20. jun. 1894. 113 Magna contentione agitatur ea duplex causa, quam so- cialetn, quam politicam appellant. Utraque sane gravissima: atque utrique sapienter iusteque dirimendae, quamvis lauda- bilia studia, temperamenta, experimenta sint in medio con- sulta, tamen nihil aliud tam cportunum fuerit, quam si passim animi ad conscientiam regulamque officii ex interiore fidei christianae principio informentur.' 1 1) De sociali causa inferius tractaturi audiamus pontificem de causa politica breviter disserentem. „De causa politica, libertatis cum potestate conciliandae gratia, quas multi notione confundunt et re intemperanter distrahunt, ex Christiana philosophia vis derivari potest per- utilis. Nam . . . quaecunque demum sit forma reipublicae, si omnes assensu approbant, auctoritatem esse a Deo, con- tinuo ratio perspicit, legitimum esse in aliis ius imperandi, consentaneum in aliis officium parendi, neque id dignitati contrarium, quia Deo verius, quam homini paretur; a Deo autem iudicium durissimum iis, qui praesunt, denuntiatum est, nisi personam eius recte, iusteque gesserint." Denique, quanta bona pro societate domestica ab ecclesia parata habentur. Nam, ait Leo XIII. 2 ), „cum Do- minus Jesus matrimonii foedus, in quo suam cum ecclesia coniunctionem significatum voluit, ad sacramenti dignitatem evexerit, non modo maritalem unionem sanctiorem effecit, sed etiam efficacissima tum parentibus tum proli paravil auxilia, quibus per mutuorum officiorum observantiam, tempo- ralem atque aeternam felicitatem facilius assequerentur. „ Tum vero illud optatissimum consequetur, quod sin- gulorum etiam hominum moreš et vitae ratio reformentur. nam veluti ex corrupto stipite deteriores rami et fructus infelices germinant, sic mala labes, quae familias depravat, in singulorum civium noxam et vitium tristi contagione re- dundat. Contra vero, domestica societate ad christianae vitae ‘) Encycl. Praeclara gratulationis. 2 ) Encycl. Inscrutabili. 8 114 formam composita, singula membra sensim assuescent reli- gionem pietatemque diligere, a falsis perniciosisque doctrinis abhorrere, sectari virtutem, maioribus obsequi, atque inex- haustum illud privatae dumtaxat utilitatis studium coercere, quod humanam naturam tantopere deprimit ac enervat.“ Cum ex ecclesia catholica tanta bona in universam societatem emanent, Leo Pp. XIII. omnes populos, gentiles, haereticos et schismaticos ad gremium ecclesiae catholicae invitat. Catholicos autem monet 1 ), ne ingravantibus undique periculis, summum Dei beneficium socordia atque ignavia corrumpant. Deinde scribit: „ Illud imprimis velut summatn šibi legem statuant ca- tholici, magisterio auctoritatique ecclesiae non anguste, noti diffidenter, sed toto anitno et perlibente voluntate omnibus in rebus esse parendum. Qua in re animum advertant, illud quam valde sit unitati christianae perniciosum, quod ger- manam formam atque notionem ecclesiae varius opinionum error passim obscuravit, delevit.“ „Ecclesia quippe, Dei conditoris voluntate ac iussu, societas est genere suo perfecta; cuius officium ac munus est imbuere praeceptis institutisque evangelicis genus hu- manum .... illudque ad eam, quae unicuique hominum proposita in coeiis est, felicitatem adducere." „Quoniam societas est perfecta, ideo vim habet vir- tutemque vitae, non extrinsecus haustam, sed consilio divino et suapte natura insitam: eademque de causa nativam habet legum ferendarum potestatem, in iisque ferendis nemini subest; itemque aliis in rebus, quae sint iuris sui, oportet esse liberam. Quae tamen libertas non est eiusmodi, ut ullum det aemulationi invidiaeque locum: non enim potentiam con- sectatur ecclesia, neque ulla cupiditate sua impellitur, sed hoc vult, hoc expetit unice, tueri in hominibus officia vir- tutum, et hac ratione, hac via sempiternae eorum saluti con- sulere.“ ') Encycl. Praeclara gratulationis. 115 Titulus IV. De relatione inter scientiam etfidem. Concilium Vaticanumi) docet: „Hoc quoque perpetuus ecclesiae catholicae sensus tenuit et tenet, duplicem esse ordi- nem cognitionis, non solim priticipio, sed obiecto etiam distinctum: principio quidem, quia in altero naturali ratione, in altero fide divina cognovimus; obiecto autem, quia praeter ea, ad quae naturalis ratio pertingere potest, credenda nobis proponuntur mysteria in Deo abscondita, quae nisi revelata divinitus, innotescere non possunt.“ Ulterius idem concilium 2) affirmat: „Verum eisi fides sit supra rationem, nulla tamen unquam inter fidem et ratio- nem vem dissensio esse potest: cum idem Deus, qui mysteria revelat et fidem infundit, animo humano rationis lumen indiderit; Deus autem negare seipsum non possit, nec verum vero unquam contradicere. Inanis autem huius contradi- ctionis species inde potissimum oritur, quod fidei dogmata ad mentem ecclesiae intellecta et exposita non fuerint, vel opinionum commenta pro rationis effatis habentur. Omnem igitur assertionem veritati illuminatae fidei contrariam omnino falsam esse definimus. 11 Uberius adhuc de scientiae et fidei mutua relatione tractat Summus Pontifex Leo XIII. in sua encyclica „Aeterni Patris 11 de die 4. augusti 1879, cuius doctrinam ob multi- plices errores de fide et scientia apud nos propalatos ex- ponere necessarium esse ducimus et quidem in duobus ca- pitibus, in quorum primo doctrina de relatione scientiae ad fidem , in secundo historia huius relationis proponetur. Cap. I 3) . De relatione philosophiae ad fidem. „Aeterni Patris unigenitus Filius, itaexorditur Leo XIII. ... magnum plane ac mirabile mundo contulit beneficium, cum ‘) Const. de fide cap IV. n. 1. — 2 ) Ib. n. 3. — 3 ) Encycl. Aeterni Patris de 4. aug\ 1879. 8 ' 116 coelos iterum ascensurus Apostolis praecepit, ut euntes docerent omnes gentes !), ecclesiamque a se conditam com- munem ac supremam magistram reliquit.“ „Homines enim, quos veritas liberaverat, veritate erant conservandi: ast coelestium doctrinarum fructus, per quos est homini parta salus, diu non permansissent, nisi Christus Dominus erudiendis ad fidem mentibus perenne magisterium constituisset. Ecclesia vero divini Auctoris sui . . . sic iussa perfecit, ut hoc semper spectarit, hoc maxime voluerit, de religione praecipere et cum erroribus perpetuo dimicare. Huc sane pertinent singuiorum episcoporum vigilati labores, huc conciliorum perlatae leges ac decreta et maxime roma- norum pontificum sollicitudo quotidiana, penes quos, beati Petri apostolorum principis in primatu successores, et ius et officium est docendi et confirmandi fratres in fide.“ „Quoniam vero, apostolo monente, per philosophiam et inanem fallaciam Christi fidelium mentes decipi solent, et fidei sinceritas in hominibus corrumpi, idcirco supremi ecclesiae pastores muneris sui perpetuo esse duxerunt etiam veri nominis scientiam totis viribus provehere, simulque singulari providentia providere, ut ad fidei catholicae nor¬ mam ubique traderentur humanae disciplinae omnes, prae- sertim vero philosophia, a qua nimirum magna ex parte pendet ceterarum scientiarum recta ratio.“ Eodem officio ductus Leo XIII. quoque agere vult de ineunda ea philosophicorum studiorum ratione, quae et bono fidei apte respondeat et humanarum scientiarum dignitati sit consentanea. 1. De causa malorum nostri temporis. „Si quis, ait Leo XIII., in acerbitatem nostrorum tempo- rum animum intendat, earum rerum rationem, quae publice et privatim geruntur, cogitatione complectatur, is profecto comperiet, fecundam malorum causam, tum eorum quae premunt, tum eorum quae pertimescimus, in eo consistere, ‘) Matt. 28, 19. 117 ijiiod prava de divinis hamanisque rebus scita, e scholis philosophorum iam pridem profecta, in omnes civitatis ordi- nes irrepserint communi plurimorum suffragio recepta At unde tališ influms doctrinae pravae et perversae? Papa respondet: „Cum enim insitum natura sit, ut in agendo rationem ducem sequatur, si quid intelligentia peccat, in id et voluntas facile labitur: atque ita contingit, ut pravitas opinionum ... in humanas actiones influat easque pervertat. Ex adverso, si sana mens hominum fuerit, et solidis veris- que principiis firmiter insistat, tum vero in publicum priva- tumque commodum plurima beneficia progignet." 2. De remedio rnalomm. Unde remedium quaerendum? Leo XIII. continuat et dicit, ab omnipotenti potissimum virtute et auxilio Dei esse exspectandum, ut mortalium mentes, sublatis errorum tenebris, resipiscant. „Sed neque spernenda, seu postha- benda sunt naturalia adiumenta, quae divinae sapientiae beneficio . . . hominum generi suppetunt; quibus in adiu- mentis rectum philosophiae usum constat esse praecipuum. Non enim frustra rationis lumen humanae menti Deus inse- ruit; et tantum abest, ut superaddita fidei lux virtutem intel- Lgentiae exstinguat, aut imminuat, ut potius perficiat, auctis- que viribus habilem ad maiora reddat.“ „Igitur postulat ipsius divinae Providentiae ratio, ut in revocandis ad fidem et salutem populiš etiam ab humana scientia praesidium quaeratur.“ . . . Jam „ecclesiae Patres neque paucas, neque tenues rationi partes dare consueverant, quas omnes perbreviter complexus est magnus Augustinus „ huic scientiae tribuens... illud, quod fides saluberrima... gignitur, nutritur, defenditur, roboratur." J) 3. De utilitate philosophiae. Philosophia fidei multas affert utilitates, quas Leo XIII. ln praefata encyclica exponit. ') De Trinit. 1. XIV. c. 1. 118 a) Fhilosophia sternit iter ad fidem. „Ac primo quidem, dicit Leo XIII., philosophia, si rite a sapientibus usurpetur, iter ad veram fidem quodammodo sternere ac mutiire valet , suorumque alumnorum animos ad revelationem suscipiendam convenienter praeparare\ quam- obrem a veteribus modo praevia ad christianam fidem insti- tutio, * 1 ) modo christianismi praeludium et auxilium,2) modo ad evangelium paedagogus 3 ) non immerito appellata est.“ „Et sane benignissimus Deus in eo, quod pertinet ad res divinas, non eas tantum veritates lumine fidei pate- fecit, quibus attingendis impar humana intelligentia est, sed nonnullas etiam manifestavit rationi non omnino impervias, ut scilicet, accedente Dei auctoritate, statim et sine aliqua erroris admixtione omnibus innotescerent . 11 Inde haud mirum, si aliquas veritates, quae nune a Deo revelatae a nobis creduntur, „ipsi ethnicum sapientes naturah tantum ratione praelucente cognoverint, aptisque argumentis demonstraverint atque vindicaverint." Quae co- gnitio ethnicorum facile converti potest in commodum doc- trinae revelatae, nam ex ea patet, „humanam quoque sapi- entiam atque ipsum adversariorum testimonium fidei chri- stianae suffragari." „Quam agendi rationem non recens inductam, sed veterem esse constat et sanctis ecclesiae patribus saepe usitatam . . . Oregorius Neocaesareensis laudat Originem 4 ) hoc nomine, quod plura ex ethnicorum placitis ingeniose decerpta, quasi erepta hostibus tela, in patrocinium christi- anae sapientiae et perniciem superstitionis singulari dexte- ritate retorserit.“ Parem disputandi modum in aliis quoque ecclesiasticis seriptoribus patres laudant et probant. „Quod si vero naturalis ratio opimam hanc doctrinae segetem prius fudit, quam Christi virtute fecundaretur, multo uberiorem certo progignet, posteaquam Salvatoris gratia nativas huinanae mentis facultates instauravit et auxit.“ ‘) Clem. Alex. Strom. 1. 1. c. 16; 1. 7. c. 3. — 2 ) Orig. ad Greg. I hamn. 3 ) Clem. Alex. Strom. 1. 1. c. 5. — 4 ) Orat paneg. ad Orig. 119 b) Philosophia varias veritates fidei demonstral. .,Non his tamen limitibus utilitas circumscribitur, quae ex illo philosophandi instituto dimanat.“ Sed philosophia utilem se exhibet fidei aliis quoque modis. „Primo loco magnus hic et praeclarus ex humana ratione frnctus capi- tur, quod tila Deum esse domonstret: a magnitudine enim speciei et creaturae cognoscibiliter poterit creator horum videri. “ i) „Deinde Deum ostendit omnium perfectionum cumulo singulariter excellere, infinita imprimis sapientia, quam nulla usquam res latere, et summa iustitia, quam pravus nunquam vincere possit affectus, ideoque Deum non solum veracem esse, sed ipsam veritatem falli et fallere nesciam. Ex quo consequi perspicuum est, ut humana ratio plenissimam verbo Del fidem atque auctoritatem concilietd „Simili modo ratio declarat, evangelicam doctrinam mirabilibus quibusdam signis, tamquam certis certae veritatis argumentis, vel ab ipsa origine emicuisse; atque ideo omnes, qui evangelio fidem adiungunt, non temere adiungere, tam- quam doctas fabulas secutos, sed rationabili prorsus ob- sequio intelligentiam et iudicium suum divinae subiicere auctoritati.“ „Illud autem non minoris pretii esse intelligitur, quod ratio in perspicuo ponat, ecclesiam a Christo institutam (ut statuit Vaticana synodus) ob suam admirabilem propagati- onem, eximiam sanctitatem et inexhaustam in omnibus bonis fecunditatem, ob catholicam unitatem, invictamque stabili- tatem, magnum quoddam et perpetuum esse motivum credi- bilitatis et divinae suae legationis testimonium irrefragabile." „Solidissimis ita positis fundamentis perpetuus et multi- plex adhuc requiritur philosophiae usus, ut sacra theologia naturam, habitum ingeniumque verae scientiae suscipiat atque induat. In hac enim nobilissima disciplinarum magno- pere necesse est, ut multae ac diversae coelestium doctri- narum partes in unum veluti corpus colligantur, ut suis >) Sap. 13, 1. 120 quaeque locis convenienter dispositae, et ex propriis prin- cipiis derivatae apto inter se nexu cohaereant; demum ut omnes et singulae suis iisque invictis argumentis confir- mentur." „Nec silentio praetereunda. . . accuratior illa atque uberior rerum, quae creduntur, cognitio et ipsorum fidei mysteriorum, quoad fieri potest, aliquanto lucidior intelli- gentia, quam Augustinus aliique Patres et laudarunt et assequi studuerunt, quamque ipsa Vaticana synodusfructuosis- simam esse decrevit. Eam siquidem cognitionem et intelli- gentiam plenius et facilius illi certe consecuntur, qui cum integritate vitae fideique studio ingenium coniungunt philo- sophicis disciplinis expolitum, praesertim cum eadem synodus Vaticana doceat, eiusmodi sacrorum dogmatum intelligentiam tum ex eorum, quae naturaliter cognoscuntur, analogia, tum e mysteriorum ipsorum nexu inter se et cum fine ho- minis ultimo peti oportere.“ c) Philosophia veritates fidei tuetur. „Postremo hoc quoque ad disciplinas philosophicas pertinet, veritates divinitus traditas religiose tueri, et iis, qui oppugnare audeant, resistere. Quam ad rem magna est philosophiae'laus, quod fidei propugnaculum ac veluti fir- mum religionis munimentum habeatur. „Est quidem, sicut Clemens Alex. testatur, per se perfecta et nullius indiga Servatoris doctrina, cum sit Dei virtus et sapientia. Accedens autem graeca philosophia veritatem non facit potentiorem; sed cum debiles efficiat sophistarum adversus eam argumen- tationes et propulset dolosas adversus veritatem insidias, dieta est vineae apta sepes et vallus. 2 ) Profecto sicut inimici catholici nominis, adversus religionem pugnaturi, bellicos apparatus plerumque a philosophica ratione mutuantur, ita divinarum scientiarum defensores plura e philosophiae pena depromunt, quibus revelata dogmata valeant propugnare . .. Atqueipsa ecclesia istud a philosophia praesidium christianos doetores petere non tantum suadet, sed etiam iubet.“ ') Const. de fide cap. 4. — 2 ) Strom. 1. 1. c. 20. 121 d) Cautelae in adhibenda philosophia. „Verum, ait Leo XIII., ut pretiosis hisce afferendis fructibus par philosophia inveniatur, omnino oportet, ut ab eo tramite nunquam deflectat, quem et venemnda Patrum antiquitas ingressa est et Vaticana synodus solemtii aucto- ritatis suffragio comprobavit „Scilicet cum plane compertum sit, plurimas ex ordine supernaturali veritates esse accipiendas, quae cuiuslibet in- genii longe vincunt acumen, ratio humana propriae infir- mitatis conscia maiora se affectare ne audeat, neque easdem veritates negare, neve propria virtute metiri, neu pro lubitu interpretari; sed eas potius plena atque humili fide suscipiat et summi honoris loco habeat, quod šibi liceat in morem ancillae et pedissequae famulari coelestibus doctrinis, easque aliqua ratione, Dei beneficio, attingere." „In iis autem doctrinarum capitibus, quae percipere humana intelligentia naturaliter potest, aequum plane est, sua methodo, suisque principiis atque argumentis uti philo- sophiam: non ita tamen, ut auctoritati divinae sese audacter subtrahere videatur. Immo cum constet, ea, quae revelatione innotescunt, certa veritate pollere, et quae fidei adversantur, pariter cum recta ratione pugnare, noverit philosophus catho- licus se fidei simul et rationis iura violaturum, si conclu- sionem aliquam amplectatur , quam revelatae doctrinae repugnare intellexerit. “ e) Obiectio. „Novimus profecto non deesse, qui facultates humanae naturae plus tiimio extollentes contendunt, hominis intelli- gentiam, ubi semel divinae auctoritati subiiciatur, e nativa dignitate excidere, et quodam quasi servitutis iugo demissam plurimum retardari atque impediri, quominus ad veritatis excellentiaeque fastigium progrediatur. “ „Sed haec plena erroris et fallaciae sunt, eoque tandem spectant, ut homines summa cum stultitia, nec sine crimine ingrati animi, sublimiores veritates repudient et divinum 122 beneficium fidei, ex qua omnium bonorum fontes etiam in civilem sodetatem fluxere, sponte reiidant.“ „Etenim cum humana mens certis finibus, iisque satis angustis, condusa teneatur, pluribus erroribus et multarum rerum ignorationi est obnoxia. Contra fides Christiana, cum Dei auctoritate nitatur, certissima est veritatis magistra ; quam qui sequitur, neque errorum Iaqueis irretitur, neque incertarum opinionum fluctibus agitatur. Quapropter qui philosophiae studium cum obsequio fidei christianae coniungunt , ii optime philosophantur: quando quidem divinarum veritatum splen- dor, animo exceptus, ipsam iuvat intelligentiam, cui non modo nihil de dignitate detrahit, sed nobilitatis, acuminis, firmitatis plurimum addit.“ „Merito igitur Vaticaria synodus praeclara beneficia, quae per fidem rationi praestantur, his verbis commemorat: „Fides rationem ab erroribus liberat ac tuetur, eamque multi- plici cognitione instruitd i) Atque idcirco homini, si saperet, non culpanda fides, veluti rationi et veritatibus naturalibus inimica, sed dignae potius Deo grates essent habendae, vehementerque laetandum, quod inter multas ignorantiae causas et in mediis errorum fluctibus, šibi fides sanctissima illuxerit^ quae, quasi sidus amicum, citra omnem errandi formidinem portum veritatis commonstrat." Cap. II. De historia relationis philosophiae ad fidem. Historifi probatur doctrina nune exposita de relatione philosophiae ad fidem. 1. Philosophi gentiles. Leo XIII. historiam philosophiae sequenti modo pro- ponit: »Et sane philosophorum veterum , qui fidei beneficio caruerunt, etiam qui habebantur sapientissimi, in pluribus 0 Const. de fide cap. 4. 123 deterrime errarunt. Nostis enim inter nonnulla vera quam saepe falsa et absona, quam multa incerta et dubia tradi- derint de vera divinitatis ratione, de prima rerum origine, de mundi gubernatione . . . de ultimo fine hominis . . de virtutibus et vitiis, aliisque doctrinis, quarum vera certaque notitia nihil magis est hominum generi necessarium.“ 2. Ss. Patres et Doctores ecclesiae. „Contra vero primi ecclesiae Patres et Doctores, qui satis intellexerant . . . restitutorem etiam humanae scientiae esse Christian, qui Dei virtus est Deique sapientia i) et in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi 2) ; veterum sapientum libros investigandos, eorumque senten- tias cum revelatis doctrinis conferendas suscepere; prudenti- que deiectu, quae in iis vere dieta et sapienter cogitata occurrerent, amplexi sunt, ceteris omnibus vel emendatis, vel reiectis." „Nam providissimus Deus, sicut ad ecclesiae defen- sionem martyres fortissimos . . . contra tyrannorum saevitiem excitavit, ita philosophis falsi notninis aut haereticis viros sapientia maximos obiecit, qui revelatarum veritatum the- saurum etiam rationis humanae praesidio tuerentur.“ Cum infensissimis adversariis catholicae doctrinae, „qui christianorum dogmata et instituta irridentes ponebant plures esse deos . . . congressi sunt sapientes viri, quos apologetas nominamus, qui fide praeeunte ab humana quoque sapientia argumenta sumpserunt, quibus constituerunt, unum Deum, omni perfectionum genere praestantissimum esse colendum; res omnes e nihilo omnipotenti virtute esse productas, illius sapientia vigere, singulasque ad proprios fines dirigi ac moveri.“ Tune Leo XIII. varios Apologetas.ennumerat laudatque, quibus recensitis de S. Augustino seribit: „Sed omnibus veluti palmam praeripuisse Visus est Augustinus, qui ingenio praepotens et sacris profanisque disciplinis ad plenum im- ') I. Cort. 1, 24. — 2 ) Coloss. 2, 3. 124 butus, contra omnes suae aetatis errores acerrime dimicavit fide summa, doctrina pari. Quem ille philosophiae locum non attigit, immo vero quem non diligentissime investigavit, sive cum altissima fidei mysteria et fidelibus aperiret et contra adversariorum vesanos impetus defenderet; sive cum Academicorum et Manichaeorum commentis deletis, humanae scientiae fundamenta et firmitudinem in tuto coliocarit, aut malorum, quibus premuntur homines, rationem et originem et causas est persecutus? Quanta de angelis, de anima, de mente humana, de voluntate et libero arbitrio, de religione et de beata vita, de tempore et aeternitate, de ipsa quoque mutabilium corporum natura subtilissime disputavit? - Post id tempus per Orientem Joannes Damascenus, Basilii et Gregorii Nazianzeni vestigia ingressus, per Occidentem vero Boethius et Anselmus, Augustini doctrinas professi, patri- monium philosophiae plurimum locupletarunt.“ 3. Scholastici. „Exinde, continuat Leo XIII., mediae aetatis doctores, quos Scholasticos vocant , magnae moliš opus aggressi sunt, nimirum segetes doctrinae fecundas et uberes, amplissitnis Sanctorum Patrum voluminibus diffusas, diligenter conge- rere, congestasque uno velut loco condere in postavnim usum et commoditatemd Jam suntmus Pontifex verbis Sixti pp. V. extollit in- dolem atque excellentiam scholasticae disciplinae. Postea continuando scribit: „Praeclarae dotes, quae theologiam scho- lasticam hostibus veritatis faciunt tantopere formidolosam, nimirum, ut idem Pontifex (sc. Sixtus V.) addit, „apta illa et inter se nexa rerum et causarum cohaerentia, ille ordo et dispositio .. ., illae dilucidae definitiones et distinctiones, illa argumentorum firmitas et acutissimae disputationes, quibus lux a tenebris, verum a falso distinguitur, haereticorum mendacia multis praestigiis et fallaciis involuta, tamquaffl veste detracta patefiunt et denudantur“, praeclare, inquintus, et mirabiles istae dotes unice a recto usu repetendae sunt eius philosophiae, quam magistri scholastici, data opera et 125 sapienti consilio in disputationibus etiam theologicis passim usurpare consueverunt." „Praeterea cum illud sit scholasticorum theologorum proprium ac singulare, ut scientiam humanam ac divinam arctissimo inter se nexu coniunxerint, profecto theologia, in qua illi excelluerunt, non erat tantum honoris et com- mendationis ab opinionum hominum adeptura, si mancam atque imperfectam aut levem philosophiam adhibuisset.“ 4. S. Thomas Ac/uinas. »Jamvero inter scholasticos doctores omnium princeps et magister longe eminet Thomas Aquinas; qui, uti Caietanus animadvertit, veteres doctores sacros, quia summe veneratus est, ideo intellectum omnium quodammodo sortitus est. Illorum doctrinas velut dispersa cuiusdam corporis membra in unum Thomas collegit et coagmentavit, miro ordine digessit, et rnagnis incrementis ita adauxit, ut catholicae ecclesiae singulare praesidium et decus iure meritoque ha- beatur. “ »lile quidem ingenio docilis et acer, memoria facilis et tenax, vitae integerrimus, veritatis unice amator, divina humanaque scientia praedives, soli comparatus, orbem ter- rarum calore virtutum fovit et doctrinae splendore complevit. Nulla est philosophiae pars, quam non acute simul et solide pertractarit: de legibus ratiocinandi, de Deo et incorporeis substantiis ... ita disputavit, ut in eo neque copiosa quae- stionum seges, neque apta partium dispositio, neque optima procedendi ratio, neque principiorum firmitas aut argumen- torum robur, neque dicendi perspicuitas aut proprietas, neque abstrusa quaeque explicandi facilitas desideretur. »Illud etiam accedit, quod philosophicas conclusiones °ngelicus doctor speculatus est inrerum rationibus et prin- c ipiis, quae quam latissime patent et infinitarum fere veri- latum semina suo velut gremio concludunt, a posterioribus ni agistris opportuno tempore et uberrimo cum fructu ape- r 'enda. Quam philosophandi rationem cum in erroribus re tutandis pariter adhibuerit, illud a se impetravit, ut et 126 superiorum temporum errores omnes unus debellarit, et ad profligandos, qui perpetua vice in posterum exorituri sunt, arma invictissima suppeditavit. »Praeterea rationem , ut par est, a fide apprime distin- guens, utramque tamen amice consocians, utriusque tum iura conservavit, tum dignitati consuluit, ita quidem ut ratio ad humanum fastigium Thomae pennis evecta, iam fere nequeat sublimius assurgere, neque fides a ratione fere possit plura aut validiora adiumenta praestolari, quam quae est per Thomam consecuta.“ „Has ob causas doctissimi homines, superioribus prae- sertim aetatibus, theologiae et philosophiae laude praestan- tissimi, conquisitis incredibili studio Thomae voluminibus immortalibus, angelicae sapientiae eius sese non tam exco- lendos, quam penitus innutriendos tradiderunt." Post hanc laudem S. Thomae tributam summus Pon- tifex describit ordines religiosos, qui angelico doctori adhae- rebant, academias et scholas, in quibus ilie tanquam in regno suo consedisse exhibetur, romanos pontifices, qui singularibus laudum praeconiis eum prosequebantur, oecu- menica concilia, quae singularem Aquinati honorem habere perpetuo studebant, immo et adversarios catholici nominis, inter quos non defuerunt, „qui palam profiterentur, sublata semel e medio doctrina Thomae Aquinatis, se facile posse cum omnibus catholicis doctoribus subire certamen et vin- cere et ecclesiam dissipare.“ 5. Nova philosophia. „ldeo iudicamus, pergit summus Pontifex, temere esse commissum, ut huic disciplinae philosophicae suus honor non semper, nec ubique permanserit: praesertim cum phi¬ losophiae scholasticae et usum diuturnum et maximorum virorum iudicium et, quod caput est, ecclesiae suffragium favisse constaret. Atque in veteris doctrinae locutn nova quaedam philosophiae ratio hac illac successit, unde non ii percepti sunt fructus optabiles ac salutares, quos ecclesia et ipsa civilis societas maluissent.“ 127 „Adnitentibus enim novatoribus saeculi XVI. placuit philosophari citra quempiam ad finem respectum, petita dataque vicissim potestate qualibet pro lubitu ingenioque excogitandi. Qua ex re pronum fuit, genera philosophiae plus aeque multiplicari, sententiasque diversas atque inter se repugnantes oriri etiam de iis rebus, quae sunt in huma- nis cognitionibus praecipuae. A multitudine sententiarum ad haesitationes dubitationesque persaepe ventum est: a dubitationibus vero in errorem quam facile mentes hominum delabantur, nemo est qui non videat." „Hoc autem novitatis studium, cum homines imitatione trahantur, catholicorum quoque pliilosopliorum animos visum est pervasisse, qui patrimonio antiquae sapientiae posthabito nova moliri, quam vetera novis augere et perficere maluerunt, certe minus sapienti consilio et non sine scientiarum detri- mento. Etenim multiplex haec ratio doctrinae, cum in magi- strorum singulorum auctoritate arbitrioque nitatur, mutabile habet fundamentum, eaque de causa . . . nutantem ac levem facit philosophiam. Cui si torte contingat, hostium impetu ferendo vix parem aiiquando inviniri, eius rei cognoscat in seipsa residere causam et culpam.“ „Quae cum dicimus, non eos profecto improbamus doctos homines atque solertes, qui industriam et eruditionem suam, ac novorum inventorum opes ad excolendam philo¬ sophiam offerunt: id enim probe intelligimus ad incrementa doctrinae pertinere. Sed magnopere cavendum est, ne in illa industria et eruditione tota aut praecipua exercitatio versetur." Et simili modo de sacra theologia iudicetur , quam multiplici eruditionis adiumento adiuvari atque illustrari quidem placet, sed omnino necesse est , gravi scholasticorum more tractari, ut revelationis et rationis in illa viribus, invictum fidei propugnaculum esse perseveretd 6. Restauratio philosophiae. Ad extremum denique summus Pontifex laudat eos, non paucos viros, qui cum „ad instaurandum utiliter pililo- 128 sophiam novissime atiimum adiecerint, praeclaram Thomae Ac/uinatis doctrinam restituere atque in pristinum decus vindicare studueriintetštudent. “ Adhortatur deinde episcopos, ut „sapientiae rivos purissimos ex angelico doctore iugi et praediviti vena dimanantes studiosae iuventuti large copio- seque“ praebeant. Ita nimirum adolescentes, inprimis clerici idonei erunt atque copioso armorum apparatu instructi, ut causam religionis sapienter et fortiter agant; utilitas inde magna speratur pro civili quoque societate, pro incremento bonarum artium, immo et disciplinarum physicarum. Quibus litteris publicatis philosophia S. Thomae ubique terrarum in bonum fidei et scientiae, ecclesiae et reipublicae est restituta. Titulus V. De statu civili eiusque relatione ad ecclesiam. Quia de potestate civili, de relatione ecclesiae ad illam deque variis obligationibus civium permultae falsae doctrinae circumferuntur, necessarium videtur, ut synodus dioecesana principia .vera ecclesiae catholicae proferat. Ne synodus a vero deviet, inhaerebit vestigiis Summi Pontificis, qui ency- clicis suis: „Diuturnum illud i), Immortale Dei 2) et Sapien- tiae christianae 3) varias quaestiones huc pertinentes diluci- davit, errores vero modernos profligavit. Cap. I. De origine potestatis civilis. 4 ) Nemo inficiari potest necessitatem potestatis in qua- libet consociatione hotninum, ne „principio vel capite, a quo regatur, destituta societas dilabatur et finem consequi prohibeatur, cuius gratia nata et constituta est.“ *) de 29. junii 1881. — 2 ) de 1. novembris 1885. — 3 ) de 10. janu- arii 1890. — 4) Encycl. Diuturnum illud. 129 Licet homo arrogantia et contumacia incitatus frenos imperii depellere saepe contenderit, numquam tamen assequi potuit, ut nemini pareret et „ut e mediis civitatibus politica potestas tolleretur“. Ast homines perversi omnem conatum adhibebant „ad vim potestatis civilis elevandam, maiestatem- que minuendam: idque maxime saeculo XVI., cum infesta opinionum novitas complures infatuavit." ,,Post illud tempus ... etiam originem constitutionemque civilis hominum societatis visu/n est pro arbitrio confingere. Immo recentiores perplures . . . omnem inquiunt potestatem a populo esse, quare qui eam in civitate gerunt, ab iis non ut suam geri, sed ut a populo šibi mandatam." Quibus funestis erroribus opponi debet vem de origine potestatis civilis doctrina nec non ostendi utilitas exinde pro humana promanans societate. §• 1 . Proponitur vera doctrina. Praemittimus, hic non quaeri „de rerum publicarum modis: nihil enim est, cur non ecclesiae probetur aut unius aut plurium principatus, si modo iustus sit et in communem utilitatem intentus". Neque repugnat doctrina catholica prae- sidem reipublicae per electionem a populo designari, „quo sane delectu designatur princeps, non conferuntur iura prin¬ cipatus, neque mandatur imperium, sed statuitur, a quo sit gerendum.“ Quibus praemissis docente ecclesia catholica statuimus imperium politicum a Deo proficisci, quod Sacrae Litterae, monumenta christianae vetustatis testantur, simulque ratio humana maxime probat. 1. Probatur e Ser ip tur is. „Revera humani potentatus in Deo esse fontem, libri veteris Testamenti pluribus locis praeclare confirmant. „Per nie reges regnant . . . per me principes imperant, et potentes 9 130 decernunt iustitiam.“ i) Atque alibi: „Praebete aures vos, qui continetis nationes . . quoniam data est a Deo po- testas vobis et virtus ab Altissimo." i) 2 * ) Ista tamen, quae homines Deo auctore didicerant, pau- latim superstitione ethnica corrupta sunt; at postquam evan- gelium christianum affulsit, veritati vanitas cessit. „Prae se ferenti atque ostentanti praesidi romano ab- solvendi condemnandi potestatem, Christus Dominus „non haberes, respondit, potestatem adversus me ullam, nisi tibi datum esset desuper“.3) Quem locum S. Augustinus explo- rans „discamus, inquit, quod dixit, quod et per Apostolum docuit, quia non est potestas nisi a Deo.“ 4 ) Ad Romanos principum ethnicorum imperio subiectos, Pauli est excelsa et plena gravitatis sententia: „Non est potestas nisi a Deo“; ex quo tamquam ex causa illud concludit: „Princeps Dei minister est. “5) 2. Probatur testimonio Ss. Patnim. „Ecclesiae Patres hanc ipsam, ad quam fuerant insti¬ tuti, doctrinam profiteri ac propagare diligenter studuerunt. „Non tribuamus, S. Augustinus ait, dandi regni et imperii potestatem, nisi vero Deo.“6) „ln eandem sententiam S. Joannes Chrysostomus „Quod principatus sint, inquit, et quod alii imperent, alii subiecti sint, neque omnia času et temere ferantur . . . divinae esse sapientiae dico.“7) Id ipsum s. Gregorius Magnus testatus est inquiens: „Potestatem imperatoribus ac regibus coelitus datam fatemur.“8) Immo sancti Doctores eadem praecepta etiam naturali rationis lumine illustranda susceperunt, ut vel iis, qui rationem solarn ducem sequuntur, omnino videri recta et vera debeant.“ i) Prov. 8, 15. 16. - 2) Sap. 6, 3. 4. - a) Tract. 116. in Joan. n. 5. -r- q Joan. 19, 11. - 5) R om . 13> j 4 __ 6) De civit . Dei [. 5. c. 21. — 7) i n epist. ad Rom. horn. 23, n. 1. — 8) Epist. 1. 2. ep. 61. 131 3. Probcitur ipsa ratione. „Et sane ho mineš in civili societate vivere natura iubet, sen verius auctor naturae Deus: quod perspicue demon¬ strant et maxima societatis conciliatrix Ioquendi facultas et innatae appetitiones animi perplures et res necessariae multae ac magni momenti, quas solitarii assequi homines non pos- sunt, iuncti et consociati cum alteris assequuntur.“ ..Nune vero neque existere neque intelligi societas po¬ teši, in qua non aliquis temp e ret singulorum voluntates ut veluti unum fiat ex pluribus, easque ad commune bornim reete atque ordine impeliat: voluit igitur Deus, ut in civili societate essent, qui multitudini imperarent." „Atque illud etiam magnopere valet , c/nod ii, quorum auetoritate respublica administratur, debetit cives ita posse cogere ad parendum, ut his plane peccatum sit, non parere. Nemo autem hominum habet in se aut ex se, unde possit huiusmodi imperii vinculis liberam ceterorum voluntatem constringere. Unice rerum omnium procreatori et legislatori Deo ea potestas est: quanr qui exercent, tamquam a Deo šibi communicatam exerceant necesse est. „Unus est legis- iator et iudex, qui potest perdere et liberare.“ i) „Quod perspicitur idem in onrni genere potestatis" tum domesticae, tum civilis et ecclesiasticae. Errant ergo, qui ortum societatis civilis et imperii a libero hominum consensu petunt, cum manifestum sit, „ho¬ mines non esse solivagum genus, sed citra liberam ipsorum voluntatem ad naturalem communitatem natos: ac praeterea pactum, quod praedicant, est aperte commentitium et fictum, nec ad impertiendum valet politicae potestati tantum virium, dignitatis, firmitudinis, quantum tutela reipublicae et com- munes civium utilitates requirunt. Ea autem decora et prae- sidia universa tune solum est habiturus principatus, si a Deo augusto sanctissimoque fonte manare intelligatur.“ b Jac. 4, 12. 9 * 132 §■ 2 . Proponitur utilitas huius doctrinae. „Qua sententia no n modo verior, sed ne utilior quidem reperiri nlla poteši. Etenim potestas rectorum civitatis, si quaedam est divinae potestatis communicatio, ob hanc ipsam causam continuo adipiscitur dignitatem humana maiorem: non quidem illam impiam et perabsurdani imperatoribus ethnicis divinos honores affectantibus aliquando expetitam, sed veram et solidam, eamque dono quodam acceptam beneficioque divino.“ Uberrimi vero fructus ex hac doctrina pro societate civili emanant. /. Obedientia facilis. Si hac unice vera doctrina civium mentes imbuuntur, discent cives ,,subesse et obedire principibus uti Deo non tam poenarum formidine, quam verecundia maiestatis, neque asser.tationis causa, sed conscientia officii. Qua re stabit in suo gradu longe firmius collocatum imperium. Etenim istius officii vim sentientes cives fugiant necesse est improbitatem et contumaciam, quia šibi persuasum esse debet, qui poli- ticae potestati resistunt, hos divinae voluntati resistere, qui honorem recusant principibus, ipsi Deo recusare.“ „Ad hanc disciplinam Paulus apostolus Romanos nomi- natim erudiit, ad quos de adhibenda summis principibus reverentia scripsit tanta cum auctoritate et pondere, ut nihil gravius praecipi posse videatur. „Omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit: non est enim potestas nisi a Deo.... ltaque, qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit. Qui autem resistunt, šibi ipsi damnationem acquirunt. . . . Ideo necessitate subditi estote non solum propter iram, sed etiam propter obedientiam." t) Similiter docet S. Petrus, princeps apostolorum. 2) ‘) Hom. 13, 1.-5. — 2 ) 1. Petr. 2, 13,—15. 133 2. An resistentia ličita? Quaeritur, an legitimae potestati nunquam licitum sit resistere ? Causa noti parendi non est nisi unica, „si quid postuletur, quod cutn naturali ant divino iure aperte re- pugnet: omnia enim, in quibus naturae lex vel Dei voluntas violatur, aeque nefas est imperare et facere.“ Si ergo quis cogatur aut Dei aut principum iussa negligere, tune pa- rendum est Jesu Christo, qui iubet ..reddere quae sunt Caesaris Caesari, quae sunt Dei Deo“ !), atque „ad aposto- lorum exemplum animose respondendum : „Obedire oportet Deo magis quam hominibus.“2) „Neque tamen est, cur abiecisse obedientiam, qui ita se gerant, arguantur: etenim si principum voluntas cum Dei pugnat voluntate et legibus, ipsi potestatis suae modum excedunt, iustitiamque perver- tunt; neque eorum tune valere potest auetoritas, quae, ubi iustitia non est, nulla est.“ 3. Ratio reddenda de usti potestatis. „Ut autem iustitia retineatur in imperio, iliud magno- pere interest, eos, qui civitatem administrant, intelligere, non privati cuiusquam commodo politicam potestatem esse natam; procurationemque reipublicae ad utilitatem eorum, qui commissi sunt, non ad eorum, quibus commissa est, geri oportere. Principes a Deo . . ., unde šibi auetoritas data, exempla sumant; eiusque imaginem šibi in administranda republica proponentes, populo praesint cum aequitate et fide et ad . . . severitatem paternam caritatem adhibeant. 1 ' „Huius rei causa sacrarum Litterarum oraculis mo- nentur, sibimetipsis Regi regam et Domino dominantnim aliquando rationem esse reddendam; si officium deseruerint, fieri non posse, ut Dei severitatem ulla ratione effugiant. „Altissimus interrogabit opera vestra et cogitationes seru- tabitur. Quoniam cum essetis ministri regni illius, non reete iudicastis . . . horrende et cito apparebit vobis, quoniam iudicium durissimum his qui praesunt fiet.“ 3 ) - 2) Act. 5, 29. - 3 ) Sap. 6, 4.-9. i) Matth. 22, 21. 134 4. Seditionam causa tollitur. „Quibus praeceptis rempublicam tuentibus omnis se- ditionis vel causa vel libido tollitur: in tuto futura sunt honos et securitas principum, quies et salus civitatum. Digni- tati quoque civium optime consulitur . . . intelligant enim. .. unum esse Dominum omnium, divitem in omnes, qui invo- cant illum, se autem idcirco . . . obtemperare principibus, quod imaginem referant Dei. cui servire regnare est. §■ 3 . Proponitur historia huius quaestionis. Historia docet quieti nationum multurn contulisse doctri- nam chnstianam, falsas vero doctrinas magnas acerbitates hominibus attulisse. L Tempom imperii Romani. Veram suam doctrinam ecclesia „instillare studuit men- tibus populorum“ etiam illo tempore, „quo ad gubernacula reipublicae imperatores ethnici sederunt“. „Pastores animarum, exempla Pauli apostoli reno- vantes, cura et diligentia summa populiš praecipere consu- everunt, »principibus et potestatibus subditos esse, dieto obedire", ! ) item orare pro cunctis hominibus, sed nomi- natim pro regibus et omnibus, qui in sublimitate sunt: hoc enim acceptum est coram Salvatore nostro Deo.“ 2 ) „Atque ad hanc rem omnino praeclara documenta Christiani veteres reliquerunt: qui cum ab imperatoribus ethnicis crudelissime et iniustissime vexarentur, nunquam tamen praetermiserunt gerere se obedienter et submisse, plane ut illi crudelitate, isti obsequio certare viderentur . . . Quamobrern qui pro christiano nomine essent apud impe¬ ratores publice causam dicturi, ii hoc potissimum argu- mento iniquum esse convincebant in christianos aniniad- vertere legibus, quod in oculis omnium convenienter legibus ‘) Ad Tit. 3, 1. - 2 ) i. jim. 2, 1.-3. 135 in exempium viverent.. . Tertullianus iaudi christianis aperte dabat, quod amid essent imperio optimi et certissimi ex omnibus: „Christianus nullius est hostis, nedum impera- toris, quem sciens a Deo suo constitui, necesse est, ut ipsum diligat et revereatur et honoret et salvum vellet cum toto imperio romano . . i) „Alia sane tum causa erat, cum a fide Christiana, aut quoque modo ab officio deficere imperatorum edictis ac praetorum minis iuberentur: quibus tenrporibus profecto displicere hominibus quam Deo maluerunt. Sed in iis ipsis rerum adiunctis tantum aberat, ut quicquam seditiose face- rent maiestatemque imperatoriam contemnerent, ut hoc unum šibi sumerent sese profiteri et christianos esse et nolle mutare fidem u!lo modo. Ceterum nihil de resistendo cogi- tabant, sed placide atque hilare sic ibant ad tortoris equu- leum, ut magnitudini animi cruciatuum magnitudo cederet“... 2. Tempom principum Christianov um. -,Postea vero quam respublicae principes christianos habuerunt, multo magis ecclesia testificari ac praedicare institit, quantum in auctoritate imperantium esset sanctitatis, ex quo futurum erat, ut populiš, cum de principatu cogi- tarent, sacrae cuiusdam maiestatis species occurreret, quae ad maiorem principum cum verecundiam, tum amorem impelleret. Atque huius rei causa sapienter providit, ut reges sacrorum solemnibus initiarentur, quod erat in Testamento veteri Dei auctoritate constitutum.“ „Quo autem tempore civilis hominum societas, tam- quam e ruinis excitata imperii romani, in spem christi- anae magnitudinis revixit. Pontifices romani, instituto imperio sacro, politicam potestatem singulari ratione consecrave- nint. Maxima quidem ea fuit nobilitatis ad principatum accessio: neque dubitandum, quin magnopere illud insti- tutum et religiosae et civili societati semper fuisset profu- turum, si quod ecclesia spectabat, idem principes et populi semper spectavissent.“ ■) Apolog. n. 35. 136 „Et sane quietae res et satis prosperae premanserunt, quamdiu inter utramque potestatem concors amicitia per- mansit. Si quid tumultuando peccarent populi, praesto erat conciliatrix tranquillitatis ecclesia, quae singulos ad officium vocaret, vehementioresque cupiditates partim lenitate, partim auctoritate compesceret. Similiter si quid in gubernando peccarent principes, tum ipsa ad principes adire et popu- lorum iura, necessitates, recta desideria commemorando. aequitatem, clementiam, benignitatem suadere. Qua ratione pluries est impetratum, ut tumultuum et bellorum civilium pericula prohiberentur.“ 3. Tempom recentiora. „Inventae autem a recentioribus de p o testa te poLitica doctrinae magnas iatn acerbitates hominibus attulerunt, metuendumque ne extrema malorum afferant in posterum- Etenim ius imperandi nolle ad Deum referre auctorem, nihil est aliud, quam politicae potestatis et pulcherrimum splendorem velie deletum et nervos incisos. Quod autem inquiunt ex arbitrio illam pendere multitudinis, primum opinione falluntur, deinde nimium levi et flexibi!i funda- mento statuunt principatum. His enim opinionibus quasi stimulis incitatae populares cupiditates sese efferent inso- lentius, magnaque cum pernicie reipublicae ad caecos motus, ad apertas seditiones proclivi cursu et facile dilabentur. 1 ' „Revera illam, quam reformationem vocant, cuius adiu- tores et duces sacram civilemque potestatem novis doctri- nis funditus oppugnaverunt, repentini tumultus et auda- cissimae rebelliones praesertim in Germania consecutae sunt.“ . . . „Ex illa haeresi ortum duxit saeculo superiore falsi nominis philosphia et ius, quod appellant novum et impe- rium populare (Volkssouveranitat) et modum nesciens licentia, quam plurimi solarn libertatem putant. Ex his ad finitimas pestes ventuni est, scilicet ad communismum, ad socialismum, ad nihilismum, civilis hominum societatis teterrima portenta 137 ac pene funera. Atqui tamen tantorum malorum vini nimis multi dilatare conantur, ac per speciem iuvandae multitudinis non exigua iam miseriarum incendia excitaverunt.“ 4. Remedia contra errores. „Hoc vero est etiam gravius, quod non habent prin- cipes in tantis periculis remedia ad restituendani puhlicam disciplinam pacandosque anirnos satis idonea. lnstruunt se auctoritate legum, eosque, qui rempublicam commovent, severitate poenarum coercendos putant. Rede quidem: sed tamen seno considerandum est, vim nullam poenarum fu- turam tantam, quae conservare respublicas sola posset. Metus enim, ut praeclare docet S. Thomas, est debile fundamentum ; nam qui timore subduntur, si occurrat occasio, qua possint impunitatem sperare, contra praesidentes insurgunt eo arden- tius, quo magis contra voluntatem ex solo timore cohi- bebantur. Ac praeterea ex nimio timore plerique in despe- rationem incidunt, desperatio autem audacter ad quaelibet attentanda praecipitat. i) „ltaque obediendi altiorem et efficaciorem causam ad- hibere necesse est, atque omnino statuere , n ec legum esse posse fructuosam severitatem, nisi homines impellanturofficio, salutarique metu Dei permoveantur. Id autem impetrare ab iis maxime religio potest, quae sua vi in anirnos influit, ipsasque hominum flectit voluntates, ut eis, a quibus ipsi reguntur, non obsequio soium, sed etiam benevolentia et caritate adhaerescant, quae est in omni hominum coetu optima custos incolumitatis.“ 5. Merita romanorum pontificum. „Quamobrem egregie pontifices romani communi utili- tati servisse iudicandi sunt, quod novatorum frangendos semper curaverunt tumidos inquietosque spiritus, ac per- saepe monuerunt, quantum ii sint civili etiam societati peri- culosi." Pontifices Clemens VlI.,ClemensXII.,BenedictusXlV., ') De regini. princip. 1. 1. cp. 10. 1 1 38 Leo XII., oppositu auctoritatis suae aditum falsis doctrinis de potestate civili intercludere conati sunt. Quibus enume- ratis Leo XIII. prosequitur: „Nos ipsi pluries denuntiavimus, quam gravia pericula impendeant, simulque indicavimus, quae sit eorum propul- sandorum ratio optima.“ Principibus ceterisgue rerum publicarum moclemtoribus praesidium religionis obtulimus, populosgue hortati sumus, ut summorum bonomrn copia, quam ecclesia suppeditat, maxime uterentur. . .. Et nune principes vehementer in Do¬ mino hortamur, ut religionem tueantur, et, quod interest etiam reipublicae ea ecclesiam libertate frui posse sinant, qua sine iniuria et communi pernicie privari non potest." Cap. II. De relatione ecclesiam inter et civitatem. Postquam Leo Pp. XIII. in Encyclica „Diuturnum illud“ de origine potestatis civilis, deque funestis erroribus, quibus respublicae perturbatae sunt, disputavit, novam Encyclicam nuno rta /e Dei“ proniulgavit, in qua repetita doctrina de origine potestatis civilis uberius de relatione ecclesiam inter et civitatem sermocinatur. §• E Forma civitatis christianae. 'j „Non est magni negotii statuere, ait Summus Pontifex, qualem sit speciem formamque habitura civitas, gubernante Christiana philosophia rempublicamd 1. Principatas in societate civili. Jnsitum homini natura est, continuat Leo XIII., ut in civili societate vivat; is enim necessarium vitae cultum et paratum, itenrque ingenii atque animi perfectionem cum in ') Encycl. Immortale Dei. 139 solitudine adipisci non possit, provisum divinitus est, utad coniunctioneni congregationemque hominum nasceretur cum domesticam, tum etiam civilem, quae suppeditare vitae suf- ficientiam perfectam sola potest. Quoniam vero non potest societas ulla consistere, nisi si aliquis omnibus praesit, effi- caci similique movens singulos ad commune propositum impulsione, efficitur, civili hominum communitati necessariam esse auctoritatem, qua regatur; quae non secus ac societas, a natura proptereaque a Deo ipso oriatur auctore . 11 ,,Ex quo illud consequitur, potestatem puhlicam per se ipsam non esse nisi a Deo, qui solus est maximus rerum dominus ita, „ut quicunque ius imperandi habent, nonnisi a Deo, summo omnium principe, illud accipiant.“ „Jus autem imperii per se non est cum ulla reipublicae forma necessario copulatum: aliam šibi vel aliam assumere recte potest, modo utilitatis bonique communis reapse effi- cientem. Sed in quolibet genere reipublicae omnino prin- cipes debent summum mundi gubernatorem Deum intueri, eumque sibimetipsis in administranda civitate tamquam exem- plum Iegemque proponere.. . „Debet igitur imperium iustum esse, neque herile, sed quasi paternum, quia Dei iustissima in homines potestas est et cum paterna bonitate coniuncta: gerendum vero est ad utilitatem civium, quia qui praesunt ceteris, hac una de causa praesunt, ut civitatis utilitatem tueantur.“ Non •,unius vel paucorum commodo serviat civilis auctoritas, cum ad commune omnium bonum constituta sit.“ „Quod si, qui praesunt, delabantur in dominatum inius- tum, si importunitate superbiae peccaverint, si male populo consuluerint, sciant šibi rationem aliquando Deo esse red- dendam. . . „Ita sane maiestatem imperii reverentia civium libens et honesta comitabitur. Etenim, cum semel in animurn in- duxerint, pollere, qui imperant, auctoritate a Deo data, illa quidem officia iusta et honesta esse sentient, dieto audientes esse principibus, eisdemque obsequium ac fidem praestare 140 cum quadam similitudine pietatis, quae liberorum est erga parentes. . . „Spernere potestatem legitimam .... non magis licet, quam divinae voluntati resistere: cui si qui resistant, in in- teritum ruunt voluntarium. „Qui resistit potestati, Dei ordi- nationi resistit; qui autem resistunt, ipsi šibi damnationem acquirunt.“ i) Quapropter obedientiam abiicere et per vim multitudinis rem ad seditionem vocare est crimen maiestatis neque humanae tantum, sed etiam divinae." 2. Religio in civitate Christiana. „Hac ratione constitutam civitatem, perspicuum est. omnitio debere plurimis atque maximis officiis, qua ipsam iungunt Deo, religione puhlica satisfacere.“ „Natura et ratio, quae iubet vel singulos sancte reli- gioseque Deum colere, quod in eius potestate sumus, et ab eo profecti ad eundem reverti debemus, eadem lege adstringit civilem communitatem. Homines enim communi societati coniuncti nihilo sunt minus in Dei potestate, quam singuli; neque minorem quam singuli gratiam Deo societas debet, quo auctore coaluit, cuius nutu conservatur, cuius beneficio innumerabilem bonorum, quibus affluit, copiam accepit. Quapropter sicut nemini licet sna adversus Deum officia negligere, ofiiciumque est maximum amplecti . . . • • religionem, nec quam quisque maluerit, sed quam Deus iusserit . . .: eodem modo civitates non possunt, citra scelus. gerere se tamquam si Deus omnino non esset, aut curam religionis velut alienani nibilque profuturam abiicere, aut asciscere de pluribus generibus indifferenter quod libeat: omninoque debent euin in colendo numine morem usurpare modumque, quo coli se ipse Deus demonstravit velle." „Sanctum igitur oportet apud principes esse Dei notnem, ponendumque in praecipuis eorum officiis religionem gratic complecti , benevolentia tueri, auctoritate nutuque legum ') Rom. 13. 2. 141 tegere, nec quippiam instituere aut decernere, quod sit eius incolumitati contrarium.“ ,,Id et civibus debent, guibiis praesunt" Obligati sunt omnes homines tendere ad aeternam felicitatem in coelis, quae obligatio prima omnium est atque summa. Ideo „civi- lem societatem, communi utilitati natam, in tuenda prospe- ritate reipublicae necesse est sic consulere civibus, ut obti- nendo adipiscendoque summo ilii atque incommutabili bono, quod sponte appetunt, non modo nihil importet unquam incommodi, sed omnes, quascunque possit, opportunitates afferat; quarum praecipua est, ut detur opera religioni sancte inviolateque servandae, cuius officia hominem Deo coniun- gunt." „Vera autem religio, quae sit, non difficulter videt, qui iudicium prudens sincerumque adhibuerit: argumentis enim permultis atque illustribus.. . liquet, eam esse unice veram, quam Jesus Christus et instituit ipsemet et ecclesiae suae tuendam propagandamque demandavit.“ 3. Ecclesia in civitate Christiana. „Unigenitus Dei Filius societatem in terris constituit, quae ecclesia dicitur, cui excelsum divinumque munus in omnes saeculorum aetates continuandum transmisit, quod ipse a Patre acceperat. .. . Ipse magistratus designavit, qui multitudini cuni potestate praeessent: unumque omnium principem et maximum certissimumque veritatis magistrum esse voluit, cui claves regni coelorum commisit: „Tibi dabo claves regni coelorum. i). . . Pasce agnos meos .. ., pasce oves meas. 2 )... Ego rogavi pro te, ut non deficiat fides tua.“ 3) „Haec societas, quamvis ex hominibus constet, non secus ac civilis communitas, tamen propter finem šibi con- stitutum atque instrumenta, quibus ad finem contendit, super- naturalis est et spiritualis: atque idcirco distinguitur a c differt a societate civili: et, quod plurimum interest, societas >) Matth. 16, 19. — 2 ) Joan. 10, 10. — 3) Joan. 21, 16. 17. 142 est genere et iure perfectci, cum adiumenta ad incolumitatem actionemque suam necessaria, voluntate beneficioque condi- toris sui, omnia in se et per se ipsa possideat. Sicut finis, quo tendit ecclesia, longe nobtlissimus est, ita eius potestas est omnium praestantissima, neque imperio civili potest haberi inferior, aut eidem esse ullo modo obnoxia.“ „Revera Jesus Christus apostolis suis libera mandata dedit in sacra, adiuncta tum ferendarum legum veri nominis facultate, tum gemina, quae hinc consequitur, iudicandi pu- niendique potestate... „Itaque dux hominibus esse ad coelestia non civitas sed ecclesia debet: eidemque hoc est munus assignatum a Deo, ut de iis, quae religionem attingunt, videat ipsa et statuat: ut doceat omnes gentes . . . brevi, ut rem christia- nam libere expediteque iudicio suo administret.“ „Hanc vero auctoritatem in se ipsa absolutam planeque sui iuris, quae ab assentatrice principum philosophia iamdiu oppugnatur, ecclesia šibi asserere itemque publice exercere nunquam desiit.“ Apostoli, sancti Patres, romani - que Pontiflces adversus oppugnatores illam vindicare nun- quam omiserunt. Quin etiam principes rerumque publicarum gubernatores eam opinione et re probarunt, „ut qui paci- scendo, transigendis negotiis, mittendis vicissimque recipien- dis legatis, atque aliorum mutatione officiorum, agere cum ecclesia tamquam cum suprema potestate legitima consueve- runt. Neque profecto sine singulari providentis Dei consilio factum esse censendum est, ut haec ipsa potestas principatu civili, velut optima libertatis suae tutela, muniretur. 4. Relatio inter ecclesiam et civitatem. „ltaque Deus humani generis procurationem inter duas potestates partitus est, scilicet ecclesiasticam et civilem, alteram quidem divinis, alteram humanis rebus praepositam. (Jtraque est in suo genere maxima: habet utraque certos, quibus contineatur, terminos, eosque sua cuiusque natura causaque proxima definitos, unde aliquis velut orbis circum- scribitur, in quo sua cuiusque actio iure proprio versetur." 143 „Sed quia utriusque imperium est in eosdem, cum usuvenire possit, ut res una atque eadem, quamquam aliter atque aliter, sed tamen eadem res ad utriusque ius iudici- umque pertineat, debet providentissimus Deus, a quo sunt ambae constitutae, utriusque itinera rede atque ordine composuisse. „Quae autem sunt, a Deo ordinatae sunt.“ !) Quod ni ita esset, funestarum saepe contentionum con- certationumque causae nascerentur; nec raro sollidtus animo, velut in via ancipiti, haerere homo deberet, anxius quid fado opus esset, contraria iubentibus binis potestatibus, quarum recusare imperium salvo offido non potest. Atqui maxime istud repugnat de sapientia cogitare et bonitate Dei . . „ltaque in ter utramque potestatem quaedam intercedat necesse est ordinata colligatio: quae quidem coniuctioni non immerito comparatur, per quam anirna et corpus in homine copulantur. Qualis autem et quanta ea sit, aliter iudicari non potest, nisi respidendo . . . ad utriusque natu¬ ram, habendaque ratione excellentiae et nobilitatis causa- rum; cum alteri proxime maximeque propositum sit rerum mortalium curare commoda, alteri coelestia et sempiterna bona comparare." „Quidquid igitur est in rebus humanis quoquo modo sacrum, quidquid ad salutem animarum cultumve Dei per- tinet, sive tale sit natura sua, sive rursus tale intelligatur propter causam, ad quam refertur, id est omne in pote- state arbitrioque ecclesiae; cetera vero, quae civile et po- liticum genus complectitur, rectum est civili auctoritati esse subiecta, cum Jesus Christus iusserit, quae Caesaris sint, reddi Caesari, quae Dei, Deo.“ „lncidunt autem quandoque tempora, cum alius quo- que concordiae modus ad tranquillam libertatem valet, nimirum si qui principes rerum publicarum et Pontifex romanusde re aliqua separata in idem placitum consenserintr ') Rom. 13, 1. 5. Fructus ordinatae relationis. „Talis conformatio reipublicae nihil habet, quod possit aut minus videri dignum amplitudine prineipum aut parum decoruin: tantum abest, ut tura maiestatis imminuat, ut potius stabiliora atque augustiora faciat “ Immo habet illa conformatio perfectionem quandam, qua carent ceteri modi; ex eaque, si rite observaretur, fructus essent excel- lentes consecuturi. „Revera in tali constitutione reipublicae sunt quidem divina atque humana convenienti ordine partita: incolumia civium iura, eademque divinarum, naturalium, humanarumque legum patrocinio defensa: officiorum singulorum cum sa- pienter constituta descriptio, tum opportune sancita custodia." „Singuli homines . . . sciunt šibi in via ad aeternam civitatem praesto esse“ duces et adiutores, quibus certo confidere possint; pariterque intelligunt, alios šibi datos esse ad securitatem, ad fortunas, ad commoda cetera vel parienda vel conservanda. „Societas do mestica eam, quam par est, firmitudinem adipiscitur ex unius atque individui sanctitate coniugii: iura et officia hiter coniuges sapienti iustitia et aequitate reguntur: debitum conservatur mulieri decus: auctoritas viri ad exemplum est auctoritatis Dei conformata: temperata patria potestas convenienter dignitati uxoris prolisque: de- nique liberorum tuitioni, commodis, institutioni optime consulitur." „In genere rerum politico et civili leges spectant com- mune bonu m, neque voluntate iudicioque fallaci multitu- dinis, sed veritate iustitiaque diriguntur ; auctoritas prineipum sanctitudinem quamdam induit humana maiorem, contine- turque, ne declinet a iustitia, seu modum in imperando transiliat; obedientia civium habet honestatem dignitatem- que comitem, quia non est hominis ad homines servitus, sed obtemperatio voluntati Dei, regnum per homines exer- centis. Quo cognito ac persuaso, omnino ad iustitiam per- tinere illa intelliguntur: vereri maiestatem prineipum, subesse 145 constanter et fildeliter potestati publicae, nihil seditiose facere, sanctam servare disciplinam civitatis." - Similiter ponitur in officiis caritas mutua, benignitas, liberalitas: non distrahitur in contrarias partes, pugnanti- bus praeceptis, cives idem et christianus; denique amplis- sima bona, quibus mortalem quoque hominum vitam Chri¬ stiana religio sua sponte explet, communitati societatique civili omnia quaeruntur . . §• 2 . Oppugnatio civitatis chr/stianae. Exposita theoria de forma et felici vita civitatis chri- stianae Summus Pontifex duce historia depingit fata eius- dem per decursum temporum, nec non funesta mala, quae diruta civitate Christiana in populos pramanavere. 1. Bona vigente civitate Christiana. „Fuit aliquando tempus, prosequitur Leo XIII., cum evangelica philosophia gubernaret civitates: quo tempore christianae sapientiae vis illa et divina virtus in leges, in¬ stituta, moreš populorum, in omnes reipublicae ordines rationesque penetraverat: cum religio per Jesum Christum instituta in eo, quo aequum erat, dignitatis gradu firmiter collocata, gratia principum !egitimaque magistratuum tutela ubique floreret: cum sacerdotium atque imperium concordia et amica officiorum vicissitudo .... coniungeret. Eo modo composita civitas fructus tulit omni opinione maiores, quo- rum viget memoria et vigebit innumerabilibus rerum ge- starum consignata monumentis, quae nulla adversariorum arte corrumpi aut obscurari possunt.“ „Quod Europa barbaras gentes edomuit, easque a feritate ad mansuetudinem, a superstitione ad veritatem traduxit; quod Maomethanorum incursiones victrix pro- pulsavit; quod civilis cultus principatum retinuit, et ad ornne decus humanitatis ducem se magistramque praebere ceteris consuevit; quod germanam libertatem eamque mul- io 146 tiplicem gratificata populiš est; quod complura ad miseria- rum solatium sapientissime instituit, sine controversia magnam debet gratiam religioni, quam ad tantas res suscipiendas habuit auspicem, ad perficiendas adiutricem." „Mansissent profecto eadem bona, si utriusque pote- statis concordia mansisset: maioraque exspectari iure pote- rant, si auctoritati, si magisterio, si consiliis ecclesiae maiore esset cum fide perseverantiaque obteniperatum . . 2. Perniciosa renim novarum studia. „Sed perniciosa illa ac deploranda rerum novarum studia, quae saeculo XVI. excitata sunt, cum primum reli- gionem Christianom miscuissent, mox naturali quodam itinere ad philosophiam, a philosophia ad omnes civilis communitatis ordines pervenerunt. Ex hoc velut fonte repe- tenda illa recentiora effrenatae libertatis capita, in maximis perturbationibus superiore saeculo excogitata in medioque proposita perinde ac principia et fundamenta novi iuris, quod ... a iure non solum christiano, sed etiam naturali . . . discrepat.“ ' „Eorum principiorum illud est maximum, omnes hotni- nes, quemadmodum genere naturaque si/niles intelliguntur, ita reapse esse in actione vitae inter se pares: unum- quemque ita esse sili iuris, ut nullo modo sit alterius auctoritati obnoxius; cogitare de re qualibet quae velit, agere quod lubeat, libere posse; imperandi aliis ius esse in nemine.“ „His informata disciplinis societate, principatus non est nisi populi voluntas, qui, ut in sui ipsius linice est po- testate, ita sibimetipsi solus imperat: deligit autem, quibus se committat, ita tamen imperii non tam ius, quam munus in eos transferat, idque suo nomine exercendum. In silentio iacet dominatio divina, non secus ac vel Deus nullus esset, aut humani generis societatem nihil curaret; vel homines sive singuli sive sociati nihil Deo deberent, vel princi¬ patus cogitari possit ullus, cuius non in Deo ipso causa et vis et auctoritas tota resideat.‘- 147 ,,Quo modo ... est respublica nihil aliud quam multi- tudo magistra sui et gubernatrix; cumque populus omnium iurium omnisque potestatis fontem in se ipso continere dicatur, consequens e rit, ut nulla ratione officii obligatam Deo se civitas putet, ut religionem publice profiteatur nullam, nec debeat ex pluribus, quae vera sola sit, quae- rere, nec ullam ceteris anteponere, nec uni maxime favere, sed singulis generibus aequabiiitatem iuris tribuere . . . Consentaneum erit, iudicio singulorum permittere omnetn de religione quaestionem , licere cuique aut sequi quam ipse malit, aut omnino nullam, si nullam probet. Hinc profecto illa nascuntur: exlex uniuscuiusque conscientiae iudicium, liberrimae de Deo c o le n do, de nori colendo, sententiae, infinita tam cogitandi, tam cogitata publicandi licentia. 3. Ecclesia depressa. Quibus doctrinis, quae maxime probantur hoc tem- pore, positis tamquam fundamentum reipublicae, facile appa- ret, quem in locum quamque iniquum compellatur ecclesia. „Nam, ait Leo XIII., ubi eiusmodi doctrinis actio rerum consentiat, nomini catholico par cum societatibus ab eo alienis vel etiam inferior locus in civitate tribuitur; legum ecclesiastiearum nulla habetur ratio; ecclesia, quae iussu niandatoque Jesu Christi docere omnes gentes debet, puhli¬ cam populi institutionem iubetur nihil attingere." Deinde Summus Pontifex describit, quomodo tališ civitas eo tendat, ut ecclesiae omnia iura arripiat, ut ipsum matrimonium ad suum forum trahat, ut possessiones ecclesiae restringat, ut pactiones ecclesiam inter et civitatem dirimat, ecclesiam omnino impotem reddat. „ld vero, concludit Leo XIII., cum patienter ferre ecclesia non possit, neque enim potest officia deserere sanctissima et maxima, . . . saepe sacram inter et civilem potestatem dimicationes nascuntur, quarum ille ferme est exitus, alteram, ut quae minus est opibus humanis valida, alteri ut validiori succumbere." 10 " 148 Quae puhlice aguntur, eo consilio magnam padem aguntur, ut ecclesia cle medio pellatur, vel saltem vida adstridaque imperio teneatur. „Leges, administratio civi- tatum, expers religionis adolescentium institutio, spoliatio excidiumque ordinum religiosorum, eversio principatus civilis Pontificum romanorum, huc spectant omnia: incidere nervos institutorum christianorum, ecclesiaeque catholicae et libertatem in angustum deducere et iura cetera comminuere." 4. Putridi fructus errorum. „Eiusmodi d z regenda civitate sententia ipsa tiaturalis ratio convincit, a veritate dissidere plurimum. Quidquid enim potestatis usquam est, a Deo tamquam maximo augu- stissimoque fonte proficisci, ipsa natura testatur. Imperium autem populare, quod nullo ad Deum respectu in multi- tudine inesse natura dicitur, si praeclare ad suppeditandum valet blandimenta et flammas muitarum cupiditatum, nulla quidenr nititur ratione probabili, neque satis hab eri viriurn potest ad securitatem puhlicam quietamque ordinis con- stantiam. Revera his doctrinis res inclinavere usque eo, ut haec a pluribus tamquam lex in civili prudentia sanciatur, seditiones posse iure conflari. Valet enim opinio, nihilo principes plures esse, quam delectos quosdam, qui volun- tatem popularem exequantur: ex quo fit, quod necesse est, ut omnia sint pariter cum populi arbitrio mutabilia et timor aliquis turbarum semper impendeat." „De religione autem putare, nihil inter religiones cli- spares et contrarias interesse, hunc plane habet exitum, nolle ullam probare iudicio, nolle usu. Atqui istud ab atheismo, si nomine aliquid differt, re nihil differt.“ Nam quibus Deum esse persuasum est, ii necessario intelligunt, religiones varias et dissimiles aeque bonos esse non posse. „Sic illa quidlibet sentiendi litterarumque formis quid- libet exprimendi facultas, omni moderatione posthabita, non quoddam est propria vi sua bonum, quo societas humana iure laetetur, sed multorum malorum fons et origo. Liber- 149 tas, ut quae virtus est hominem perficiens, debet in eo, quod verum sit, quodque bonum versari: boni autem et veri ratio . . . incommutabilis est. Si mens assentiatur opi- nionibus falsis, si malum voluntas adsumat . . . excidunt dig-nitate naturali et in corruptelam ambae delabuntur. Quae,- cunque sunt igitur virtuti veritatique contraria, ea in luce atque in oculis hominum ponere noti est aequum; gratia tutelave legum defendere , multo minus. Sola bene acta vita via est in coelum, quo tendimus universi: ob eamque rem aberrat civitas a regula et praescriptione naturae, si : . . impune sinat mentes a veritate, animos a virtute deducere." Ecclesiam vero, quam Deus ipse constituit, ab actione vitae excludere, a legibus, ab institutione adolescentium, a societate domestica, magnus et perniciosus est error. Bene morata civitas esse, sublata religione no n poteši. . Leo XIII. affirmat magnarn iniuriam, immo temeritatem esse ecclesiam in suorum officiorum munere velle subiicere potestati civili; nam hoc facto ordo perturbaretur quia na- turalia praeponerentur supernaturalibus, praetereaque via sterneretur ad inimicitias et certamina, quae utrique reipu- blicae magnarn perniciem afferre solent. 5. Doctrina romanomm Pontificum. „Huiusmodi doctrinas, quae nec humanae rationi probantur, et plurimum habent in civilem doctrinam mo¬ menti, romani Pontifices, ait Leo XIII., inipune abire nequa- quam passi sunt.“ Doctrinae falsae a Gregorio XVI. per encyclicas litteras hoc initio „Mirari vos“ die 15. Augusti 1832, dein a Pio IX. in Syllabo errorum damnatae fuerunt. „Quibus tamen decretis, docet Leo XIII., si recte diudi- cari velit, nulla per se reprehenditur ex variis reipublicae formis, ut quae nihil habent, quod doctrinae catholicae re- pugnet, eaedemque possunt, si sapienter adhibeantur et iuste, in optimo statu tueri civitatem.“ „lmmo neque illud per se reprehenditur, participem plus minus esse populum reipublicae: quod ipsum certis 150 in temporibus certisque legibus potest non solum ad utili- tatem, sed etiam ad officium pertinere civium.“ „lnsuper neque causa iusta nascitur, cur ecclesiam quisquam criminetur, aut esse in lenitate facilitateque plus aequo restrictam, aut ei, quae germana et legitinia sit, liber- tati inimicam. Revera, si divini cultus varia genera eodem iure esse, quo veram religionem, ecclesia iudicat non licere, non ideo tamen eos damnat rerum publicarum modera- tores, qui magni alicuius aut adipiscendi boni, aut prohi- bendi causa mali, moribus atque usu patienter ferunt, ut ea habeant singula in civitate locum. Atque illud magnopere cavere ecclesia solet, ut ad amplexandam fidem catholicam nemo invitus cogatur „Simili ratione nec potest ecclesia libertatem probare eam, quae fastidium gignat sanctissimarum legum, debi- tamque potestati legitimae obedientiam exuat. Est enim licentia verius, quam libertas . . . Contra illa germana est atque expetenda. libertas , quae si privatim spectetur, erro- ribus et cupiditatibus . .. hominem servire non sinit; si puhlice, civibus sapienter praeest, iacultatem commodorum augendorum large ministrat, remque puhlicam ab alieno arbitrio deiendit. Atque honestam hanc et homine dignam libertatem ecclesia probat . . „Šibi perpetuo consentiens, si ex altera parte liber- tatem respuit immodicam, quae et privatis et populiš in licentiam vel in servitutem cadit, ex altera volens et libens amplectitur res meliores, quas dies afferat, si vere prospe- ritatem contineant huius vitae, quae quoddam est velut stadium ad alteram eamque perpetuo mansuram. Ergo quod inquiunt, ecclesiam recentiori civitatum invidere disciplinae, et quaecunque horum temporum ingenium peperit, omnia promiscue repudiare inanis est et leiuna calumnia:' Jnsaniam quidem repudiat opinionum, improbat ne- faria seditionum studia, illumque nominatim habitum ani- morum, in quo initia perspiciuntur voluntarii discessus a Deo: sed quia omne, quod verum est, a Deo proficisci necesse est, quidquid indagando veri attingatur, agnoscit 151 ecclesia velut quoddam divinae rnenlis vestigium . . . et quidquid accedat ad scientiarum fines proferendos, gaudente et libente ecclesia semper accedet; eademque studiose, ut solet, sicut alias disciplinas, ita illas etiam fovebit ac pro- vehet, quae positae sunt in explicatione naturae . . Quam praeclare Leo XIII. ecclesiam in sua ad civi- tatem relatione eiusque molimina descripsit atque defendit! Cap. III. Officia civium catholicorum. Quum per totum orbem terrarum tam funesti errores spargantur, veritas vero obnubiletur et quum exinde deplo- rabiles perturbationes iam exortae, graviores pertimescendae sint, „remedium, ait Leo XIII., unde oportet quaerendum est: videlicet Christiana sentiendi agendique rado in vita privata, in omnibus reipublicae partibus restituatur necesse est; hoc remedium unicnm est ad pellenda mala, quae premunt, et ad prohibenda pericula, quae impendunt, aptum.“ His praemissis Summus Pontifex expresse loquitur de variis officiis civium catholicorum. et quidem in encyclica „Sapientiae christianae", quam nune persequi volumus. §. l- 1 ) Cognitio et defensio fidei. „Cum Jesus Christus, docet Leo XIII. in praelaudatis litteris encyclicis, praedicare evangeliuni apostolos iussit omni creaturae, hoc pariter officiutn hominibus universis imposuit, ut perdiscerent et crederent, quae clocerentur. „Qui crediderit et baptizatus iuerit, salvus erit; qui vero non crediderit, condemnabitur.“ 2 ) „Sed christianam fidem komo, ut debet, complexus, hoc ipso ecclesiae ut ex ea natus subiicitur, eiusgue fit ') Encvcl. Sapientiae christianae, — 2 ) Marc. 16, 16. 152 societatis maximae sanctissiinaegiie particeps, quam summa cum potestate regere sub invisibili capite Christo Jesu ro¬ mani Pontificis proprium est munus.“ Quid inde sequitur? 1. Amor er ga ecclesiam et patriam. „Si civitatem, prosequitur Summus Pontifex, in qua editi susceptique in hanc lucern sumus, praecipue diligere tuerique iubemur lege naturae usque eo, ul civis bonus vel mortem pro patria oppetere non dubitet, officium est christianorum longe maius simili modo esse in ecclesiam semper affectus." „Est enim ecclesia civitas sancta Dei viventis, Deo ipso nata, eodemque auctore constituta, quae peregrinatur quidem in terris, sed vocans homines et erudiens atque deducens ad sempiternam in coelis felicitatem. Adamanda igitur patria est, unde vitae mortalis usuram accepimus, sed necesse est caritate ecclesiam praestare, cui vitam animae debemus per- petuo mansuram, quia bona animi corporis bonis rectum est anteponere, multoque, quam erga homines, sunt erga Deum officia sanctiora . 11 „Ceterum, vere si iudicare volumus, supernaturalis amor ecclesiae patriaeque caritas naturalis, geminae sunt ab eodem sempiterno principio profectae caritates, cum ipse sit utriusque auctor et causa Deus; ex quo consequitur, non posse alterum officium pugnare cum altero. Utique utrumque possumus et debemus, diligere nosmetipsos, be- nevolentes esse cum proximis, amare rempublicam pote- statemque, quae rei publicae praesit, eodemque tempore ecclesiam colere uti parentem, et maxima, qua fieri potest, caritate complecti Deum. 2. Obediendum magis Deo, quam hominibas. „Nihilominus . . . ineidunt causae, cum aliud videtur a civibus respublica, aliud a christianis religio postulare; idque non alia sane de causa, quam quod rectores reipu- blicae sacram ecclesiae potestatem aut nihil pensi habent, 153 aut šibi volunt esse subiectam. Hinc et certamen existit, et periclitandae virtuti in certamine locus. Urget enim potestas duplex: quibus contraria iubentibus obtemperari simul utris- que non potest: „Nemo potest duobus dominis servire." i) Ast cui ex his duobus serviendum ? „Dubitare nemo debet. Nam scelus est ab obsequio Dei, satisfaciendi hominibus causa, discedere; nefas Jesu Christi Ieges, ut pareatur magistratibus, perrumpere, ast, per speciem civilis conservandi iuris, iura ecclesiae migrare. „Obedire oportet magis Deo, quam hominibus." 2 ) Quodque olim magistratibus non honesta imperantibus Petrus ceteri- que apostoli respondere consueverunt, idem semper est in causa simili sine haesitatione respondendum. Nemo cives pace bellove melior, quam chnstianus sui memor officii: sed perpeti omnia potius et ipsarn malte mortem debet. quam Dei ecclesiaeve causarn deserere „Quapropter non hab ent vim naturamque legum p robe perspectam, qui istam in delectu officii constantiam repre- hendunt et a d seditionem aiunt pertinere .non enim abiicitur principi Iegumque latoribus obedientia debita, sed ab eorum voluntate in iis dumtaxat praeceptis disceditur. quorum ferendorum nulla potestas est, quia cum Dei in- iuria feruntur, ideoque vacant iustitia et quidvis potius sunt. quam Ieges. . . 3. Studium christianae doctrinae. „Quam acre adversus ecclesiam bellum deflagraverit, quamque multiplex, vix attinet hoc loco dicere. Quod enim rationi^ontigit quamplures res occultas et a natura involutas scientiae pervestigatione reperire, easque in vitae usus apte convertere, tantos šibi spiritus sumpsere homines, ut iam se putent nomen posse imperiumque divinum a communi vita depellere. Quo errore decepti transferunt in naturam humanam ereptum Deo principatum: a natura petendum omnis veri principium et normam praedicant, ab ea manare, i) Matth. 6, 24. — 2) Act. 5, 29. 154 ad eamque esse cuncta religionis ofticia referenda. Quo- circa nihil esse divinitus traditum: non disciplinae morum christianae, non ecclesiae parendum: nullam huic esse legum ferendarum potestatem, nulla iura: immo nec ulluin ecclesiae dari in reipublicae institutis locum oportere. Expetunt vero atque omni ope contendunt capessere res publicas et ad gubernacula sedere civitatum, quo šibi facilius liceat ad has doctrinas dirigere leges moresque fingere populorum. Ita passim catholicum nomen oppugnatur, magnaque cuilibet errorum perversitati permissa licentia multis vinculis publica veritatis christianae professio constringitur.“ ,,His igitur tam iniquis rebus primum omnium respi- cere se quisque debet, vehementerque curare, ut alte com- prehensam animo fidem intenta custodia tueatur cavendo pericula, nominatimque contra varias sophismatum fallacias senrper armatus. Ad cuius incolumitatem virtutis illud etiam perutile et magnopere consentaneum temporibus iudicamus, studium diligens . . . in Christiana doctrina ponere, earum- que r er tun. quae religiotiem continent, quasque assequi ratione licet, maiore qua po test notitia mentem imbuered „Cumque fidem non modo vigere in animis incor- ruptam, sed assiduis etiam incrementis oporteat augescere, iteranda ad Deum est supplex atque humilis apostolorum flagitatio: „adaage nobis fidem !“ t) 4. Defensio et professio fidei. „Verum, quod fidem christianam attingit, alia sunt officia, quae observari ... si salutis semper interfuit, hac tempestate nostra interest maxime, Nimirum in hac, quam cfixinius, tanta ac tam late fusa opinionum insania, profecto patro- cinium suscipere veritatis erroresque ex animis evellere, eccle¬ siae munus est. ... At vero, cum necessitas cogit, incolumi¬ tatem fidei tueri non ii solum debent, qui praesunt, sed „quilibet tenetur fidem suam aliis propalare, vel ad in- structionem aliorum fidelium sive confirmationem, vel ad ‘) Luc. 18, 5. 155 reprimendum infidelium insultationes." i) Cedere hosti vel vocem premere, cum tantus undique opprimendae veritati tolitur clamor, aut inertis hominis est, aut de iis, quae pro- fitetur, utrum vera sint, dubitantis. Utrumque turpe, atque iniuriosum Deo, utrumque cum singulorum tum communi saluti repugnans: solis fidei inimicis fructuosum, quia valde auget remissior proborum opera audaciam improborum. Eoque magis christianorum vituperanda segnities, quia falsa crimina dilui, opinionesque pravae confutari levi negotio, ut plurimum possunt, maiore aliquo cum labore semper possunt.“ ,.Ad extremum, nemo unus prohibetur eam adhibere et prae se ferre fortitudinem , quae propria est christianorum: qua ipsa non raro onimi adversariorum et consilia fran- guntur. Sunt praeterea Christiani ad dimicationem nati , cuius quo maior est vis, eo certior, Deo opitulante, victoria. „Confidite, ego vici mundum.“ 2) Neque est, quod opponat quisquam, ecclesiae conservatorem et vindicem Jesuin Chri- stum nequaquam opera hominum indigere. Non enim inopia -irium, sed magnitudine bonitatis vult ille, ut a 1 iquid a nobis conferatur operae ad salutis, quam ipse peperit, obtinendos .... fructus." „Huius partes officii primae sunt, catholicam doctrinam profiten aperte et constanter , eamque . . . propagare. Nam quod saepius est verissimeque dictum, christianae quidem sapientiae nihil tam obest, quam non esse cognitam. Valet enim per se ipsa ad depellendos errores probe percepta: quam si mens arripuerit simplex praeiudicatisque non ad- stricta opinionibus, assentiendum esse ratio pronuntiat. . . . Quoniam vero fides ad salutem est necessaria, omnino praedicari verbum Christi consequitur oportere.“ ,,Profecto praedicandi, hoc es docendi, munus iure divino penes magistros est, quos bpiritus Sanctus posuit regere ecclesiam Dei“ 3 ), inaxime penes Pontificem romanum, i) S. Thom. II. II. q. 3. a. 2. ad 2. — i) 2 ) Jo. 16, 33. - 3 ) Act. 20, 28. 156 Jesu Christi vicarium, ecclesiae universae sutnma curn pote- state praepositum, credendorum, agendorum magistrum. Nihilominus nemo putet, industriam nonnullam eadem in re ponere privatos prohiberi, eos nominatim, quibus ingenii facultatem Deus cum studio bene merendi dedit: qui, quoties res exigat, commode possunt non sane doctoris šibi partes assumere, sed ea, quae ipsi acceperint, impertire ceteris, magistrorum voci resonantes tamquam imago.“ „Quin immo, privatorum opera viša est Patrih us Con- cilii Vaticani usque adeo opportuna ac frugifera, ut prorsus deposcendam iudicarint. ,.Omnes Christi fideles, maxime vero eos, qui praesunt, vel docendi munere funguntur, per viscera Jesu Christi obtestamur, nec non eiusdem Dei et Salvatoris nostri auctoritate iubemus, ut ad hos errores a sancta ecclesia arcendos et eliminandos, atque purissimae tidei lucern pandendam studium et operam conferant." i) „Ceteruni serere fidem catholicam auctoritate exempli, professionisque constantia praedicare, quisque se posse ac debere meminerit. In officiis igitur, quae nos iungunt Deo atque ecclesiae, hoc est numerandum maxime, ut in veritate Christiana propaganda propulsandisque erroribus elaboret singulorim, quoad potest, industria §• 2 . Concordia catholicorum. „Quibus tamen officiis, asserit Leo XIII., non ita ut oportet, cumulate et utiliter satisfacturi sunt, si alii seorsum ab aliis in certamen descenderint 1 ', sed necessarium est, ut catholici ecclesia duce in unum coniungantur. atque ita uniti pro salute generis humani ut castrorum acies ordinata contendant. At quomodo tališ unitas creari potest? 1. Concordia sententiarum. „Ad coniunctionem animorum siinilitudinemque agendi . . . prinium omnium concordia est tiecessaria sententiarum , ‘) Const. Dei Filius ad fin. r 157 ad quam ipsam videmus Paulum Apostolum Corinthios ex- hortantem vehementi studio et singulari gravitate verborum: »Obsecro autem vos, fratres, per nomen Domini nostri Jesu Christi, ut idipsum dicatis omnes et non sint in vobis schis- mata: sitis autem perfecti in eodem sensu et in eadem sententia.“ i) ..Cuius praecepti facile sapientia perspicitur. Est enim prin« ipium agendi mens: ideoque nec congruere voluntates queunt, si mentes diversa opinentur. Qui vero šolam rati- onem sequuntur ducem, vix in eis aut ne vix quidem una esse doctrina potest ... est enim mens natura sua infirma et varietate distrahitur opinionum . . . accedunt cupiditates, quae facultatem videndi veri tollunt, aut saltem valde im- minuunt .' 1 „Hac de causa in moderandis civitatibus saepe datur opera, ut coniuncti teneantur vi, quorum animi discordent. Longe aliter Christiani: quid credere oporteat, ab Ecclesia accipiunt, cuius auctoritate ductuque se certo sciunt veram attingere. Propterea . . . cunctorum orbe christianorum una est atque esse debet doctrina. . . . „Habentes autem eundem Spiritum fidei“ 2 ) salutare principium obtinent, unde eadem in omnibus voluntas eademque in agendo ratio sponte gignuntur." 2. Obeclientia ecclesiae exhibendu. „Sed, quod Paulus Apostolus iubet,unanimitatem oportet esse perfectam." Ideo omnes veritates divinitus revelatas ob Dei revelantis auctoritatem recipere et credere debemus. „Statuere vero, docet Leo XIII., quae sint doctrinae divinitus traditae, ecclesiae docentis est, cui custodiam interpretatio- nemque Deus eloquiorum suorum commisit. Summus autem est magister in ecclesia Pontifex romanus. Concordia igitur animorum sicut perfectum in una fide consensum requirit, ita voluntates postulat ecclesiae romanoque Pontifici per- fecte subiectas atque obtemperantes, ut Deo . Cuius i) I. Cor. 1, 10. - 2 ) II. Cor. 4, 13. 158 perfectioni tantum Christiana consuetudo tribuit, ut illa tam- quam nota internoscendi catholicos et habita semper sit atque habeatur.“ „ln constituendis vero obedientiae finibus, nemo arbi- tretur sacrorum Pastorum maximeque romani Pontificis aucto- ritati parendum in eo dumtaxat esse, quod ad dogmata pertinet.Quin etiam neque satis est sincere atque fir- miter assentiri doctrinis, quae ab ecclesia, etsi solemni non definitae iudicio, ordinario tamen et universali magisterio tamquam divinitus revelatae credendae proponuntur: quas fide catholica et divina credendas concilium Vaticanum de- crevit. 1 ' „Sed hoc est praeterea in officiis christianorum po- nendum, ut potestate et duetu episcopomm imprimisqiie Sediš apostolicae regi se gubernarique patiantur. Quod quidem quam sit consentaneum, perfacile apparet. Nam quae divinis oraculis continentur, ea Deurn partim attingunt, partim ipsum hominem itemque res ad sempiternam hominis sa- lutem necessarias. Jamvero de utroque genere, nimirum et quid credere oporteat, et quid agere, ab ecclesia iure divino praecipitur, atque in ecclesia a Pontifice maximo. Quam- obrem iudicare posse Pontifex pro auetoritate debet, quid eloquia divina contineant, quae cum eis doctrinae concor- dent, quae diserepent; eademque ratione ostendere, quae honesta sint, quae turpia, quid agere quid fugere salutis adipiscendae causa necesse sit: aliter enim eloquiorum Dei certus interpres, nec dux ad vivendum tutus ille esse homini posset.“ 3. Norma catholicomm in actione puhlica. Tenendum est, ecclesiam esse societatem divinitus con- stitutam, ut pacem animis ac sanctitatem afferat; cumque res ad id necessarias divino munere sola possideat, certas habet leges, certa officia, atque in populiš christianis mode- randis rationem viamque sequitur naturae suae consenta- neam. Licet reetores civitatum liberi sint ad res suas gerendas, idque non invita sed plane adiuvante ecclesia, quae sicuti 159 ad iustitiam erga Deum, ita quoque ad iustitiam erga prin- cipes vocat populos, nihilominus salva fide dubitari non potest, regimen animarum ecclesiae esse assignatum uni, nihil ut in eo sit politicae potestati loči: non enim Caesari, sed Petro claves regni coeloruni Jesus Christus commen- davit. „Jus est ecclesiae, prosequitur Leo XIII., vivere tuerique se consentaneis naturae suae institutis ac legibus. Eademque cum nori modo societas perfecta sit, sed etiam humana quavis societate superior,. sectari partium studia et muta- bdibus rerurn civilium flexibus servire iure officioque suo valde recusat. Similique ratione . . . non ad se putat ecclesia pertinere, quae maxime forma civitatis placeat, quibus in- stitutis res christianarum gentium civilis geratur: ex variis- que reipublicae generibus nullum non probat, dum religio morumque disciplina salva sit.“ „Ad hoc exemplum cogitationes actionesque dirigi singulorum christianorum oportet. Non dubium est, quin quaedam sit in genere politi'co honesta contentio, cum scilicet incolumi veritate iustitiaque certatur, ut opiniones re usuque valeant, quae ad commune bonum prae ceteris conducibiles videantur. Sed ecclesiam trahere ad partes, aut omnino adiutricem esse velle ad eos, quibuscum contenditur, supe- randos, hominum est religione intemperanter abutentium.“ „Ex adverso sancta atque inviolata apud omnes esse debet religio: immo in ipsa disciplina civitatum, quae a legibus morum officiisque religionis separari non potest, hoc est potissimum perpetuoque spectandum , quid maxime expediat christiano nomini, quod ipsum sicubi in periculo esse adversariorum opera videatur, cessandum ab omni dis- sidio et concordibus anirnis et consiliis propugnatio ac defensio suscipienda religionis , quod est commune bonum maximum, quo sunt omnia referenda." „Profecto et ecclesia et civitas suum liabet utraque piincipatum, proptereaque in gerendis rebus suis neutra paret alteri, utique intra terminos a proxima cuiusque causacon- stitutos. Ex quo tamen nulla ratione disiunctas esse sequitur. 160 multoque minus pugnantes. Sane non tantum nobis ut esse- mus natura dedit, sed ut morati essemus. Quare a tranquilli- tate ordinis puhlici, quam proxime habet civilis coniunctio propositam, hoc petit homo, ut bene šibi esse liceat, ac multo magis, ut satis praesidii ad perficiendos moreš sup- peditet, quae perfectio nusquam nisi in cognitione consistit atque exercitio virtutis. Simul vero vult, id quod debet, adiumenta in ecclesia reperire, quorum ope pietatis per- fectae perfecto fungatur munere, quod.in cognitione usuque positum est verae religionis, quae princeps est vir- tutum. . . Quare „in legibus sanciendis spectanda hoininis indoles est, moralis eadem ac religiosa, eiusdemque curanda perfectio, sed recte atque ordine: nec imperandum vetan- dumque quidquam nisi ratione habita, quid civili, quid reli- giosae hominum societati sit propositum." „Hac ipsa de causa non potest ecclesiae non interesse, quales in civitatibus valeant leges, non quatenus ad rem- puhlicam pertinent, sed quia fines debitos aliquando prae- tergressae in ius ecclesiae invadunt. Quin immo resistere, si quando officiat religioni disciplina reipablicae, studioseque conari, ut in leges et instituta populorum virtus pervadat Evangelij, munus est ecclesiae assignatum a Deo.“ „Quoniam fortuna reipublicae potissimum ex eorum pendet ingenio, qui populo praesunt, idcirco ecclesia pa- trocinium iis hominibus gratiamve praebere non potest , a quibus oppugnari sese intelligat, qui iura ipsius vereri aperte recusent, qui rem sacram remque civilem natura consociatas divellere contendant. Contra fautrix, uti debet, eorum est, qui de utraque republica recte sentientes ambas in com- muni bono concordes elaborare volunt.“ „His praeceptis, asserit Summus Pontifex, norma con- tinetur, quam in puhlica actione vitae catholicum quemque necesse est sequi. Nimirum .... favendum viris est spec- tatae probitatis eisdem de christiano nomine merituris: neque causa esse ulla potest, cur male ergo religionem animatos liceat anteponere." 161 ,,Ex quo apparet, quam sit magnum officium tueri consensum animorum, praesertim cum per hoc tempus tanta consiliorum calliditate christianum oppugnetur notnen. Quot- quot diligenter studuerint ecclesiae adhaerescere, quae est columen et firmamentum veritatis i), facile cavebunt magistros mendaces . . . quin ipsius ecclesiae virtutis participes futuri, invidias sapientia vincerent, vim fortitudine.“ 4. Duo viiia fugienda. „ Verum ad negotia puhlica accessuris duo sunt magno- pere vitici fugienda, quorum alterum prudentiae notnen usur- pat, alterum in temeritate versatur „Quidam enim potenti pollentique improbitati aperte resistere negant oportere, ne forte hostiles animos certamen exasperet, Isti quidem, pro ecclesia stent an contra, incertum: quandoquidem profiteri se doctrinam catholicam affirmant, sed tamen vellent, certas ab ea discrepantes opiniones im- pune propagari posse ecclesia sineret. Ferunt dolenter itite- ritum fidei demutationemque mo rum, nihil tamen de remedio laborant , vel etiam nimia indulgentia aut perniciosa quadam simulatione non raro malum augent. lidem de sua in apo- stolicam Sedem voluntate nemini volunt esse dubium, sed habent semper aliquid, quod pontifici succenseant. Istius- modi hominum prudentia ex eo est genere, quod a Paulo apostolo sapientia carnis et mors animi appellatur.“ Ast tališ prudentia ad mala minuenda nihil conferre potest. Jnimicis enim . . . hoc est omnino propositum, reli- gionem catholicam, quae vera sola est, funditus, si fieri posset exstinguere. Tali autem consilio omnia audent: sen- tiunt enim, quo magis fuerit aliorum tremefacta virtus, eo šibi expeditiorem fore malarum rerum facultatem. ltaque qui adamant prudentiam carnis, ac nescire se simulant, christi¬ anum quemque debere bonum militem Christi esse, qui debita victoribus praemia consequi mollissima via atque intacti a certamine volunt, ii tantum abest, ut iter malorum intercipiant, ut potius expediant.“ >) 1. Tim. 3, 15. 11 162 „Contra non pauci fallaci studio permoti. . . res in ecclesia geri suo ipsorum iudicio atque arbitratu vellent usque eo, ut omne, quod secus agitur, moleste ferant, atque re- pugnanter accipiant. Hi . . . reprehendendi sunt. Hoc enim est non sequi patestatem legitimam, sed praevertere, simulque magistratuum munia ad privatos rapere, magna cum per- turbatione ordinis, quem Deus in ecclesia sua perpetuo servandum constituit, nec sinit a quo eam impune violari.“ „Magnopere velimus in singulorum animis alte insidere eam, quam Paulus prudentiam spiritus 1 ) nominat. Haec enim in moderandis actionibus humanis sequitur optimam medio- critatis regulam, illud in homine efficiens, ne ant timide desperet propter ignaviam , aut nimis confidat propter teme- ritatem.“ 5. Prudentia politica. Prudentia politica, quae ad bonum commune spectat, differt ab ea prudentia, quae ad bonum cuiusque privatim pertinet. „Haec enim cernitur in hominibus privatis, qui consilio rectaeque rationi obediunt in gubernatione sui; illa vero in praepositis, maximeque in principibus, quorum muneris est cum potestate praeesse: ita quidem, ut politica privatorum prudentia in hoc videatur tota consistere, legi- timae po testa tis iussa fideliter exequi.“ „Haec dispositio atque hic ordo tanto magis valere in Christiana republica debet, quanto Pontificis politica prudentia plura complectitur: eius enim est non solum regere ecclesiam, sed generatim civium christianorum actiones ita ordinare, ut cum spe adipiscendae salutis aeternae apte congruant. Ex quo apparet, praeter summam sententiarum concordiam et factorum, necesse esse politicam potestatis ecclesiasticae observare in agendo sapientiam. 11 „Jamvero christianae reipublicae administratio proxime et secundum Pontificem romanum ad episcopos pertinet; qui scilicet, quamquam pontificalis fastigium potestatis non attingunt, sunt tamen in ecclesiastica hierarchia veri prin- 6 Rom. 8 6. 163 cipes, cumque singulas ecclesias singuli administrent, sunt quasi principaies artifices ... in aedificio spirifuali i), atque habent munerum adiutores, ac ministros consiliorum clericos." „Ad hanc ecclesiae constitutionem, quam nemo mor- talium mutare potest, actio est accommodanda vitae. Propterea quemadmodum episcopis necessaria est cum apostolica Sede in gerendo episcopatu coniunctio, ita clericos laicosque oportet cum episcopis suis coniunctissime vivere , agere. Ipso- rum quidem antistitum utique potest esse aliquid aut minus laudabile in moribus, aut in sententiis non probabile: sed nemo privatus arroget šibi personam iudicis, quam Christus Dominus illi imposuit uni, quem agnis atque ovibus praefecit.“ His ecclesiae doctrjnam de statu civili, sequentes in- structiones Papae Leonis XIII., absolvimus. Titulus VI. De libertate et liberalismo. Quia in nostra dioecesi permulti cultura maiori pol- lentes de liberalismo gloriantur, vera doctrina de libertate et liberalismo proponatur. De hac quaestione pulcherrime et uberrime tractat Summus Pontifex in litteris encyclicis „Libertas“, 2 ) in qua proposita genuina notione libertatis liberalismi absurditatem ostendit. Cap. I. De libertate. Summus Pontifex scribit de libertate, quatenus est dos singulorum hotninum et tune de libertate in societate civili. §• 1 . De libertate singulorum. Exordium sumit de libertate naturali, cuius funda- mentum explicat, dein vero doctrinam de libertate morali eiusque praesidiis proponit. p S. Thom. Quodlib. I art. 14. — 2 ) Encycl. Libertas de 20. jumi 1888. 11 * 164 7 . Libertas naturalis eiusgue fundamentum. ,,Llbertatem naturalen, ait Leo XIII., omnium iudicium sensusque communis, quae certissima naturae vox est, in iis solum agnoscit, qui sint intelligentiae vel rationis com- potes, in eaque ipsa causam inesse apparet, cur auctor eorum, quae ab eo aguntur, verissime habeatur homo. Et recte quidem: nam quando ceteri animantes solis ducuntur sensibus, soloque naturae impulsu acquirunt, quae šibi pro- sunt, fugiuntque contraria, homo quidem in singulis vitae factis rationem habet ducem.“ „Ratio autem, quaecunque in terris habentur bona, omnia et singula posse iudicat esse et aeque posse non esse: et hoc ipso nullum eorum decernens esse necessario sumendum, potestatem optionemque voluntati facit, ut eligat, quod lubeat.“ Homo vero ideo de contingentibus iudicare potest, quod animum habet de natura simplicem, spiritualem et cogitationis participem, qui propterea nec in esse nec in operatione a corpore dependet, sed illius conditionem longe transgreditur, quo fit, ut immutabilibus et necessariis veri bonique rationibus iudicio comprehensis bona ilia singii- laria nequaquam esse neeessaria videat. ltaque „cum ani- mos hominum segregatos esse statuitur ab otnnl concretione mortali eosdemque facultate cogitandi pollere, simul natu¬ ralis libertas in fundamento suo firmissime constituiturd „Jamvero sicut animi humani naturam simplicem, spiri¬ tualem atque immortalem, sic et libertatem nemo nec altius praedicat, nec constantius asserit ecclesia catholica, quae scilicet utrumque omni tempore docuit, sicque tuetur ut dogma." 2. Libertas moralis. „Libertas itaque eorum est, qui rationis aut intelligen¬ tiae sunt participes, propria; eadem, si natura eius con- sideratur, nihil aliud est nisi facultas eligendi res ad id, quod propositum est, idoneas, quatenus qui facultatem habet 165 unum aliquod eligendi e pluribus, is est factorum suorum dominus.“ „Jamvero quia omne, quod rei cuiuspiam adipiscendae causa assumitur, rationem habet boni, quod utile dicitur, bonum autem hoc habet natura, ut proprie appetitionem moveat, idcirco liberum arbitrium est voluntatis proprium, seu potius ipsa voluntas est, quatenus in agendo habet delectus facultatem.“ „Sed nequaquam voluntas movetur, nisi mentis cognitio velut faex quaedam praeluxerit: videlicet bonum voluntati concupitum est necessario bonum quatenus rationi cogni- tum. Eo vel magis, quod in omnibus voluntatibus delectum semper iudicatio praeit de veritate bonorum et quodnam sit anteponendum ceteris. Atqui iudicare rationis esse non voluntatis, nemo sapiens dubitat. “ „Libertas igitur si in voluntate inest, quae natura sua appetitus est rationi obediens, consequitur ut et ipsa, sicut voluntas, in bono versetur rationi consentaneo. Nihilomi- nus quoniam utraque facultas a perfecto abest, fieri potest ac saepe fit, ut rnens voluntati proponat, quod nequaquam sit reapse bonum, sed habeat adumbratam speciem boni, atque in id sese voluntas applicet.“ „Verum sicut errare posse reque ipsa errare vitium est, quod mentem non omni parte perfectam arguit, eodem modo ampere fallax fictumque bonum esto iudicium liberi arbitni , sicut aegritudo vitae: est tamen vitium quoddam iibertatis. Ita pariter voluntas, hoc ipso quod a ratione pendet, quando quidquam appetat, quod a recta ratione dissideat, vitio quodam funditus inquinat libertatem, eaque perverse utitur. Ob eamque causam Deus, infinite perfectus, qui cum sit summe inteliigens et per essentiam bonitas, est etiam summe liber, malum culpae velle nulla ratione potest: nec possunt, propter contemplationem summi boni, beati coelites.“ Facultas peccandi non est libertas, sed servitus; quod ipsi veteres intellexerunt aftirmantes, liberum non esse nisi sapientem, scilicet eum, qui constanter honeste et cum virtute vivat. 166 3. Praesiclia libertatis. „Quoniam igitur, prosequitur Leo XIII., tališ est in homine conditio libertatis, aptis erat adiumentis praesi- diisque munienda, quae cunctos eius motus ad bonum dirigerent, a malo retraherent: secus multum homini libertas arbitrii nocuisset." „Ac primo quidem lex, hoc est agendorum atque omittendorum norma, fuit necessaria.“ Lex vero nulla in animantibus esse potest, utpote quae naturae impulsu agunt, sed solummodo eorum est, qui libertate fruuntur et ideo potestatem habent agere vel non agere, ita vel secus agere, et propterea eligunt, quae volunt, cum antecessit rationis iudicium.“ „Quo quidem iudicio, docet Summus Pontifex, non modo statuitur, quid honestum natura sit, quid turpe, sed etiam quid bonum sit reque ipsa faciendum, quid malum reque ipsa vitandum: ratio nimirum voluntati praescribit, quid petere, et a quo debeat declinare, ut homo tenere summum finem suum aliquando possit, cuius causa sunt omnia facienda. Jam vero haec ordinatio rationis lex no- minatur." - „Quamobrem cur homini lex necessaria sit, in ipso eius libero arbitrio, scilicet in hoc, nostrae ut voluntates a recta ratione ne discrepent, prima est causa tamquam in radice quaerenda. Nihil tam perversum praeposterumque dici cogitarive posset, quam illud, hominem, quia natura liber est, idcirco oportere esse legis expertem: quod si ita esset, hoc profecto consequeretur, necesse ad libertatem esse non cohaerere cum ratione: cum contra longe verissi- mum sit, idcirco legi oportere subesse, quia est natura liber. Isto modo dux homini in agendo lex est, eumdemque praemiis poenisque propositis ad recte faciendum allicit, a peccando deterret." „Tališ est princeps omnium lex naturalis, quae in- scripta est et insculpta in hominum animis singulorum, quia ipsa est humana ratio recte facere iubens et peccare vetans. 167 Ista vero humanae rationis praescriptio vim habere legis non potest, nisi quia altioris est vox atque interpres rationis, cui mentem libertatemque nostram subiectam esse oporteat." „Vis enim legis cum ea sit, officia imponere et iura tribuere, tota in auctoritate nititur, hoc est in vera potestate statuendi officia describendique iura, item poenis prae- miisque imperata sanciendi: quae quidem omnia in homine liquet esse non posse, si normam actionibus ipse suis summus šibi legislator daret. Ergo consequitur, ut naturae lex sit ipsa lex aeterna, insita in iis, qui ratione utuntur, eosque inclinans ad debitum actum et finem, eaque est ipsa lex aeterna ratio creatoris universum mundum gu¬ be mantis Dei.“ „Ad hanc agendi regulam peccandique frenos singu- laria quaedam praesidia Dei beneficio adiuncta sunt, ad confirmandam hominis regendamque voluntatem aptissima. In quibus princeps est atque excellit divinae virtus gratiae, quae cum mentem illustret, voiuntatemque salutari constan- tia roboratam ad morale bonum semper impellat, expedi- tiorem etficit simulque tutiorem nativae libertatis usum. §■ 2 . De libertate societatis civilis. „Quae de libertate singulorum dieta sunt, ea ad ho- mines civili inter se societate coniunctos facile transferuntur. Nam quod ratio lexque naturalis in hominibus singulis, idem efficit in associatis lex humana ad bonum commune civium promulgata.“ „Ex hominum legibus aliae in eo versantur, quod est bonum malumve natura, atque alterum sequi praecipiunt, alterum fugere, adiuncta sanctione debita. Sed istiusmodi decreta nequaquam ducunt ab hominum societate principium, quia societas sicut humanam naturam non ipsa genuit, ita pariter nec bonum procreat naturae conveniens, nec malum naturae dissentaneum: sed potius ipsi hominum societati 168 antecedunt, omninoque sunt a lege naturali , ac propterea a lege aeterna repetenda Juriš igitur naturalis praecepta hominum comprehensa legibus non vim solum habent legis humanae, sed prae- cipue illud multo altius multoque augustius complectuntur imperium, quod ab ipsa lege naturae et a lege aeterna pro- ficiscitur. Et in isto genere legum hoc fere civilis legum- latoris munus est, obedientes communi disciplina adhibita facere cives, pravos et in vitia promptos coercendo, ut a malo deterriti, id quod rectum est consectentur, aut saltem offensioni noxaeque ne sint civitati." „ Alia vero civilis potestatis praescripta non ex naturali iure statim et proxime, sed longius et oblique consequuntur, resque varias definiunt, de quibus non est nisi generatim atque universe natura cautum. Sic suam conferre opem cives ad tranquillitatem prosperitatemque puhlicam natura iubet: quantum operae, quo pacto, quibus in rebus, non natura, sed hominum sapientia constituitur. Jamvero peculiaribus hisce vivendi regulis prudenti ratione inventis, legitimaque potestate propositis, lex humana proprii nominis continetur. Quae quidem lex ad finem communitati propositum cives universos conspirare iubet, deflectere prohibet: eademque quatenus pedissequa et consentiens est praescriptionibus naturae, ducit ad ea, quae honesta sunt, et. a contrariis deterret.“ „Ex quo intelligitur, o milino in aeterna Dei lege nor¬ mam et regulam positam esse libertatis, nec singulorum dumtaxat hominum , sed etiam communitatis et coniunctiotiis humanae. Igitur in hominum societate libertas veri nominis non est in eo posita, ut agas quod Iubet, ex quo vel ma- xima existeret turba et confusio in oppressionem civitatis evasura, sed in hoc, ut per leges civiles expeditius possis secundum legis aeternae praescripta vivere." „Eorum vero, qui praesunt, non in eo sita libertas est, ut imperare temere et ad libidinem queant, quod pariter flagitiosum esset et cum summa etiam reipublicae pernicie coniunctum, sed humanarum vis legum haec debet esse, ut 169 ab aeterna lege manare intelligantur, nec quidquam sancire, quod non in ea, velut in principio universi iuris, contine- atur. Sapientissime Augustinus:i) „Simul te videre arbitror in illa temporali lege nihil esse iustum atque legitimum, quod non ex hac aeterna lege šibi homines derivarint.‘ ! „Si quid igitur ab aliqua potestate sanciatur, quod a pnncipiis rectae rationis dissideat, sitque reipublicae perni- ciosum, vim legis nullarn haberet, quia nec regula iustitiae esset, et homines a bono, cui nata societas est, abduceret.“ „Natura igitur libertatis humanae, quocunque in ge- nere consideretur, tam in personis singulis, quam in con- sociatis, nec minus in iis, qui imperant, quam in iis, qui parent, necessitatem complectitur obtemperandi summae cui- dam aeternaeque rationi , quae nihil est aliud nisi auctoritas iubentis, vetantis Dei. Atque hoc iustissimum in homines imperium Dei tantum abest, ut libertatem tollat aut ullo modo diminuat, ut potius tueatur et perficiat. Suum quippe finem consectari et assequi, omnium naturarum est vera perfectio : supremus autem finis, quo libertas aspirare debet humana, Deus est.“ §• 3 . Ecc/esia mater libertatis. „Haec verissimae altissimaeque praecepta doctrinae, asserit Leo XIII., vel solo nobis lumine rationis cognita, ecclesia quidem exemplis doctrinaque divini Auctoris sui erudita passim propagavit, asseruit: quibus ipsis et munus suum metiri, et christianas informare gentes nunquam de- stitit. In genere morum leges evangelicae non solum omni ethnicorum sapientiae longissime praestant, sed plane vocant hominem atque instituunt ad inauditam veteribus sanctitatem, effectumque propiorem Deo simul efficiunt perfectioris com- potem libertatis. “ „Ita semper permagna vis ecclesiae apparuit in custo- dienda tuendaque civili et politica libertate populorum. bius ') De Iib. arb. 1. 1. c. 6. n. 15. 170 in hoc genere enumerare merita nihil attinet. Satis est com- memorare servitutem . . . opera maxime beneficioque eccle- siae deletam. Aequabilitatem iuris, veramque inter homines germanitatem primus omnium Jesus Christus asseruit: cui apostolorum suorum resonuit vox, non esse Judaeum, neque Graecum. neque Scytham, sed omnes in Christo fratres. Tanta est in hac parte tamque cognita ecclesiae virtus, ut quibusque in oris vestigium ponat, exploratum sit, agrestes moreš permanere diu non posse: sed immanitati mansue- tudinem, barbariae tenebris lumen veritatis brevi successurum. Item populos civili urbanitate excultos, magnis afficere bene- ficiis nullo tempore ecclesia desiit, vel resistendo iniquorum arbitrio, vel propulsandis a capite innocentium et tenuiorum iniuriis, vel demum opera danda, ut rerum publicarum ea constitutio valeret, quam cives propter aequitatem adama- rent, externi propter potentiam metuerent." Cap. II. De liberalismo. Expos!ta gemina notione libertatis Summus Pontifex ulterius progrediens ostendit, quam sit falsus liberalismus in genere, quamque irrationales libertates modernae in specie. §. 1 . De liberalismo in genere. „Quod si, cum de libertate vulgo disputant, legitimam honestamque intelligerent . . . exagitare ecclesiam nemo au- deret ... vel singulorum libertati vel liberae reipublicae esse inimicam. Sed iam permulti Luciferum imitati, cuius est illa nefaria vox „non serviam“, libertatis nomine absurdam con- sectantur licentiam. Cuiusmodi sunt ex illa tam late fusa tamque pollenti disciplina homines, qui se, ducto a libertate nomine, Liberales appellari volunt.“ Quibus praemissis Pon- tifex triplex genus liberalium distinguit atque damnat. 171 /. Liberales strictiores. „Quo spectant in philosophia naturalistae seu ratio- nalistae, eodem in re morali atque civili spectant liberalismi fautores, qui posita a naturalistis principia in moreš actio- nemque vitae deducunt.“ Jamvero totius ratiotialismi caput est: principatus humanae rationis, quae obedientiam divinae aeternaeque rationi debitam recusans, suique se esse iuris clecernens, ipsa šibi sola efficitur summum principium et fons et iudex veritatis. Ita illi, quos diximus, Liberalismi sectatores, in actione vitae nullam contendunt esse, cui parendum sit, divinam potestatem, sed šibi quemque legem esse: unde illa philosophia morum gignitur, quam independentem vocant, quae sub specie libertatis ab observantia divinorum prae- ceptorum voluntatem removens infinitam licentiam solet homini dare.“ „Quae omnia in hominum praesertim societate, quo tandem evadant, facile est praevidere. Hoc enim fixo et persuaso: homini antistare neminem, consequitur causam efficientem . . . societatis non in principio aliquo extra aut supra hominem posito, sed in libera voluntate singulorum esse quaerendam; dein potestatem publicam a multitudine velut a primo fonte repetendam, praetereaque sicut ratio singulorum sola dux et norma agendi privatim est singulis, ita rationem singulorum solarn esse ducem et normam opor- tere universis in rerum genere publicarum. Hinc plurimum posse plurimos: partemque populi maiorem iuris esse offi- ciique effectricemd „Sed haec cum ratione pugnare , ex iis, quae dieta sunt, apparet. Nullum siquidem velle homini aut societati civili cum Deo creatore, ac proinde supremo omnium legis- latore, intercedere vinculum, omnino naturae repugnat, nec naturae hominis tantum, sed rerum omnium procreatarum: quia res omnes effectas' cum causa, a qua etfectae sunt, aliquo esse aptas nexu necesse est, omnibusque naturis hoc convenit, hoc ad perfectionem singulorum pertinet, eo se continere loco et gradu, quem naturalis ordo postulat, scilicet ut ei, quod superius est, id quod est inferius, sub- iiciatur et pareat.“ Praeterea huiusmodi doctrina non solum cum ratione pugnat, „sed tum privatis hominibus, tum civitatibus ma- xime est pertiiciosa. Sane reiecto ad humanam rationem et solarn et unam veri bonique arbitrio, proprium tollitur boni et mali discrimen, turpia a honestis non re sed opinione iudicioque singulorum differunt . . . constitutaque morurn disciplina, cuius ad coercendos sedandosque motus animi turbidos nulla fere vis est, sponte fiet ad omnem vitae cor- ruptelam aditus.“ „ln rebus autem publicis potestas imperandi separatur a vero naturalique principio, unde omnem haurit virtutem efficientem boni communis; lex de iis, quae facienda fugien- dave sunt statuens, maioris multitudinis permittitur arbitrio, quod quidem est iter ad tyrannicam dominationem proclive. Imperio Dei in hominem hominumque societatem repudiato, consentaneum est nullam esse puhlicam religionem, rerumque omnium, quae ad religionem referantur, incuria maxima con- sequetur. Similiter opinione principatus armata facile ad se- ditionem turbasque labitur multitudo, frenisque officii et conscientiae laxatis nihil praeter vim relinquitur, quae tamen vis tanti non est, ut populares cupiditates continere sola possit.“ „Statuant igitur ac definiant rerum aequi aestimatores, tales doctrinae proficiantne ad veram dignamque homine libertatem, an potiusipsam pervertant totamque corrumpant. 2. Liberales mitiores. „Certe quidem opinionibus iis vel ipsa immanitate sua formidolosis, quas a veritate aperte abhorrere .... vidinius, non omnes liberalismi fautores assentiuntur. Quin compulsi veritatis viribus plures eorum . . . fatentur, in vitio esse et plane in licentiam cadere libertatem, si gerere se inteinpe- rantius ausit veritate iustitiaque posthabita“: quocirca liber- 173 taiem aiunt iuri naturali sempitemaeque legi divinae subiec- tam esse oportere. Verum negant, liberum hominem subesse debere legibus, quas Deits alia via praeter rationem natu¬ rah'm im po n ere v elit. Ast falluntur. Nam, si parendum est voluntati Dei legis- latoris, quia totus hotno in potestate est Dei et ad Deum tendit, consequitur .,neminem posse auctoritati eius legiferae fines modumve praescribere, quin hoc ipso faciat contra obedientiam debitam." Immo vero, si mens humana in arro- gantia sua tum iura Dei, tum propria officia ipsa decernere velit, „verecundiam legum divinarum plus retinebit specie, quam re, et arbitrium eius valebit prae auctoritate et pro- videntia Dei.“ ,,Necesse est igitur vivendi normam.ut a lege aeterna, ita ab omnibus singulisque petere legibus, quas infinite sapiens. . . . Deus, qua šibi ratione visum est, tra- didit quasque nossetuto possumus perspicuis nec ullo modo addubitandis notis. Eo magis, quod istius generis leges . . . ornnino cum ratione concordant et perfectionem adiungunt ad naturale ius, eaedemque magisterium Dei ipsius com- plectuntur, qui scilicet, nostra ne mens seu voluntas in errorem labatur, nutu ductuque suoutramque benigne regit.“ „A litiores adhuc sunt, . . . qui aiunt nutu legum divi¬ narum dirigendam utique vitam ac moreš esse privatorum, non tamen civitatis: in rebus publicis fas esse a iussis Dei discedere, nec ad ea ullo modo in condendis legibus intueri. Ex quo perniciosum illud gignitur consectarium, civitatis ecclesiaeque rationes dissociari oportere." Quod tamen falsum est. Nam civibus in societate sup- petere debet facultas ad vitam honeste, scilicet secundum Dei leges degendam, quamobrem vehementer repugnat posse civitatem vilipendere leges divinas, vel etiam quidquam contra istas leges infense statuere. Deinde rectores civitatis non solum commodis et rebus externis, sed maxime animi bonis consulere debent. Atqui ad haec bona leges divinae quam maxime conducunt; quapropter in regendis civitatibus earum ratio haberi ornnino debet, secus finis civitatum principalis 174 noti obtinebitur. lnsuper rectores civitatum posthabita lege divina in perpetuo conflictu cum ecclesia viverent, cum civibus suis, qui membra quoque ecciesiae sunt, leges eccle- siastico iuri oppositas praescriberent, unde damna pro societate magna orirentur, quod repugnat sapientissiinae voluntati Dei. §• 2 . De modernis /ibertatibus. „Quae quo melius appareant, varia libertatis iticre- menta, quae nostrae aetati quaesita feruntur, separatim con- siderari oportet.“ /. Libertas c uit us. Libertas cultus, quam liberales postulant, „hoc veluti fundamento nititur, integrum cuique esse, aut quam libuerit, a ut omnino nullam profiten religionem. Contra vero ex omnibus hominum officiis illud est sine dubitatione maxi- mum et sanctissimum, quo pie et religiose Deum colere homines iubemur. !dque necessario ex eo consequitur, quod in Dei potestate perpetuo sumus, Dei numine providentiaque gubernamur, ab eoque profecti ad eum reverti debemus." „Huc accedit, virtutem veri nominis nullam esse sine religione posse“, nam cum virtutes hominem ad Deum summum omnium bonorum ducant, religio vero ea ope- retur, quae immediate ordinantur in honorem divinum, „cunctarum princeps est et moderatrix virtutum“, quae proinde sine illa consistere non possunt. „Ac si quaeratur, cum plures et inter se dissidentes usurpentur religiones, quam sequi unam ex omnibus necesse sit, eam certo ratio et natura respondent, quam Deus ius- serit, quam ipsam facile homines queant notis quibusdam exterioribus agnoscere . . . Quapropter oblata illa libertate cultus, haec homini potestas tribuitur , ut officium sanctis¬ simum impune pervertat vel deserat , ideoque ut aversus ab incommutabili bono sese ad malum convertat: quod . . . 175 noti libertas sed depravatio libertatis est et abiecti in pecca- tum animi servitus." „Eadem libertas, si consideretur in civitatibus, hoc sane vult, nihil esse, quod ullum Deo cultum civitas adhibeat aut adhiberi publice velit: nullum anteferri alteri, sed aequo iure omnes haberi oportere, nec habita ratione populi, si populus catholicum profiteatur nomen. Quae ut recta essent , verum esse oporteret, societatis civilis officia adversus Deum aut tiulla esse, aut impune salvi posse, quod est utrumque aperte falsiimd Nam societas quoque civilis a Deo originem trahit, qui hominem ad congregationem genuit atque in coetum sui similium collocavit, ut quod natura eius desideraret, nec ipse assequi solitarius potuisset, in consociatione reperiret. Ouamobrem Deum civilis societas, quia societas est, pa- rentem et auctorem suum agnoscat necesse est, atque eius potestatem dominatumque vereatur et colat. Vetat igitur iustitia, vetat ratio atheam esse, vel quod in atheismum recideret, erga varias, ut loquuntur, religiones pari modo affectam civitatenr, eademque singulis iura promiscue largfiri.“ „Cum igitur sit unius religionis necessaria in civitate professio, profiten eatti oportet, quae unice vera est, quaeque non difficulter, praesertim in civitatibus catholicis, agnoscitur, cum in ea tamquam insignitae notae veritatis appareant. . . . Publica potestas propter eorum qui reguntur utilitatem con- stituta est: et quamquam hoc proxime spectat, deducere cives ad huius, quae in terris degitur, vitae prosperitatem, tamen non minuere, sed augere homini debet facultatem adipiscendi summum illud atque extremum bonorum, in quo felicitas hominum sempiterna consistit: quo perveniri non potest religione neglecta." Immo istiusmodi libertas multum obest verne libertati eorum qui regunt et eorum qui reguntur. Nam religio ortum potestatis a Deo ipso repetit; ideo cum effectu et principes iubet officiorum suorum esse memores nihilque iniuste vel acerbe imperare et populos monet potestati legitimae esse subiectos ut Dei ministris. Religio populos cum rectoribus 176 reipublicae „non obedientia solum, sed verecundia et amore coniungit, interdictis seditionibus cunctisque incoeptis, quae ordinem tranquillitatemque publicam perturbare queant, quae- que tandem causam afferunt, cur maioribus frenis libertas civium constringatur. Praetermittimus quantum religio bonis moribus conducat et quantum libertati boni moreš. Nam ratio ostendit et historia cotifirmat, quo melius moratas, eo plus libertate et opibus et imperio valere civitcites.“ 2. Libertas sermonis et typi. ,.Huius modum et finem transeuntis libertatis ius esse non posse, vix attinet dicere. Est enim ius facultas moralis, quam . absurdum est existimare veritati et mendacio , honestati et turpitudini promiscue et communiter natura datam. “ „Quae vera, quae honesta sunt, ea libere prudenterque in civitate propagari ius est. ut ad quam plures pertineat; opinionum mendacia, quibus nulla menti capitalior pestis, item vitia, quae animos moresque corrumpunt, aequum est auctoritate publica diligenter coerceri, ne serpere ad per- niciem rejpublicae queant. Peccata licentis ingenii. quae sane in oppressionem cadunt multitudinis imperitae, rectum est auctoritate legum non minus coerceri, quam illatas per vim imbecillioribus iniurias. .. „Permissa cuilibet loquendi scribendique infinita licentia, nihil est sanctum invio!atumque permansurum. . . . Sic sensim obducta tenebris veritate, id quod saepe contigit, facile do- minabitur opinionum error perniciosus et multiplex. Qu a ex re tantum capiet licentia commodi, quantum detrimenti libertas; eo enim est maior futura libertas ac tutior, quo frena licentiae maiora.“ „At vero de rebus opinabilibus disputationi hominum a Deo permissis, utique quod placeat sentire, quodque sen- tiatur, libere eloqui concessum est, non repugnante natura; tališ enim libertas numquam homines ad opprimendam veri- tatem, saepe ad indagandam ac patefaciendam deducit. 177 3. Libertcis docendi. „De hac libertate oportet non dissirnili ratione iudicare. Cum dubium esse non possit, quin imbuere animos sola veritas debeat. . ., propterea non debet doctrina nisi vera praecipere. ... Ob eamque causam eorum, qui praecipiunt, plane ofticium est eripere ex animis errorem et ad opini- onum fallacias obsepire viam. Igitur apparet magnopere cum ratione pugnare, ac natam esse pervertendis funditus mentibus illam, de qua sermo est, libertatem, quatenus šibi vult quidlibet pro arbitratu docendi licentiam : quam quidem licentiam civitati dare puhlica potestas, salvo officio, non potest. Eo vel magis, quod magistrorum apud auditores multum valet auctoritas et verane sint, quae traduntur, raro admodum diiudicare per se ipse discipulus potest." .,Quamobreni hanc quoque libertatem, ut honesta sit, certis finibus circurnscriptam teneri necesse est: nimirum ne fieri impune possit, ut ars docendi in instrumentum corruptelae vertatur.“ „Veri autem, in quo unice versari praecipientium doc¬ trina debet, unum est naturale genus, supernaturale alterum." „Ex veritatibus naturalibus , cuiusmodi sunt principia naturae et ea, quae ex illis proxime ratione ducuntur, existit humani generis velut commune patrimonium: in quo tam- quam fundamento firmissimo, cum moreš et iustitia et religio, atque ipsa coniunctio societatis humanae nitatur, nihil tam iinpium esset, tamque stolide inhumanutn, quam illud violari ac diripi impune sinere.“ „Nec minore conservandus religione maxitnus sanctis- simusque thesaurus earum rerum, quas Deo auctore cogno- sci/nus .“ Huc pertinent capita doctrinae ab apologetis probata de divina revelatione, de Jesu Christo, de ecclesia ut per- fecta societate ab ipso condita, cui omnes veritates commen- davit, „ut ea ipsas custodiret, tueretur, legitima cum aucto- ritate explicaret: unaque simul iussit omnes gentes ecclesiae suae, perinde ac sibimetipsi, dieto audientes esse, qui secus facerent, interitu perditum iri sempiterno." 12 178 Quia Deus est principium veritatis, eiusque Unigenitus via, veritas et vita et lux illuminans omnem hominem ve- nientern in hune mundum et quia Deus „in fide et institu- tione morum divini magisterij ecclesiam fecit participem eamque divino eius beneficio falli nesciam: ideo ecclesia mortalium est magistra maxima ac tutissima in eaque inest non violabiie ius ad magisterij libertatem.“ Ecclesia munus a Deo šibi demandatum fideliter explevit. qua via totus orbis terrarum, miserrima superstitione depulsa ad christianam sapientiam renovatus est. „Quoniam vero ratio ipsa perspicue docet, veritates divinitus traditas et veritates naturales inter se oppositas revera esse non posse..., idcirco divinum ecclesiae magisteriuni tantum abest, ut studia discendi atque incrementa scientiarum intercipiat, aut cultioris humanitatis progressionem ullo modo retardet, ut potius plurimum afferat luminis securamque tutelam. Eademque causa non parum proficit ad ipsam libertatis humanae per- fectionem, cum Jesu Christi Servatoris sit illa sententia, fieri hominem veritate liberum.“ „Quare non est causa, curgermana libertas indignetur, aut veri nominis scientia moleste ferat leges iustas ac de- bitas, quibus hominum doctrinam contineri ecclesia simul et ratio consentientes postulant.' 1 Immo, quod notum est, ecclesia hoc agens praecipue, ut fidem christianam tueatur, „humanarum quoque doctrinarum omne genus fovere et in maius provehere studet“. Insuper immensus patet carnpus, „in quo hominum excurrere industria, seseque exercere in- genia libere queant: res scilicet, quae cum doctrina fidei morumque christianorum non habent necessariam cogna- tionem, vel de quibus, nulla adhibita sua auctoritate, iudicium eruditorum relinquit integrum ac liberum." Inde intelligitur, „quae et qualis illa sit in hoc genere libertas, quam pari studio volunt et praedicant liberalismi sectatores. Ex una parte šibi quidem ac reipublicae licentiam asserunt tantam, ut cuilibet opinionum perversitati non du- bitent aditum ianuamque patefacere; ex altera ecclesiam plurifariam impediunt, eiusque libertatem in fines quantum 179 possunt maxime angustos compellunt, quamquam ex ec- clesiae doctrina non modo nullum incommodum pertime- scendum sit, sed magnae omnino utilitates exspectandae.“ 4. Libertas conscientiae. »lila quoque magnopere praedicatur, quam conscientiae libertatem nominant: quae si ita accipiatur, ut suo cuique arbitratu aeque liceat Deum colere, non colere, argumentis iam allatis satis convincitur." „Sed potest etiam in hanc sententiam accipi, ut homini ex conscientia officii Dei voluntatem segiii et iussa facere milici re impediente in civitate liceat. Haec quidem vera, haec digna filiis Dei libertas, quae humanae dignitatem personae honestissime tuetur, est omni vi iniuriaque maior: eadem ecclesiae semper optata ac praecipue cara.“ Nam hac libertate Dei dominium in homines, nec non hominum erga Deum subiectio agnoscitur. „ Nihi 1 babet ipsa cum animo seditioso nec obediente commune: neque ullo pacto pu- tanda est, velle ab obsequio publicae potestatis desciscere", nam potestas humana nihil potest imperare, quod cum Dei voiuntate dissentiat. „At vero cum quidquam praecipitur, quod cum divina voiuntate aperte discrepet, tum longe a modo divinitus constituto disceditur, simulque cum aucto- ritate divina confligitur: ergo rectum est non parere.“ „Contra liberalismi fautores, qui herilem atque infinite potentem faciunt principatum, vitamque nullo ad Deum respectu degendam praedicant, hanc de qua Ioquimur con- iunctam cum honestate religioneque libertatem minime agno- scunt: cuius conservandae causa si quid fiat, iniuria et contra rempublicam factum criminantur. Quod si vere dicerent, nullus esset tam immanis dominatus, cui subesse et quem ferre non oporteret.“ 5. Talerantia. „Vehementer quidem vellet ecclesia, in omnes respu- blicae ordines haec, quae summatim attingimus, Christiana ■documenta re usuque penetrarent. In eis enim summa efti- 12 * 180 cacitas inest ad sananda horum temporum mala“ orta quam plurimum ex iis ipsis libertatibus, „quae tanta praedicatione efferuntur et in quibus salutis gloriaeque inclusa semina videbantur. Spem fefeilit exitus: pro iucundis et salubribus acerbi et inquinati provenere fructus". Remedium quaeratur sanarum doctrinarum revocatione. „Nihilominus materno iudicio ecclesia aestimat grave pondus infirmitatis humanae et qualis hic sit, quo nostra vehitur aetas, animorum rerumque cursus non ignorat. His de causis nihil quiclem impertiens iuris nisi iis quae vera, quaeque honesta sini, non recusat, quominus quidpiam a veritate iustitiaque alienum ferat tamen puhlica potestas, scilicet maius aliquod 'vel vitandi causa malum, vel adipi- scendi aut canservandi bo nuni. “ „Ipse providentissimus Deus cuni infinitae sit bonitatis, idemque omnia possit, sinit tamen in mundo esse mala, partim ne ampliora impediantur bona, partim ne maiora mala consequantur. In regendis civitatibus rectorem mundi par est imitari: quin etiam singula mala prohibere auctoritas hominum non possit, debet multa concedere atque impunita relinquere, quae per divinam tamen providentiam vindicantur, et recte.“ Verumtamen in eiusmodi rerum adiunctis, si communis boni causa potest vel etiam debet lex hominum ferre tole- ranter malum, tamen nec potest nec debet id probare aut velle per se: quia malum per se, cuni sit boni privatio, repu- gnat bono communi, quod legislator... velle ac tueri debet..." Sed confitendum est, si vere iudicari velit, quanto plus in civitate mali tolerari pernecesse est, tanto tnagis distare id genus civitatis ab optimo: itemque tolerantiam rerum malarum . . . omnino circumscribi iis finibus oportere, quos causa, id est salus publica, postulat. Quare si saluti publicae detrimentum afferat et mala civitati maiora pariat, consequens est eam adhiberi non licere, quia in his rerum adiunctis abest ratio boni." ') S. Aug. De lib. arb. 1. F. c. 6. n. 14. 181 „Si vero ob singularia reipublicae tempora usuveniat, ut modernis quibusdam libertatibus ecclesia acquiescat, id fit, non quod ipsas per se malit, sed quia permissas esse iudicat expedire, versis autem in meliora temporibus, adhi- bitura esset libertatem suam et . . . studeret munus efficere šibi assignatum a Deo, videlicet sempiternae hominum saluti consulere." „Illud autem perpetuo verum est, istam omnibus et ad omnia promiscue tributam libertatem non esse . . . expe- tendam per se, quia, fcilsum eodem iure esse ac venim , rationi repugnat. „Et quod ad tolerantiam pertinet, mirum quantum ab aequitate prudentiaque ecclesiae distant, qui liberalismum profitentur. Etenim in permittenda civibus omnium earum rerum, quas diximus, infinita licentia omnino modunr tran- siliunt, atque illuc evadunt , ut nihilo plus honestati veritati- que tribuere, quam falsitati ac turpitudini videantur. Eccle- siam vero, columnam et firmamentum veritatis, eamdemque incorruptanr morurn magistram, quia tam dissolutum flagi- tiosumque tolerantiae genus constanter, ut debet, repudiat, idemque adhiberi fas esse negat, criminantur esse a patientia et lenitate alienam.... Sed in tanta ostentatione tolerantiae re persaepe contigit , ut restricti ac tenaces in rem catho- licam sint et qui vulgo libertatem effuse largiuntur, iidem liberam sinere ecclesia m passim recusant. “ §. 3 ' Conclusio. „lfaque ex dictis consequitur, nequaquam licere petere, defendere , largiri cogitandi, scribendi, docendi atque cultus libertatem, veluti iura totidem, quae homini natura dederit. Nam si vere natura dedisset, imperium Del detrectari ius esset, nec ulla temperari lege libertas humana posset." „Similiter consequitur, ista genera libertatis posse qui- dem , si iustae causae sint, tolerari, definita tamen mode- ratione, ne in libidinem atque insolertiam degenerent. Ubi 182 vero harum libertatum viget consuetudo, eas ad facultatem recte faciendi cives transferant, quodque sentit de illis ecclesia, idem ipsi sentiant." „Ubi dominatus premat aut impendeat eiusmodi, qui oppressam iniusta vi teneat civitatem, vel carere ecclesiam cogat libertate debita,/as est aliam quaerere temperationem reipublicae, in qua agere cum libertate concessum sit : tune enim non illa expetitur immodica et vitiosa libertas, sed sublevatio aliqua salutis omnium causa quaeritur, et hoc linice agitur ut, ubi rerntn mala rum licentia tribuitur, ibi potestas honesta faciendi ne Unpediatur.' 1 „Atque etiam malle reipublicae statum populari tempe¬ ra tum genere, non est per se contra officium, salva tamen doctrina catholica de ortu atque administrativne publicae potestatis. Ex variis reipublicae generibus, modo sint ad consulendum utilitati civium per se idonea, nullum quidem ecclesia respuit: singula tamen vult, quod plane idem natura iubet, sine iniuria cuiusquam, maxime integris ecclesiae iuribus, esse constituta." „Ad res publicas gerendas accedere, nisi alieubi ob singularum rerum temporumque conditionem aliter caveatur, honestum est; immo vero probat ecclesia, singulos operam suam in communem afferre fructum et quantum quisque industria potest, tueri, conservare, augere rempublicam." „Neque illud ecclesia damnat, velle gentem suam ne- mini servire nec externo, nec domino, si modo fieri incolumi iustitia queat. Denique nec eos reprehendit, qui efficere volunt, ut civitates suis legibus vivant, civesque quam ma- xima augendorum commodorum facultate donentur. Civi- carum sine intemperantia libertatum semper esse ecclesia fautrix fidelissima consuevit: quod testantur potissimum civitates italicae, scilicet prosperitatem, opes, gloriam nominis municipali iure adeptae, quo tempore salutaris ecclesiae virtus et omnes reipublicae partes, nemine repugnante, pervaserat." Quae doctrina, quam Sumrnus Fontifex fide simul et ratione duce nobis tradidit, tructuosa sit futura nobis om¬ nibus atque populo nostro. 183 Titulus VII. De quaestione sociali. Summi momenti est quaestio socialis. Ideo Synodus dioecesana non potest illa non occupari; sed exponere obligatur illius naturam nec non statuere principia ad illius apta solutionem. Prouti in aiiis quaestionibus, ita etiam in praesenti magistrum Leonem XIII. audire volumus atque sequi. Tribus encyclicis missis ad episcopos orbis catholici Summus Pontifex quaestionem illustravit: „Apostolici mu- neris“ de die 28. decembris 1878, „Rerum novarum" de die 15. maii 1891 et „Graves de communi" de die 18. ianu- arii 1901. Doctrinas Leonis XIII. exposituri explanabimus naturam huius guaestionis et factores ad adiuvandum obli- gatos, dein errores socialismi, porro miseriam opificum atque viam ad illam tollendam, denique naturam actionis appellatae „democratia Christiana “. Cap. I. De indole quaestionis socialis et de factoribus vocatis ad eius solutionem. 1 ) Imprimis indoles quaestionis socialis explicetur sol- vaturque quaestio, quis ad illius conferre solutionem sit vocatus. §■ 1 . Indoles guaestionis socialis. „Quorumdem opinio est, ait Leo XIII., quae in vulgus manat, quaestionem socialem oeconomicam esse tantum- modo, quum contra verissimum sit et moralem imprimis et religiosam esse, ob eamdemque rem ex lege morum potis- sime et religionis iudicio dirimendam." Quod vita quotidiana et natura charitatis demonstratur. i) Encycl. Graves de communi de 18. ian. 1901. 184 1. Vita quotidiana. „Esto namque ut opificibus geminetur merces, esto ut contrahatur operi tempus, etiam annonae sit vilitas, atqui si mercenarius eas audiat doctrinas . . eisque utatur ex- emplis, quae ad exuendam Numinis reverentiam alliciant depravandosque moreš, eius etiam labores ac rem necesse est dilabi.“ Experientia docet, „opifices plerosque anguste misereque vivere, qui, quamvis operam habent breviorem spatio et uberiorem mercede, corruptis tamen moribus nulla- que religionis disciplina vivunt. Deme animis sensus, quos inserit et coiit Christiana sapientia, deme providentiam, mo- destiam, parsimoniam, patientiam. ceterosque rectos naturae habitus: prosperitatem, etsi mundum contendas, trustra pro- sequare.“ „Id plane est causae, asserit Summus Pontit'ex, cur catholicos homines, itiire coetus ad meliora plebi paranda, aliaque similiter instituta invehere, Nos nunquam hortati sumus, quin pariter moneremus, ut haec religione auspice fient, eaque adiutrice et comite.“ 2. Natura caritatis. „Videtur autem propensae huic catholicorum in prole- tarios voluntati eo maior tribuenda laus, quod in eodem campo explicatur, in quo constanter feliciterque, benigno afflatu ecclesiae, actuosa caritatis certavit industria „Cuius quidem mutuae caritatis lege, legem iustitiae quasi perficiente, non sua solum iubemur cuique tribuere ac iure suo agentes non prohibere, verum etiam gratificari invicem, „non verbo, neque lingua, sed opere et veritate“ *), memores quae Christus peramanter ad suos habuit: „Man- datum novum do vobis: ut diligatis invicem, sicut dilexi VOS, . . 2) „Tale gratificandi studium, quamquam esse primum oportet de animorum bono non caduco sollicitum, praeter- 1) I. jo. 3, 18. - 2) Jo. ] 3; 34. 35 185 mittere tamen nequaquam debet, quae usui sunt et adiu- rnento vitae. Qua in re illud est memoratu dignum“, quod Christus ex hoc caritatis capite suam demonstravit messiani- tatem respondens discipulis Baptistae: „Caeci vident, claudi ambulant, leprosi mundantur, surdi audiunt, mortui resur- gunt, pauperes evangelizantur.“i) Idem in die iudicii affirmat Christus, se singularem rationem operum misericordiae habiturum et quidem ita ac si sibimetipsi essent impensa: „esurivi et dedistis milii manducare, sitivi et dedistis mihi bibere. . . 2 ) „Ad haec documenta caritatis utraque ex parte, et animae et corporis bono, probandae, addidit Christus de se exempla . . . insignia In re praesenti sane suavissima est ad recolendum vox ea paterno corde ernissa: ..Misereor turbam“3) et par voluntas ope vel mirifica subveniendi.. „Traditam ab eo caritatis disciplinam Apostoli sancte naviterque coluerunt; post illos, qui christianam fidem arn- plexi sunt, auctores fuerunt inveniendae variae institutorum copiae ad miserias hominuni, quaecunque urgeant, allevan- das. Quae instituta, continuis incrementis provecta, Christiani nominis partaeque inde humanitatis propria ac praeclara sunt ornamenta . . „Quod laboranti plebi / ion temporariis tantum subsidiis, sc. elemosyna, sed constanti quadam institutorum ratione subveniatur, caritati pariter laudi vertendum est. Eo amplius est in laude ponendum, velle eorum animos, qui exercent artes vel operam locant, sic ad parsimoniam providentiam- que formari, ut ipsi šibi, decursu aetatis, saltem ex parte consulant. Tale propositum . . . honestat proletarios : quos quidem dum excitat ad clementiorem šibi fortunam parandam. idem a periculis arcet et ab intemperantia coercet cupidi- tatum, idemque ad virtutis cultum invitat. Tantae igitur cum sit utilitatis ac tam congruentis temporibus, dignum certe est, in quo caritas bonorum alacris et prudens contendat.“ 0 Matth. 11, 5. — 2 ) Matth. 25, 35. sqq. — 3 ) Marc. 8. 2. 186 Inde patet, quaestionem socialem esse religiosam et moralem. Quibus argumentis ex natura rei petitis addi pos- sent alia, quia nimirum fundamentum, quo vera aut falsa solutio huius quaestionis nititur, doctrinis constituitur de Deo, de vita aeterna atque animae immortalitate et aliis, quae cum istis logice cohaerent; at sufficit haec innuisse, eo quod per decursum huius tituli saepius proponentur. §• 2 . Factores in soivenda quaestione sociali. Explicata natura quaestionis socialis, quaeritur, sintne soli laici, cin clerici quoque vocati, fors obligati conferre opem in hac quaestione solvenda. /. Laici. „Eorum praesertim, docet Summus Pontifex, advocanda est benigna opera, quibus et locus et census et ingenii animi- que cultura plus quiddam auctoritatis in civitate conciliant. Ista si desit opera, vix quidquam confici potest, quod vero valeat ad quaesitas popularis vitae utilitates. Sane ad id eo certius breviusque patebit iter, quo iinpensius multiplex praestan- tiorum civiutn efficientia conspiret." „Ipsi autem considerent, rnonet Leo XIII., noti šibi esse ex integro , infimorum curare sorte/n an negligere, sed officio prorsus teneri. " Cur? „Nec enim suis quisque commodis tantum in civitate vivit, verum etiam communibus, ut quod alii in summam communis boni conferre pro parte nequeant, largius con- ferant alii, qui possint." Obligationem ex abundantia bonorum dimetiri oportet, pro quibus Deo strictior erit reddenda ratio.“ „ld etiam monet malorum lues, quae remedio non temepestive adhibito, in omnium ordinum perniciem est aliquando eruptura, ut qui calamitosae plebis negligit causam, ipse šibi et civitati faciat improvide. . . . Aeque de civitate et de religione agitur res; utramque in suo tueri honore sanctum esse bonis omnibus debet." 187 „Ista catholicorum actio, qualiscunque est, ampliore quidem cum efficacitate procedat, si consociationes eorum omnes, salvo suo cuiusque iure, una eademque primaria vi dirigente et movente processerint.“ Dein meminit, iam a Pio IX. talem directionem pro Italia demandatam fuisse „in- stituto saepius laudato 11 sub auspicio et duetu sacrorum Antistitum. 2. Cie ras. „Jamvero, prosequitur Leo XIII., in toto hoc rerum genere, quod cum ecclesiae et plebis christianae rationibus omnino copulatur, apparet quicl non-elaborare debeant, qui sacro munere fungantur, et quam varia doctrinae, prudentiae , caritatts industria id possint.“ „Prodire in populum in eoque salutariter versari oppor- tununi esse, prout res sunt ac tempora, non seniel Nobis, homines e clero allocutis, visum est affirmare. Saepius autem per litteras ad episcopos aliosque sacri ordinis viros .... datas, hanc ipsam amantem populi providentiam collauda- vimus, propriamque esse diximus utriusque ordinis cleri- eorum." „Qui tamen in eius officiis explendis caute admodum prudenterque faciant ad similitudinem hominum sanetorum. Franciscus ille pauper et humiiis, ille calamitosorum pater Vincentius a Paulo, alii.complures, assiduas curas in populum sic temperare consueverunt, ut non plus aequo distenti, neque immemores sui, contentione pari suum ipsi animum ad perfectionem virtutis omnis excolerent.“ Qua obligatione et conditione stabilita Summus Pon- tifex indicat, quid per opportunitateni studeant fraterno allo- quio populo inculcare. „Quae sunt, ait Leo XIII.: a seditione, a seditiosis us- quequaque caveant; aliena cuiusvis iura habeant inviolata; iustam dominis observantiam atque operam volentes exhi- beant; domesticae vitae ne fastidiant consuetudinem multis modis frugiferam; religionem imprimis colant, ab eaque in asperitatibus vitae certum petant solafium. Quibus perficiendis 188 propositis sane quanto sit adiuniento vel sanctae familiae Nazarethanae praestantissimum revocare specimen et com- mendare praesidium, vel eorum proponere exempla, quos ad virtutis fastigium tenuitas ipsa sortis eduxit, vel etiam spem alere praemii in potiore vita mansuri.*' Tune Summus Pontifex graviter commonet, „ut quid- quid consilii in eadem causa vel singuli vel consociati ho- mines efficiendum siiscipiant, meminerint episcoporum aueto- ritati esse penitus obsequendiun. Decipi se ne si lant vehe- mentiore quodam caritatis studio; quod quidem, si quam iacturam debitae obtemperationis suadeat, sincerum non est, neque solidae utilitatis efficiens, neque gratum Deo. Eorum Deus delectatur animo, qui, sententia sna postposita , eccle- siae praesides sic plane ut ipsum audiunt iubentes; iis volens adest vel arduas molientibus res, coeptaque ad exitus optatos solet benignus perducere." „Ad haec, concludit Summus Pontifex praeclaram in- structionem, accedant consentanea virtutis exempla, maxime quae chrisdanum hominem probant osorem ignaviae et voluptatum. de rerum copia in alienas utilitates amice imper- tientem, ad aerumnas constantem, invictum. Ista quippe exempla vim habent magnam ad salutares spiritus in populo excitandos; vimque habent maiorem, quam praestantiorum civium vitam exornant.“ Cap. II. De socialismo. De socialistis haec asserit Leo XIII. in litteris encyclicis „Quod apostolici muneris 1 ': „Socialistae per universum orbem diffusi et iniquo inter se foedere aretissime colligati, non amplius ab occultorum conventuum tenebris praesidium quaerunt, sed palam fidenterque in lucern prodeuntes . • • consilium cuiuslibet civilis societatis fundamenta convellendi perficere adnituntur." l ) Encycl.Quod apostolici muneris. 189 Quibus praestabilitis Summus Pontifex breviterpropon.it errores socialistarum eorumque originem, quorum deinde falsitatem ostendit. §• 1 . De erroribus socialistarum. Leo XIII. recensitis principalibus erroribus originem eorum demonstrat, carpitque principum diffidentiam er ga ecclesiam. 1. Errores recensentur. „Socialistae, docet Pontifex, ii sunt, qui prout divina testantur eloquia, „carnem quidem maculant, dominationem spernunt, maiestatem autem blasphemant." i) Nihil, quod humanis divinisque legibus ad vitae incolumitatem ac decus sapienter decretum est, intactum vel integrum relinquunt.“ „Sublimioribus potestatibus , quibus apostolo monente omnem animam decet esse subiectam, quaeque a Deo ius imperandi mutuatur, obedientiam detrectant et perfectam omnium hominum in iuribus et officiis praedicant aequa- litatem." „Naturalem viri ac mulieris unionem, gentibus vei bar- baris sacram, dehonestant; eiusque vinculum, quo domestica societas principaliter continetur, infirmant aut etiam libidini permittunt.“ „Praesentium tamen bonorum illecti cupiditate, „quae radix est omnium malorum et quam quidam appetentes erraverunt a fide“, 2 ) ius proprietatis naturali lege sancitum impugnant; et per immane facinus, cum omnium hominum necessitatibus consulere et desideriis satisfacere videantur, quidquid aut legitimae hereditatis titulo, aut ingenii manuum- que labore, aut victus parsimonia acquisitum est, rapere et commune habere contendunt." „Atque haec quidem opinionum portenta in eorum conventibus publicant, libellis persuadent, ephemeridum nube in vulgus spargunt. Ex quo verenda regum maiestas et ‘) Jud. ep. v. 8. — 2 ) I Tim. 6, 10. 190 imperium tantam seditiosae plebis subiit invidiam, ut nefarii proditores omnis freni impatientes non semel, brevi temporis intervallo, in ipsos regnorum principes impio ausu arma converterint.“ 2. Or igo praedictomm errorum. „Haec autem perfidorum hominum audacia ... ca lisam et originetn ab iis venenatis doctrinis repetit . . ., quae eo tendunt ut, omni revelatione submota et quolibet superna- turali ordirie subverso, solius rationis inventis, seu potius deliramentis, aditus pateret. Eiusmodi error, qui perperam a ratione šibi nomen usurpat, cum excellendi appetentiam naturaliter homini insertam pelliciat atque acuat, omnisque generis cupiditatibus laxet habenas, sponte sua non modo plurimorum hominum mentes, sed civilem etiam societatem latissime pervasit." „Hinc nova quadam impietate, ipsis vel ethnicis in- audita, respublicae constitutae sunt, nulla Dei vel ordinis ab eo praestituti habita ratione : puhlicam auctoritatem nec prin- cipium, nec maiestatem, nec vim imperandi a Deo sumere dictitatum 'est, sed potius a populi multitudine; quae ab omni divina sanctione solutam se aesfimans iis solummodo legibus subesse passa est, quas ipsa ad libitum tulisset." „Supernaturalibus fidei veritatibus, tamquam rationi ini- micis, impugnatis et reiectis, ipse humani generis Auctor ac Redemptor a studiorum universitatibus, lyceis et gymnasiis, atque ab omni publica humanae vitae consuetudine sensim et paulatim exulare cogitur.“ „Futurae tandem aeternaeque vitae praemiis ac poenis oblivioni traditis, felicitatis ardens desiderium intra praesentis temporis spatium definitum est.“ „Hisce doctrinis longe lateque disseminatis, hac tanta cogitandi agendique licentia ubique parta, mirum non est, quod infimae sortis homines, pauperculae domus vel offi- cinae pertaesi, in aedes ac fortunas ditiorum involare discu- 191 piant; mirum non est, quod nulla iam publicae privataeque vitae tranquillitas consistat et ad extremam perniciem hu- manum genus iam pene devenerit.“ 3. Diffidentia erga ecclesiam. ,, Sap remi ecclesiae Pasto res . mature periculum avertere et fidelium saluti consulere studuerunt. “ Jam Cle- mens XII. et Benedictus XIV. impia sectarum consilia dete- gere, atque populos de pernicie admonere non praetermi- serunt. Postquam vero a falsis philosophis effrenis libertas hornini attributa, et ius novum contra naturalem divinamque legem confingi coeptum est, Pius VI. iniquarum doctrinarum indolem et falsitatem publicis documentis ostendit et ruinas futuras praedixit. Sed cum prava dogmata magis in dies populiš persuaderentur, Pius Vil. et Leo XII. occultas sectas anathemate damnarunt- et iterum de periculo societatem admonuerunt. Notum est, quali animi constantia Pius IX. tum contra iniqua sectarum conamina, tum nominatim contra erumpentem socialismi pestem dimicaverit. „Dolendum anteni est, prosequitur Leo XIII., eos, quibus communis boni cura demandata est, impiorum ho- minum fraudibus circumventos et minis perterritos in eccle¬ siam semper suspicioso et etiam iniquo animo fuisse, non intelligentes sectarum conatus in irritum cessuros, si catho- licae ecclesiae doctrina, Romanorumque Pontificum aucto- ritas et penes principes et penes populos debito semper in honore mansisset. Ecclesia namque Dei vivi, quae co- lumna est et firmamentum veritatis 1 ), eas doctrinas et prae- cepta tradit, quibus societatis incolumitati et quieti apprime prospicitur et nefasta socialismi propago radicitus evellitur. §■ 2 . Errores refutantur. Tres praecipui sunt errores, quos Pontifex commemo- ravit et quorum falsitatem ostendit: falsa est doctrina sociali- i) I. Tim. 3, 15. 192 starurn de absoluta aequalitate omnium honiinum, de natura coniugii et de negato ture proprietatis. 1. Aequalitas hominum. „Socialistae dictitare non desinunt, omnes esse inter se natura aequales , ideoque contendunt nec maiestati honorem et reverentiam, nec legibus, nisi forte ab ipsis ad placitam sancitis, obedientiam deberi.“ „Contra vero, ex evangelicis documentis, ea est ho¬ minum aequalitas, ut omnes eamdem naturam sortiti ad eamdem filiorum Dei celsissimam dignitatem vocentur, sirnul- que ut uno eodemque fine omnibus praestituto, singuli secundum eamdem legeni iudicandi sint, poenas aut mer- cedem pro merito consecuturi. Inaequalitas tamen iuris et potestatis ab ipso naturae auctore dimanat, „ex quo omnis paternitas in coelis et in terra nominatur." i) Principum autem et subditorum animi mutuis officiis et iuribus, secundum catholicam doctrinam ac praecepta, ita devinciuntur, ut et itnperandi temperetur libido et obedientiae ratio facilis, firma et nobilissima efficiatur." Ecclesia populo inculcat, „non esse potestatem nisi a Deo ; qui resistit potestati, eum Deo resistere sibique damna- tionem requirere.“ 2 ) Nam Creator mundi provida sua sa- pientia disposuit, ut infima per media, media per summa ad suos quaeque fines perveniant. Ita in coelis sunt varii chori angelorum, atque in ecclesia diversi gradus ordinum et officioruin, ut „non omnes essent apostoli, non omnes doctores, non omnes pastores“3); simili modo „etiam con- stituit in civitate plures esse ordines dignitate, iuribus, po- testate diversos; quo scilicet civitas, quemadmodum ecclesia, unum esset corpus multa membra complectens alia aliis nobiliora, sed cuncta šibi invicem necessaria et communi bono sollicita." „At vero ut populo mm rectores, monet Leo XIII., po- testate šibi concessa in aedificationem et non in destructionem >) Eph. 3, 15. — 2) H 0m . 13. _ 3) 1. Cor. 12. 193 utantur, ecclesia Christi opportunissime monet, etiam prin- cipibus supremi iudicis severitatem imminere, et divinae Sapientiae verba usurpans Dei nomine omnibus inclamat: „Praebete aures vos, qui continetis multitudinem ..quo- niam data est a Deo potestas vobis .. . qui interrogabit opera vestra . . . et iudicium durissimum his qui praesunt fiet.“ i) „Si tamen quandoque contingat temere et ultra rnodum puhlicam a principibus potestatem exerceri, catholicae eccle- siae doctrina in eos Insurgere proprio marte noti sinit, ne ordinis tranquillitas magis magisque turbetur, neve societas maius exinde detrimentum capiat. Cumque res eo devenerit, ut nulla alia spes salutis affulgeat, docet christianae patientiae meritis et instantibus ad Deum precibus remedium esse maturandum.“ „Quod si legislatorum et principum placita aliquid sanciverint aut iusserint, quod divinae aut naturali legi repugnet, Christiani nominis dignitas et officium atque apo- stoiica sententia suadent „obediendum esse magis Deo quam hominibus.“2) 2. Societas domestica. „Salutarem ecclesiae virtutem . . . ipsa etiam domestica societas, quae omnis civitatis et regni fundamentum est, necessario sentit et experitur. Nostis enim, asserit Leo XIII., rectam huius societatis rationem, secundum naturalis iuris necessitatem, in indissolubili viri ac mulieris unione primo inniti et mutuis parentes inter et filios, dominos ac servos officiis iuribusque compleri." Ast per socialismi placita societas domestica pene dissolvitur, cum firmitas vinculi coniugalis negetur et potestas patris in filios, horum officia erga parentes laxentur. Contra „honorabiIe in omnibus connubium “ 3 ) ad hu- niarium genus propagandum Deus ipse instituit et itisepa- rabile decrevit, dein vero Christus Dominus ad Sacramenti i) Sap. 6. - 2 ) Act. 5, 29. - 3 ) Hebr. 13. 13 194 dignitatem evexit, quo firmius adhuc et sanctius evasit, immo voluit, ut matrimonium „suae cum ecclesia unionis formam referret". Inde dimanant variae obligationes viri, mulieris, prolis et servorum: vir est caput mulieris, mulieres viris subiectae et ab illis fideli constantique affectu diligendae; patria et herilis potestas filios et servos in officio contineat, nec tamen praeter modum excrescat; servi obediant dominis carnalibus uti Christo. Si haec omnia ab omnibus serva- rentur, „quaelibet familia coelestis domus imaginem quam- dam prae se ferret et praeclara exinde beneficia parta non intra domesticos tantum parietes sese continerent, sed in ipsas respublicas uberrime dimanarent.“ 3. Jus proprietatis. „Publicae autem et domesticae tranquillitati, prosequitur summus Doctor, catholica sapientia, naturalis divinaeque legis praeceptis suffulta, consultissime providit etiam per ea, quae sentit et docet de iure dominii et partitione bo- norum, quae ad vitae necessitatem et utilitatem sint com- parata.“ Socialistae enim ius proprietatis traducunt tamquam humanum inventum et aequalitati hominum repugnans, af- fectant communionem bonorum, affirmantque ditiorum pos- sessiones et iura impune violari posse. Contra „ ecclesia multo satius et utilius inaequalitatem inter homines . . . etiam in bonis possidendis agnoscit et ius proprietatis ac dominii ab ipsa natura profectum intactum cui- libet et inviolatum esse iubet: novit enim furtum ac rapinam a Deo, omnis iuris auctore et vindice, ita fuisse prohibita, ut aliena vel concupiscere non liceat, furesque et raptores, non secus ac adulteri et idololatrae, a coelesti regno exclu- dantur." „ Nec tamen idcirco pauperum curam negligit, aut ipsorum necessitatibus consulere pia mater praetermittit.. ■, sed probe noscens eos gerere personam Christi", qui šibi collatum putat, quod pauperibus confertur, magno illos 195 habet in honore atque qua potest ope sublevat: erigendo varia hospitia, urgendo divites ad eleemosynam, solando eos exempIo Christi pauperis et pauperibus benedicentis. .,Quis non videat, continuat Papa, optimam hanc esse vetustissimi inter pauperes et divites dissidii componendi rationem? Sicut enim ipsa rerum factorumque evidentia demonstrat, ea ratione reiecta aut posthabita, alterutrum contingat necesse est, ut vel maxima humani generis pars in turpissimam mancipiorum conditionem relabatur, quae diu penes ethnicos obtinuit, aut humana societas continuis sit agitanda motibus, rapinis ac latrociniis funestanda, prouti recentibus etiam temporibus contigisse dolemus." Ad finem Summus Pontifex procurent, mandat, epi- scopi, „ut catholica doctrina in omnium animos inseratur" atque alte descendat. „Satagite, ailoquitur Papa episcopos, ut vel a teneris annis omnes assuescant Deum filiali amore complecti eiusque numen vereri; principum legumque maie- stati obsequium praestare, a cupiditatibus temperare atque ordinem, quem Deus sive in civili sive in domestica societate constituit, diligenter custodire . . . Tandem opportunum vide- tur artificum et opificum societates fovere, quae sub reli- gionis tutela constitutae omnes socios sua sorte contentos operumque patientes efficiant, et ad quietam et tranquillam vitam agendam inducant." Cap. III. De misera conditione opificum et remediis. 1 ) In encyclica „Novarum rerum" Summus Pontifex agit de conditione opificum et quidem modo praeclarissimo, ita ut variis litibus de modo sucurrendi opificibus finem impo- suerit viamque ostenderit, quae ad conditionem opificum ordinandam infallibiliter ducit. „Nova industriae incrementa, ait Summus Pontifex, no- visque euntes itineribus artes; divitiarum in exiguo numero ■) Encycl. Novarum rerum. 13 ' 196 affluentia, in multitudine inopia; mutatae dominorum et mercenariorum rationes mutuae; opificum cum de se con- fidentia maior, tum inter se necessitudo coniunctior; praeterea versi in deteriora moreš effecere, ut certamen erumperet..., ita ut iam causa nulla reperiatur tanta, quae teneat hominum studia vehementius." Quo certamine commotus Pontifex non potest silere, sed ad salutem communem data opera ostendere atque inculcare „principia, quorum ope, uti veritas atque aequitas postulant, dimicatio dirimatur Ast unde calamitosa conditio opificum? Leo XIII. ait: „Veteribus artificum collegiis superiore saeculo deletis, nullo- que in eorum locum suffecto praesidio, cum ipsa instituta legesque publicae avitam religionem exuissent, sensim factum est, ut opifices inhumanitati dominorum effrenataeque com- petitorum cupiditati solitarios atque indefensos tempus tradi- derit. Malum auxit usura vorax , quae, non semel ecclesiae iudicio damnata, tamen ab hominibus avidis et quaestuosis per aliam speciem exercetur eadem. Huc accedunt et coti- ductio operum et rerum omtiium commercia fere in paucorum redacta potestatem, ita ut opulenti et praedivites perpauci prope servile iugum infinitae proletariorum multitudini im- posuerint.“ Unde remedia ad sanationem ? Summus Pontifex ea propinat ostendendo in primis negative remedia a socialistis praedicata non conducere ad finem, atque dein pertractando positive, quid ad sanandam societatem sit arripiendum. §• 1 . Socialistae contra privatam possessionem. „Ad huius sanationem tnali, docet Leo XIII., socialistae quidem, sollicitata egentium in divites invidia, evertere pri- vatas bonorum possessiones contendunt oportere, earumque loco communia universis singulorum bona facere procu- rantibus viris, qui aut municipio praesint, aut totam rem- publicam gerant." 197 „Sed est adeo eorurn ratio ad contentionem dirimendam inepta, ut ipsum opificum genus afficiat incommodo, eadem- que est praeterea valde iniusta, quia vim possessoribus legitimis affert, pervertit officia reipublicae, penitusque miscet civitates. “ 1. Doctrina socialistamm obest opificibus. Cur artifex in se opus suscipit, quem finem proxime spectat? „Artifex retti šibi quaerit, ut privato iure illam propriatn possideat.“ „Is enim, observat Papa, si vires, si industriam alteri commodat, hanc ob causam commodat, ut res adipiscatur ad victum cultumque necessarias; ideoque ex opera data ius verum perfectumque šibi quaerit non modo exigendae mercedis, sed et collocandae uti velit. Ergo si tenuitate sum- ptuum quicquam ipse comparsit, fructumque parsimoniae suae ... in praedio collocavit, profecto praedium istiusmodi nihil est aliud, quam merces ipsa aliam induta speciem; propterea emptus fundus tam est in potestate opificis futurus, quam parta labore merces. Sed in hoc plane . . . dominium rerum moventium vel solidarum consistit." In eo igitur, quod bona privatorum transferre sociali- stae ad commune nituntur, omnium mercenariomm faciunt conditionem deteriorem, quippe quos, collocandae mercedis libertate sublata, hoc ipso augendae rei familiaris utilitatum- que comparandarum spe et facultate despoliant." 2. Doctrina socialistamm est iniusta. „Verum, prosequitur Summus Pontifex, quod maius est, remedium proponunt cum iustitia aperte repugnans, quia possidere res privatim ut suas, ius est homini a natura datum." Ad vitam tuendam, et ad conservationem generis sui animantibus sufficit usus rerum, quae ipsis sunt praesentes, ut pote ratione carentia atque solo sensu et rebus singula- ribus sensu perceptis ad motum excitata ulterius progredi 198 non possunt. Longe alia hominis natura. Quia ipsi tota na¬ tura animantis inest, ideo uti animantia omnia ipse quoque rerum corporearum bonis frui potest; at praeter hanc na¬ turam homo ratione praeditus est, qua toto genere a belluis differt. Et ob hanc causam . . . bona homini tribuere necesse est non utenda solum, quod est omnium animantium com- mune, sed stabili perpetuoque iure possidenda, neque ea dumtaxat quae usu consummuntur, sed etiam quae nobis utentibus permanent. Id magis patebit, si natura hominis altius spectetur. Homo ratione praeditus innumerabilia comprehendit prae- sentia et futura estque dominus suarum actionum, quam ob rem sub potestate Dei ipse se gubernat consiiio proprio: ideo necessario indiget potestate eligendi res non modo in praesens sed et in futurum tempus idoneas; inde sequitur ius dominii non solum in terrae fructus, sed ipsius terrae, quae res ad futurum necessarias illi suppeditat. Suntque necessitates hominis perpetuo redeuntes, ideo rem quam- dam debet homini natura dedisse stabilem perpetuoque mansuram, unde perennitas subsidii exspectari possit. Atqui istiusmodi perennitatem nulla alia res praestare potest, niči cum ubertatibus suis terra. „Quod vero, docet Leo XIII., terram Deus universo generi hominum utendam, fruendam dederit, id quidem non potest ullo pacto privatis possessionibus obesse. Deus enim generi hominum donavisse terram in commune dicitur, non quod eius promiscuum apud omnes dominatum voluerit r sed quia partem nullam cuique assignavit possidendam, industriae hominum institutisque populorum permissa pri- vatarum possessionum descriptione." Inde novum argumentum deducitur, privatas posses- siones plane esse secundum naturam. Nam terra fructus ad conservandam et perficiendam vitam necessarios non fundit sine hominum cultu et curatione. „Jamvero cum in parandis naturae bonis industriam mentis viresque corporis homo insumat, hoc ipso applicat ad sese eam naturae corporeae partem, quam ipse percoluit, in quam velut formam quam- 199 dam personae suae impressam reliquit, ut omnino rectum esse oporteat, eam partem ab eo possideri uti suam, nec ullo modo ius ipsius violare cuiquam licere.“ Qui vero negat, possideri ab homine ut domino posse vel solum in quo aedificavit, vel praedium quod exco!uit, non vident, hominem fraudatum iri rebus partis suo labore. „Ager quippe cultoris manu atque arte subactus habitum longe mutat: e Silvestri frugifer, ex infecundo ferax efficitur. Quibus autem est rebus melior factus, illae sic solo inhae- rent miscenturque penitus, ut maximam partem nullo pacto sint separabiles a solo. Atqui id quemquam potiri illoque perfrui, in quo alius desudavit, utrumne iustitia patiatur ?“ Merito igitur universitas generis humani in lege ipsius naturae fundamentum reperit partitionis bonorum, omnium- que saeculorum usu possessiones privatas, ut quae cum hominum natura pacatoque convictu maxime congruant, consecravit. Insuper leges civiles id ius confirmant ac vi etiam adhibenda tuentur. Denique idem divinarum legum sanxit auctoritas. quae vel appetere alienum gravissime vetant. Jura vero istiusmodi . . . multo validiora intelliguntur esse, si cum officiis hominum in convictu domestico apta et connexa spectentur. Hominis liberae voluntati relinquitur eligere statum perpetuae virginitatis vel inire matrimonium. Jus vero con- iugii naturale ac primigenium homini adimere, causamve nuptiarum praecipuam, Dei auctoritate initio constitutam, quoque modo circumscribere lex hominum nulla potest.“ Familia est vera societas, eaque omni civitate anterior, „cui propterea sua quaedam iura officiaque esse necesse est, quae minime pendeant a republica." Huc pertinet ius dominii, quod personis singularibus natura tributum in hominem, qua caput est familiae, transferri oportet; immo tanto ius est iilud validius, quanto persona humana in convictu domestico plura complectitur.“ „Sanctissima naturae lex est, ut victu omnique cultu paterfamilias tueatur, quos ipse procreavit; idemque illuc a 200 natura ipsa deducitur, ut velit liberis suis, quippe qui pa- ternam referunt et quodam modo producunt personam, acquirere et parare, unde se honeste possint in ancipiti vitae cursu a misera fortuna defendere. Id vero efficere non alia ratione potest, nisi fructuosarum possessione rerum, quas ad liberos haereditate transmittit “ 3. Doctrina socicilistarum pervertit officia reipublicae. Magnus ac perniciosus est error socialistarum, qui reipublicae potestatem tribuunt, „arbitratu suo in intima do- morum pervadere." „Certe, docet Leo XIII., si quae torte familia in summa rerum difficultate consiliique inopia versetur, ut inde se ipsa expedire nullo pacto possit, rectum est subveniri publice rebus extremis: sunt enim familiae singulae pars quaedam civitatis. Ac pari modo, sicubi intra domesticos parietes gravis extiterit perturbatio iurium mutuorum, suum cuique ius potestas publica vindicato: neque enim hoc est ad se rapere iura civium, sed munire atque firmare iusta debitaque tutela.“ „Hic tamen consistant necesse est, qui praesint rebus publicis; hos excedere fines natura non patitur. Patria po¬ testas est eiusmodi, ut nec exstingui, nec absorberi a repu- blica possit, quia idem ac commune habet cum ipsa hominum vita principium. Filii sunt aliquid patris, et velut paternae amplificatio quaedam personae; proprieque loqui si volu- mus, non ipsi per se, sed per communitatem domesticam, in qua generati sunt, civilem ineunt ac participant societatem. Atqui hac ipsa de causa, quod „filii sunt naturaliter aliquid patris . . ., antequam usum liberi arbitrii habeant, continentur sub parentum cura.“ i) Quod igitur Socialistae, posthabita providentia parentum, introducunt providentiam reipublicae, faciunt contra iustitiam naturalem, ac domorum compaginem dissolvunt.“ ') S. Thom. II. II q. 10. a. 12. 201 Insuper familia vera est societas, „quae potestate pro- pria, hoc est paterna, regitur. Quamobrem. servatis utique finibus, quos proxima eius causa praescripserit, in deligendis adhibendisque rebus incolumitati ac iustae libertati suae necessariis, familia quidem paria saltem cum societate civili iura obtinet. Paria saltem diximus, quia cum convictus do- mesticus et cogitatione sit et re prior, quam civilis coniunctio, priora quoque esse magisque naturalia iura eius officiaque consequitur.“ ,,Quod si cives, si familiae, convictus humani socie- tatisque participes factae, pro adiumento offensionem, pro tutela deminutioneni iuris sui in republica reperirent, fasti- dienda citius quam optanda societas esset." 4. Doctrinam socialistarum consequitur remm omnium perturbatio. Humana societas, composita secundum doctrinam so¬ cialistarum, susdeque perturbaretur, odiosaque et dura inde servitus civium consequeretur. „Aditus ad invidentiam mutuam, ad obtrectationes et discordias patefieret; ademptis ingenio singulorum soller- tiaeque stimulis ipsi divitiarum fontes necessario exaresce- rent; eaque, quam fingunt cogitatione, eaquabilitas aliud revera non esset, nisi omnium hominum aeque misera atque ignobilis, nullo discrimine, conditio.“ „Ex quibus omnibus perspicitur, illud socialismi pla- citum de possessionibus in commune redigendis omnino repudiari oportere ... et, cum plebi sublevatio quaeritur, hoc in primis haberi fundamenti instar oportere, privatas possessiones inviolate servandas." §. 2 . Remedia apta ad sanationem. Refutata doctrina socialistarum explicari debet, unde desolato opificum statut certum remedium afferri possit. Summus Pontifex in citata encyclica docet, ad sublevandum 202 opificibus concurrere debere ecclesiam, rempublicam, nec non dominos ipsos ac locupletes simul cutn proletariis, simulque indicat, quid singuli ordines pro natura sua ad sanationem miseriae conferre debeant. /. Auxilium ab ecclesia. Leo XIII. affirmat, inania conata hominum futura ecclesia posthabita, simulque hanc suam affirmationem variis argu- mentis probat. a) Ecclesia homines instruit. „Videlicet ecclesia est, quae promit ex evangelio doctri- nas, quarum virtute aut plane componi certamen potest, aut certe fieri, detracta asperitate, mollius.“ Quaenam sunt haec utilissima doctrinae evangelicae capita? a Ferenda est conditionis inaequalitas. Certe impossibile est, in societate civili imma summis fieri paria, quae socialistarum contentio est contra rerum naturam: ideo ferenda est dissimilitudo in conditione hu¬ mana. „Sunt enim, docet Leo XIII., in hominibus maximae plerimaeque natura dissimilitudines: non omnium paria in- genia sunt, non sollertia, non valetudo, non vires; quarum rerum. discrimen sua sponte sequitur fortuna dispar. ldque plane ad usus cum privatorum tum communitatis accomodate: indiget enim variti ad res gerendas facultate vita communis, ad quae fungenda munera potissimum im- pelluntur homines differentia rei cuiusque familiaris. 11 „Et ad corporis laborem quod attinet, in ipso statu innocentiae non iners omnino erat homo futurus; at vero quod ad animi delectationem tune libere quaesivisset vo- luntas, id postea in expiationem culpae subire non sine molestiae sensu cogit necessitas. „Maledicta terra in opere tuo ; in laboribus comedes ex ea cunctis diebus vitae tuae.“*) O Gen. 3, 17. 203 „Simili modo finis acerbitatum reliquarum in terris nullus est futurus, quia mala peccati consedaria aspera ad tollerandum sunt, dura, diffidlia, eaque homini usque ad ulfimum vitae comitari est necesse. ltaque pati et perpeti humanum est, et ut homines experiantur ac tentent omnia, istiusmodi incommoda evellere a humano convictu penitus nulla vi, nulla arte poterunt. Si qui id se profiteantur posse, si miserae plebi vitam polliceantur omni dolore molestiaque vacantem et refertam quiete ac perpetuis voluptatibus, vae iili populo imponunt fraudemque struunt in mala aliquando erupturam maiora praesentibus." „Optimum factu res humanas, ut se habent, ita con- tueri simulque opportunum incommodis levamentum .... aliunde petere." 1 3. Utraque classis hominum altera alterius indiget. In tractanda quaestione sociali illud est „ capitale ma- lum, opinione fingere alterum ordinem sua sponte infensum alteri, quasi Iocupletes et proletarios ad digladiandum inter se pertinaci duello natura comparaverit." „Quod adeo a ratione abhorret et a veritate, ut contra verissimum sit, quo modo in corpore diversa inter se membra conveniunt. . ., eodem modo naturam in civitate praecepisse, ut geminae illae classes congruant inter se concorditer, sibi- que convenienter ad aequilibritatem correspondeant. Omnino altera alterius indiget; non res sine opera, nec sine re potest opera consistere. Concordia gignit pulchritudinem rerum atque ordinem, contra ex perpetuitate certaminis oria- tur necesse est cum agresti immanitate confusio. Ad certamen vero dirimendum, ipsasque eius radices amputandas mira vis est institutorum christianorum, eaque multiplex.“ v. Vis religionis ad componendam litem. „Tota disciplina religionis, cuius est custos et interpres ecclesia, magnopere potest Iocupletes et proletarios compo- nere invicem et coniungere, scilicet utroque ordine ad officia mutua revocando, inprimis ad ea, quae a iustitia ducuntur. 204 Officia proletarii. Quibus ex officiis illa proletarium atque opificem attingunt: quod libere et cum aequitate pactum operae sit, id integre et fideliter reddere; non rei ullo modo nocere; non personam violare dominorum; in ipsis tuendis rationibus suis abstinere a vi, nec seditionem induere unquam ; nec commisceri cum hominibus flagitiosis, immodicas spes et promissa ingentia artificiose iactantibus, quod fere habet poenitentiam inutilem et fortunarum ruinas consequentes.“ Officia domini. „Ista vero, continuat Pontifex, ad clivites spectant ac dominos: non habendos mancipiorum loco opifices; vereri in eis aequum esse dignitatem personae, utique nobilitatam ab eo, character christianus qui dicitur. Quaestuosas artes, si naturae ratio, si Christiana philosophia audiatur, non pudori homini esse, sed decori, quia vitae sustentandae praebent honestam potestatem; illud vero turpe et inhumanum abuti hominibus pro rebus ad quaestum, nec facere eos pluris, quam quantum nervis polleant viribusque. Similiter praeci- pitur, religionis et bonorum animi haberi rationem in pro- letariis oportere; quare dominorum partes esse, efficere ut idoneo temporis spatio pietati vacet artifex; non hominem dare obvium lenociniis corruptelarum illecebrisque peccandi; neque ullo pacto a cura domestica parsimoniaeque studio abducere. Item non plus imponere operiš, quam vires ferre queant, nec id genus, quod cum aetate sexuque dissideat." „In maximis autem officiis dominorum illud eminet, iusta unicuique praebere. Profecto, ut mereedis statuatur ex aequitate modus, causae sunt considerandae plures; sed generatim locupletes atque heri meminerint, premere emolu- menti sui causa indigentes ac miseros, alienaque ex opera captare quaestum, non divina, non humana iura sinere. Fraudare vero quemquam mercede debita grande piaculum est, quod iras e coelo ultrices clamore devocat. . . 205 „Postremo religiose cavendum, ne proletariorum com- pendiis quicquam noceant nec vi, nec dolo, nec fenebribus artibus; idque eo vel magis, quod non satis illi sunt contra iniurias atque impotentiam muniti, eorumque res, quo exilior, hoc sanctior habenda . 11 „His obtemperatio legibus, interrogat Papa, nonne posset vim causasque dissidii vel sola restinguere" ? S. Ecclesia utramque classem amicitia coniungit. „Ecclesia , Jesu Christo magistro et duce, persequitur maiora: videlicet perfectius quidquam praecipiendo illuc spectat, ut alterum o rdinem ... amicitia alteri coniungat. “ Sed quomodo? Terrena rite iudicari non possunt, nisi iudiciam inni- tatur dogmate christiano de futura vita aeterna, unde patet bona esse, quae ad vitam aeternam conducunt, mala vero, quae ab illa avertunt, immo affluentiam bonorum ad aeternam beatitudinem nihil proficere, nisi eorum honestus sit usus. Deinde id non praetermittendum, quod Christus acerbi- tates huius mundi non abstulit, sed in virtutum incitamenta , materiamque bene merendi convertit, Qui cum Christo re- gnare vult, sustinere debet cum illo, qui laboribus sponte susceptis laborum vim delinivit, nec solum exemplo, sed gratia sua perpetuaeque mercedis spe proposita perpes- sionem dolorum effecit faciliorem. Unde variae doctrinae emanant tam pro Iocupietibus, quam pro proletariis. Quid locupletes sentire oporteat? „Ipsi fortunati, docet Leo XIII., monentur. . . ad felici- tatem aevi sempiterni divitias non prodesse, sed potius obesse, ! ) terrori Iocupietibus esse debere Jesu Christi in- suetas minas 2 ); rationem de usu fortunarum Deo iudici servissinie aiiquando reddendam." i) Matth. 19, 23. 24. — *) Luc. 6, 24. 25. 206 „De ipsis opibus utendis excellens ac maximi momenti doctrina est. . ., qua iusta possessio pecuniarum a iusto pe- cuniarum usu distinguitur. Bona privatim possidere . . ., ius est homini naturale ... at vero si illud quaeritur, qualem esse usum bonorum necesse sit, ecclesia quidem sine ulla dubitatione respondet: „quantum ad hoc non debet bomo habere res exteriores ut proprias, sed ut communes, ut scilicet de facili aliquis eas communicet in necessitate aliorum. Unde apostolus dicit: divitibus huius saeculi praecipe . . . facile tribuere, communicare.“Nemo certe opitulari aliis de eo iubetur, quod ad usus pertineat cum suos, tum suorum necessarios; immo nec tradere aliis, quo ipse egeat ad id servandum, quod personae conveniat. . . . Sed ubi necessitati satis et decoro datum, officium est de eo quod superat gratificari indigentibus.“ Hoc est opus caritatis, quod lege extorqueri non potest; sed habemus iudicium et legem Christi, qui multis modis eleemosynam suadet „et collatam negatamve beneficientiam perinde est ac šibi collatam nega- tamve iudicaturus. . . . Quarum rerum haec summa est: qui- cunque maiorem copiam bonorum Dei munere accepit, sive corporis et externa sint, sive animi, ob hanc causam acce- pisse, ut ad perfectionem sui pariterque, velut minister providentiae divinae, ad utilitates adhibeat ceterorum." Quid proletarios sentire oporteat? „Ab ecclesia edocentur, ait Papa, non probro haberi Deo iudice paupertatem, nec eo pudendum, quod victus labore quaeratur. ldque confirmavit re et facto Christus Dominus, qui pro salute hominum „egenus factus est, cum esset dives“,2) cumque esset filius Dei et Deus ipsemet, videri tamen ac putari fabri filius voluit; quin etiam magnam viatae partem in opere fabrili consumere non recusavit...." Inde facilius intelligitur, veram dignitatem hominis po- sitam esse in virtute, quam omnes aeque comparare šibi possunt atque cui soli beatitudo aeterna promittitur. l ) S. Thom. II. II. q. 66. a. 2 — 2 j I. Cor. 8, 9. 207 „Immo vero, asserit Leo XIII., in calamitosum genus propensior Dei ipsius videtur voluntas: beatos enim Jesus Christus nuncupat pauperes, J ) invitat peramanter ad se, solatii causa, quicunque in labore sint ac Iuctu; 2 ) infimos et iniuria vexatos complectitur caritate praecipua. Quarum cognitione rerum facile in fortunatis deprimitur turnens ani- mus , in aerumnis demissus extollitur: alteri ad facilitatem, alteri ad modestiam flectuntur.“ Nonne hisce doctrinis imbuti cum proletarii, tum locu- pletes proni efficiuntur manus amicas šibi porrigere nec non dissidia componere, inimicitias deponere? nonne amicitia, immo arnore fraterno inter se coniungentur ? Sentient enim et intelligent, omnes a communi parente Deo esse procreatos, ad eundem finem ultimum vocatos, ab eodem Redemptore salvatos atque ad dignitatem filiorum Dei evectos, ergo plane necessitudine fraterna inter se et cum Christo Jesu devinctos. „Item intelligent, naturae bona, munera gratiae divinae pertinere communiter et promiscue ad genus ho- minum universum, nec quemquam, nisi indignum, bonorum coelestium fieri exhaeredem.“ b) Ecclesia populos educat. „Nec satis habet ecclesia viam inveniendae curationis ostendere, sed admovet sua manu medicinam. Nam tota in eo est, ut ad disciplinam doctrinamque suam excolat ho- mines atque instituat . . . opera episcoporum et cleri . . .“ „Deinde pervadere in animos nititur flectereque volun- tates, ut divinorum disciplina praeceptorum regi se guber- narique patiantur. Atque in hac parte, quae princeps est et permagni momenti, quia summa utilitatum causaque tota in ipsa consistit, ecclesia quidem una potest maxime. Quibus enim instrumentis ad permovendos animos utitur, ea šibi hanc ipsam ob causam tradita a Jesu Christo sunt, virtutemque habent divinitus insitam. Istiusmodi instrumenta sola sunt, quae cordis attingere penetrales sinus apte queant, homi- i) Matth. 5, 3. — 2 ) Matth. 11, 28. 208 nemque adducere, ut obedientem se praebeat officio, motus animi appettentis regat, Deum et proximum caritate diligat singulari ac summa omniaque animose perrumpat, quae virtutis impediunt cursum.“ Dein Pontifex facta commemorat ex historia, unde vis ecclesiae ad educandos et beandos populos patet: reno- vatam civilem hominum communitatem, ad meliora promotum genus humanum, immo revocatum ab interitu ad vitam, auctumque ad perfectionem prius inauditam; id vero factum esse eo, quod vita Jesu pervaserit civitates, eiusque fide et legibus totas imbuerit. „Quare, pergit Pontifex, si societati generis humani medendum est, revocatio vitae institutorumque christianorum sola medebitur. De societatibus enim dilabentibus illud re- ctissime praecipitur, revocari ad origines suas, cum restitui volunt, oportere“, ita ut motus actusque sociales eadem causa pariat, quae peperit societatem. c) Ecclesia vitam terrenam no n negligit. „Nec tamen putandum, monet Leo XIII., in colendis animis totas esse ecclesiae curas ita defixas, ut ea negligat, quae ad vitam pertinent mortalem et terrenam „De proletariis nominatim vult et contendit, ut emer- gant a miserrimo statu fortunamque meliorem adipiscantur. Atque in id confert hoc ipso operam non mediocrem, quod vocat atque instituit homines ad virtutem. Moreš enim Chri¬ stiani . . . partem aliquam prosperitatis sua sponte pariunt rebus externis, quia conciliant principium ac fontem omnium bonorum Deum, coercent geminas vitae pestes . . . rerum appetentiam nimiam et voluptatum sitim, contenti denique cultu victuque frugi vectigal parsimonia supplent, procul a vitiis, quae . . . maximas etiam copias exhauriunt. . . „Sed praeterea, ut bene habeant proletarii, recta pro- videt instituendis fovendisque rebus, quas ad sublevandam eorum inopiam intelligit conducibiles. Quin in hoc etiam genere beneficiorum ita semper excelluit, ut ab ipsis inimicis praedicatione efferatur. .. 209 Pontifex dein commemorat diaconos, quibus incubuit cura pauperum, Paulum apostolum eiusque itinera in favo- rem pauperum christianorum. „Cuius generis pecunias a christianis in unoquoque conventu ultro collatas, „depo- sita pietatis" nuncupat Tertullianus, quod scilicet insume- rentur „egenis alendis humandisque et pueris ac puellis re ac parentibus destitutis, inque domesticis senibus, item nau- fragis.“!) Hinc sensim illud extitit patrimonium, quod reli- giosa eura tamquam rem familiarem indigentium ecclesia custodivit.“ Ecclesia rogando quoque eleemosynas subsidia compa- ravit egentibus, dein excitata Christiana caritate instituta varia fundavit religiosorum, ita ut genus miseriarum prope nullum esset, quod solatio careret. Ast hodie multi ecclesiam etiam caritatis arguunt atque eam respuunt, cuius in locum subro- gare visum est constitutam legibus publicis beneficientiam. Sed quae christianam caritatem suppleant, totam se ad alienas porrigentem utilitates, artes humanae nullae repe- rientur. Ecclesiae soiius est illa virtus, quia nisi a sacratis- simo Jesu Christi Corde ducitur, nulla est uspiam: vagatur autem a Christo longius, quicunque ab ecclesia discesserit.“ Sed, quidquid sit, omnes concurrant ad sublevandam miseriam proletariorum. 2. Auxilium a republica expectandum. ■ „Jamvero quota pars remedii a republica expectanda sit, praestat requirere. Rempublicam hoc loco intelligimus non quali populus utitur unus vel alter, sed qualem et vult recta ratio naturae congruens, et probant divinae documenta sapientiae." a) Respublica debet conferre opem. Per quos civitas regitur, docet Summus Pontifex, pri- mum conferre operam generatim atque universe debent tota ratione legum atque institutorum, scilicet efficiendo, ut ex ') Apol. cap. 39. 14 210 ipsa conformatione atque administratione reipublicae ultro prosperitas tam communitatis quam privatorum efflorescat. Id est enim civilis prudentiae munus, propriumque eorum, qui praesunt, officium . 11 „Nunc vero illa maxime efficiunt prosperas civitates: morum probitas, recte atque ordine constitutae familiae, custodia religionis ac iustitiae, onerum publicorum cum mo- derata irrogatio, tum aequa partitio, incrementa artium et mercaturae, florens agrorum cultura, et si qua sunt alia ge- neris eiusdem, quae quo maiore studio provehuntur, eo melius sunt victuri cives et beatius." „Harum virtute rerum in potestate rectorum civitatis est, ut ceteris prodesse ordinibus, sic et proletariorum con- ditionem iuvare plurimum; idque iure suo optimo, neque ulla cum importunitatis suspicione: debet enim respublica ex lege muneris sui in commune consulere. Quo autem commodorum copia provenerit ex hac generali providentia maior, eo minus oportebit alias ad opificum salutem expe- riri vias.“ „Sed illud praeterea considerandum . . unam civitatis esse ratiohem communem summorum atque infimorum. Sunt nimirum proletarii pari iure cum locupletibus natura cives, hoc est partes verae . . . reipublicae, ut ne illud adiungatur, in omni urbe eos esse numero ionge maximo.“ Inde sequitur, in salute et commodis proletariorum tuendis curas debitas collocari publice oportere: secus violaretur iustitia, quae suum cuique tribuere praecipit. „Proinde in officiis non paucis neque levibus . . . principom illud in primis eminet, ut unumquemque civium ordinem aequabiliter tueantur, ea nimirum, quae distributiva appellatur, iustitia inviolate ser- vanda.“ Omnes cives ad commune bonum civitatis conferre debent, non tamen omnes eadem mensura conferre possunt. Nam in qualibet civitate semper futura sunt magna civium discrimina. „Omnino necesse est, pergit Leo XIII., quosdam reperiri, qui reipublicae se dedant, qui leges condant, qui ius dicant, denique quorum consilio et auctoritate negotia 211 urbana, res bellicae administrentur. Quorum virorum priores esse partes, eosque habendos in omni populo primarios nemo non videt, propterea quod communi bono dani operam proximam atque excellenti ratione." „Contra vero ii, qui in arte aliqua exercentur, non ea, qua illi, ratione, nec iisdem muneribus prosunt civitati; sed tamen plurimum et ipsi, quamquam minus directe, utilitati publicae insersviunt." „Sane sociale bonum cum debeat esse eiusmodi, ut homines fiant eius adeptione meliores, est profecto in virtute praecipue coliocandum. Nihilominus ad bene constitufam civitatem suppeditatio quoque pertinet bonorum corporis atque externorurn, „quorum usus est necessarius ad actum virtutis.“!) Jamvero his pariendis bonis est proletariorum maxime efficax et necessarius labor, sive in agris artem atque manum, sive in officinis exerceant. Immo eorum in hoc genere vis est atque efficientia tanta, ut illud verissimum sit, non aliunde quam ex opificuin tabore gigni divitias civitatum. Jubet igitur aequitas, curam de proletario puhlice geri, ut ex eo, quod in communem affert utilitatem, per- cipiat ipse aliquid, ut tectus et vestitus, ut salvus vitam tolerare minus aegre possit.“ „Unde consequitur, favendum rebus omnibus esse, quae conditioni opificum quoque modo videantur profuturae. Quae cura tantum abest ut noceat cuiquam, ut potius profutura sit universis, quia non esse omnibus modis eos miseros, a quibus tam necessaria bona proficiscuntur, prorsus interest reipublicae." Revera, rectum non esset, si cives vel familiae a repu- blica absorberentur; nihilominus eis, qui imperant, videndum est, ut communitatem eiusque partes tueantur, ita quidem, ut „si quid detrimenti allatum sit, aut impendeat rebus com- munibus, aut singulorum ordinum rationibus, quod sanari aut prohiberi alia ratione non possit, obviam iri auctoritate puhlica necesse sit.“ S. Thom. de reg. princip. I. c. 15. 14 * 212 „Atqui, prosequitur Leo XIII., interest salutis cum pu- blicae, tum privatae pacatas esse res et compositas; item dirigi ad Dei iussa naturaeque principia omnem convictus domestici disciplinam; observari et coli religionem ; florere privalim ac publice moreš integros; sanctam retineri iusti- tiam, nec alteros ab alteris impune violari; validos adolescere cives iuvandae tutandaeque . . . civitati idoneos. Quamobrem si quando fiat, ut quippiam turbarum impendeat ob seces- sionem opificum aut intermissas ex composito operas; ut naturalia familiae nexa apud proletarios laxentur; ut religio in opificibus violetur non satis impertiendo commodi ad officia pietatis; si periculum in officinis morum integritati ingruat a sexu promiscuo, aliisque perniciosis invitamentis peccandi; aut opificum ordinem herilis ordo iniquis premat oneribus, vel alienis a persona et dignitate humana condi- tionibus affligat; si valetudini noceatur opere immodico, nec ad sexum aetatemque accommodato: his in causis plane ad- hibenda, certos intra fines, vis et auctoritas legum. Quos fines eadem, quae legum poscit opem, causa determinat: videlicet non plura suscipienda legibus, nec ultra progrediendum, quanr incommodorum sanatio vel periculi depulsio requirat.“ Jura omniurn sancte servanda sunt; in protegendis vero privatorum iuribus „praecipue est infirmorum atque inopum habenda ratio; siquidem ratio divitum, suis septa praesidiis, minus eget tutela publica .... quocirca merce- narios, cum in multitudine egena numerentur, debet cura providentiaque singulari complecti respublica.“ b) De iis, quorum specialis cura reipublicae i n cu m b it. „Sed, prosequitur Summus Pontifex, quaedam maioris momenti praestat nominatim perstringere. a. Quoad privatas possessiones. „ Caput autem est, asserit Leo XIII., imperio ac muni- mento legum tutari privatas possessiones oportere. Potissi- mum in tanto cupiditatum ardore continenda in officio plebs.“ 213 Licet contendere ad meliora non repugnante iustitia; verum per speciem absurdae cuiusdam aequabilitatis aliena rapere, vetat iustitia, nec ipsa communis utilitatis ratio sinit. Utique maior pars opificum honesto labore res šibi meliores com- parare nititur, sunt tamen, qui decepti praviš doctrinis turbas movent, et ceteros ad vim impellunt. Intersit igitur reipu- blicae auctoritas, quae concitatores cohibeat, omniumque iura defendat. , 3 . Quoad cessationem ex composito ab opera ( Strike ). Saepius accidit, ut artifices tempus labori destinatum imminuere, mercedem vero augere cupientes „opere se sol- vant ex composito , otioque dedant voluntario.“ Cui quidem incommodo usitato et gravi medendutn puhlice , quia genus istud cessationis non heros dumtaxat, atque opifices ipsos afficit damno, sed mercaturis obest reique publicae utilitatibus; cumque haud procul esse a vi turbisque soleat, saepenumero tranquillitatem puhlicam in discrimen adducit." ,,Qua in re illud magis efficax ac salubre, aut evertere auctoritate legum, malumque ne erumpere possit prohibere, amotis mature causis, unde dominorum atque operariorum conflictus videatur extiturus.“ ■(. Quoad requiem in diebus festivis. „Simili modo, docet Leo XIII., plura sunt in opifice praesidio munienda reipublicae : ac primum animi bona. 11 Vita mortalis non est ultimum, ad quod nati sumus, sed via tantummodo ad ultimum finem. Animus gerit expressam imaginem divinam, in eaque principatus ille residet, per quem dominari iussus est homo in inferiores naturas. Sunt vero hac in re omnes homines pares: nam idem Dominus omniumi) „Nemini licet hominis dignitatem impune violare, nec ad eam perfectionem impedire cursum, quae sit vitae in coelis sempiternae consentanea. Quin etiam in hoc genere tractari se non convenienter naturae suae, animique servi- l ) Rom. 10, 12. 214 tulem servire velle, ne sua quidem sponte hotno potest: neque enim de iuribus agitur, de quibus sit integrum ho- mini, verum de officiis adversus Deum, quae necesse est sancte servari.“ „Hinc consequitur requies operum et laborum per dies festos necessaria. Id tamen nemo intelligat de maiore qua- dam inertis otii usura, multo minus de cessatione, qualem multi expetunt, fautrice vitiorum et ad effusiones pecuniarum adiutrice, sed omnino de requiete operum per religioneni consecrata. Coniuncta cum religione quies revocat hominem a laboribus negotiisque vitae quotidianae, ut ad cogitanda revocet bona coelestia, tribuendumque cultum Numini aeterno iustum ac debitum." S. Quoad durationem quotidiani operiš. Opifices eripiantur e saevitia hominum cupidorum, qui personis pro rebus ad quaestum intemperanter abutuntur. Iniustum, inhumanum est, tantum exigere operiš, ut animus hebescat, corpus defatigatione succumbat. „De quotidiano igitur labore videtidum ne in plures extrahatur ho ras, quatn vires sinant. Intervalia vero quiescendi quanta esse oporteat, ex vario genere operiš, ex adiunctis temporum et locorum, ex ipsa opificum valetudine diiudicandum." Deinde enumerat Pontifex opera subterranea ad effo- denda metalla et alia, in quibus labor difficilior et valetudini minus favens, qui ergo compensandus cum brevitate tem- poris. Universim tantum tribuatur otii, quantum cum viribus compensetur labore consumptis. Semper vero huic duplici quieti cautum sit, „neque enim honestum esset convenire secus, quia nec postulare cuiquam fas est nec spondere neglectum officiorum, quae vel Deo vel sibimetipsi hominem obstringunt.“ s. Quoad labores puerorutn et fetninarum. „Denique, prosequitur Papa, quod facere enitique vir adulta aetate beneque validus potest, id a femina puerove non est aequum postulare. Immo de pueris valde cavendum, ne prius officina capiat, quam corpus, ingenium, animum 215 satis firmaverit aetas. Erumpentes enim in pueritia vires . . . agitatio praecox elidit, qua ex re omnis est institutio puerilis interitura. Sic certa quaedam artificia minus apte conveniunt in feminas ad opera domestica natas: quae quidem opera et tuentur magnopere in muliebri genere decus et liberorum institutioni prosperitatique familiae natura respondent.“ 'C. Quoad salarium. „Rem hoc Ioco attingimus sat magni momenti, ait Leo XIII., quae recte intelligatur necesse est, in alterutram partem ne peccetur.“ Salarium definitur libero consensu; si dominus illud solvit, putat se obligationi satisfecisse. Iniustitiam a republica reprimendam tune solum adesse dicunt, cum dominus pre- tium condictum vel opifex obligatas operas non reddat. Verumtamen haec sententia omni ex parte probari non potest: „momentum quoddam rationis, ait Pontifex, abest maximi ponderis. Hoc est enim operari : exercere se rerum comparandarum causa, quae sint ad varios vitae usus, po- tissimum ad tuitionem sui necessariae. „In sudore vultus tui vesceris pane' 1 . 1 ) Itaque duas velut notas habet in homine labor natura insitas, nimirum ut personalis sit, quia vis agens adhaeret personae atque eius omnino est propria, a quo exercetur et cuius est utilitati nata; deinde ut sit necessarius ob hanc causam, quod fructus laborum est homini opus ad vitam tuendam ; vitam autem tueri ipsa rerum... natura iubet.“ „Jamvero si labor ex ea dumtaxat parte speetetur, quod personalis est, non est dubium, quin integrum opifici sit pactae mercedis angustius finire modum: quemadmodum enim operas dat ille voluntate, sic et operum mercede vel tenui vel plane nulla contentus esse voluntate potest. Sed longe aliter iudicandum, si cum ratione p erso nalita tis ratio coniungitur necessitatis, cogitatione non re ab illa separabilis. Reapse manere in vita, commune singulis officium est, cui scelus est deesse. Hinc ius reperiendarum rerum, quibus *) Gen. 3, 19. 216 vita sustentatur, necessano nascitur, quarum rerum facultatem intimo cuique non nisi quaesita labore merces suppeditat." „Esto igitur, ut opifex atque herus libere in idem pla- citum ac nominatim in salarii modum consentiant: subest tamen semper a!iquid ex iustitia naturali, idque libera paci- scentium voluntate maius et antiquius, scilicet alendo opifici, frugi quidem et bene morato, haud imparem esse mercedem oportere. Quod si necessitate opifex coactus... duriorem con- ditionemaccipiat.istud estsubire vim, cui iustitiareclamat.“ In his quaestionibus omnibus solutio reservata sit iudicio collegiorum, de quibus infra sermo erit; tutela et praesidium reipublicae non accedat nisi necessitate compellente. Inde fructus optimi emanabunt. „Mercedem si ferat opifex satis amplam, ut ea se uxoremque et liberos tueri queat, facile studebit parsimoniae, si sapit, efficietque, quod ipsa videtur natura monere, ut detractis sumptibus aliquid etiam redundet, quo šibi liceat ad modicum censumpervenire." y). Utilitates inde provenientes. Causa socialis facilius poterit dirimi, si ius privatorum bonorum legibus sancitum maneat, atque si legibus, quantum fieri potest' provisum fuerit, ut quam plurimi bona šibi acquirere malint et possint. Inde praeclarae utilitates conse- cuturae sunt: Inprimis sequetur certa aequiorpartitio bonorum. Nune urbes in duas partes divisae reperiuntur. „Et quidem ex una parte factio praepotens, quia praedlves: quae cum operum et mercaturae universum genus sola potiatur, facultatem omnem copiarum effectricem ad sua commoda ac rationes trahit, atque in ipsa administratione reipublicae non parurn potest. Ex altera parte inops atque infima multitudo exulce- rato animo et ad turbas semper parato. Jamvero si plebis excitetur industria in spem adipiscendi quippiam, quod solo contineatur, sensim fiet, ut alter ordo evadat finitimus alteri, sublato inter summas divitias summamque egestate diserimine . 11 „Praeterea rerum, quas terra gignit, maior est abun- dantia futura. Homines enim, cum se elaborare sciunt in 217 suo, alacritatem adhibent studiumque longe maius: immo prorsus adamare terram instituunt sua manu percultam, unde non alimenta tantum, sed etiam quamdam copiam et šibi et suis expectant.“ Exinde divitiae augebuntur civitatis et „tertio loco exinde illud emanabit commodi, ut qua in civitate homines editi susceptique in lucern sint, ad eam facile retineantur: neque enim patriam cum externa regione commutarent, si vitae degendae tolerabilem daret patria facultatem." „Non tamen, monet Leo XIII., ad haec commoda per- veniri nisi ea conditione potest, ut privatus census ne exhau- riatur immanitate tributorum et vectigaliurn. Jus enim possi- dendi privatim bona cum non sit lege hominum sed natura datum, non ipsum abolere, sed tantummodo ipsius usum temperare et cum communi bono componere auctoritas publica potest. Faciet igitur iniuste atque inhumane, si de bonis privatorum plus aequo tributorum nomine detraxerit.“ 3. Quid in hac re possint domini et opifices. „Postremo domini ipsique opifices multum hac in causa possunt, iis videlicet institutis, quorum ope et oportune subveniatur indigentibus et ordo alter propius accedat ad alterum.“ a) Sodalitia ad suppetias mutuo ferendas. „Numeranda in hoc genere, docet Leo XIII., sodalitia ad suppetias mutuo ferendas, ad cavendum opifici, itemque orbitah uxoris et liberorum, si quid subitum ingruat, si debilitas afflixerit, si quid humanitus accidat; deinde instituti patronatus pueris, puellis, adolescentibus natuque maioribus tutandis.“ b) Sodalitia artificum. „Sed principem locum obtinent sodalitia artificum, quorum complexu fere cetera continentur. Fabrum corpo- ratorum apud maiores nostros diu bene facta constitere. Revera non modo utilitates praeclaras artificibus, sed artibus 218 ipsis, quod perplura monumenta testantur, decus atque in- crementum peperere. Eruditiore nune aetate, moribus novis, auctis etiam rebus, quas vita quotidiana desiderat, profeeto sodalitia opifieum fleeti ad praesentem usum necesse est.“ Vulgo coiri eius generis societates, sive totas ex opi- ficibus conflatas, sive ex utroque ordine mixtas, gratum est; optandum vero, ut numero et actuosa virtute crescant. c) Sodalitia iure naturae coalescunt. „ Virium suarum explorata exiguitas impellit hominem, atque hortatur, ut opem šibi alienam velit adiungere. Sa- crarum litterarum est illa sententia: „melius est duos esse simu), quam unum: habent enim emolumentum societatis suae. Si unus ceciderit, ab altero fulcitur 1 )." Hac homo pro- pensione naturali sicut ad coniunctionem ducitur congrega- tionemque civilem, sic et alias cum civibus inire societates ex- petit, exiguas quidem illas, nec perfectas, sed societates tamen.“ „lnter has et magnam illam societatem ob differentes causas proximas interest plurimum. Finis enim societati civili propositus pertinet ad universos, quoniam communi conti- netur bono, cuius omnes et singulos pro portione compotes esse ius est. . . Contra vero, quae in eius velut sinu iun- guntur societates, privatae habentur et sunt, quia videlicet illud, quo proxime spectant, privata utilitas est, ad solos pertinens consociatos . . „Nunc vero, quamquam societates privatae existunt in civitate eiusque sunt velut partes totidem, tamen universe ac per se non est in potestate reipublicae ne existant prohibere. Privatas enim societates inire concessum est homini iure naturae: est autem ad praesidium iuris naturalis instituta civitas, non ad interitum; eaque si civium coetus sociari ve- tuerit, plane secum pugnantia agat, propterea quod tam ipsa quam coetus privati uno hoc e principio nascuntur: quod homines sunt natura congregabiles." Jncidunt aliquando tempora, asserit Summus Pontifex, cum ei generi communitatum rectum sit leges obsistere: sci- >) Eccl. 4, 9.10. 219 licet si quidquam ex instituto persequanfur, quod cum pro- bitate, cum iustitia, cum reipublicae salute aperte dissideat. Quibus in causis iure quidem potestas puhlica, quominus illae coalescant, impediet, iure etiam dissolvet coalitas; sum- mam tamen adhibeat cautionem necesse est, ne iura civium migrare videatur, nec quidquam per speciem utilitatis publicae statuat, quod ratio non probet. Eatenus enim obtemperandum Iegibus, quoad cum recta ratione adeoque cum lege Dei sempiterna consentiant." Hortatur dein Papa artifices, ut inter se sodalitia con- dant, viresque suas hoc pacto coniungant, ut se animose queant redimere ab oppressione aliarum consociationum, quae nomini christiano sunt offensae atque occupata effi- ciendorum operum universitate id agunt, ut qui secum con- sociari recusarint, luere poenas egestate cogantur. d) Disciplina sodalitatum. Postquam Pontifex illos homines laudaverit, qui ad sublevandos artifices variis modis secundum temporum et circumstantiarum indigentias concurrunt, indigitat disciplinam, qualis in istis sodalitatibus vigeat oportet. „Qualem illam, ait prudenter Leo XIII., esse in partibus suis singulis esse oporteat, decerni certis definitisque re- gulis non censemus posse, cum id potius statuendum sit ex ingenio cuiusque gentis, ex periclitatione et usu, ex genere atque efficientia operum, ex amplitudine commerciorum, aliisque rerum ac temporum adiunctis, quae sunt prudenter ponderanda." „Ad summam rem quod spectat, haec tamquam lex generalis ac perpetua sanciatur, ita constitui itaque guber- nari opificum collegia oportere, ut instrumenta suppeditent, aptissima maximeque expedita ad id, quod est proposituni, quodque in eo consistit, ut singuli in societate incrementum bonorum corporis, animi, rei familiaris, quod potest, asse- quantur.“ „Perspicuum vero est, ad perfectionem pietatis et mo rum tamquam ad causam praecipuam spectari oportere: eaque 220 potissimum causa disciplinam socialem penitus dirigendam. , Secus enim degenerarent in aliam formam, eique generi col- legiorum, in quibus nulla ratio religionis haberi solet, haud sane multum praestarent. Ceterum quid prosit opifici rerum copiam societate quaesiisse, si ob inopiam cibi sui de salute periclitetur anima? .... „Quaerite primum regnum Dei et iustitiam eius, et haec omnia adiicientur vobis.“ „Sumptis igitur a Deo principiis plurimum educationi religiosae tribuatur loči, ut sua singuli erga Deum officia cognoscant. . ., curaque praecipua adversus opinionum er- rores variasque corruptelas muniantur. Ad Dei cultum stu- diumque pietatis excitetur opifex, nominatim ad religionem dierum festorum colendam. Vereri . . . ecclesiam condiscat, itemque eius obtemperare praeceptis et sacramenta frequen- tare, quae sunt ad expiandas animi labes sanctitatemque comparandam instrumenta divina . 11 „Socialium legum posito in religione fundamento pro- num est iter ad stabiiiendas sociorum rationes mutuas, ut convictus quietus ac res florentes consequantur. Munia . . . dispartienda sunt ad communes rationes accomodate . . .; officia partiri intelligenter perspicueque definiri plurimum interest. . ., ne cui fiat iniuria; commune administretur in- tegre . . ., iura officiaque dominorum cum iuribus officiisque opificum apte conveniant. Si quis ex alterutro ordine viola- tum se ulla re putarit. . . adsint eiusdem corporis viri pru- dentes, quorum arbitrio litem dirimi leges ipsae sociales iubeant. Illud quoque magnopere providendum, ut copia operiš nullo tempore deficiat opificem, utque vectigal sup- peditet, unde necessitate singulorum subveniatur nec solum in subitis ac fortuitis industriae casibus, sed etiam cum vale- tudo, aut senectus, aut infortunium quemquam oppressit . 11 „His legibus, si modo voluntarie accipiantur, satis erit tenuiorum commodis ac saluti consultum: consociationes autem catholicorum non minimum ad prosperitatem momenti in civitate sint habiturae . 11 O Matth. 6, 33. 221 His Papa institutionem suam concludit, atque sernel adhuc omnes ordines, imprimis sacerdotes et episcopos ad- hortatur, ut „omni qua possunt ope pro salute populorum contendant, potissimumque studeant et tueri in se et excitare in aliis, summis iuxta atque infimis, omnium dominam et reginam virtutum: caritatem. Optata quippe salus expectanda praecipue est ex magna effusione caritatis: christianae cari- tatis intelligimus, quae totius evangelij compendiaria lex est, quaeque semetipsam pro aliorum commodis semper devovere parata contra saeculi insolentiam atque immoderatum amorem sui certissima est homini antidotus: cuius virtutis partes ac lineamenta divina Paulus Apostolus iis verbis expressit: „Ca- ritas patiens est, benigna est; non quaerit, quae sua sunt, omnia suffert, omnia sustinet." ] ) Cap. IV. De Christiana democratia. 2 ) Nomen „democratia Christiana, ait Summus Pontifex, apud bonos plures offensionem habet, quippe cui ambi- guum quiddam et periculosum adhaerescere existiment.“ „ Ab ha c enim appellatione metuunt plus una de causa: videlicet ne quo obtecto studio popularis civitas foveatur vel ceteris formis politicis praeoptetur; ne ad plebis commoda, ceteris tamquam semotis reipublicae ordinibus, christianae religionis virtus coangustari v ideatur; ne denique sub fucato nomine quoddam lateat propositum legitimi cuiusvis imperii: civilis, sacri, detrectandi Qua de re Summus Pontifex controversiae finem impo- nere vult explicando tendentiam democratiae christianae nec non timores repellendo. 1. Democratia Christiana differt a democratia sociali. „Quid democratia socialisve lit, quid velle christianam oporteat, incertum plane esse nequit.“ i) Cor. 13, 4.-7. — 2 ) Encycl. Graves de communi, 222 „Altera enim . . . usque adeo pravitatis a multis com- pellitur, nihil ut quidquam supra humana reputet, corporis bona atque externa consectetur, in eisque captandis fruen- disque hominis beatitatem constituat. Hinc imperium penes plebem in civitate velint esse, ut, sublatis ordinum gradibus aequatisque civibus ad bonorum etiam inter eos aequalitatem sit gressus: hinc ius dominii delendum et quidquid fortunarum est singulis, ipsaque instrumenta vitae, communia habenda.“ „At vero democratia Christiana, eo nimirum quod Chri¬ stiana dicitur, suo veluti fundamento positis a divina fide principiis niti debet, infirmorum sic prospiciens utilitatibus, ut animos ad sempiterna factos convenienter perficiat. Pro- inde nihil sit illi iustitia sanctius, ius potiundi possidendi iubeat esse integrum; dispares tueatur ordines sane pro- prios bene constitutae civitatis; eam demum humano con- victui velit formam atque indolem esse, qualem Deus auctor indidit. . . Democratia ergo socialis et Christiana inter se differunt tantum, quantum socialismi secta et professio chri- stianae legis. “ 2. Democratia Christiana regimen populare prae alio non propugnat. „Nefas autem sit, continuat Papa, christianae demo- c/atiae appellationem ad poiitica detorqueri. Quamquam enim democratia ex ipsa notatione nominis usuque philo- sophorum regimen indicat populare; attamen in re praesenti sic usurpanda est, ut omni poiitica notione detracta aliud nihil significatum praeferat, nisi hanc ipsam beneficam in populum actionem christianam.“ „Nam naturae et evangelii praecepta, quia suopte iure humanos casus excedunt, ea necesse est ex nullo civilis re- giminis modo pendere, sed convenire cum quovis posse, modo ne honestati et iustitiae repugnet. Sunt ipsa igitur manentque a partium studiis variisque eventibus plane aliena, ut in qualibet demum reipublicae constitutione possint cives ac debeant iisdem stare praeceptis, quibus iubentur Deum super omnia, proximos sicut se diligere." 223 „Haec perpetua ecclesiae disciplina fuit, hac usi romani Pontifices cum civitatibus egere semper, quocumque illae administrationis genere tuerentur. Quae cum sint ita, catho- licorum mens atque actio, quae bono proletariorum promo- vendo studet, eo profecto spectare nequaquam potest, ut aliud prae alio regimen civitatis adamet atque invehat." 3. Christiana democratia superiores classes non respuit. „Non dissimili modo a democratia Christiana removen- dum est alterum illud offensionis caput: quod niminun in commodis inferiorum ordinum curas sic collocet, ut supe¬ riores praeterire videatur , quorum tamen non minor est usus ad conservationem, perfectionemque civitatis.“ „Praecavet id Christiana Iex. Haec ad omnes omnino cuiusvis gradus homines patet complectendos, utpote unius eiusdemque familiae, eodem benegnissimo editos Patre et redemptos Servatore, eamdemque in haereditatem vocatos aeternam . . „Quare propter nativam plebis cum ordinibus ceteris coniunctionem, eamque arctiorem ex Christiana fraternitate, in eosdem certe influit quantacunque plebi adiutandae dili- gentia impenditur; eo vel magis, quia ad exitum rei secundum plane decet ac necesse est ipsos in partem operae advocari." 4. Democratia Christiana obedientiam non abiicit. „ Long e pariter absit, ut appellatione democratiae chri- stianae propositum subdatur omnis abiiciendae obedientiae, eosque aversandi, qui legitime praesunt „Revereri eos, qui pro suo quisque gradu in civitate praesunt, eisdem iuste iubentibus obtemperare, Iex aeque naturalis et Christiana praecipit. Quod quidem ut homine eodemque christiano sit dignum, ex anirno et officio prae- stari oportet, scilicet propter conscientiam, quemadmodum 224 ipse monet Apostolus: „Omnis anima potestatibus sublimio- ribus subdita sit." 1 ) „Abhorret autem a professione christianae vitae, ut quis nollit iis subesse et parere, qui cum potestate in ecclesia antecedunt: episcopis inprimis, quos, integra Pontificis ro¬ mani in universos auctoritate, „Spiritus Sanctus posuit regere ecclesiam Dei, quam acquisivit sanguine suo.“ 2 ) Jam qui secus sentiat aut faciat, is enimvero gravissimum eiusdem Apostoli praeceptum oblitus convincitur: „Obedite praepo- sitis vestris et subiacete eis. Ipsi enim pervigilant, quasi rationem pro animabus vestris reddituri.“3) „Quae dieta permagni interest, ut fideles universi alte šibi defigant in animis atque in omni vitae consuetudine perficere studeant; eademque sacrorum ministri diligentissime reputantes, non hortatione solum, sed maxime exemplo, ce- teris persuadere ne intermittant." 5. Fitiis imponendus dissensioni. „Speramus, concludit Leo XIII., speramus fore ut quae- vis de christianae democratiae nomine dissensio, omnisque de re eo aomine significata suspicio periculi iam deponatur. Et iure quidem speramus. Etenim, iis missis quorundam sententiis de huiusmodi democratiae christianae vi ac virtute, quae immoderatione aliqua vel errore non carent, certe nemo unus studium illud reprehenderit, quod secundum naturalem, divinamque legem eo unice pertineant, ut qui vitam manu et arte sustentant, tolerabiliorem in statum adducantur, ha- beantque sensim, quo šibi ipsi prospiciant; domi atque palam officia virtutum et religionis libere expleant; sentiant se non animantia sed homines, non ethnicos sed christianos esse; atque adeo ad unum illud necessarium, ad ultimum bonum, cui nati sumus, et facilius et studiosius nitantur. Jamvero hic finis, hoc opus eorum, qui plebem christiano animo ve- lint et opportune relevatam et a peste incolumem socialismi.,, 0 Rom. 13 1. - 2 ) Act. 20, 28. - 3) Hebr. 13, 17. I n d e x rerum Introductio . . . . 3 De veritcite Christiana et erroribus oppositis .... 5 Titulus I. DeDeouno. 5 Cap. /. De existentia Dei . 5 §. 1. probatio naturalis. 6 §. 2. probatio scientifica. 7 Cap. II. De essentia Dei . 10 §. 1. de congnitione essentiae divinae .... 10 §. 2. de essentia Dei eiusque attributis .... 12 §. 3. de pantheismo . 13 Cap. III. De Deo creatore . 14 §. 1. de origine mundi. 15 §. 2. de conformatione mundi. 16 §. 3. de ortu rerum organicarum . 17 §. 4. de origine hominis. 19 1. anima hominis. 19 2. corpus hominis.23 3. quot homines ab initio .23 §. 5. conclusio.24 15 226 Cap. IV. De dominio Dei . 24 §. 1. de dominio proprietatis.25 1. titulus ratione creationis.25 2. titulus ratione conservationis ... 25 3. titulus ratione finis.26 4. nonnulla consectaria .26 §. 2. de dominio iurisdictionis .27 §. 3. de iure Dei ad cultum religiosum ... 28 1. vera religio non est nisi lina ... 28 2. vera religio necessaria est pro singulis 29 3. vera religio necessaria est pro societate civili .30 Titulus II. Derevelatione . 32 Cap. I. De revelatione in genere .32 §. 1. de necessitate revelationis .32 §. 2. de cognoscibilitate revelationis.34 §. 3. 'de obligatione revelationis.36 Cap. II. De revelatione Christiana . . . 38 § 1. de Christo Messia.3S §. 2. de revelatione Christi.41 1. de notis intrinsecis.41 2. de persona Christi.42 3. de notis extrinsecis. 43 a) miracula proprie dieta .... 44 b) prophetiae.45 c) miracula in ordine morali ... 45 §. 3. de muneribus Christi.46 1. de munere sacerdotali.46 2. de munere prophetico. 49 3. de munere regio . 50 §. 4. de dominio Christi. 52 227 Titul us III. De vera ecclesia Christi ... .... 54 Cap. I. De institutione et fine ecclesiae .55 §. 1. de institutione ecclesiae.55 §. 2. de fine ecclesiae . .56 Cap. II. De natura ecclesiae .58 §. 1. de distinctione inter clericos et laicos . . 58 §. 2. de hierarchia ordinis.59 §. 3. de hierarchia iurisdictionis.61 §. 4. de primatu iurisdictionis.63 1. effatum Christi de petra ecclesiae . 64 2. effatum Christi de clavibus .... 66 3. effatum Christi de ovibus pascendis 66 4. alia testimonia .68 §. 5. conclusio.69 Cap. III. De potestate ecclesiastica . 70 §. 1. de magisterio ecclesiae .71 1. de institutione magisterii.71 2. de fine magisterii .72 3. de obiecto magisterii.74 tj. 2. de imperio ecclesiae.76 1. de ecclesia ut societate perfecta . . 77 2. de potestate legislativa .80 3. de potestate iudiciaria . . ... 81 4. de potestate coactiva.82 §. 3. conclusio.83 Cap. IV. De indefectibilitate ecclesiae .83 228 Cap. V. De infallibilitcite ecclesiae .86 §. 1. de dono infallibilitatis .87 §. 2. de obiecto infallibilitatis.89 Cap. VI. De romano Pontifice .93 §. 1. de perpetuitate primatus Petri.94 §. 2. de romano pontifice ut successore Petri . 94 §. 3. de infallibilitate Romani pontificis ... 96 §. 4. de congregationibus pontificiis .... 97 Cap. VII. De unitate ecclesiae . 99 §. 1. de unitate fidei.99 1. de fundamento unitatis.100 2. de forma unitatis .100 §. 2. de unitate regiminis ..105 Cap. VIII. De ecclesid ut fonte bonorum pr o societate . . . 110 Titulus IV. Derelationeinterscientiametfidem . . . 115 Cap. /. De relatione philosophiae ad fidem .115 1. de causa malorum nostri temporis 116 2. de remedio malorum.117 3. de utilitate philosophiae.117 a) philosophia sternit iter ad fidem 118 b) philosophia varias veritates fidei demonstrat .119 c) philosophia veritates fidei tuetur . 120 d) cautelae in adhibenda philosophia 121 e) obiectio .121 229 Cap. II. De his tori a relationis philošophiae a d fideiti . . . . 122 1. Philosophi gentiles .122 2. Ss. Patres et Doctores ecclesiae . . 123 3. Scholastici.124 4. S. Thomas Aquinas.125 5. nova philosophia .126 6. restauratio philošophiae.127 Titulus V. De statu civili eiusque relatione ad ecclesiam 128 Cap. I. De origine potestatis civilis .128 §. 1. Proponitur vera doctrina.129 1. probatur e Scripturis.129 2. probatur testimonio ss. Patrum 130 3. probatur ipsa ratione.13 1 §. 2. Proponitur utilitas huius doctrinae . . 132 1. obedientia facilis .132 2. an resistentia ličita . .133 3. ratio reddenda de usu potestatis . . 133 4. seditionum causa tollitur.134 §. 3. Proponitur historia huius quaestionis . . 134 1. tempora imperii romani.134 2. tempora principum christianorum . . 135 3. tempora recentiora.136 4. remedia contra errores .137 5. merita romanorum Pontificum . . . 137 Cap. n. De relatione ecclesiam inter et civitatem .138 §. 1. Forma civitatis christianae .138 1. principatus in societate civili . . . 138 2. religio in civitate Christiana .... 140 3. ecclesia in civitate Christiana . 141 4. relatio inter ecclesiam et civitatem . 142 5. fructus ordinatae relationis .... 144 230 §. 2. Oppugnatio civitatis christianae.145 1. bona vigente civitate christianae . 145 2. perniciosa rerum novarum studia . . 140 3. ecclesia depressa ....... 147 4. putridi fructus errorum .148 5. doctrina romanorum pontificum . . 149 Cap. III. De of/iciis civium catholicorum .151 §. 1. Cognitio et defensio fidei .151 1. amor erga ecclesiam et patriam . . 152 2. obediendum magis Deo, quam hominibus 152 3. studium christianae doctrinae . . 153 4. defensio et professio fidei .... 154 §. 2. Concordia catholicorum.150 1. concordia sententiarum .150 2. obedientia ecclesiae exhibenda ... 157 3. norma catholicorum in actione publica 158 4. duo vitia fugienda.101 5. prudentia politica.162 Titulus VI. Delibertateetliberalismo .163 Cap. I. De libertate .163 §. 1. de libertate singulorum .163 1. libertas naturalis eiusque fundamentum 164 2. libertas moralis.164 3. praesidia libertatis.165 §. 2. de libertate societatis civilis .167 §. 3. Ecclesia mater libertatis.169 Cap. II. De liberalistno .170 §. 1. de liberalismo in genere .170 1. liberales sitrictiores .171 2. liberales mitiores . .172 231 §. 2. de modernis libertatibus.174 1. libertas cultus .174 2. libertas sermonis et typi.170 3. libertas docendi.177 4. libertas conscientiae.179 5. tollerantia.179 §. 3. conclusio.181 Titulus VII. De quaestione sociali .1S3 Cap. I. De indole huius quaestionis et de /actoribus vocatis ad eius solutionem .183 §. 1. Indoles quaestionis socialis ..183 1. Vita quotidiana.184 2. Natura caritatis.184 §. 2. Factores in quaestione sociali solvenda . . 186 1. Laici .186 2. Clerus.187 Cap. II. De socialismo .188 §. 1. de erroribus socialistarum .189 1. Errores recensentur .189 2. Origo horum errorum .190 3. Diffidentia erga ecclesiam . . . . 191 §. 2. Errores refutantur.191 1. Aequalitas hominum .... 192 2. Societas domestica.193 3. Jus proprietatis.194 Cap. III. De misera conditione opifcum et remediis . . . . 195 §. 1. Socialistae contra privatam possessionem 196 1. Doctrina socialistarum obest ipsis opi- ficibns.197 2. Doctrina socialistarum est iniusta 197 232 3. Doctrina socialistarum pervertit officia reipublicae .200 4 Doctrinam socialistarum consequitur re- rum omnium perturbatio.201 §. 2. Remedia apta ad sanationem .201 1. Auxilium ab ecclesia .... . 202 a) Ecclesia homines instruit . . . 202 y.. Ferenda est conditionis inae- qualitas .202 'j. Utraque classis hominum altera alterius indiget.203 '{. Vis religionis ad componendam litem .203 Officia proletarii . . 204 Officia domini . . . 204 S. Ecclesia utramque classem ami- citia coniungit.205 Quid locupletes sentire oporteat?.205 Quid proletarios sentire . oporteat? .... 206 b) Ecclesia populos educat . . . 207 c) Ecclesia vitam terrenam non negligit 208 2. Auxilium a republica .209 a) Respublica debet conferre opem . 209 b) De iis, quorum specialis cura rei¬ publicae incumbit.212 2 . Quoad privatas possessiones 212 3 Quoad cessationem ex compo- sito ab opera .213 Quoadrequiemin diebusfestivis 213 o. Quoad durationem quotidiani operiš.214 Quoad labores puerorum et feminarum .214 Quoad salarium . 215 r t . Utilitas inde proveniens . . 217 233 3. Quid in hac re possint domini et opifices 217 a) Sodalitiaadsuppetiasmutuo ferendas 217 b) Sodalitia artificum . . . 217 c) Sodalitia iure naturae coalescunt . 218 d) Disciplina sodalitatum . . 219 Cap. IV. De Christiana democratia . .... 221 1. Democratia Christiana differt a demo¬ cratia sociali.221 2. Democratia Christiana regimen populare prae alio non propugnat .... 222 3. Democratia Christiana superiores classes non respuit.223 4. Democratia Christiana obedientiam non abiicit. • 223 5. Finis imponendus dissensioni . . . 224 Index alphabeticus rerum. (Numeri simplices significant paginas Synodi dioecesanae Labacensis, numero apposita littera a vero paginas Appendicis ad synodum.) Abbatia Cisterciensium imme- diate Ordinario subiecta 203. Abortus peccatum reservatum 156. Absentia cooperatoris, parochi, v. Residentia. Absolutio a casibus episcopo reservatis 204. Abusus dierum festivorum 46; — cura decani 201. Actio publica catholicorum 158 sq. a; — socialis 170. v. Quae- stio. Administratio bonorum eccles. visitatur per decanum 207 ; — per episcopum 214. Administrator ad tempus 176. Admonitio sacerdotum per de- canos 187. Adolescentes eorum educatio 5 sqq.; — cura parentum pro iis 31 sq.; — quoad confes- sionem 155 ; — quoad sodali- tates et associationes 27 sqq.; v. Associatio; — nupturientes 33. Adoratio perpetua v. Sodalitas; — nocturna 56; — communis fidelium ibid. Aedificia ecclesiastica 214. Aedituus in visitatione cano- nica 214. Aequalitas hominum 192 a. Aetas primo confitentium 16; — primo communicantium 18; — confirmandorum 215. Agrico I arum cura sacerdotis 90; v. Coetus agricolarum, Assp- ciatio; — associationes 171. Alcoholum 208. Alumni vel adiutores mercato- rum (komi) 97. America v. Emigrantes. Amicilia ecclesiae ad proleta- rios et dominos 205 a. Amor erga ecclesiam et patriam 152 a. Amores periculosi 24, 33, 47. Anatomia 17a. Ancillae sacerdotum 141, 214. I „AngeIus Domini" 44. Anima hominis 19 a; — eius origo 21 a. Anselmus 8a, 124a. Anthropogoniae 23a. Apologetae 123 a. Apostolatus orationis 58 sqq.; — finis et organizatio in ge- nere 58 sq.; — explicatio trium graduum 61; — requisita a sodalibus 62; indulgentiae 64. Approbatio decretorum syno- dalium 221; — ordinum re- ligiosorum 91 a. 1 2 Archaeologica studia 24 a. Archidiaconatus 208; -Laba- censis 203. Archidiaconus 84, 142;-eius officia 209. Archivum 214 ; - decanale 204, Argumenta de existentia Dei 8 sq.a. Artes liberales 76a;- mecha- nicae ibid. Ascetica educatio clericorum in seminario maiori 134. Associatio, associationes a sacra Familia 37 v. Familia; — ab Apostolatu orationis 58. v. Apostolatus; — pro iuveni- bus excolendis (izobraževalno društvo) 21, 28, 208 v Ado- lescentes, luvenes; — pro di- scipulis et adiutoribus opifi- cum (rokodelska društva) 30; — oeconomicae ( zadruge, kmetijska društva) 91; — earum unio (Zveza) 91 ; di- rectio centralis 171 ; - arti- fieum (društva obrtnikov) 171, 217 a; 218 a; — operariorum (delavska društva) ibid.; — puellarum, quae in fabricis ope- rantur 98; feminarum ad familias meliores pertinentes 98; — (politična društva) v. Societas; - (tiskovna društva) v. Societas; (vzajemno - pod¬ porna društva) 91 v. Soda- litia: — (posojilnice) v. Cas- sae, Raiffeisen, Čebelica; — s Marthae (društvo sv. Marte) 95; - (p oselska društva) 95; — (delavska stavbenska društva) 96. — (Rafaelovo društvo) pro emigrantibus 100. — (dru¬ štvo sv. Barbare) pro emigran¬ tibus in Germaniam 101. — (bratovščine) v. Sodalitas; — (Marijine družbe / v. Congre- gatio ;■— (tretji red sv. Fran¬ čiška) v. Or do tertius; — (ss. Cordis Jesu pro sacerdo- tibus) v. Sodalitas. Attributa Dei 12 a. Auctoritati ecclesiae parendum 114 a. Augustinus 123a. AuxiHum ecclesiae in dirimenda quaestione sociali 202a; — reipublicae 209 sqq. a. Aversio ab ecclesia 25. Ban n a, v. Proclamationes, Di- spensatio. Basilius 124a. Belletristici seriptores 103. Beneficia curata quomodo con- ferantur 176. — vacantia ibid. Benedictiones concessae de- canis 205. Bibliotheca decanalis 150; — parochialis 104; — sacerdotis 150. v. Lectoria. Boethius 124 a. Bona vigente civitate Christiana 144 sqq. a. Breviarii recitatio 137. Caesaries ficta 147. Campanae pulsantur decano in visitatione 206; — in de- cessione 205. Candidatura sacerdotis ad mu- nus deputati 167. Canonica obedientia, v. Obe- dientia; — visitatio v. Visitatio canonica. Canonizatio sanetorum 92 a. Caritas 184 a. Cassae parsimoniales 31; cf. Raiffeisen. 3 Castitas sacerdotum 140 sq. Casus episcopo reservati 156. Catecheta, Catechista 12, 13, 159, 170. Catechismus maior, eius stu- dium in seminario maiori 135; — materiae distributio pro singulis classibus scholae po- pularis 159; approbatus ab omnibus episcopis Austriae 164; — diaria in quibus Iec- tiones notentur 165. Cathedra philosophiae thomi- sticae in seminario maiori 135. Cauponae 46 sq., 143. Causa socialis, politica 113a; — malorum nostri temporis 116 a. Cautelae in adhibenda philo- sophia 121 a. Cessatio ab opere (Strike) 213a. Charac ter Christi 42 sq.a. Christi revelatio 41 sqq.a. Cinctorium nigrum loco talaris 147. Civilis potestas; v. Potestas. Civis catholicus 151 a. Civitas Christiana 138, 145 sq. a. —- eius oppugnatio 145 sq. a. — officia civium christianorum 151 sq.a. Civitatem inter et ecclesiam re- latio 138 sqq. a, 142 sqq.a. Clandestina sponsalia 34. Claves regni coelorum 66 a. Clerici, Clerus eius educatio 127 sqq.;—virtutes 140 sqq.; — officia 152 sqq.; — resi- j dentia 187; — conferentiae 188 sqq.; distinctio inter cle- ricos et laicos 58 a. — ha- bitus 146; — quoad cauponas 143; — quoad spectacula, ve- nationes,ludos, convivia nupti- alia 144; — negotia saecu- laria 145 ; — cohabitatio cum feminis 141 ; — quoad sobrie- tatem 142; — castitatem 140; — officium divinum et devo- tionem 137 ; — confessionem ultra quatuor hebdomades non differant 139; — obe- dientia et reverentia 150; — conservatio cum clericis, prae- primisconterminis 199 ; — stu- dium Iitterarum 148; quoad edendos et vulgandos libros atque varia folia 103. Coactiva potestas ecclesiae 82 a. Coemeterium eiusque visitatio per decanum 206; — per epi- scopum 214. Coetus agricolarum 92; — (dru¬ štva) v. Associatio. Cognitio essentiae divinae 10 a; — ovium 185; — et defensio fidei ex parte civis catholici 151 sq.a. Cognoscibilitas revelationis 34 a. Cohabitatio cum mulieribus 141. Collare 147. Collatio munerum ecclesiasti- corum 171 sq. CoIIectiones pro aedificatione et sustentatione erigendi se- minarii minoris 133. Commessationes 143. Communio prima 17 sqq.; — fidelium generatim quoties sua- denda 52; — menstrua 52; — hebdomadaria 52; — frequens scil. saepius in hebdomade 53; — infantium ante 13. vel 14. aetatis annum 53. Concio 156, 170. 1 4 Concionator 156 sq.; — de cultu Ss. Cordis saepius* prae- dicet 57. Conclave in concursu paro- chiali 179, 180. Concordia catholic. 156 sqq. a; —- sententiarum 156 sq. a. Concursus publicus pro obti- nendis beneficiis curatis 176; — ad obtinendum munus ca- techeticum 183. Conditio opificum 195 sqq. a. Conditionis inaequalitas 202 a. Conferentiae variaesacerdotum 188; — decanorum ibid.; — pastorales 189; —sodalitatis ss. Cordis Jesu 193, 197, 208. Confessarius 153 sqq. Confessio primal5; — quando suscipienda 16; — qualis prae- paratio ibid.; — modus ex- ternus confessionis 17; — quoties per annum a parvulis suscipiatur ibid.; — quoties a sacerdotibus 139; — gene- ralis sponsorum 35. Confirmatio, praeparatio ad eam 215 sq.; — patrini ibid.; —• liber confirmatorum 219. Conformatio mundi 16a. Congregationes Marianae 28; — a decano invigilandae 208 ; — pontificiae 97 sq.a; — (društva) v. Associatio. Congressus catholici 126. Coniunctio clericorum et lai- corum cum episcopo 163 a. Coniuratio contra suam Maje- statem peccatum reservatum 156. Conservatio mundi 25 a. Consociationes 187 a. v. Asso- ciationes. Conversatio sacerdotum, prae- primis conterminorum 199. Conversionis systema 22 a. Convivia 143. — nuptialia 144. Cooperatio dispositiva virium materialium ad progignenda prima viventia 18 a. Cooperator 172; — eius cum parocho relatio 173 sq. Cor Jesu Ss. 56; - cultus in nostra dioecesi 57; — solem- nitas triduana tempore festi principalis 57; — qualibet prima dominica mensis 58; — a sacerdotibus colendum 139; — concionatores saepius de hoc themate praedicent 57; — sodalitas v. Sodalitas ss. Cordis Jesu pro sacerdotibus. Corpus humanum 23 a. Creatio mundi 25 a. Creator Deus 14 a. Cultus ss. Cordis Jesu 56, v. Cor Jesu; - ss. Eucharistiae 54, v. Eucharistia; — B. Virginis Mariae 65, v. Maria Virgo; — Dei 28a, 29a. Cura parentum erga filios filias- que schola absoluta 31 ; — pro emigrantibus in Americam 99 sq.; - pro operariis in Germania 101; — sacerdotis circa libros, diaria aliaque scripta damnata vel damnanda 113. - de cura sacerdotis pro variis statibus, agricolis, fa- mulis, operariis, reliquis 90. Curati animarum in visitatione canonica episcopi 213. „Čebelice“ 31. Damnandae propositiones 90 a. Debitum coniugale, restituendi 5 ius petendi competens decanis 204. Dccanus inquirit in sodalitates 84; — vigilat in sacerdotes, ut saltem tertio quovis anno ad exercitia spiritualia se con- ferant 139; — castitati sacer- dotali invigilare tenetur 142; — quoad residentiam coope- ratorum et parochorum 187; — eius iura et officia 201 sqq.; — ordo visitationis 205 sq.; — obiectum visitationis 207. Decreta contra saltationes occa- sione patrociniorum 48 sq.; — visitationis peractae 219. Defensio fidei 151 sq. a; — et professio fidei 154 sq. a. Delectationes saecuiares cle- rico prohibitae 144. Democratia Christiana 221 a; — differt a democratia sociali 221 a; — regimen populare prae alio non propugnat 222 a; — superiores classes non re- spuit 223 a; — obedientiam non abiicit 223 a. Denuntiatio sacerdotum perde- canum 187. Deputati, eorumqueelectio 123. Descendentiae, theoria 19 a., 23 a. Deus unus 5a; — existentia 5a; — essentia 10 a; - cre- alor 14 a; — eius dominium 24 a. Devotio erga Mariam mense Maio 66 sq.; — mense Octobri 67 sq.; — sacerdotum erga Ss. sacramentum 139; — erga Ss. Cor Jesu et B. Virginem Mariam, reginam sacerdotum 139. Diaconi 59a. Diaria quaenam proscripta ha- beantur 112; — sacerdotis procedendi modus circa prava 113 sq.; — publica a sacer- dotibus non frivole aut inuti- liter legenda 138; — in quibus singulae lectiones catechismi notentur 165. Di es festivi v. Sanctificatio die- rum festivorum, Abusus, Cau- ponae, Saltationes. Differentia statuum 88. Diffidentia ergaecclesiam 191 a. Directio centralis pro organi- zationeoperariorum, opificum, agricolarum, iuvenum 171. Disciplina generalis in ecclesia 91 a; — sodalitatum 219 a. Dispensatio a repetitione exa- minis concursalis 180; — a bannis in periculo mortis 205; ab una promulgatione nup- tiarum per decanum 205. Dispositiva cooperatio virium materialium ad progignenda prima viventia 18 a. Distinctio inter clericos et Iaicos 58 sq.a. Distributio materiae catechismi v. Catechismus, Diaria; — ac- curate observanda 164. Diversitas rerum organicarum 18a. Diversorium v. Caupona. Docendi libertas 177 a Doctores ecclesiae 123 a. Doctrina rom. pontificum dere- latione inter eccl. et civitatem 149 a; — socialistaruni obest opificibus 197 a ; — doctrinae christianae studium 153 sq.a. Dominium Dei 24 a; — pro- prietatis 25 a; — iurisdictionis 27 sq.a; — Christi 52 sq. a. 6 Dominus 204a, 217a; v. Lo- cupletes. Domus christianae familiae45; — parochialis 206, 218. Donum infallibilitatis ecclesiae 87 a. Duo vitia fugienda accessuris ad negotia publica 161 sq.a. Duratio quotidiani operiš 214a. Ecclesia Christi 54 sqq.a; — eius institutio 55 sq. a; — natura 58 a ; — magisterium 71 a; - imperium 76 sq.a; — societas perfecta 77 a; — fous bonorum pro societate 110a; — in civitateChristiana 141 sq. a; depressa 147 sq. a; — mater libertatis 169- sq.a; — concurrit ad sublevandum opificibus 202 sq.a; —po- pulos educat 207a; — vitam terrenam non negligit 208a; — eius potestas v. Potestas ; — indefectibilitas 83 sq. a; — eius et civitatis relatio 138 sqq.a, 142 sq. a; in- fallibilitas 86sqq.a; — unitas 99 sqq.a. Ecclesiae paroch etfiliales 214. Educatio iuventutis 5; cor poris non negligenda ib id.; — voluntatis6; — domestica9; — tempore scholae continuanda 22; inscholal2; schola absoluta 23, 208; — cleri- corum 127 ; ascetica in se- minario maiori 134 sq. Effatum Christi de petra eccle¬ siae 64 sq.a; de clavibus 66 a; - de ovibus pascendis 66 sq. a. Effectus Dei naturales : macro- cosmus et microcosmus 8 a. Electio deputatorum 123 sq. Emigrantes, qua de causa ter- ras alienas petunt 98; — re- media contra emigrationem generalia 99; — cura pro emigrantibus in Americam 99. Emigratio v. Emigrantes. Episcopi 59 a. Ephemerides, earum influxus in vitam societatis 101 ; - bonae edendae, commendan- dae et propagandae 103; - pravae et perniciosae exstir- pandae, ibid.; — sacerdotis procedendi modus circa pra- vas 113; — pravas ne legant sacerdotes 150; scribentes sacerdotes rectum scribendi modum observent 168. Erectio confraternitatum, soda- litatum et congregationum 83. Errores circa originem potestatis civilis 137 a; — socialismi 189 sq.a. Essentia Dei 10, 12 Ethicum argumentum de exi- stentia Dei 9 a Ethnographica studia 23 a. Eudaimonologicum argumen¬ tum de existentia Dei 9 a. Eucharistia, sacramentum, eius fructus et necessitas 50; — usus frequens ex rnente eccle¬ siae et secundum probatos auctores 51 sq.; — cultus 54; — visitatio 55, 139; cf. Ado- ratio, Communio. Evolutionis theoria 19 a, 23 a. v. Descendentia. Examen conscientiae quomodo illud pueri instituant 17; — sacerdotes quotidie 139 sq.; — sponsorurn coram parocho 34; — concursale 176; — 7 quoad scientiam 177, 178; — bis instituatur 178; — de ce- teris dotibus 176, 177, 182; — ad obtinendum munus ca- techeticum 183. Examinatores synodaIes 176. Exercitia pia ad educationem iuventutis apta 20, 21; — spi- ritualia aute susceptionem or- dinis 136; —pro sacerdotibus 139. Existentia Dei 5a; — eius pro- batio naturalis 6a; — scienti- fica 7 sq. a. ExpIanatio catechismi systema- tica 164. Extensio potestatis ecclesia- sticae 76 a. Fabrica ecclesiae visitatur per decanum 206. Facta naturalia 90a; —dogma- tica 93 a. Factores in solvenda quaestione sociali 186 a. Facultas absolvendi a casibus reservatis 156. Familia sacra, associatio 37; — finis et regulae ib id. indulg. 40 sqq.; — privilegia 41 sq. Familias irreligiosas, lascivas, suspectas clerici ne recreati- onis causa adeant 145. Familiaritas sacerdotis cum mulieribus 141. Famuli in vita sociali et dome- stica non possunt negligi 92; — quid docet de iis ecclesia 93; — quid hodie in eorum profectum tentandum 94. Feminae, sacerdotum cum iis conversatio 141 ; - consan- guineae sacerdoti ibid.; — earum labores 214 a. Femoralia 147. Festivorum dierum sanctificatio et abusus 54, v. Sanctificatio. Abusus. Fidei pericula 2; media contra fidei pericula 4 ; — relatio ad scientiam 115 a; - relatio ad philosophiam 115 sq.a; — cognitio etdefensio 151 sq.a; — defensio et professio 154 sq. a. Finis creaturarum 26 a; — eccle¬ siae 56 sq. a; magisterij ecciesiastici 72 sq. a. Folia varia edenda et vulganda 103; prava proscripta ha- beantur 112; sacerdotis procedendi modus circa prava 113 sq.; — prava ne legant sacerdotes 150- v. Diana. Forma unitatis fidei 100 sqq. a; — civitatis christianae 138 a. Fructus ordinatae relationisinter ecclesiam etcivitatem 144a; — errorum circa relationem inter ecclesiam et civitatem 148 sq. a. Fundamentum unitatis fidei 100a; — incolumitatis per- petuae 108 a; — libertafis na¬ turalis 164 a. Generatianismus 22 a. Geologia 17 a. Germania v. Operani. Gradus ecclesiasticae potestatis 60 a. Gratiarum actio post Missam 137. Gregorius Nazianzenus 124a. Habitus clericalis 146. Hierarchia ecclesiae 58a; — ordinis 59 sq.a; — iurisdic- tionis 61 sq.a. Historia biblica 164; — rela- 8 tionis philosophiae ad fidem 122 sqq. a; — originis pote- statis civilis 134 sqq. a. Historicus ordo v. Ordo; — historicae observationes de so- dalitate Ss. Cordis Jesu 193. Humanitas civilis 110 a. Immutabilitas ecclesiae 86a. Imperium politicum a Deo pro- ficiscitur 129 a; — romanum 134 sq. a; — populare (Volks- souveranitat) 136 a. Impudicitia christianae iuven- tutis periculum 24. Inaequalitas conditionis hu- manae 202 a. Incendium peccatum reserva- tum 156. Incestus peccatum reservatum 156. Indefectibilitas eccles. 83 sq. a. Indoles quaestionis socialis 183 sq. a. Infallibilitas ecclesiae 86 sqq. a; — eius obiečtum 89sq.a; — romani Pontificis 96 sq. a. Indicis congregatio 97 a. Indifferentismus 29 a. Indulgentiae apostolatus ora- tionis 64; — sodalitatis ss. Ro- sarii 76tertii ordinis s.Fran- cisci 81 sq. Ingressus solemnisin ecclesiam occasione visitationis cano- nicae 219. Iniusta est doctrina socialista- rum 197 a. Institutio ecclesiae 55a; — puerorum prima 76 a; — theologica in seminario maiori 135 sq. Instructio catechetica visitationi decani obnoxia 207. Instrumentalis cooperatio vi- rium materialium ad progig- nenda prima viventia 18 a. Intemperantia christianae iu- ventutis periculum 24; — eius causae 85; remedia contra eam 86 sqq. Inventarium 214. Ioannes Damascenus 124 a. Iudiciaria potestas ecclesiae 81 sq.a. Iura nationis 115; — costitutio- nalia 119 sqq.; — decanorum 201 . Iurisdictionis dominium 27 a; — hierarchia 61 a; — pri- matus 63 sq. a. Ius proprietatis 194 a. Iuvenes associationibus aggre- gandi 171; — directio cen- tralis pro organizatione eorum ibid. Iuventutis educatio 5; - pe- ricula 23. Kant et Laplace 16 a. Labor, eius valor in paganismo et in aera Christiana 89 sq.; — puerorum et feminarum 214 a. Laici 58 a, 186a; — eis cle- rici praecellere debent con- versatione et habitu 148. Lectio spiritualis 138. Lectoria popularia 104 v. Bi- bliothecae. Legislativa potestas ecclesiae 80 a. Liber in quo concionum thema notatur 159; — confirmatorum 219; d. Libri, Diaria. Liberales strictiores 171 a; — mitiores 172 sq. a. 9 Liberalismus 86 a, 163 a, 170 sqq. a. Libertas 163 sqq.a;—singu- lorum 163a; -naturalis 164a; — societatis civilis 167a; — cultus 174 sq.a; — sermonis et typi 176 a; - docendi 177a; — conscientiae 179a ; — eius praesidia 166 a. Liberum arbitrium 165 a. Libri, eoruni influxus in vitam societatis 101 ;■—boni edendi et vulgandi 103; - acatholico- rum ex professo de religione tractantes 110; — res lascivas seu obscoenas ex prolesso tractantes 111; — qui reli- gionem aut bonos moreš data opera impetunt, proscripti ha- beantur 112. Litterarum studium v. Studium. Locupletes quid sentire opor- teat 205 a. Ludi »scenici, quinam cleric.pro- hibiti 144; — chartarum 144. Machinatio contra suam Maje- statem peccatum reservatum 156. Macrocosmus 8a. Magisterium ecclesiae 71 a, 103a; — eius institutio71 sq. a; — finis 72 sq.a; — obiectum 74 sq.a. Malorum causa nostri temporis 116 sq.a; — remedium 117a. Maria Virgo, eius cultus mo- ralis necessitas 65 sq.; — so- dalitas Mariana v. Congregati- ones Marianae; — devotio mensis Maii 66 sq.; — de¬ votio mensis Odobriš 67. Martyrum numerus ingens eo- rumque constantia 45 a. Materia catechismi 159; cf. Ca¬ fe chismus. Matriculares libri 214. Matrimonium, vocatio ad id ne- cessaria 33; — in statu gratiae recipiendum 35 ; d. Nuptiae. Media contra pericula fidei 4; salutis 7; — ordinaria ad gra- tiam obtinendam 8; — ad vitam christianam 54; v. De- votiones, Cultus; — ad fo- vendam pietatem sacerdotis 136. Meditatio 138. Mensa communis parocho et cooperatori 175. Mercatores organizandi 97 ; — eorum alumni vel adiutores ib id. Mercatura clericis prohibita 145. Merita romanorum pontificum pro societate civili 137 a. Messias Christus 38 sqq. a. Metaphysicum argumentum de existentia Dei 8 a. Michael Palaeologus 108 a. Microcosmus 8a, 9a. Miracula 34a; - proprie dieta 43a, 44 a; — moralia 43 a, 45 sq. a. Missae sacrificium 137. Missiones populares 84. Moderatores societatis typogra- phicae 103. Motiva credibilitatis 37 a. Motus mechanicus 17 a. Mulieres extraneae a sacerdo- tibus non frequenter invisen- dae 141. Munera Christi 46 a. Mysticum corpus Christi 78 a, 106 a; —argumentum de exi- stentia Dei 9 a. 2 10 Nationalis vita v. Vitanationalis. Nationalismus, eiusprincipium 115, 117; — reiectum 118. Natura ecclesiae 58 a; — ca- ritatis 184 a. Naturalistae 171 a. Negativae notiones ad cogni- tionem Dei ducentes 11 a. Negotia saecularia clericis pro- hibita 145. Negotiatio oeconomica ličita 145. Newton 17a. Norma catholicorum in actione puhlica 158 sq.a. Notac intrinsecae revelationis Christi 41 a; — extrinsecae 43 sq. a. Nova philosophia 126 a. v.Phi- losophia. Nuptiae35; quomodo, quando celebrandae? ibid.; — sua- dendum ut in ecclesia paro- chiali contrahantur36; — usus magnorum sumptuum occa- sione nuptiarum paulatim tol- latur 36. Nupturientes 33. Obedientia canonica 150; — potestati civili 132a; - eccle¬ siae exhibenda 157 sq.a; — magis Deo quam hominibus 152 sq a. Obiectum magisterii ecclesia- stici 74 sq. a; ; — infallibilitatis ecclesiae 89 a; — visitationis decanalis 207; — episcopalis visitationis 212. Obligatio revelationis 36 a. Observationes historicae de sodalitate Ss. Cordis Jesu 193. Oeconomica negotiatio deri cis ličita 145. Officii Ss. congregatio 97 a. Officium, officia sacerd. 152; — civium catholicorum 166; — parochi 185; —decani 201; — archidiaconi 209; — pro- letarii 204 a ; — domini 204 a; — veramreligionem inquirendi et sequendi 29 a; - reipu- blicae pervertitur doctrina so- cialistarum 200 a. Olea sacra 204. Ontologicum argumentum de existentia Dei 9 a. Operarii, eorum misera sors 95; — quibus mediis eis suc- currendum 96 sqq.; — in Germania, cura de iis 101 ; — directio centralis pro orga- nizatione eorum 171. Opifices 195 sqq.a, 217 a; — et doctrina socialistarum 197 a. Oppugnatio civitatis christianae 145 a. Opus quotidianum quousque duret? 214 a. Oratio domestica 42; — cum ipsa matutino tempore bona intentio firmumque proposi- tum coniungatur 43 ; — pro orationevespertinas. Rosarium recitandum 44; — salutatio angelica, ibid.; — ante et post mensam ne omittatur, ibid.; — ante catecheticam institu- tionern 164; — pro defunctis in visitatione canonica 219. Origo mundi 15 a; — hominis 19 a ; — animae 21 a ; — po- testatis civilis 128 sqq.a; — historia huius quaestionis 134; — errorum socialismi 190 a. Ordo tertius s. Francisci 77 ; — eius lex 79 sqq.; — indul- gentiae et privilegia 81 sq.; 11 — visitationis decanalis 205; — episcopalis 217 ; teleo- logicus 15 a; — triplex uni- versi sel. physicus, ethicus, historicus 6 a; — moralis 30 a ; — ordinis hierarchia v. Hie- rarchia. — ordinum susceptio 136. Organicarum rerum ortus 17 a. Oves cognoscendae a parocho 185; — pascendae 66 sq.a. Palaeontologia 17 a. Pantheismi falsitas atque ab- surditas 13 sq. a. Parochiales bibliothecae 104; — a quo administrandae ? 105; Parochus, eius officium 184 sqq.; — residenlia 187; — ovium cognitio 185; —vigi- lantia pastoralis 186; — relatio ad cooperatorem 173 sq. Patres ss. ecclesiae 123a; — probant originem societatis civilis 130 a. Patrini in sacramento confirma- tionis 215. Patrocinium, decreta contra sal- tationes eius occasione 48 sq. Patronatus 177. Perfectiones Dei lla. Pericula fidei 2; — perver- sionis 6 sq.; — christianae iuventutis 23 sqq. Periuratio peccatum reservatum 156. Perniciosa rerum novarum stu¬ dia 146 sq. a. Perpetuitas primatusPetri 94 a. Persona Christi 42 a. Perturbatio rerum omnium ex doctrina socialistarum 201 a. Petra ecclesiae 64 sq. a. Philologica studia 23 a. Philcsoptii gentiles 122 a. Philosophia thomistica 135; - relatio ad fidem 115 sq.a; — utilitas 117 sq a; — re- stauratio 127 sq.a; — sternif iter ad fidem 118a; — varias veritatesfideidemonstrat 119 a; - veritates fidei tueturl20a; — nova 126 a. Physicum argumentum de exi- stentia Dei 9 a. PhysioIogica studia 23 a. Pietas sacerdotis 136. Pilei 147. Poenae in transgressores legis circa libros probibitos statutae 113. Poenitentiae sacramentum, eius fructus et necessitas 50. Politica vita sacerdotis v. Vita. Pontifex romanus 93 a, 94 a. Popularia leetoria 104. Portio canonica decano in vi- sitatione 207. Possessio privata 196 a; — a republica tueatur 212 a. Potestas ecclesiastica 70a; — legislativa 80a; — iudiciaria Sla; — coactiva 82 a; — ci¬ vilis, eius origo, utilitas verae doctrinaenecnon historia quae- stionis de origine eius 128 sqq. a ; — politica teniporibus recentioribus 136 a. Praeparatio ad Missam 137. Praesidia libertatis 166 a. Presbyteri 59 a. Primatus Petri 94a; — iuris- dictionis 63 sq. a. Principatus in societate civili 138 sq. a. Principes Christiani 135 sq.a. Principium vitale 17a; — na- tionalismi 115,117; —reiectum 2 * 12 118; - principia generaliacirca distributionem materiae cate- chismi 164. — principia edu- cationis 5. Privilegia tertii ordinis s. Fran- cisci 81. Probatio existentiae Dei natu- . ralis, scientifica 6 sq. a. Processio theophorica 56. Proclamationcs ad matrimo- nium 35. v. Dispensatio. Professio et defensio fidei 155 sq. a. Prohibitio librorum lege natu- rali 106; — lege positiva 107 ; — librorum in specie 109. Proletarius 204 a; — quid pro- lelarios sentire oporteat?206 a. Propagatio religionis christi- anae 45 a. Prophetiae 34 a, 45 a. Propheticum munus Christi 49 a. Proprietas 194 a. Protocollum cum sponsis 34 ; — de conferentiis pastoralibus 192. Prudentia in actione publica catholicorum 161 a; — poli- tica 162 sq.a. Psychologicum argumentum de existentia Dei 9 a. Puellae 98; cf. Virgines, Ado- lescentes. Puerorum labores 214 a. Chiaestio socialis 169,183sqq.a. Quot homines ab initio ? 23a. Raiffeisen, cassae secundum eius methodum 91. Ratio 164 a; — probat existen- tiam Dei, v. Deus ; —originem potestatis civilis 131 a. Rationalistae 84 a, 171 a. Redactores ephemeridum 103. Refutatio errorum socialismi 191 sqq. a. Regimen ecclesiasticum 105 a. Regium munus Christi 50 sq. a. Regula fidei 72 sq. a; — morum 41 a. Relatio scientiae ad fidem 115 a; — philosophiae ad fidem 115 sq.a; — ecclesiain inter et civitatein 138 sqq. a, 142sq.a. — inter cooperatorem et pa- rochum 173 sq., 208. Religio 28a; — vera necessaria pro societate civili 30a; — in civitate Christiana 140sq.a. Remedia contra pericula chri- stianae iuventutis 26 sqq.; — malorum nostritemporis 117a; — contra errores de origine potestatis civilis 137 a; — ad sanationem iniseri status opi- ficum 201 sqq.a. Renovatio morum per religi- onern christianam 45 a; Requies in diebus festivis 213 a. Reservata peccata 156; — fa- cultas absolvendi ibicl. Residentia cooperatoris 173; — parochi 187. Resistentia potestati civili an ličita? 133 a. Respublica debet conferre opem ad solutionem quaesti- onis socialis 209 sq. a. Restauratio phiiosoph.127 sq.a. Restitutio iuris petendi debiti coniugalis 204. Revelatio supernaturalis est ne¬ cessaria 32 sq. a ; — cognosci- bilis 34a; — eius obligatio 36a; — Christiana 38 sqq.a; — Christi 41 sqq.a. 13 Romani pontifices, eorum me¬ rita pro civili societate 111 a; — propotestate civili 137 sq. a; — eorum doctrina de rela- tione inter ecclesiam et civi- tatem 149 sq. a. Rosarium B. V. M. recitent ves- pere fideles 44;—sacerdotes 138; — sodalitas 69 sqq. Sacerdos — qua confessarius 153; — qua concionator 156; — qua catecheta 159; — in vita politica 165; — in vita sociali 169; — officia eius v. Clericus, Cie rus, Car a. Sacerdotale nninus Christi 46 sq.a. Sacra familia v. Familia sacra. Sacramentorum frequent. 208 Salarium 215 a. Saltationes periculosae sunt 47 ; — decreta contra eas occa- sione patrociniorum 48 sq. Salutatio angelica 44. Sanctificatio dierum festivoruni 45; — gravitas huius obliga- tionis ibid.; — abusus 46 sqq. Scholae visitatio per decanum 207; — per episcopum 218. Scholastici 124 a. Scientia, eius relatio ad fidem 115 a. Scriptores belletristici 103. Scriptura sacra probat originem societatis civilis 129 sq. a. Seditiones 134 a. Seminarium clericorum 128; — minus vel puerorum 131; — eius constitutiones, col- lectiones ad augendum fun- dum pro sustentatione 133; — maius 134; — scientificum 136. Sermonis libertas 176 a. Sobrietas sacerdotum 142. Socialis quaestio, eius indoles et factores v. Quaestio;— actio periculorum plena 170; — vita foveatur a sacerdotibus ibid. ; — scientia v. Studium. Socialismus 86a; —188 sqq. a; — et opifices 197 a. Societas catholica typographica 102 ; — catholico-politica Car- nioliae 125 sq.; — commer- cialis vel industrialis, quaenam clerico prohibita? 146; — ecclesiae 57 a; — hierarchica 69 a; — perfecta 77 sq. a, 106 a; — domestica 113 a, 144 a, 193 sq. a. —- civilis, v. Civitas, Potestas, Relatio; — (društva) v. Associatio Socii pravi christianae iuventutis periculum 25. Sodalitas adorationis perpetuae 55; — a Ss. Rosario 69 sqq.; Mariana v. congregatio Mari- ana; — Ss. Cordis Jesu pro sacerdotibus 193 sqq.; - (dru¬ štva) v. Associatio. Sodalitia ad suppetias mutuo ferendas 91, 217a ; - artificuni 217 a; — iure naturae coales- cunt 218 a; — (društva) v. /lsso- ciatio. Spectacula publica, quaenam clericis prohibita? 144. v.Ludi Sponsalia 33; — quomodo vi- vendum tempore sponsalium 34, 35; — non clandestina sed publica 34; - protocollum coram parocho ibid. Stabilitas perpetua religionis christianae 45 a. Status varii hominum 88; — cura pro variis statibus ex 14 parte sacerdotis 90, 97; — pontificii usurpatio 118; — religiosus parochianorum in visitatione inquirendus 214; — civilis 128 a; v. Potesias civilis; — eius relatio ad eccle- siam 128 sqq.a „Strike“ 213 a. Studium litterarum 148; — theologiae 149; — discipli- narum profanarum 149; — scientiae socialis 149; — quae- stionis socialis 171; — doctri- nae christianae 153 sq a. Successus examinis concursalis 180. Superbia christianae iuventutis periculum 23 Supereminentia nomina Deum significantia 11 a. Suprematia populi 168. Synodus dioecesana 1 ; — eius indictio III; — acta XII-XXXIX; — catalogus eorum qui inter- fuerunt 224;^— approbatio decretorum 221. Systema constitutionale 119. Talaris vestis 147. Teleologicum argumentum de existerrtia Dei 9 a. Temeritas in actione puhlica catholicorum 162 a. Temperantia 144. Tertius Ordo s. Franc.,c. Ordo. Theologicum argumentum de existentia Dei 9 a. Thomas Aquinas 125 a. Tolerantia 179a; — civilis fal- sarum religionum 31 a. Tonsura 147. Traditiones 23a. Traducianismusmaterialis22a; — spiritualis ibid. Transformismi theoria 19 a. v. Descendentia, Evolutio Tribunalia profana clerici ne adeant 146. Typi libertas 176 a. Typ o graphica catholica socie- tas 102 Unitas Dei 5 a; — naturae et personae in homine 21 a; — ecclesiae 99 a; — fidei in ec- clesia 99 sq.a; — regiminis ecclesiastici 105 sq. a. Usus potestatis civilis 133 a. Utilitas philosophiae 117 sq.a; — doctrinae concernentis ori- ginem potestatis civilis esse a Deo 132a; — proveniens ex solutione quaestionis soci¬ alis 216 a. Utraque classis hominum (lo- cupletium et pauperum) altera alterius indiget 203 a. Valor laboris 89. Venationes clamorosae 144. Vestitus clericorum 146. Vigilantia pastoralis parochi 186. Virgines cf. Adolescentes. Virtutes sacerdotibus necessa- riae 140. Vis religionis ad componendam litem socialem 203 a. Visitatio canonica 200; — de- canalis 201;— eius ordo 205 ; — obiectum 207; — quot- annis 212; —archidiaconalis 210; — quotannis 212; — episcopaiis 210; — eius ne- cessitas 210 ; — obiectum 212; — praeparatio 214, 217; — ordo 217; - „Promemoria“ conficiendum ibid. 15 Vita vegetativa, sensitiva et in- tellectiva in homine 20 a; — quotidiana. 184 a; — doine- stica, socialis et politica fide- lium a sacerdotibus fovenda et defendenda 36, 208; — na- tionalis fidelium 114 sq.; — politica 114 sq.; — politica sacerdotis 165; — privata et pastoralis clericorum 127,208; — socialis sacerdotis 169; — sanctorum in catechesi adhi- benda 164. Vitale principium v. Principium vitale. Vitrici ecclesiae parochialis217. Vocationes variae hominum88. Voluntas propria christianae iu- ventutis periculum 23. . 1. I. ■- ■ ' V.-. / NARODNA IN UNIVERZITETNA KNJILNICA 00000479608