Novica Vujović Fakultet za crnogorski jezik i književnost, Cetinje novica.vujovic@fcjk.me Goran Drinčić Fakultet za crnogorski jezik i književnost, Cetinje goran.drincic@fcjk.me Slavistična revija 72/2 (2024): 153–165 UDK 811.163.4'373.21(497.16) DOI 10.57589/srl.v72i2.4182 Tip 1.01 Crnogorski toponimi građeni od anatomske leksike U radu se analiziraju crnogorski toponimi izvedeni prema anatomskoj leksici s ciljem utvrđivanja odnosa apelativne riječi i toponima. Utvrđena je veza morfologije ljudskoga tijela s morfologijom terena kao izvanjezički kontekst u kojemu se dešava imenovanje. Konstatovan je bogat fond anatomske leksike posvjedočen u različitim tipovima tvorbe u crnogorskoj onomastici. Metodološki osnov ovoga rada autori su potpunili analizom onomastičke građe u kontekstu opštecrnogorskih dijalekatskih i onomastičkih činjenica, zaključujući da su u ime- novanju geografskih objekata dominantno korišćeni nazivi spoljnih djelova ljudskoga tijela. Ključne riječi: toponimi, anatomska leksika, imenovanje, crnogorska onomastika, crno- gorski jezik Montenegrin Toponyms Derived From Anatomical Terms The article analyzes Montenegro’s toponyms derived from the anatomical lexicon with the aim of determining the relationship between appellative words and toponyms. The authors establish a relationship between the morphology of the human body and the morphology of the terrain as an extra-linguistic context in which the naming process occurs. An abundance of anatomical lexical items was identified and confirmed in various types of formations in Montenegrin onomastics. Finally, the authors complete the methodological foundation of the study by analyzing the onomastic material in the context of Montenegro-wide dialectal and onomastic facts, concluding that the subject geographical names were mainly derived from the external parts of the human body. Keywords: toponym, anatomical lexicon, naming, Montenegrin onomastics, Montenegrin language 1 Uvod Crnogorsku onomastiku1 čini i korpus građe što potvrđuju izvođenje geografskih naziva prema anatomskoj građi čovjeka. Cilj je autora ovoga rada da na temelju do- stupnih rezultata u onomastici kao disciplini crnogorske filologije ispitamo pripadnost 1 Crnogorska onomastika disciplina je montenegristike čiji je razvojni put dug ali specifičan u tome smislu što je bio obilježen vrlo kasnom uspostavom crnogorskih institucija (akademija nauka, univerzitet i dr. institucije su koje su se počele formirati 1970-ih, da bi, na primjer, institut za crnogorski jezik bio otvoren tek 2010). Za sve to vrijeme proces o kojemu govorimo usmjeravan je neadekvatnim imenovanjem onoma- stičke građe s crnogorskoga jezičkog terena i njezinim smještanjem u korpus srpskoga jezika. U pogledu afirmacije imena i autentičnoga identiteta crnogorskoga onomastičkog materijala – tek će krajem XX i prvih godina XXI vijeka pojaviti se više autora koji ukupna postignuća u toj disciplini kontekstualizuju spram interesa crnogorske onomastike i montenegristike u cjelini (Krivokapić, Drašković 2021; Vujović 2014). Slavistična revija, letnik 72/2024, št. 2, april–junij154 pojedinih toponima ovoj kategoriji, zatim da sagledamo njihovu zastupljenost u kon- tekstu opštecrnogorskih osobina u onomastici, te da ponudimo uvid u podruktivnost (i statističku sliku) različitih motiva u postanku konkretnih toponima. 2 Metodologija Iz perspektive onomastičkih znanja u toponimima ovoga tipa nalazimo da apela- tivne metafore neutrališu osnovno leksičko značenje a ističu toponomastički sadržaj (Šimunović 2009: 275). Takav vid prenošenja semantičkoga potencijala nije, razumije se, odlika samo crnogorske toponimije, već je zasvjedočen u mnogim jezicima svijeta. Tome pitanju u crnogorskoj i onomastici širega prostora štokavskih standardnih jezika (bosanski, crnogorski, hrvatski i srpski), koliko je nama poznato, dosad nije posvećena posebna monografska publikacija, mada postoji više članaka značajnih jezikoslovaca, dok se i u svakoj ozbiljnije urađenoj onomastičkoj monografiji mogu naći informa- cije bilo u vidu kraćega opisa bilo samo u vidu priloženoga rječnika toponomastičke građe. Prije drugih ističe se sinteza znanja o hrvatskoj onomastici što je načinio Petar Šimunović (2009), a rezultati rada toga jezikoslovca relevantna su literatura i za crno- gorske onomastičare. Toponimija hrvatskoga područja dobro je ispitana, a među frekvente apelative za koje se može reći da se odnose na djelove ljudskoga tijela spa- daju: čelo, glava, glavica, kuk, krknjač/krkač, noga, nodre, oko, pleće, rebro, zub itd. (Šimunović 2002, 2009; Lozić-Knezović 2019; Marasović-Alujević, Lozić-Knezović 2018; Lozić-Knezović, Radostić 2016; Grčić-Simeunović 2007). Jezikoslovac Domagoj Vidović u ispitivanju dijela toponima na bosanskohercego- vačkome prostoru, konkretno jednome pojasu istočnohercegovačkoga dijalekatskog tipa (Vidović 2021) posvetio se i toponimijskim metaforama, a vrlo konkretno izvorima metaforizacije, konstatujući prema toponomastičkoj građi za odraze »naziva dijelova tijela (bubreg, čelo, hrbat i vilica)« (Vidović 2021: 180) da »razmjerno su često potvr- đeni« (Vidović 2021: 180). Stanje u makedonskome jeziku a na temelju monografije Geografska terminologija vo dijalektite na makedonskiot jazik (Vidoeski 1999) skicirao je Nedeljko Bogdanović (2000) konstatujući da: najveći broj apelativa su metafore na osnovu obličke sličnosti reljefa i istaknutih delova čovekovog tela: glava, teme, nos, zab, uši, usta (usta, usno, ustište), nos, oko, čelo (čelo, čelopek), čeljust, šija (šija, šijanka), grb (grb, grbina), pazua, žila, raka (rakav, rakajca), noga (noga, zanoga), koleno. Razume se, neke od ovih reči mogu imenovati i delove tela i drugih jedinki živoga sveta. [...] Najviše apelativa je iz grupe onih kojima se imenuju vidljivi delovi ljudskog tela (glava i njeni delovi), a od ostalih najmarkantniji (ruka, noga, koleno, pazuha)«. (Bogdanović 2000: 127) Isto tako, relevantnost u budućim toponomastičkim proučavanjima, osobito u po- redbenim analizama i semantičkom raščlanjivanju, može imati monografija Ljudska geografija. Terensko izrazoslovje (Badjura 1953) koja donosi informacije toga tipa za slovenački jezik. Držimo da u vezi s crnogorskom toponimijom vrijedi ponoviti da toponomastičke metafore po brojnosti nijesu nevažan dio ukupnog fonda, a po činjenici da je taj dio 155Novica Vujović, Goran Drinčić: Crnogorski toponimi građeni od anatomske leksike imena motivacijski neodvojiv od osobina lokaliteta, najčešće izgleda terena, crnogorski se toponimi uklapaju u južnoslovenske onomastičke prilike. Treba pri tome imati na pameti da je u Crnoj Gori riječ o brdovitome, planinskom, nerijetko i slabo pristupač- nome ili bezvodnom pejzažu. Na terenima koje su autori ovoga rada lično obilazili i od informatora bilježili toponomastički materijal te uvidom u više ili manje bogate sadržaje crnogorske građe publikovane u raznim člancima i onomastičkim monogra- fijama u nas i inostranstvu – veoma često je riječ o metaforičkoj funkciji anatomskih oblika u toponimiji. »Metaforička imena motivirana građom ljudskoga tijela zasnivaju se na poredbi 'reljefa' tijela s morfološkom slikom kraja koji su dovedeni u odnos« (Šimunović 2002: 60). Dovode se, dakle, u vezu morfološki oblici ljudskoga tijela s morfološkim oblicima u prirodi (Šimunović 2009: 153), te tako za one koji imenuju čine važno izvanjezičko polazište. Ovome smo radu nastojali obezbijediti relevantnost u pogledu što većega obuhvata građe s oba područja crnogorske dijalekatske mape – i śeverozapadnih i jugoistočnih crnogorskih govora2. Međutim, autori rada svjesni su da njihovu analizu ograničava trenutno nepostojanje registara ili atlasa crnogorske onomastičke građe koji bi naučnici u komparativnim istraživanjima koristili. I pored te ograničavajuće okolnosti – a radi vjerodostojnijeg uvida u distribuciju ovoga tipa leksike u crnogorskoj toponimiji – autori se nakon rasprave o stanju u relevantnoj domaćoj i inostranoj onomastičkoj literaturi o ovoj temi opredjeljuju za kvantitativnu analizu podataka iz dva reprezentativna punkta: jednoga punkta iz śeverozapadnih crnogorskih govora (Župa pivska, opština Plužine – (Tijanić-Vujović 2018)) i jednoga punkta iz jugoistočnih crnogorskih govora (Kuči, opština Podgorica (Petrović 1988)). Takav metodološki zahvat u prikazivanju vrijednosti učestalosti i distribucije anatomske leksike u toponomastičkom fondu crnogorskoga jezika opravdava se makar dvijema činjenicama: 1) monografije u kojima su obrađena ta područja rađene su na veoma širokom prostoru velikog broja sela/naselja; 2) među dosad publikovanim onomastičkim monografijama iz crnogorske onomastike kvantitativno najviše toponomastičke građe ponudile su upravo monografije (Tijanić-Vujović 2018) i (Petrović 1988). I što je posebno za statističku obradu podataka značajno – riječ je o područjima s kojih su istraživači zapisali gotovo identičan broj toponima. 3 Rasprava Sagledavajući literaturu načelno se može konstatovati da se zemljišne površine, manje ili veće, zatim strane, uzvišenja ili uski prolazi u kamenjaru u procesu imenovanja povezuju s pojmovima koji se u mentalnom svijetu imenovatelja javljaju kao asocijacija podstaknuta osobinom lokaliteta, i to dominantno izgledom terena. Primjeri koje u nastavku obrađujemo potkrepljuju prethodnu našu konstataciju i dodatno osvjetljavaju ovo polje crnogorske onomastike o kojemu se dosad nije mnogo pisalo. 2 Crnogorska filologija 2017. godine dobila je precizno urađenu Dijalektologiju crnogorskoga jezika a njezin je autor jezikoslovac Adnan Čirgić (Čirgić 2017). Radi što ilustrativnijega načina predstavljanja građe, odnosno radi što preciznijega geografskog lociranja područja s kojega toponimi potiču, na kraju članka prilažemo i kartu na kojoj se posve jasno vidi podjela crnogorskih govora i sva veća područja važna za proučavaoce crnogorske dijalektologije. Slavistična revija, letnik 72/2024, št. 2, april–junij156 3.1 Anatomski parovi živ – mrtav, debeo – mršav, go – kosmat u toponimiji U toponimu Živa (Vujović 2020: 83) imenovanje kreće od antonimskoga para živ – mrtav, što potvrđuje da je ovo ime u toponomastičkoj analizi moguće objasniti kao antropomorfnu metaforu. Bogata kategorija toponomastičkoga materijala građena je od pridjeva debeo: Debeli brijeg, Debeli ober (Vujović 2020: 83), Debeli krš (Milović 2015: 143), Debela bukva, Debela greda, Debela međa, Debeli krš, Debeli mrginj, Debeli rt, Debelo brdo (Tijanić-Vujović 2018: 331), Debela greda, Debela lijeska, Debela ljut, Debela rta, Debela strana, Debeli omar, Debeli potok, Debelo liješće (Šćepanović 2007: 58–9). Takođe i toponim Debeljače na području Duži, zaselak Gornje Polje.3 Specifičnost onomastičkih likova s navedenim pridjevom najpravilnije je odrediti ako se uz primarno značenje apelativa debeo podrazumijeva imenica čovjek (Mihajlović 1970), odnosno ako taj apelativ u imenima čitamo u značenju antonimski par debeo – mršav. Toponimi ili imena Goli ober (Vujović 2020: 83), Gola glavica, Gola strana, Gole kose, Golo brdo (Tijanić-Vujović 2018: 314–5), Gola strana, Gole strane, Golo brdo (Šćepanović 2007: 55) i Kosmatica (Vujović 2020: 83), Kosmatica (Vujović 2022a: 388) primjeri su u kojima se krije svojevrsni antonimski par go – kosmat, koji je, opet, moguće rastumačiti upućivanjem na čovjekovo tijelo ili djelove tijela. 3.2 Apelativi glava i glavica u toponimiji Apelativ glavica potvrde nalazi u skoro svakome prilogu s građom s crnogorskih terena. Potvrde su, razumije se, brojne, npr. Grabova glavica, Koźa glavica, Crna glavica, Makljenska glavica, Braletina glavica, Miličina glavica, Oblušasta glavica i sl. (Vujović 2020). Zapaža se da je oblik glavica ugrađen u dvočlane toponime. Za područje Velimlja (Podljut), opština Nikšić, utvrđeno je na osnovu građe da je u pitanu čest toponim (Milović 2015: 145). U ataru kolašinskoga sela Lugovi zabilježeni su Gorela glava, Kremeštačka glava (Vujović 2022b: 538). Istoj mikrodijalekatskoj zoni pripada kolašinsko Lipovo i u njemu zabilježeni toponimi: Ćelave glavice (na Sinjavini), Đevojačka glava (vrh na Sinjavini), Glave rašačke, Goveđa glava (na Sinjavini), Javorova glava, Jovovića glave, Kneške Glave, Opaljena glava, Šuplja glava (Vujović 2022a: 383–94). Ataru sela Duži, zaselak Gornje Polje, pripada likovi Siljeva glavica, Mala glavica i Velja glavica, kao i toponim Glava Pekovića.4 Građa iz sela Vuči Do daje potvrde Glavica (vrh Bratogošta) (Vujović 2019: 357) i Mašova glavica (Vujović 2019: 360). Toponimija Šekulara daje potvrde: Borova glava, Glavica, Jankova glava, Peričeva glavica (Došljak 2020: 27–40). Tek u rijetkim radovima govorilo se i o jednome značajnom pitanju crnogorske onomastike, i ne samo crnogorske, a tiče se rasprostranjenosti apelativa glava i ape- lativa glavica. Mnogi istraživači su naglašavali značaj rasvjetljavanja toga problema, 3 Toponim je na terenu zabilježio Goran Drinčić. 4 Ove je toponime na terenu potvrdio Goran Drinčić. 157Novica Vujović, Goran Drinčić: Crnogorski toponimi građeni od anatomske leksike među njima i Mitar Pešikan, pa tvrdnju toga dijalektologa i nakon više decenija od njegovih terenskih ispitivanja mi na materijalu tri čevska sela Barjamovice, Velestova i Markovina, opština Cetinje, potvrđujemo zaključkom da oblik glava kao apelativ mi nijesmo zabilježili na terenu spomenutih sela. Treba, dakle, konstatovati, idući za onim što je Mitar Pešikan primijetio, da i novije bilježenje građe na terenima Katunske nahije potvrđuje termin glavica kao oronimijski termin, dok se za oblik glava na rečenome području to nikako ne može reći. Oblik glava je, čini se, nešto prisutniji u toponimiji krajeva koji pripadaju śeverozapadnim crnogorskim govorima, mada ne ni u svim mi- krodijalekatskim područjima koja ubrajamo u śeverozapadne crnogorske govore, npr. u toponimiji Župe pivske u poređenju s velikom rasprostranjenošću imena s formom glavica − apsolutno je zanemarljiv broj primjera s apelativom glava. Na primjer, u toponimiji Bjelopavlića i Pješivaca termin glavica javlja se 21 put, a imena s oblikom glava svega tri puta (Ćupić 1994; Petrović 1972). Tvorbeni potencijal našega jezika od apelativa glavica potkrijepljen je velikom frekvencijom u složenicama na prostoru Bjelopavlića: Zaglavice, Međuglavice, Podglavice, Strmoglavica (Ćupić 1994: 231–2). U toponimiji Drobnjaka srijeću se oba apelativa (Šćepanović 2007: 53–4), i to s posvjedočenim znatno većim brojem potvrda imenā od apelativa glavica. Oblik glavica, da to i istaknemo, u toponimiji Katunske nahije nije deminutiv. Dijalektolog Mitar Pešikan daje objašnjenje za stanje u toponomastičkome materijalu iz jednoga dijela cetinjske opštine i veli da je »u Katunskoj Nahiji normalan naziv glavica, koji nije deminutivnog značenja« (Pešikan 1976: 99). Dragomir Vujičić u analizi apelativa na području Jezerske visoravni kod Žabljaka nalazi da je vremenom izgubljena ta veza termina glavica s početnim oblikom (deminutiv od glava) (Vujičić 1976). Za toponim Glavica u hrvatskoj onomastičkoj literaturi nalazimo da je »toponomastička metafora od apelativa glava (prasl. *golva), a označuje uzvišeni predio na vrhu staroga dijela mjesta. Vrlo je čest toponim kojim se naznačuje konfiguracija terena« (Lozić-Knezović, Marasović-Alujević 2012: 132). 3.3 Apelativ lice u toponimiji Apelativ lice u toponimiji Velestova ugrađen je u ime za djelove planine Kopitnik (Vujović 2020: 84). Kao geografski termin široko je rasprostranjen u crnogorskoj toponimiji. Mato Pižurica ističe da u Rovcima označava »ravnu i golu kosu brda, ili planine« (Pižurica u: Mihajlović 1970: 20),5 dok na durmitorskome području znači »nagnuto zemljište, obično travno, pod livadom bez kamena« (Stanić 1969: 67). Kad imamo u vidu položaj lokaliteta na koji se odnosi naš primjer i tome dodamo opis terena kakav je dat u radovima Pižurice i Stanića, apsolutno je tačno da su »ovakvi nazivi u direktnoj vezi sa mesnom geografskom situacijom, to jest, jedan deo nekog brega mogao se nazvati lice samo u odnosu na neke objekte pored njega (selo, susedno brdo, nekakav obeležen teren i sl.)« (Mihajlović 1970: 20). U kolašinskome Lipovu je toponim Lica Džajovića (Vujović 2022a: 389), a takvo se ime srijeće i u naseljima Župe pivske (Tijanić-Vujović 2018: 141). U Drobnjaku je Lice »dio okomite padine, često teško pristupačan, vrletan. Zastupljeno na svim punktovima« (Šćepanović 2007: 82). 5 Rad Mata Pižurice Leksika rovačkog govora − citiramo prema radu Velimira Mihajlović (1970). Slavistična revija, letnik 72/2024, št. 2, april–junij158 3.4 Apelativ grlo u toponimiji Toponim Dvogrla (Vujović 2020: 84) primjer je zabilježen u Velestovu, a opis lokaliteta (odnosno objekta) na koji se ime odnosi, ima značenje otvora i prostora kroz koji se ulazi u udubljenje, tj. pećinu (isto tako u Kučima – Dvogrljica »jama sa dva ulaza« (Petrović 1988: 58). Građa iz Bjelopavlića takođe potvrđuje prisustvo ove forme u toponimiji: Dvogrlica, za koju složenicu istraživač ističe da drugi dio čini grlo a ne grlica (Ćupić 1994: 229). U Kučima je Grlo (više toponima) »tesnac između dva brda, uzan prevoj« (Petrović 1988: 54). Na prostoru Drobnjaka posvjedočene su varijante Grlac, »vrtača« (Šćepanović 2007: 57), Grlić, »izvor, usijek, dolinica« (Šćepanović 2007: 57). 3.5 Apelativ noga u toponimiji Toponim Zanoga (Vujović 2020: 85) iz registra naše građe srijeće se i u drugim krajevima Crne Gore. Vrijedno je imati na pameti ne samo u primjeru ovoga apelativa već i inače kad je crnogorska onomastika u pitanju – radikalnu izmjenu socijalne slike većine crnogorskih sela, pa je na uputiti na značenje koje ima u Rovcima »suženi kraj njive ili livade, gde se okreću volovi prilikom oranja« (Pižurica u: Mihajlović 1970: 40)6 ili u Pivi: »danas se u Pivi svijest o značenju ovog naziva gubi; mogao bi se posmatrati u vezi sa do skoro živom metaforom pod nogom« (Tijanić-Vujović 2018: 156). Istraživači na korpusu drobnjačke toponimije konstatuju »naziv zastupljen skoro na svim punktovima« (Šćepanović 2007: 66). U Kučima je Nogatica (Petrović 1988: 98). Toponimija Bjelopavlića u više sela nudi potvrde lika Zanoga (Ćupić 1994: 231). 3.6 Drugi apelativi ovoga tipa posvjedočeni u toponomastičkim metaforama Na terenu je zabilježen toponim Pizdača – dolina (Vujović 2020: 82). Naspram lokaliteta koji je tako imenovan nalazi se Kurtača, parcela kaja je nekad takođe obrađi- vana (Vujović 2020: 82–3). Istraživači različito gledaju na primjere toga tipa. Primjeri toga tipa smatrani su opscenim imenima, dok, na primjer, neki naučnici u njima nalaze tragove daleke (paganske) prošlosti. »Ovakva imena mogu se tumačiti na mnoge načine, ali je ovde karakteristično upravo to da ovi delovi tela o kojima je reč ne predstavljaju opscena imena, već sasvim obične nazive, bar za ono vreme kada su nastala« (Mihajlović 1970: 42). Onomastičari su u ranijim generacijama rijetko, više uzgredno, analizirali primjere iz te grupe, a kad je građa u pitanju kao da je postojala saglasnost da se tek selektivno publikuje budući da je smatrana leksikom neprimjerenom za knjigu. U Drobnjaku su likovi Kurčeva glavica i Kurozeb (Šćepanović 2007: 79), Pizda, Pizdina prodo (Šćepanović 2007: 97). Lik Kurozeb zabilježen je i u Bjelopavlićima, uz koji se kaže »s napomenom da drugi dio složenice može biti i particip ozebao i glagol zepsti« (Ćupić 1994: 228). U toponimiji Kotora i okoline posvjedočeni su primjeri za toponimijske metafore: »U ovoj su se skupini toponima odrazili nazivi dijelova ljudskoga tijela (bok i lice) i 6 Mato Pižurica, Leksika rovačkog govora − citirano prema (Mihajlović 1970: 40). 159Novica Vujović, Goran Drinčić: Crnogorski toponimi građeni od anatomske leksike unutarnjih organa (trbuh i ždrijelo)« (Vidović 2019: 105). U poglavlju svoje monografije u kojemu se bavi toponomastičkim metaforama na prostoru Župe pivske autorka Mara Tijanić-Vujović daje i jednu na temelju ličnog utiska opštu i tačnu konstataciju: »U vrlo metaforičnom narodnom govoru mora biti dosta i toponomastičkih metafora« (Tijanić- Vujović 2018: 189). Iz publikovane građe s područja Župe pivske, opština Plužine, srijeću se ovi geografski nazivi koji su u procesu imenovanja u vidu toponomastičkih metafora potvrđena u apelativima i imenima. Neki od njih su: kuk: »uvijek stijena oštrog vrha, sa strana uzdignuta u odnosu na prostor, ova toponomastička metafora prešla je u geografski termin« (Tijanić-Vujović 2018: 141); rame: »naziv označava potes što se vertikalno uzdiže čitavom dužinom neke padine, pri vrhu je širi; ova toponomastička metafora u pivskom govoru je živ geografski termin« (Tijanić-Vujović 2018: 143); rbat: »vertikalni, uzduž izdignuti krš ili kosa, malo ispupčen te liči na kičmu; za svako vertikalno uzvišenje, oštrih ivica, reći će se rbat« (Tijanić-Vujović 2018: 143); rebro: »oštri grebeni krša ili uzvišenja oštrih ivica« (Tijanić-Vujović 2018: 143). Toponomastički materijal Drobnjaka, predio ispod Durmitora, daje potvrdu za apelativ i ime Kuk – »obično obrasla padina, proplanak ili omanja zaravan u strani. Veći kamen u strani. Zastupljeno skoro na svim punktovima« (Šćepanović 2007: 78). S istoga terena durmitorskih sela potiče toponim Bikov kuk.7 U repertoaru tvorbenih tipova u crnogorskoj toponimiji prepoznajemo i složenice u čijim strukturama kao drugi dio stoje brada i zub(i): Blagobrada, Vrljezubi (»vrhovi oštrog kamenjara, premda se u našem slučaju radi o ‘promjeni motiva’, jer su u pitanju njive, odnosno obradive površine« (Ćupić 1994: 229)). Iako je istraživanje bjelopavlićke toponimije radio na temelju velikog korpusa (oko 4000 toponomastičkih jedinica), Drago Ćupić je objašnjenje strukture nekih složenice ostavio kao otvoren problem dodajući da mu »nije jasna njihova morfemska struktura« (Ćupić 1994: 229). Primjerima za koje veli »morfološka i semantička, tj. etimološka analiza dale bi, ovdje, vjerovatno interesantne podatke« (Ćupić 1994: 229) – Ćupić dodaje i ove: Blagobrada, Vrljezubi, Kurozeb, Čelopek, Zanoga (Ćupić 1994: 229). Forma Kita u crnogorskoj toponimiji potvrđena je i u jugoistočnim crnogorskim govorima i u govorima śeverozapadnih područja Crne Gore. Na području sela Vuči Do (opština Nikšić) su Kita, Kite (Vujović 2019: 359). Takođe i u Broćancu postoji Kita (Petrović 1972: 56). U Drobnjaku je Kita »istureni vrh brda ili nekog uzvišenja« (Šćepanović 2007: 74). U crnogorskim toponimima posvjedočena je i forma Pleće »izbačeni zapadni dio otcjep Ljuti (Zaljute). Podsjeća na pleće« (Milović 2015: 152). Za prostor Župe pivske koristi se u značenju: pleće »strma strana, malo uže pri vrhu te liči na, ova topono- mastička metafora u pivskom govoru je prešla u geografski naziv, ali nije apelativ« (Tijanić-Vujović 2018: 142). Takođe i za Drobnjak: Pleće – »veoma čest naziv za gornji dio strme padine, golet ili stranu« (Šćepanović 2007: 98). U selu Duži, zaselak Gornje 7 Na području sela Duži (zaselak Gornje Polje) potvrdio ga Goran Drinčić. Slavistična revija, letnik 72/2024, št. 2, april–junij160 Polje, nalazi se lokalitet s imenom Malo pleće.8 Pokazalo se u pogledu distribucije da je ta forma široke rasprostranjenosti na prostoru crnogorske toponimije. 4 Statistički pregled anatomske leksike u crnogorskoj toponimiji Dokumentovanje proučavanja anatomske leksike u crnogorskoj toponimiji zao- kružujemo statističkim uvidom u toponomastičke činjenice iz dva odabrana punkta. Kako se da zapaziti, kako smo i ranije istaknuli u obrazloženju same metodologije rada, punktovi pripadaju različitim dijalekatskim zonama, oba su za crnogorske prilike velika područja i oba su ponudila gotovo identičan broj toponima. Odabrani punkt Kuči broji 123 naseljena mjesta (sela i zaseoci) i na tome području zapisano je 7370 toponima (Petrović 1988). Od toga broja toponima imena što su gra- đena prema anatomskoj leksici ima 221, što čini 3 % toga tipa toponima u ukupnome fondu građe s toga područja. Tabela 1: Toponimija Kuča Ukupno toponima Toponimi od anatomske leksike % 7370 221 3 Analiza pokazuje da distribucija apelativa unutar anatomske leksike potvrđuje da glavica sa 64,71 % ima najveću procentualnu zastupljenost u toponimiji, dok su prema statističkoj obradi učestalosti s najmanjom zastupljenošću od 0,45 % potvrđeni čelo, lakat, noga, pleće. Tabela 2: Kvantitativna distribucija apelativa od anatomske leksike u toponimiji Kuča Apelativ Frekv. % čelo 1 0,45 glava 21 9,50 glavica 143 64,71 grlo 21 9,50 kuk 22 9,95 lakat 1 0,45 noga 3 1,36 pleće 1 0,45 ždrijelo 8 3,62 Total 221 100,00 8 Na terenu ga zabilježio Goran Drinčić. 161Novica Vujović, Goran Drinčić: Crnogorski toponimi građeni od anatomske leksike Odabrani punkt Župa pivska obuhvata 62 naselja (manjih i većih, stalnih i povre- menih naselja (Tijanić-Vujović 2018)) i na tome području zapisano je 7365 toponi- ma. Od ukupnoga broja toponima imena građena prema anatomskoj leskici 267, što predstavlja 3,63 %. Tabela 3: Toponimija Župe pivske Ukupno toponima Toponimi od anatomske leksike % 7365 267 3,63 Među apelativima od anatomske leksike na ovome području prepoznaje se apelativ glavica s posvjedočenom najvećom vrijednošću (41,20 %), pa do apelativa zub s pro- centualno najmanjom vrijednošću (0,37 %) učešća u ukupnom fondu ispitivane građe. Tabela 4: Distribucija apelativa od anatomske leksike u toponimiji Župe pivske Apelativ Frekv. % glava 3 1,12 glavica 110 41,20 grlo 5 1,87 kita 11 4,12 kuk 15 5,62 lakat 2 0,75 lice 7 0,75 noga 6 2,25 pleće 23 8,61 rame 13 4,87 zub 1 0,37 ždrijelo 71 26,59 Total 267 100,00 Komparativno sagledan toponomastički materijal u vidu statističkih vrijednosti potvrđuje ujednačenu distribuciju apelativa od anatomske leksike u crnogorskoj topo- nimiji u oba dijalekatska područja crnogorskoga jezika. Slavistična revija, letnik 72/2024, št. 2, april–junij162 5 Zaključna razmatranja Na temelju ovako izdvojenih toponima razvidno je da termina iz anatomske leksike u tvorbenim modelima crnogorske onomastike nije mali broj, a njihova se distribucija može pratiti na ukupnome prostoru crnogorske onomastike. U toj kategoriji crnogorskih toponima brojni su apelativi svoju etimološku identifikaciju ugradili u toponomastič- ku metaforu koja će postati osnovnim obilježjem imenā što su na taj način postala. Sistematsko čitanje nekih toponima, osobito primjera u kojima bi se, eventualno, mogao u tragovima kriti i kakav paganski običaj, nosi rizik od pogrešnoga usmjerenja narodnim etimologisanjem.9 Mnoge onomastičke pojedinosti dale bi se navesti uz spomenute toponime (ili kategorije toponima), no za sve je njih primarno karakteristično da su nastajali u užim mikrodijalekatskim cjelinama crnogorskoga jezika. Potvrde svih u ovome radu izdvojenih crnogorskih toponima iz konkretnih su izvora s terena, dakle nijesu knjiškoga porijekla ili ekscerpirani iz istorijske građe. Sprovođenjem kompa- rativne analize građu smo tretirali s aspekta njezinih opštecrnogorskih onomastičkih karakteristika. Sprovodeći naučni pristup po tome metodu stvaraju se uslovi za izradu i frekvencijskoga registra ovoga tipa leksike. Ipak, pred crnogorskom je filologijom (koautorski s kartografima) i dalje otvoren zadatak kompletiranja pojedinačnih i objedinjavanja svih u jedinstven registar dijalekatske leksikografije i onomastike, što će ih uz kompatibilnost sa savremenim tehnologija učiniti dostupnijim u e-formi, na koji način će vidljivost ovih sadržaja pred domaćim i inostranim istraživačima postati nemjerljivo veća. Imajući u vidu da se imena na karte često unose bez konsultovanja s jezikoslovcima, istovremeno treba istakuti i to da je u crnogorskoj, kao i inače u slovenskoj onomastici, osobito prepoznat problen službene standardizacije izvornih onomastičkih likova. Statistička obrada pokazuje da distribucija apelativa od anatomske leksike u toponimiji oba dijalekatska područja crnogorskoga jezika ima približne vrijednosti j – u jugoistoč- nome dijelu 3 % a u śeverozapadnome dijelu 3,63 %. Unutar ovih vrijednosti potvrdili smo takođe vrlo približnu procentualnu raspoređenost pojedinačno svih apelativa od anatomske leksike. Međutim, znatniju razliku u toponimiji ova dva crnogorska područja nalazimo u činjenici da u odabranome punktu jugoistočnih crnogorskih govora apelate lice i rame uopšte ne registrujemo, dok su ta dva apelativa u punktu sa śeverezapadnog dijalekatskoga područja prisutna: lice – 2,62 %, rame – 4,87 %. Budući da »realizacija opšteg toposemantičkog modela zavisi od osobina denotata koje su motivisale nominaciju svakog posebnog toponima, a očituje se u leksičko-seman- tičkom potencijalu tog toponima« (Hadžimejlić 1987: 182) te uz podrobno sagledavanje dostupne literature i kvantitativne analize toponima od anatomske leksike i apelativa u anatomskoj leksici – zaključujemo da govorni predstavnici iz ukupnosti anatomske leksike potvrđene u crnogorskoj onomastici za imenovanje kakvoga geografskog objekta dominantno koriste nazive spoljnih djelova ljudskoga tijela. 9 Koliko je izazova pred današnjim proučavaocima naše tradicijske kulture, u prvome redu problem ne- pouzdanih izvora i tumačenja, a uz njih ide i ukorijenjivanje novih tradicija itd. – najbolje se u crnogorskom primjeru vidi iz knjige Natprirodna bića u tradicijskoj kulturi Crnogoraca autora Adnana Čirgića (2018). 163Novica Vujović, Goran Drinčić: Crnogorski toponimi građeni od anatomske leksike Konačno, dopunu i širenje informacija iz ovoga rada moguće je tražiti u neophodnim sistemskim uporednim analizama s rezultatima iz drugih štokavskih standardnih jezika kakve dosad još nijesu sprovedene. Slika 1: Karta crnogorskih govora (autor Milutin Marković) Slavistična revija, letnik 72/2024, št. 2, april–junij164 BiBliografija Rudolf Badjura, 1953: Ljudska geografija. Terensko izrazoslovje. Ljubljana: Državna založba Slovenije. Nedeljko Bogdanović, 2000: Anatomska leksika u makedonskoj geografskoj termino- logiji. Južnoslovenski filolog 56. 125–30. Adnan Čirgić, 2017: Dijalektologiju crnogorskoga jezika. Cetinje: Fakultet za crno- gorski jezik i književnost. Adnan Čirgić, 2018: Natprirodna bića u tradicijskoj kulturi Crnogoraca. Cetinje: Fakultet za crnogorski jezik i književnost. Drago ćupić, 1994: Složenice u bjelopavlićkoj mikrotoponimiji. VIII. jugoslovenska onomastička konferencija i II. lingvistički skup Boškovićevi dani. Ur. Milosav Babović. Podgorica: Crnogorska akademija nauka i umjetnosti. 227−33. Draško došljak, 2020: Mikrotoponimija Šekulara. Lingua Montenegrina 25. 27–40. Larisa grČić-Simeunović, 2007: Suvremena toponimija K. O. Sušak. Čakavska rič 35/2. 349–77. Jasna Hadžimejlić, 1987: Opis semantičkog modela toponimā. Književni jezik 16/3–4. 181–8. Petar KrivoKapić, Nada drašKović, 2021: Crnogorski jezik 1768−2020: bibliografija. Podgorica, Cetinje: Fakultet za crnogorski jezik i književnost i Narodna biblioteka „Radosav Ljumović“. Katarina lozić-Knezović, Marina maraSović-alujević, 2012: Toponimija mjesta Mravince. Folia onomastica Croatica 21. 121–46. Katarina lozić-Knezović, Marija radoStić, 2016: Toponimija naselja Gata. Lingua Montenegrina 18. 81–98. Katarina lozić-Knezović, 2019: Toponimija Kaštel Sućurca. U početku bijaše ime. Ur. Marina. Marasović-Alujević, Antonela Marić. Split: Filozofski fakultet u Splitu. 59–82. Marina maraSović-alujević, Katarina lozić-Knezović, 2018: Toponimija otoka Drvenika i Ploče. Split: Filozofski fakultet. Velimir miHajlović, 1970: Anatomska leksika u srpskohrvatskoj onomastici. Zbornik za filologiju i lingvistiku 13/2. 7–49. Radomir milović, 2015: Zavičajni onomastikon. Tragom toponimije i antroponimije Velimlja. Nikšić. Mitar pešiKan, 1976: Značaj praćenja jezičkih elemenata koji se ponavljaju u mikro- toponimiji. Prva jugoslovenska onomastička konferencija. Ur. Janko Đonović. Titograd: Crnogorska akademija nauka i umjetnosti. 95–103. Dragoljub petrović, 1972: Mikrotoponimija gornjih Pješivaca i Broćanca. Prilozi proučavanju jezika 8. 47−70. Dragoljub petrović, 1988: Toponimija Kuča. Onomatološki prilozi 9. 1–165. Milija Stanić, 1969: Uskočka toponimija. Onomastica jugoslavica 1. 66–77. Petar šimunović, 2002: Metaforičnost u toponimiji zadarsko-šibenskih otoka. Čakavska rič 30/1–2. 55–62. Petar šimunović, 2009: Uvod u hrvatsko imenoslovlje. Zagreb: Golden marketing - Tehnička knjiga. 165Novica Vujović, Goran Drinčić: Crnogorski toponimi građeni od anatomske leksike Mara tijanić-vujović, 2018: Toponimija Župe pivske. Beograd: Srpska akademija nauka i umetnosti. Božidar vidoeSKi, 1999: Geografska terminologija vo dijalektite na makedonskiot jazik. Skopje: MANU. Domagoj vidović, 2019: Pogled u toponimiju Kotorskoga zaljeva. Studia lexicograp- hica 13. 97–122. Domagoj vidović, 2021: Toponimija Trebinjske šume i Površi. Folia onomastica Croatica 30. 167–217. Dragomir vujiČić, 1976: Bogatstvo geografskih apelativa na području Jezerske visorav- ni. Prva jugoslovenska onomastička konferencija. Titograd: Crnogorska akademija nauka i umjetnosti. 25–31. Novica vujović, 2014: Prilog crnogorskoj onomastičkoj bibliografiji. Lingua Montenegrina 14. 3−25. Novica vujović, 2016: Apelativi u crnogorskoj toponimiji. Matica 65. 199–214. Novica vujović, 2019: Toponimi sela Vuči Do. Lingua Montenegrina 23. 356–66. Novica vujović, 2020: Onomastika Barjamovice, Velestova i Markovine. Cetinje: Fakultet za crnogorski jezik i književnost. Novica vujović, 2022a: Kolašinsko Lipovo u svijetlu toponima. Matica 91. 383–94. Novica vujović, 2022b: Toponimi kolašinskoga sela Lugovi. Lingua Montenegrina 30. 537−40. povzeteK Črnogorski toponimi ponujajo raziskovalcem dragocen korpus imen, ki so izpeljana iz anatomske leksike. Apelativnih metafor, ki se nanašajo na dele človeškega telesa, ni malo, v glavnem pa so v zvezi z naslednjimi apelativi: glava, glavica, lice, grlo, noga, kuk, rame, rebro, kita, pleće itd. Z majhnimi razlikami jih najdemo po vsem črnogorskem ozemlju. Z ozirom na mikrodialektične specifičnosti izbranega korpusa apelativov in toponimov jih je še posebej pomembno gledati v kontekstu črnogorske dialektologije. V onomastiki je znano, da se v procesu poimenovanja določene lokalitete povezujejo s pojmi, ki se v mentalnem svetu imenovalca pojavljajo kot asociacija, podprta z lastnostjo lokalitete, predvsem z videzom terena. Ni dvoma, da je poimenovanje tega tipa toponimov v neposredni zvezi z morfologijo terena. Ta sistem se potrjuje tudi s tako imenovanimi antropomorfnimi metaforami, njihova konkretizacija pa je vidna v toponimih, katerih nastanek povezujemo z antonimnimi pari živ − mrtav, debeo − mršav, go − kosmat itd. Gradivo, ki ga ta članek analizira, ni knjižnega izvora, pač pa je bilo zabeleženo v novejšem času na črnogorskem terenu. Gledano strogo onomastično črnogorski toponimi tega tipa po svojih glavnih karakteristikah ne odstopajo od splošnega južnoslovanskega stanja. Apelativi in apelativne metafore, ki jih obravnava ta članek, izpričujejo številne leksično-semantične možnosti, govorni predstavniki pa iz celovitosti anatomske leksike, potrjene v črnogorski onomastiki za poimenovanje kakšnega geografskega objekta, dominantno uporabijo nazive zunanjih delov človeškega telesa.