GEOLOGIJA 25/2, 341—348 (1982), Ljubljana
UDK 550.838(497.12+497.13) = 861
Zemljina kora na potezu Pula—Maribor u svetlu
aeromagnetskih podataka
Composition of Earth's crust along Pula—Maribor section
as based on aeromagnetic data
Slobodan Vukašinović
Geoinstitut, 11000 Beograd, Rovinjska 12
Kratak izvod
Aeromagnetskim ispitivanjima duž profila Pula-Maribor dobij eni su
podaci koji ukazuju da je magnetsko polje Zemlje relativno slabo pore-
mećeno. S obzirom na formu dijagrama АТ intenziteta zaključuje se
da su poremećaj geomagnetskog polja uslovile strukture kako gornjeg
tako isto i donjeg dela Zemljine kore. Na bazi aeromagnetskih i drugih
relevantnih geološko-geofizičkih podataka u domenu profila i šire, iz-
dvojeni su dubinski razlomi i izvršeno je razgraničavanje osnovnih geo-
tektonskih jedinica duž ispitanog profila.
Abstract
According to data obtained by aeromagnetic survey, the geomagnetic
field along the investigated section has been only slightly disturbed. The
shape of diagrams of zi T intensity indicate the anomalous sources pro-
duced by structures located both in the upper and lower parts of the
Earth's crust. Based on the character of detected variation of 2T intensity,
as well as on the other structural, geological and geophysical features of
the entire region, the deep lineaments were identified and the most im-
portant geotectonic units were delineated along the investigated section.
Uvod
Aeromagnetska ispitivanja duž profila Pula—Maribor izvedena su 1980.
godine, u cilju izučavanja geološke građe Zemljine kore. U istom cilju duž ovog
profila biće izvršeno i duboko seizmičko sondiranje. Investitori ispitivanja su
Republički komitet za znanost, tehnologiju i informatiku — Zagreb i Razisko-
valna skupnost SR Slovenije — Ljubljana.
Aeromagnetska merenja izvršena su iz aviona sa protonskim magnetome-
trom osetljivosti 0,1 nT, duž tri maršrute međusobno udaljene 4 km (si, 1). Iznad
Jadrana maršrute su se prostirale 20 km. Merenja su obavljena na dva visinska
nivoa: viši nivo imao je istu apsolutnu visinu — 2500 m, dok je na nižem
342	Slobodan Vukašinović
nivou avion blago sledio osnovne morfostrukture terena na prosečnoj relativnoj
visini leta od oko 500 m. U cilju povezivanja maršruta izvršena su i merenja
duž poprečnih trasa, koje su išle po jedna na oba periferna dela uzdužnih —
osnovnih maršruta. Radi kontrole rada aeromagnetometra i određivanja tačnosti
merenja ponovljena su merenja na nekim kraćim delovima središnje maršrute,
na delovima koji uključuju i terene sa relativno mirnim magnetskim poljem.
Srednja kvadratna greška merenja iznosi ± 0,8 nT.
Rezultati aeromagnetskih merenja grafički su prikazani na si. 1 u vidu dija-
grama ÄT intenziteta oba nivoa sve tri maršrute, od kojih su oni za bočne
maršrute — 1 i 3, radi preglednosti, translatirani u odnosu na situacioni položaj
dotičnih maršruta. Geotektonska interpretacija dijagrama — anomalnog polja
AT grafički je iskazana na si. 2, uz dijagrame AT središnje maršrute (marš-
rute 2).
Karakteristike dijagrama — anomalnog polja AT
Dobijeni dijagrami AT intenziteta (si. 1) pokazuju da je opšta slika ano-
malnog magnetskog polja približno ista, na sve tri maršrute i oba visinska
nivoa. Dijagrami su međusobno u velikom stepenu korespondentni, na većem
delu izražavaju iste anomalije — uzročnike. Postojeće razlike u detaljima forme
i amplituda pojedinih anomalija potiču od različitog položaja odgovarajućeg
dela maršrute — magnetometra u odnosu na uzročnike (različito horizontalno
i vertikalno udaljen je).
Već na prvi pogled dijagrami AT iskazuju relativno slabu poremećenost
geomagnetskog polja duž ispitanog profila. Na većem delu profila anomalno
polje karakterišu opšta (regionalna) povećanja — sniženja neznatna po inten-
zitetu. Izraziti j e anomalije — anomalije lokalnog karaktera, registrovane su na
SI i JZ delu profila, međusobno razdvojena skoro normalnim poljem. Grubo
gledano po magnetskim karakteristikama na profilu se, dakle, razlikuju tri
dela — JZ, središnji i SI. Po ovim delovima nešto ćemo detaljnije opisati kon-
figuraciju anomalnog polja i ukazati na neke manje promene AT intenziteta
na dužim segmentima profila, koje takođe iskazuju određene specifičnosti
dotičnih delova profila.
JZ deo profila izdvaja jasno izražena anomalija na prostoru Pula—r. (zaliv)
Raša. Maksimum intenziteta anomalije od nekoliko desetina nT registrovan je
na maršruti 1, na nižem nivou — >>500 m«. Prema pučini anomalija postupno
prelazi u negativno polje, koje je izrazito ujednačeno na višem nivou — 2500 m,
zadržavajući intenzitet od desetak пТ.
Središnji deo profila gde praktično izostaju »lokalne^< anomalije, a to znači
između r. Raše i Gradišća, karakteriše opšte sniženje, odnosno povećanje ano-
malnog polja na dužim segmentima profila. Između r. Raše i Gorači naglašeno
je sniženje polja koje je na većem delu negativnog znaka. Dalje u pravcu
severoistoka a do r. Krke evidentan je skok fona anomalnog polja, uz delimično
kolebanje intenziteta na nižem nivou. Manje povišenje fona sledi i na segmentu
od r. Krke do Gradišća, ali uz ujednačen intenzitet na oba nivoa. Izraziti j e
lokalne promene AT registrovane su samo na prostoru Opatija—Rijeka, na sve
tri maršrute nižeg nivoa.
SI deo profila, preostali deo od Gradišća pa do kraja (r. Mure) ima po kon-
figuraciji najizrazitije anomalno polje. Odlikuju ga promene AT intenziteta
Zemljina kora na potezu Pula—Maribor u svetlu aeromagnetskih podataka	343
i regionalnog i lokalnog karaktera. Izražena su relativno česta i oštra kolebanja
intenziteta u odnosu na veoma jasno ispoljena opšta povećanja — sniženja
anomalnog polja. Skokovita promena regionalnog karaktera je na području
Maribora. Anomalije sa visokim horizontalnim gradijentom posebno su brojno
ispoljene na maršruti 3. Promene ДТ intenziteta na SI delu profila su do neko-
liko desetina nT.
Interpretacija dijagrama — anomalnog polja ДТ
Interpretacija anomalnog magnetskog polja duž ispitanog profila bazirana
je na postojećim geološkim kartama, opštem poznavanju magnetskih karakte-
ristika stena i na svim drugim raspoloživim geološko-geofizičkim podacima,
uže i šire teritorije, koji doprinose osvetljavanju geostrukturnih odnosa po
ustanovljenim promenama AT intenziteta.
Na osnovu forme dijagrama, konfiguracije anomalnog polja, zaključuje se
da su promene ЛТ uslovljene strukturama gornjeg i donjeg dela Zemljine
kore. Gornji deo ispoljen je preko vidno izraženih anomalija, promena ДТ
lokalnog karaktera, dok se donji deo kore manifestu j e kroz opšta povećanja —
sniženja anomalnog polja. Naravno, po geološkoj karti evidentni su uzročnici
iz gornjeg dela kore i to oni koji su bar delimično otkriveni u recentnom ero-
zionom nivou. Litološka priroda ostalih uzročnika može se samo predpostaviti,
sa većim ili manjim stepenom verovatnoće, zavisno od poznavanja geološke
građe kao dotičnog prostora tako isto i susednih regiona.
Uzročnici gornjeg dela Zemljine kore predstavljeni su u osnovi bazičnim
plutonitom, vulkanitima i kristalastim stenama. Magnetoaktivni vulkaniti i
kristalaste stene izdanjuju u domenu SI dela profila, tako da se vidno ispolja-
vaju kao uzročnici dotičnih »lokalnih-« anomalija. Uticaj donjeg dela kore moći
će se potpunije sagledati tek u kontekstu podataka dubokog seizmičkog son-
diranja.
Uzročnici pojedinih vidno izraženih anomalija — »lokalnih-« predmet su
daljeg izlaganja.
Anomalija na JZ delu profila, na prostoru Pula—r. Raša, nalazi se na pravcu
prostiranja poznate Jadranske anomalije, koja je utvrđena brodskim merenjima
(К. Damjanović i dr. 1968, Ž. Zagorac, 1975) i aeromagnetskim ispi-
tivanjima (S. Vukašinović, 1977). Jadranska anomalija zauzima veliki
prostor između Mljeta i Lošinja. Severozapadno od Lošinja na njeno pozitivno
polje nadovezuje se slabo negativno i zatim dotična anomalija sa profila Pula—
Maribor. S obzirom da obe anomalije »leže« na istom pravcu, naše je mišljenje
da im se i uzročnici nalaze na određenoj vezi, mada je sigurno da zahvataju
različite dubinske nivoe. Jadranska anomalija pripisana je izraziti]e namagneti-
sanom delu bazaltnog sloja i gornjeg Omotača — »magnetskom masivu«, uzroč-
niku čija dubina gornjeg kraja varira od 17 do 32 km (S. Vukašinović,
1977). Uzročnik anomalije Pula—Raša nalazi se na dubini oko 2,5 km u odnosu
na nivo mora. Veza između uzročnika bi se ogledala u pripadnosti istoj struk-
turnoj zoni i verovatno u osnovi istovetnom poreklu magnetičnosti. Uzročnik
anomalije na predmetnom profilu je najverovatnije bazični plutonit.
Lokalne anomalije na prostoru Opatija—Rijeka posledica su uticaja veštač-
kih objekata. Neke druge manje promene ЛТ intenziteta na relativno kraćim
346	Slobodan Vukašinović
segmentima središnjeg dela profila potiču od manje magnetske heterogenosti
pripovršinskih formacija.
Anomalno magnetno polje SI dela profila, relativno brojne anomalije lokal-
nog karaktera uslovili su uglavnom vulkaniti i kristalaste stene. Vulkaniti —
pretežno andeziti, izazvali su anomalije na prostoru Gradišće — Celje. Po svojoj
prilici ovi vulkaniti su delom reversno namagnetisani, što bi ukazivalo na više
fazni vulkanizam. Magnetoaktivnost kristalastih stena se odnosi poglavito na
one iz omotača tonalitskog masiva Pohorja. Ove stene, predstavljene uglavnom
amfibolitima, uslovile su anomalno polje na dotičnom prostoru, uz delimičnu
»pomoć« tonalita. Kristalaste stene izazvale su najverovatnije i manja kole-
banja ДТ intenziteta na krajnjem severoistočnom delu profila.
Bazirajući se na karakteristikama ustanovljenih promena AT intenziteta
i na drugim relevatnim geološko-geofizičkim podacima u domenu profila Pula—
Maribor, kao i na poznatim geološko-strukturnim odnosima šire teritorije, iz-
dvojeni su dubinski razlomi i izvršeno je opšte geotektonsko rejoniranje, raz-
graničavanje osnovnih geotektonskih jedinica duž ispitanog profila (si. 2).
Dubinski razlomi kao strukture koje presecaju čitavu Zemljinu koru, pred-
stavljajući granice individualisanih geotektonskih jedinica višeg reda, magnetski
se mogu manifesto vati preko uzročnika čijem su postojanju doprineli ili po
opštem porastu — sniženju anomalnog polja na relativno većim prostorima.
Naravno, za utvrđivanje dubinskog razloma neophodni su i odgovarajući geo-
loški ukazatelji. Na profilu Pula—Maribor označeno je nekoliko dubinskih raz-
loma (si. 2).
Postojanje dva dubinska razloma na bokovima anomalije — uzročnika na
JZ delu profila proističe iz shvatanja da je uzročnik ove anomalije kontrolisan
istovetnom strukturom kao i uzročnik Jadranske anomalije koga nesumnjivo
ograničavaju dubinski razlomi (S. Vukašinović, 1977). Za aktivnost ovih
razloma, na pravcima o. Lastovo—o. Jabuka—Pula i Drniš—Velebitski Kanal—
r. Raša, vezuju se pojave magmatita i seizmizma u domenu njihovog raspro-
stranienja. Razlom kod Pule razgraničava Dinaride od Jadranske mase —
Zemljine kore platformskog tipa, kojoj je М. Roksandić (1966) pripisao
najveći dio Jadrana, dok drugi razlom predstavlja granicu između Primorske
zone i Mezozojske oblasti, koje zajedno čine Spoljašnje Dinaride.
Dubinski razlom u predelu Gorači ispoljava se opštim sniženjem anomalnog
polja ka jugozapadu, odnosno povećanjem ka severoistoku. Izvan profila, na
ostaloj teritoriji Jugoslavije ovaj razlom se geološki manifestuje na pravcu
Ajdovščina—Vrbovsko—Bosanska Krupa—Jablanica, preko mestimičnih pojava
dijabaza i gabrova, intenzivnih rasedanja i reversnih navlačenja, čini granicu
između Spoljašnjih i Središnjih Dinarida koje na teritoriji Slovenije i Hrvatske
predstavlja Paleozojsko-mezozojska oblast.
Dubinski razlom u pojasu Krke odražava opšte povećanje anomalnog polja
za nekoliko nT u pravcu severoistoka (do Gradišća), u odnosu na polje sa jugo-
zapadne strane. Prostire se više stotina kilometara kroz Jugoslaviju na potezu
Tolmin—Ljubljana—Tupusko, odakle se prema jugoistoku »račva« ka Zvorniku
odnosno Zlatiboru, gde razlome markiraju intenzivne pojave bazita. Severo-
zapadno od r. Kupe predstavlja granicu između Središnjih Dinarida (Paleozoj-
sko-mezozojske oblasti) i Istočnih Alpa, a jugoistočno od Kupe čini granicu
između Središnjih i Unutrašnjih Dinarida (ogranak prema Zvorniku), odnosno
Zemljina kora na potezu Pula—Maribor u svetlu aeromagnetskih podataka	347
granicu između Paleozojsko-mezozojske i Paleozojske oblasti, koje na dotičnom
prostoru zajednički čine Središnje Dinaride (ogranak prema Zlatiboru).
Na postojanje dubinskih razloma u predelu Gradišća i Vojnika ukazuje
osetna promena karaktera anomalnog polja između prostora koje razdvajaju,
uz prisustvo odgovarajućih geoloških ukazatelja. Prema napred iskazanoj lito-
loškoj prirodi uzročnika anomalnog polja, proizilazi da razgraničavaju područja
sa različitim magmatogenim osobenostima. Nedostaju podaci za uvid u pro-
stranstvo ovih razloma na teritoriji Slovenije i dalje, a stim u vezi i za njihovo
integralno značenje kao granica određenih geotektonskih jedinica relativno
nižeg reda, u okviru Istočnih Alpa.
Dubinski razlom na području Maribora proističe po posebno vidno izraženoj,
skokovito j promeni anomalnog polja regionalng karaktera. I ovaj se razlom
pruža više stotina kilometara kroz Jugoslaviju i dalje, na pravcu Maribor—
Os jek—Melenci—Apuseni (Romunija). U našoj zemlji nema površinskih mani-
festacija. Njegovo postojanje proističe iz podataka magnetskih i drugih geo-
fizičkih ispitivanja. Predpostavlja se da je u domenu svoga rasprostranjen j a,
za vreme dugotrajne aktivnosti, uslovio proboj različitih magmatita — bazita
i tercijarnih granitoida i vulkanita. Severozapadno od ušća Mure predstavlja
granicu između Istočnih Alpa i Panonida, a jugoistočno razgraničava Panonide
i Dinaride.
Dakle, prema napred navedenom proizilazi da profil Pula—Maribor preseca
Jadransku masu — Zemljinu koru platformskog tipa, Dinaride, Istočne Alpe
i Panonide (si. 2). Na dotičnoj teritoriji od poznatih Dinarskih geotektonskih
jedinica prisutni su Spoljašnji u celini, sa Primorskom zonom i Mezozojskom
oblašću, i Središnji, predstavljeni Paleozojsko-mezozojskom oblašću, dok Unu-
trašnji Dinaridi nisu, ne prostiru se u pravcu severozapada dalje od masiva
Medvednica—Kalničko Gorje. Dijagrami ДТ intenziteta iskazuju da u domenu
predmetnog profila Jadransku masu i Panonide odlikuje dosta ujednačeno ne-
gativno anomalno polje, Dinaride — jedna izrazita anomalija (Primorske zone),
zatim opšte sniženo (Mezozojske oblasti) i povećano anomalno polje (Paleo-
zojsko-mezozojske oblasti) i da Istočne Alpe karakteriše po intenzitetu najveće
opšte povišenje ДТ, sa delom ujednačenog polja i delom gde su izražena pri-
lično česta i oštra kolebanja ДТ intenziteta.
Zaključak
Aeromagnetska ispitivanja duž profila Pula—Maribor izvršena su 1980.
godine, u cilju dobijanja podataka koji će uz podatke dubokog seizmičkog
sondiranja poslužiti proučavanju građe Zemljine kore. Aeromagnetska merenja
su izvedena na dva visinska nivoa, duž tri maršrute međusobno udaljene 4 km.
Viši nivo imao je istu apsolutnu visinu — 2500 m, dok je niži blago sledio
morfologiju terena, na prosečnoj relativnoj visini od oko 500 m.
Na osnovu dobijenih aeromagnetskih podataka proizilazi da je geomagnetsko
polje duž ispitanog profila relativno slabo poremećeno. Veći deo profila karak-
terišu opšta povećanja — sniženja ДТ, neznatna po intenzitetu. Izraziti j e ano-
malije — »lokalne«, registrovane su na SI i JZ delu profila, između kojih je
polje blisko normalnom.
S obzirom na formu dijagrama ДТ intenziteta zaključuje se da su poremećaj
geomagnetskog polja uslovile strukture gornjeg i donjeg dela Zemljine kore.
348	Slobodan Vukašinović
Magnetoaktivne članove gornjeg dela predstavljaju u osnovi bazični plutonit,
vulkaniti i kristalaste stene, koji su izazvali anomalije lokalnog karaktera.
Donji deo Zemljine kore odražen je preko opštih povišenja — sniženja anomal-
nog polja na dužim delovima maršruta.
Bazirajući se na karakteru ustanovljenih promena AT intenziteta i na dru-
gim relevantnim geološko-geofizičkim podacima u domenu profila, kao i na
poznatim geološko-strukturnim odnosima šire teritorije, izdvojeni su dubinski
razlomi i izvršena je opšta geotektonska rejonizacija, razgraničavanje osnovnih
geotektonskih jedinica duž ispitanog profila.
Composition of Earth's crust along Pula—Maribor
section as based on aeromagnetic data
Summary
The airborne magnetometric investigations along the Pula—Maribor section
were conducted in 1980. These investigations were directed, combined with
the deep seismic soundings, to give more data on the composition of the Earth's
crust. The total intensity of geomagnetic field was measured at two altitude
levels, along the three flight lines, mutually separated by 4 km. The higher
level was at the absolute altitude of 2500 m, and the lower at average relative
altitude of about 500 m.
According to data obtained by aeromagnetic survey, the geomagnetic field
along the investigated section has been only slightly disturbed (fig. 1). Most
of the section is featured by the low intensity, general increases or decreases
of AT value. More conspicuous "local" anomalies were registered in the NE
and SW parts of the section, with the field remaining close to normal between
these anomalies.
The shape of diagrams of AT intensity indicate the anomalous sources
produced by structures located both in the upper and lower parts of the Earth's
crust. The magnetically active members in the upper parts consist generally
of the basic igneous, volcanic and crystalline rocks, which caused the anomalies
of the local character. The anomalous sources in the lower parts of the crust
are expressed by general increases or decreases of anomalous field along the
longer parts of the flight lines.
Based on the character of detected variation of AT intensity, as well as on
the other structural, geological and geophysical features of the entire region,
the deep lineaments were identified and the most important geotectonic units
were delineated along the investigated section (fig. 2).
Literatura
D am j ano vic, K. i dr. 1968, Jadranska magnetska anomalija. Simpozij um o
Mohorovičića diskontinuitetu, JAZU, Zagreb.
Roksandić, М. 1966, Dubinske i površinske strukture u Spoljašnjim Dinari-
dima i Jadranskom moru. Vesnik ZGGI, knj. VII, serija C, Beograd.
Vukašinović, S. 1977, Zemljina kora i geotektonska rejonizacija Srednjeg
Jadrana u svetlosti aeromagnetskih podataka. Radovi Geoinstituta, knj. XI, Beograd.
Vukašinović, S. 1981, Izveštaj o aeromagnetskim ispitivanjima duž profila
Pula-Maribor. FSD Geoinstituta, Beograd.
Zagorac, Ž. 1975, Neki rezultati magnetometri j e u sklopu kompleksne geo-
fizičke interpretacije područja Dinarida. Nafta br. 26.