ANNALES ■ Ser. hist. sociol. ■ 11 ■ 2001 ■ 2 (26)
pregledni znanstveni članek	UDK 314.7(497.5-14) "1857/91"
prejeto: 2001-03-08
DEMOGRAFSKA KRETANJA SJEVERNE HRVATSKE ISTRE OD 1857. DO 1991. GODINE
Ivan ZUPANC
HR-10000 Zagreb, Kurelčeva 4 e-mail: ivan.zupanc @zg.hinet.hr
IZVLEČEK
Pričujoči članek obravnava demografska gibanja v severni hrvaški Istri med letoma 1857 in 1991, s posebnim poudarkom na problemu depopolucije kot prevladujoče značilnosti tega območja. Neposredna posledica in kazalec depopulacije je neprimerna starostna struktura prebivalstva, ki prevladuje v večjem delu tega območja. Povsem mogoča in relana demografska perspektiva je tako izumiranje nekaterih naselij.
Ključne besede: Istra, prebivalstvo, naselja, emigracija, depolulacija, staranje
demographic movements in northern croatian istria between 1857 and 1991
ABSTRACT
This work deals with demographic development in the northern part of Croatian Istria in the period from 1857 to 1991. The main problem dealt with in the article is depopulation as a dominant feature of this area. The direct consequence and indicator of depopulation is an unfavourable age structure prevailing in the greater part of this area. The extinction of particular settlements is a potential threat and an imminent demographic perspective.
Key words: Istria, population, settlements, emigration, depopulation, aging
321
ANNALES ■ Ser. hist. sociol. ■ 11 ■ 2001 ■ 2 (26)
Ivan ZUPANC: DEMOGRAFSKA KRETANJA SJEVERNE HRVATSKE ISTREOD 1857. DO 1991. GODINE, 321-342
Sl. 1: Spomenik i natpis spomenika na humku ispred cicarijskog sela Brgudac. U tom je naselju 1910. zabilježen 501 stanovnik. Godine 1991. popisano je 16 stalnih stanovnika od cega 11 u starosnoj skupini 75 i više, cetiri u skupini 70-74 i jedan stanovnik u skupini 40-44. Naselju prijeti "crna" demografska perspektiva (foto I. Zupanc, 1999).
Foto 1: Monumento con iscrizione sul poggio antistante il villaggio di Bergozza, in Cicceria. Nel 1910 il villaggio aveva 501 abitanti. Nel 1991 non ne restavano che 16, 11 dei quali d'eta superiore ai 75 anni, quattro fra i 70 ed i 74 ed uno solo nella fascia d'eta compresa fra i 40 e 44 anni. Sul paese incombe una "tragica" prospettiva demografica (foto I. Zupanc, 1999).
UVODNE I METODOLOŠKE NAPOMENE
Prostor sjevernog dijela hrvatske Istre (u daljnjem tekstu sjeverne Istre) predstavlja pogranični pojas uz granicu s Republikom Slovenijom izmedu rijeka Dragonje i Mirne. Prema administrativno-teritorijalnoj po-djeli to je prostor bivših opčina Buje i Buzet (tradicionalni nazivi Bujština i Buzeština). Krajem 1992, tj. početkom 1997. godine područje je podijeljeno na 4
grada (Buje, Buzet, Novigrad i Umag) i 4 opčine (Brto-nigla, Grožnjan, Lanišče i Oprtalj). Godine 1857. na ovom je prostoru živjelo 25,8% stanovništva hrvatske Istre (isti prostor koji obuhvača županija Istarska, u daljnjem tekstu samo Istra), da bi danas (1991) udio iznosio 15,3%.
Upravo radi točnog utvrdivanja poznate spoznaje o depopulaciji tzv. gornje Bujštine (danas je to prostor uglavnom opčina Grožnjan i Oprtalj) i Buzeštine
1 O toj pojavi I. Blaževič zaključuje: "Proces litoralizacije, jednostavnije rečeno okupljanje života i aktivnosti uz obalu mora, dobio je nove značajne impulse ekspanzijom istarskog turizma negdje od sredine sedamdesetih godina. Litoralizacija dobrim dijelom snaži na račun unutrašnjih dijelova poluotoka u kojima nastaju sve veče demografske praznine" (Blaževič, 1991, 8-9).
322
ANNALES ■ Ser. hist. sociol. ■ 11 ■ 2001 ■ 2 (26)
Ivan ZUPANC: DEMOGRAFSKA KRETANJA SJEVERNE HRVATSKE ISTRE OD 1857. DO 1991. GODINE, 321-342
(osobito krškog i brdovitog dijela Čičarije-opčine La-nišče) kao tipicnog uzorka unutrašnje Istre s jedne strane te procesa litoralizacije1 s druge, analiza je vršena na razini novih opčina/gradova i naselja. Za neka naselja i dijelove naselja koja se 1857, 1869, 1880, 1921, i 1931. ne iskazuju samostalno, nego pod večim naseljima bilo je potrebno procijeniti broj stanovnika.2 U radu je korišten naseljski skup prema popisima stanovništva uz malu korekciju, naime naselja Umag-Komunela i Umag te Buzet i Fontana koja su u popisima iskazivana kao samostalna, razmatrali smo kao cjelinu buduči da oni doista cine funkcionalnu cjelinu na što je uostalom več i upozoreno u literaturi (Bertič, 1997, 23; Blaževič, 1994, 544; Radica, 1980, 165), a i službena statistika ih sada tako tretira (Imenik, 1998). Dakle, analizirani naseljski skup ima 152 umjesto 154 (prilozi 1 i 2) (u meduvremenu je naseljski skup porastao na 164) naselja. Podaci su, gdje je to bilo potrebno i moguče, komparirani s cijelom Istrom.
Vremenski okvir ovog rada omeden je 1857. go-dinom kada je proveden prvi moderan, sveobuhvatan popis stanovništva na razmatranom teritoriju. Analiza je prikazana u dva razdoblja: a) od 1857. do prvog po-slijeratnog popisa, 1948. i b) poslijeratno razdoblje od 1948-1991. Naglasak je stavljen na razdoblje poslije drugog svjetskog rata, osobito na period 1961-1991. kada dominira prostorna polarizacija stanovništva uzro-kovana složenim i medusobno povezanim procesima deagrarizacije, deruralizacije, urbanizacije i litorali-zacije.
MEDUPOPISNO KRETANJE STANOVNIŠTVA OD 1857. DO 1948. GODINE
Razdoblje od 1857. godine do prvog poslijeratnog popisa treba razmatrati u dva podrazdoblja. Do 1910. u svim medupopisnim razdobljima i u svim opčina-ma/gradovima raste broj stanovnika (tabl. 1a i 1b) (izu-zetak je opčina Oprtalj, koja bilježi vrlo blagi pad u
razdoblju 1869-1880. od 0,2% i opčina Lanišče koja od 1900 do 1910. bilježi pad od 2,3%). Usporedba s cije-lom Istrom pokazuje da je porast sjevernog dijela u svim razdobljima manji (največa razlika je u periodu 19001910, 14%). Ako usporedujemo brojnost populacije 1857. i 1910. otkrivamo da se stanovništvo Istre udvo-strucilo (indeks 201,3%), a stanovništvo sjevernog dijela povečalo za 48,6%, dakle u istom periodu više nego dvostruki porast ostvarila je Istra (tabl. 1b). Najviše se u istom razdoblju povečalo stanovništvo grada Umaga (za 86,8%) dok je najmanji porast u opčinama Lanišče, Oprtalj i Grožnjan i on je gotovo identican (kreče se oko 25%, tabl. 1 b). Dakle več se tada primječuje zaostajanje tzv. gornje Bujštine te krškog dijela masiva Čičarije (tzv. Buzetski kras) tj. opčine Lanišče.
Razdoblje 1910-1921. obilježeno je stagnacijom (neznatan porast od 0,2%) ukupnog broja stanovnika dok je u Istri ostvaren pad od 9,2% (prvi puta u medupopisnim razdobljima da je razlika u korist sje-vernog dijela Istre). Opčine koje su u prethodnom periodu bilježile najmanji porast sada bilježe pad (La-nišče izrazitiji, prosjecno godišnje 1,3%) dok im se pridružuje i grad Novigrad. Blagi porast populacije Istre u razdoblju 1921-1931. prati pad broja stanovnika sjevernog dijela. Nastavlja se blagi gubitak stanovništva u opčinama Oprtalj i Grožnjan te znatniji u opčini Lanišče. Pad se javlja i u gradovima Buzet (indeks 90,0%) i Buje (98,0%) (tabl. 1b).
Prvi službeni3 poslijeratni popis iz 1948. uslijed ratnih gubitaka i ostalih posljedica rata te več zapocetog tzv. "istarskog egzodusa" pokazuje smanjenje (od 9,0%) na cijelom prostoru i u svim opčinama/gradovima. Naj-osjetniju depopulaciju zapažamo u opčinama Oprtalj (13,3%) i Lanišče (11,4%). Najmanji pad bilježi grad Umag (-5,0%). Cijela je Istra u istom periodu doživjela gubitak populacije od 17,9%.
Razloge pozitivnih demografskih kretanja do popisa 1910. treba sagledavati u svjetlu vladavine Austro-Ugarske Istrom. Naime, stanovništvo je tada bilo po
2	Da bi mogli usporedivati podatke na razini novih opčina/gradova procijenili smo broj stanovnika za naselja: Buroli (grad Buje) jer je 1857, 1869, 1921, i 1931. iskazivano skupa s naseljem Babiči pod naseljem Lovrecica (grad Umag); Sv. Marija na Krasu (grad Umag) koje je s naseljem Kaldanija (grad Buje) iskazivano pod naselje Kaštel (grad Buje) u istim godinama osim 1931. Povezano s tim dio naselja (ili zaselak) Fratrija (naselje Kaldanija) i dio naselja Tavianija (neselje Sv. Marija na Krasu) u 1880. iskazivani su takoder pod Kaštel pa je njihov broj stanovnika procijenjen prema udjelu u 1890. Za dio naselja Opatija (naselje Zonti, grad Buzet) podaci su procijenjeni u istim godinama kao i za naselje Buroli jer se s dijelovima naselja Rušnjak i Stjepan (naselje Gradinje), naseljima Vižintini i Znjidariči iskazuje pod naseljem Zrenj (opčina Oprtalj). Konacno, procjena je izvršena i za dijelove naselja Baštiči (Vižintini-Vrhi) i Buri (Pireliči) u opčini Oprtalj takoder u istim godinama (za Baštiči i u 1880) jer su zajedno s još nekim zaselcima i naseljima iskazivani pod naselje Završje (opčina Grožnjan). Procjena je izvršena i za naselja Vodice i Jelovice (op. Lanišče) u 1931. jer su iskazivana zajedno s naseljem Golac u Sloveniji.
3	Za potrebe razgranicenja izvršen je u Istri popis stanovništva 1945. kojeg je proveo Jadranski institut iz Sušaka, objavljen pod nazivom Cadastre national de l'Istrie (Cadastre, 1946). U ovom radu nije korišten jer nije uskladen s ostalim popisima, ali smo izračunali broj stanovnika za cijeli prostor sjeverne Istre koji iznosi 45.092. Za podrucje tadašnjeg kotara Buje podaci popisa iz 1948. se odnose na 15. 12. 1948 (ostali dio 15. 3. 1948) kada je provedeno prijavljivanje stanovništva za opskrbu (Korencič, 1979, 11).
323
ANNALES ■ Ser. hist. sociol. ■ 11 ■ 2001 ■ 2 (26)
Ivan ZUPANC: DEMOGRAFSKA KRETANJA SJEVERNE HRVATSKE ISTRE OD 1857. DO 1991. GODINE, 321-342
strukturi večinom poljoprivredno, a upravo je ona za vrijeme Austro-Ugarske doživjela največi procvat4 iako je i ona doživljavala svoje krize (bolesti vinove loze, vinska klauzula itd.). Več za vlasti Austro-Ugarske podnje prekomorska (uglavnom) emigracija o čemu svjedoči privremeno djelovanje "iseljeničkog biroa" na Fontani (Buzet) 1907. godine5 (Blaževič, 1991, 8). Istrani su uglavnom iseljavali u SAD, Južnu Ameriku, manje u Australiju, Novi Zeland i Afriku (Lausič, 1990, 43). U prekomorske zemlje večinom se odseljavalo iz trsčanske luke.6 No u to je vrijeme (druga polovina XIX. i u početku XX. stolječa) bila jaka imigracija u Istru (Strčič, 1993, 121). Usprkos postojanju iseljeničkih tekova očito je da emigracija nije bila dominantno obilježje i da nije bitno utjecala na pozitivan demografski razvoj do 1910. godine.
Uslijed ratnih gubitaka u prvom svjetskom ratu te dolaskom Italije 1918. na vlast u Istri, sto je imalo za posljedicu tesko gospodarsko i političko stanje u Istri, sve opčine/gradovi na razmatranom teritoriju bilježe losiji demografski razvoj od prethodnog razdoblja (1900-1910) (tabl. 1b). Upravo su politički i gospodarski
uzroci razlog vrlo jakog iseljavanja za vrijeme talijanske vladavine. Odmah nakon dolaska Italije na vlast su iz Istre otjerani kvalificirani stručnjaci i radnici-pripadnici českoga, njemačkog, madarskog, slovačkog i drugih naroda koji su se doselili za vrijeme Austro-Ugarske (Strčič, 1993, 121). Na iseljavanje Hrvata iz Istre, uz gospodarske faktore utjecala je i politika denacionalizacije (ukidanje hrvatskih skola, stampe, slobode izražavanja na materinjem jeziku itd.). Oni su se iseljavali u Kraljevinu SHS, odnosno od 1929. u Kra-ljevinu Jugoslaviju7 (Strčič, 1993, 122), zemlje zapadne Europe, SAD, Australiju i Novi Zeland, te u Južnu Ameriku, osobito u Argentinu gdje je useljavanje bilo najintenzivnije bas izmedu dva rata, naročito ogra-ničenjima useljavanja u SAD8 (Lausič, 1990, 46). O iseljavanju govori i primjer čičarijskog naselja Vodice iz kojeg je od 1918. do 1937. iselilo 59 obitelji (večim dijelom u inozemstvo) i 19 neoženjenih (Istra, 1937, br. 44, prema Blaževič, 1991, 8).
Spomenuto tesko gospodarsko stanje rezultat je kompleksnih čimbenika. Najprije, Istra je raspadom Austro-Ugarske izgubila zalede; proizvodnja vina i
Tablica 1a: Kretanje broja stanovnika sjeverne Istre po opcinama/gradovima 1857-1948 (Korencic, 1979). Tabella 1a: Variazioni nella popolazione dell'Istria settentrionale per comuni/citta 1857-1948 (Korencic, 1979).
opčina/grad	1857.	1869.	1880.	1890.	1900.	1910.	1921.	1931.	1948.
Brtonigla	1.492	1.586	1.819	2.014	2.274	2.651	2.825	3.172	2.892
Buje	5.808	6.233	6.924	7.578	8.311	8.682	8.982	8.799	7.985
Buzet	7.552	8.186	9.250	9.804	10.686	11.583	11.729	10.551	9.521
Grožnjan	3.169	3.357	3.551	3.643	3.744	4.011	3.937	3.848	3.475
Lanisce	3.820	4.109	4.264	4.555	4.870	4.756	4.122	3.650	3.235
Novigrad	1.303	1.404	1.562	1.740	2.012	2.275	2.221	2.443	2.313
Oprtalj	3.705	3.925	3.916	4.198	4.232	4.600	4.523	4.384	3.803
Umag	3.506	3.796	4.592	5.071	5.689	6.548	6.865	7.506	7.127
Sjeverna Istra	30.355	32.596	35.878	38.603	41.818	45.106	45.204	44.353	40.351
Istra	117.719	133.518	160.000	176.196	194.455	236.953	215.167	223.448	183.340
Sjeverna Istra/Istra (%)	25,8	24,4	22,4	21,9	21,5	19,0	21,0	19,8	22,0
4	M. Legovič objasnjava da je "... za vrijeme Austro-Ugarske istarska poljoprivreda bila potpuno komplementarna s austrijskom poljoprivredom, koja se manifestirala u prvom redu kroz klimatske razlike (austrougarska poljoprivreda kontinentalna, a istarska mediteransko-jadranska), a zatim kroz uzgajanje različitih kultura, kao npr. u Istri: vinove loze, maslina, badema, ljesnjaka, smokava i drugih mediteransko-jadranskih kultura, a u unutrasnjosti Austro-Ugarske žitarica i drugih kontinentalnih kultura. Otuda nikakva slučajnost sto je poljoprivreda Istre za vrijeme Austro-Ugarske, odnosno u sastavu austrougarske poljoprivrede doživjela svoj največi uspon" (Legovič, 1989, 263-264).
5	Prema pisanju hrvatskog tjednika Naša Sloga "Tu se več drugog dana pojavilo stotinjak osoba koje kane odseliti u Ameriku na rad" (Blaževič, 1991, 8).
6	"Sasvim je razumljivo da je Istrane na putu u prekomorske zemlje pravac vodio preko Trsta, kao velikoga gradskog, industrijskog lučkog sredista, a istovremeno i baze u kojoj su mnogi od njih nasli stalno prebivaliste" (Lausič, 1990, 44).
7	Moguče je izdvojiti četiri vremenska intervala iseljavanja. Prvi val emigracije nastao je 1918. i 1919. kao reakcija na okupaciju, drugi val javlja se 1925. i 1926. nakon otpustanja Hrvata i Slovenaca iz državne službe, treči val nastaje 1929. i 1930. u doba Gortanova i Trsčanskog procesa (sudenje članovima organizacije TIGR, op. I. Z.) a četvrti val izazvan je ratom protiv Etiopije (2. 10. 1935 - 5. 5. 1936, op. I. Z.) i zatim gradanskim ratom u Spanjolskoj (1936-1939, op. I. Z.) kada su mnogi pobjegli kao vojni dezerteri ili su tako pobjegli od mobilizacije (Perusko et al., 1968, 53-54).
8	SAD su 1921. uvele tzv. sustav kvota koji je vezivao br oj imigranata iz pojednih zemalja prema njihovu udjelu u popisu stanovnistva SAD-a iz 1910, a 1924. donijeta je zakonska odredba koja je taj udio vezala za udio u popisu iz 1890. godine (Hersak, 1998, 128).
324
ANNALES ■ Ser. hist. sociol. ■ 11 ■ 2001 ■ 2 (26)
Ivan ZUPANC: DEMOGRAFSKA KRETANJA SJEVERNE HRVATSKE ISTRE OD 1857. DO 1991. GODINE, 321-342
maslinovog ulja dobila je konkurenciju u talijanskim proizvodačima (Paden, 1968, 17-18), a zakonska odredba o zabrani prodaje vina ispod 9 (crno) odnosno 10 (bijelo) maligana dodatno je opteretila vinogradarstvo (Foretič, 1951, 31). Slijedile su nepovoljna porezna politika,9 dugovi seljaka te s time povezane pljenidbe10 i dražbe, nezaposlenost, kolonatski odnos,11 agrarna prenaseljenost (Legovič, 1989, 278), slaba kupovna moč istarskog seljaka (Legovič, 1989, 269) te autarkija na čelu s borbom za žito (tzv. "battaglia del grano") i svjetska ekonomska kriza 1929. koja se u Istri osječala več 1924. godine (Milanovič, 1992, 193) zbog koje su pale cijene poljoprivrednih proizvoda. Sankcije zbog rata u Etiopiji najviše su pogadale istarskog seljaka, a u Istri je izmedu dva rata radilo i živjelo od poljoprivrede 62,4% stanovništva (Legovič, 1989, 270). Tadašnje
stanje oslikava izvještaj iz 1931. načelnika opčine Buje prefektu u Puli: "Ekonomska situacija skoro cijelog naroda ove opčine je vrlo loša. Nemalo seljaka, obeshrabrenih situacijom u kojoj se nalaze, suzdržavaju se od obradivanja zemlje jer duboko sumnjaju da če izvuči ma kakve koristi iz uroda koji se njima ionako sekvestrira za plačanje ran i j i h dugova i za isplačivanje beskrajnih nameta. Budučnost se predstavlja uostalom sve tmurnijom..." (Buršič, Mikolič, 1966, 157).
Izraziti pad broja stanovnika koji bilježi popis stanovništva iz 1948. nesumnjivo je največim dijelom uzrokovan ratnim okolnostima i gubicima12 te več započetim optiranjem13 uglavnom Talijana iz Istre. Naime egzodus je započeo početkom rujna (možda i koji mjesec ranije) 1943, druga faza traje od svršetka rata do potpisivanja Mirovnog ugovora s Italijom da bi
Tablica 1b: Pokazatelj promjene broja stanovnika sjeverne Istre po opcinama/gradovima (Korenčic, 1979).* Tabella 1b: Indice del cambiamento del numero di abitanti nell'Istria settentrionale per comuni/citta (Korenčic, 1979).*
opčina/grad	1910/1857.	1921/1910.	1931/1921.	1948/1931.
Brtonigla	177,7	106,6	112,3	91,2
Buje	149,5	103,5	98,0	90,7
Buzet	153,4	101,3	90,0	90,2
Grožnjan	126,6	98,2	97,7	90,3
Lanišče	124,5	86,7	88,5	88,6
Novigrad	174,6	97,6	110,0	94,7
Oprtalj	124,2	98,3	96,9	86,7
Umag	186,8	104,8	109,3	95,0
Sjeverna Istra	148,6	100,2	98,1	91,0
Istra	201,3	90,8	103,8	82,1
9	"Osim katastarskih poreza seljak je morao plačati i razne druge namete. Karakterističan je primjer poreza na klanje svinja za vlastite potrebe u opčini Buje u iznosu od 30 lira i to: u ime poreza na klanje 20 lira, poreza na promet (tassa scambi) 8 lira i takse za veterinarske usluge 2 lire (ranije čak 5 lira)" (podaci iz Historijskog arhiva Pazin, navedeno prema Buršič, Mikolič, 1966, 156).
10	Prema izvještaju Centrale zemljoradničkih posujilnica Istre iz listopada 1931. g. na području opčine Buje mjesečno se vrši 10-12 pljenidbi za neplačeni porez i dugove te se ocjenjuje da če se trečina od 1600 obitelji u toku zime nači u bezizlaznom položaju (Peruško et al., 1968, 190).
11	J. Paden kritički sagledava podatak koji iznosi Segota, (Segota, 1955, 16) da je prije agrarne reforme u Bujštini u rukama veleposjednika (kojih je 5% od ukupnog stanovništva) više od 50% obradive površine. On navodi podatak da su 24 veleposjednika držali 24,2% obradive površine (Paden, 1968, 50). U Buzeštini nije kolonatski odnos imao takav utjecaj, o čemu svjedoči Marušič: "U buzetskom kraju bili su skoro svi kolonatski odnosi zasnovani tek za vremena talijanske okupacije. Koloni, svega 46 porodica s 209 porodičnih članova, Hrvati su i posjeduju obično i manji vlastiti posjed". Zanimljiv podatak iznosi i za opčinu Lanišče: "U poreskoj opčini Lanišče zabilježeni su kolonatski odnosi (odnosno pravilnije zakupni) na zemljištima američkih iseljenika" (Marušič, 1957, 258).
12	Koliki je ukupan broj poginulih na cijelom ovom prostoru nije nam poznato, ali raspolažemo brojem od 606 poginulih (438 boraca i 168 žrtava fašističkog terora) za bivšu opčinu Buzet koji je upisan na spomeniku u Buzetu.
13	Opcija-sloboda biranja; pravo stanovnika područja koje je od jedne države pripalo drugoj da mogu birati izmedu dva državljanstva, uz odredene uvjete (Ibler, 1987, 206). Talijanska historiografija koristi nazive egzodus, izgnanici (tal. esule) i izbjeglice (tal. profughi). Iako način odlaska večine tih ljudi jest bijeg, s pravnog vidika postoji razlika (na temelju izjave o opciji zadržali su svoje talijansko državljanstvo, sva prava uključujuči i odštetu za nekretnine) (Zagradnik, 1998, 201). Prve opcije pravno su regulirane Ugovorom o miru s Italijom (10.2.1947. potpisan, stupio na snagu 15.9.1947., SL FNRJ, broj 74/1947) člancima 19. i 20. tog ugovora i Sporazumom o opciji (SL FNRJ, broj 109/1947). Te se pravne regulative ne odnose na Bujštinu koja je do 1954. pod Zonom B kao dijelom Slobodnog Teritorija Trsta (STT) (današnje opčine/gradovi Brtonigla, Buje, Novigrad, Umag i Grožnjan osim naselja Antonci, Makovci, Sterna i Završje).
* Izračunato prema podacima iz tablice 1a / Calcolato in base ai dati della tabella 1a.
325
ANNALES ■ Ser. hist. sociol. ■ 11 ■ 2001 ■ 2 (26)
Ivan ZUPANC: DEMOGRAFSKA KRETANJA SJEVERNE HRVATSKE ISTRE OD 1857. DO 1991. GODINE, 321-342
nakon potpisivanja ugovora poprimio još sire razmjere (Miculian, 1991, 113). Prema podacima iz arhiva MUP-a u Zagrebu broj optanata za 1948. godinu iz tadašnje opčine Buzet iznosi 1.845 (Žerjavič, 1993, 652). Popis stanovništva je na tom podrucju izvršen 15. 3. 1948. pa se ne zna koliko je od toga broja več emigriralo, ali je 1.086 osoba dalo zahtjev za opcijom iz inozemstva (Žerjavič, 1993, 652).
U okviru agrarne reforme u Istri koja je provedena nakon Mirovnog ugovora s Italijom do kraja studenog 1948. nije bilo večih kolonizacija, ali je upravo iz opčine Lanišče bilo preseljenja jer je taj prostor ne-plodan i siromašan, a dosta napučen. Tako je 13 obitelj i preseljeno iz naselja Dane i Brgudac (ne navodi se gdje), 8 seljačkih porodica iz iste je opčine preseljeno u tadašnji kotar Labin, te 18 porodica u kotar Poreč (Pavlovič, 1952, 197, 203).
UKUPNO KRETANJE STANOVNISTVA SJEVERNE ISTRE OD 1948. DO 1991. GODINE
Razdoblje nakon Drugog svjetskog rata obilježeno je najintenzivnijm promjenama demografske slike ovog prostora. Uzrok poražavajuče slike je i dalje egzodus tzv. optanata (o uzrocima vidjeti: Giuricin, 1986, 51-55; Laušič, 1987, 371-379; Miculian, 1991, 112-114); na-ime 1951. potpisan je drugi sporazum o opcijama (SL FNRJ, br. 1/1951 i 12/1951), a treči 1964. (ratificiran 1965, SL SFRJ-MUIDS, br. 8/1965). Iz dijela pod Zonom B iseljavanje je legalizirano Memorandumom o suglas-
nosti (točka 8.) potpisanim 5. 10. 1954 (SL-MUIDS, br. 6/1954), no to ne znači da nije bilo iseljavanja jer osim opcijama i kasnije otpustom iz državljanstva iseljavalo se i ilegalno. Od 8. 10. 1953. do kraja kolovoza 1956. s tog je teritorija iseljeno 7.831 osoba.14 Iako manje korištena, mogučnost iseljavanja putem otpusta iz jugo-slavenskog državljanstva omogučena je zakonom o jugoslavenskom državljanstvu 1964 (SL SFRJ, br. 38/1964) i Osimskim sporazumom od 10. 11. 1975 (stupio na snagu 11. 3. 1977, SL SFRJ-MU, br. 1/1977). Prema podacima iz arhiva MUP-a koje je obradio Žerjavič, iz tadašnje opčine Buzet 1951. godine broj opcija iznosio je 191, a iz opčine Buje (nije jasno na koji se to dio odnosi jer navodi i podatak o 20.000 optanata iz Zone B) 6 osoba. Ako sada zbrojimo te podatke za cijeli prostor sjeverne Istre prema Žerjaviču broj iseljenih iznosi 22.483 (opcije iz 1948. i 1951., broj iseljenih iz hrvatskog dijela zone B i broj otpuštenih i iseljenih u Italiju do 1974. koji iznosi 441) (Žerjavič, 1993, 642, 652-653).
Osim iseljavanja u sklopu "istarskog egzodusa" kao uzroci depopulacije javljaju se odgodeni efekt ratnih gubitaka, naslijedena populacijsko-naseljska struktura (1948. 54,6% naselja bilo je u veličinskom razredu od 0-200), koncentracija gospodarskog razvoja u opčinskim centrima, prometna izoliranost pojedinih naselja, proces litoralizacije, deagrarizacija15 i ruralni egzodus koji se nastavlja i isprepliče s "istarskim egzodusom" te negativni prirodni prirast.
Razdoblje 1948-1953.16 obilježeno je največim pa-
Tablica 2a: Stanovništvo opcina/gradova sjeverne Istre 1948-1991 (Korencic, 1979; P 81; P 91-1). Tabella 2a: Abitanti in comuni/citta dell'Istria settentrionale 1948-1991 (Korencic, 1979; P 81; P 91-1).
opčina/grad	1948.	1953.	1961.	1971.	1981.	1991.
Brtonigla	2.892	1.869	1.958	1.523	1.446	1.398
Buje	7.985	5.759	5.340	4.374	4.957	5.421
Buzet	9.521	8.838	7.088	5.895	6.168	6.295
Grožnjan	3.475	2.344	1.861	1.078	914	854
Lanišče	3.235	2.698	1.715	927	624	621
Novigrad	2.313	1.743	2.094	2.398	2.619	3.270
Oprtalj	3.803	3.186	2.220	1.500	1.255	1.109
Umag	7.127	6.900	7.558	8.162	9.936	12.348
Sjeverna Istra	40.351	33.337	29.834	25.857	27.919	31.316
Istra	183.340	175.094	176.838	175.199	188.332	204.346
Sjeverna Istra/Istra (%)	22,0	19,0	16,9	14,8	14,8	15,3
14	Podaci o izbjeglicama su objavljeni prema 5 podrucja (opčina): Umag 2.385, Buje 2.517, Brtonigla 967, Novigrad 1.342, Grožnjan 620 (Trani, 1980, 577).
15	O obujmu deagrarizacije neka posvjedoce podaci o udjelu poljoprivrednog stanovnistva u ukupnom stanovništvu sjeverne Istre. 1961. taj je udjel iznosio 54,9% da bi 1991. pao na 6,6%. Največi pad je u opčini Lanišče (sa 77,0% na 4,7%), a najmanji u opčini Grožnjan (sa 76,4% na 24,4%) (P 61-2; P 91-3).
16	Za podrucje tadašnjih opčina Buje, Novigrad i Umag (u okviru granica kotara Buje 1948) podaci se odnose na 25. 4. 1956. jer je tada izvršena registracija stanovništva na tom podrucju (Korencič, 1979, 11). U literaturi i popisnim publikacijama uvriježena je godina 1953. za taj prostor.
326
ANNALES ■ Ser. hist. sociol. ■ 11 ■ 2001 ■ 2 (26)
Ivan ZUPANC: DEMOGRAFSKA KRETANJA SJEVERNE HRVATSKE ISTRE OD 1857. DO 1991. GODINE, 321-342
Tablica 2b: Pokazatelj promjene (indeks) broja stanovnika od 1948-1991 (Korenčic, 1979; P 81; P 91-1).* Tabella 2b: Indice del cambiamento del numero di abitanti 1948-1991 (Korenčic, 1979; P 81; P 91-1).*
opčina/grad	1953/1948.	1961/1953.	1971/1961.	1981/1971.	1991/1981.	1991/1948.
Brtonigla	64,6	104,8	77,8	94,9	96,7	48,3
Buje	72,1	92,7	81,9	113,3	109,4	67,9
Buzet	92,8	80,2	83,2	104,6	102,1	66,1
Grožnjan	67,5	79,4	57,9	84,8	93,4	24,6
Lanisče	83,4	63,6	54,1	67,3	99,5	19,2
Novigrad	75,4	120,1	114,5	109,2	124,9	141,4
Oprtalj	83,8	69,7	67,6	83,7	88,4	29,2
Umag	96,8	109,5	108,0	121,7	124,3	173,3
Sjeverna Istra	82,6	89,5	86,7	108,0	112,2	77,6
Istra	95,5	101,0	99,1	107,5	108,5	111,5
dom (17,4%, u cijeloj Istri smanjenje iznosi 4,5%) apsolutnog broja stanovnika sjeverne Istre od svih medupopisnih razdoblja. Pad se nastavlja i u iduča dva razdoblja dok istovremeno broj stanovnika Istre pretežno stagnira (tabl. 2b).
Od 1971. do 1991. sjeverna Istra bilježi veči porast od citave Istre (doduse razlika je 1971-1981. samo 0,5%). Ako usporedujemo prvi poslijeratni popis i posljednji (1991) stanovnistvo sjevernog dijela uma-njeno je za 22,4% dok se u Istri povečalo za 11,5%.
Analizirajuči situaciju po opčinama/gradovima uocava se slijedeče: u periodu 1948-1953. svi gube apsolutni broj stanovnika. Gradovi Umag i Novigrad od 1953. konstantno bilježe porast stanovnistva (največi 1981-1991, gotovo 25%) sto je slucaj u gradovima Buje i Buzet tek od 1971. Opčine Grožnjan, Lanisče i Oprtalj od 1948. stalno bilježe pad. Može im se pridružiti i opčina Brtonigla koja jedino od 1953-1961. bilježi porast.
Do 1975. Umag i Novigrad su sjedista istoimenih opčina pa se stoga brže razvijaju (uz naravno proces litoralizacije). Ako promatramo prostor gradova Umag i Novigrad bez njihovih sjedista, onda bi pad stanovnistva bio zabilježen jedino u razdoblju 1961-1971. Najjace je izražena polarizacija 1991. kada u Umagu živi 62,5% stanovnistva administrativno-teritorijalne jednice grada, a u Novigradu 77,1%. Na teritoriju gradova Buje i Buzet polarizacija u gradskim centrima iznosi 59,0% i 29,5% u 1991. (takoder najviše). Buzet je ostvario največi indeks promjene udjela u stanovnistvu podrucja grada/opčine u odnosu 1948-1991, on iznosi 398,6% (sa 7,4% na 29,5%). Slijede ga Umag sa 233,2% i Buje
sa 205,6%. Najeksplozivniji rast Buzet je ostvario od 1971-1981. kada se njegovo stanovnistvo udvostrucilo (indeks 204,2). Kao prilog njegovu razvoju neka posluži podatak o indeksu broja zaposlenih 1981/1971. koji iznosi 207 (Vresk, 1987, 44).
Podaci po naseljima otkrivaju svu silinu depopu-lacije. Udio naselja koja depopuliraju kreče se ovako: 1948-1953. 87,5%; 1953-1961. 84,2%; 1961-1971. 91,4%; 1971-1981. 81,6%; 1981-1991. 61,8%. Odmah se uocava da je najlosije razdoblje 1961 -1971. kada 139 naselja bilježi pad apsolutnog broja stanovnika, a samo 13 ili 8,6% bilježi porast. Prema jednoj anketi17 iz 1970. broj iseljenih iz tadasnje opčine Buzet od 1961. do 1970. iznosio je 1.925. Največi dio iselio se u obalna istarska naselja (28,1%), zatim u Sloveniju (uglavnom Slovensko primorje, 25,6%), ostali dio Hrvatske (11,8%) i u Italiju (uglavnom Trst, 11,3%) (BauCič, 1970, 64).
Usporedba broja stanovnika 1948. i 1961. otkriva da je samo 4,6% ili 7 naselja zabilježilo porast, a cak 145 ili 95,4% depopulira (karta 1). Iduče razdoblje, od 19611981. pokazuje porast/stagnaciju 10,5% naselja dok ih 89,5% bilježi pad broja stanovnika (karta 2). Posljednji medupopisni period (1981-1991) svjedoci o najmanjem pražnjenju: 94 ili 61,8% naselja depopulira (karta 3).
Gotovo polovica (tocnije 46,7%) naselja bilježi gubitak stanovnistva u svim medupopisnim razdobljima, a cak 90,8% ili 138 ima manje stanovnika 1991. nego 1948. (karta 4). Od 14 naselja koja u tom razdoblju bilježe porast 9 ih je u uskom priobalnom pojasu, dva su gradski/opčinski centri (Buje i Buzet s prigradskim naseljem Sv. Martin) dok se Roc razvija kao lokalni centar (Malič, 1992, 53).
* Izracunato prema podacima iz tablice 2a / C alcolato in base ai dati della tabella 2a.
17 Anketu su proveli studenti geografije iz Zagreba i Ljubljane od 25. do 29. 5. 1970. na podrucju tadasnje opčine Buzet (danas grad Buzet, opčina Lanisče i dio opčine Oprtalj, op. I. Z.) (Baucič, 1970, 52).
327
ANNALES ■ Ser. hist. sociol. ■ 11 ■ 2001 ■ 2 (26)
Ivan ZUPANC: DEMOGRAFSKA KRETANJA SJEVERNE HRVATSKE ISTRE OD 1857. DO 1991. GODINE, 321-342
Pračenje prirodnog kretanja po naseljima statistika nam omogučava tek od 1964. godine pa je stoga i time omedena donja granica razmatranja. Od 1964. do 1970. broj naselja s negativnim prirodnim prirastom je 89 (58,6%) dok ih 47 ili 30,9% ima pozitivan prirodni prirast (istovremeno 16 ih ima nulti prirodni prirast). Opčine Lanišče (-89), Grožnjan (-61) i Oprtalj (-19) bilježe vise umrlih nego rodenih.
U idučem razdoblju, od 1971-1980., nastavlja se negativan prirodni prirast u istim opčinama, ali im se pridružuje i Brtonigla (tabl. 3). Broj naselja u kojima je vise umrlih nego živorodenih iznosi 104 ili 68,4% dok ih cetvrtina (25,7%) bilježi obrnutu situaciju (karta 5). Zanimljivo je da u sedam naselja nije bilo rodenih, a u 14 rodilo se samo jedno dijete.
Posljednje razdoblje (1981-1990) povečalo je broj naselja s negativnim prirodnim prirastom na 73,0% (111) i smanjilo broj u kojima je prirodni prirast pozitivan (karta 6). Kao kuriozitet navodimo da u 15 ili 9,9% naselja nije bilo rodenih, a u 21 naselju broj rodenih iznosi jedno dijete. Iste opčine kao i u pret-hodnom periodu imaju negativan prirodni prirast (osim Brtonigle).
Ako promatramo dvadesetogodišnje razdoblje (od 1971. do 1990) 76,3% (116) naselja ima veči mortalitet od nataliteta. Takvih je naselja najviše u gradu Buzetu (60 ili 85,7% naselja). U opčini Lanišče svih 14 naselja imaju prirodan pad, u opčini Oprtalj 15 (93,8%), u opčini Grožnjan sedam (70%), a u gradu Buje 11 Sl. 2: Stanovnica Bresta na Cicariji snimljena ispred do- (64,7%). U pet naselja statistika nije zabilježila rodenje. mace kuce (foto I. Zupanc, 1999). Foto 2: Abitante di Olmeto (Brest), in Cicceria, ripresa davanti alla propria casa (foto I. Zupanc, 1999).
PRIRODNO KRETANJE
Tablica 3: Prirodni prirast/pad i migracijski saldo sjeverne Istre po opcinama/gradovima 1971-1991 (Korencic, 1979; P 81; P 91-1, TRU).
Tabella 3: Crescita/calo naturale e saldo delle migrazioni nell'Istria settentrionale per comuni/citta 1971-1991 (Korencic, 1979; P 81; P 91-1; TRU, 1971-1990).
	1971-1981.				1981-1991.			
opčina/grad	živorodeni	umrli	prirodni prirast/pad	migracijski saldo	živorodeni	umrli	prirodni prirast/pad	migracijski saldo
Brtonigla	137	162	-25	-52	153	148	5	-53
Buje	730	602	128	455	986	709	277	187
Buzet	900	790	110	163	814	770	44	83
Grožnjan	87	146	-59	-105	66	122	-56	-4
Lanišče	30	182	-152	-151	35	201	-166	163
Novigrad	395	208	187	34	350	284	66	585
Oprtalj	111	229	-118	-127	116	216	-100	-46
Umag	1.318	713	605	1.169	1.430	811	619	1.793
Sjeverna Istra*	3.739	3.060	679	1.383	3.966	3.285	681	2.716
* razlika do ukupno odnosi se na živorodene i umrle u inozemstvu
108
ANNALES ■ Ser. hist. sociol. ■ 11 ■ 2001 ■ 2 (26)
Ivan ZUPANC: DEMOGRAFSKA KRETANJA SJEVERNE HRVATSKE ISTRE OD 1857. DO 1991. GODINE, 321-342
Karta 1: Pokazatelj promjene broja stanovnika sjeverne hrvatske Istre 1948-1961.
Cartina 1: Indice del cambiamento del numero di abitanti nell'Istria croata settentrionale 1948-1961.
Karta 2: Pokazatelj promjene broja stanovnika sjeverne hrvatske Istre 1961-1981.
Cartina 2: Indice del cambiamento del numero di abitanti nell'Istria croata settentrionale 1961-1981.
329
ANNALES ■ Ser. hist. sociol. ■ 11 ■ 2001 ■ 2 (26)
Ivan ZUPANC: DEMOGRAFSKA KRETANJA SJEVERNE HRVATSKE ISTRE OD 1857. DO 1991. GODINE, 321-342
Karta 3: Pokazatelj promjene broja stanovnika sjeverne hrvatske Istre 1981-1991.
Cartina 3: Indice del cambiamento del numero di abitanti nell'Istria croata settentrionale 1981-1991.
Karta 4: Pad/porast broja stanovnika 1948-1991 i pad u svim medupopisnim razdobljima od 1948 do 1991. Cartina 4: Variazioni del numero di abitanti 1948-1991 e calo della popolazione fra i censimenti nel periodo 19481991.
330
ANNALES ■ Ser. hist. sociol. ■ 11 ■ 2001 ■ 2 (26)
Ivan ZUPANC: DEMOGRAFSKA KRETANJA SJEVERNE HRVATSKE ISTRE OD 1857. DO 1991. GODINE, 321-342
Karta 5: Prirodni prirast (pad) stanovništva u naseljima sjeverne hrvatske Istre 1971-1980.
Cartina 5: Crescita naturale (calo) della popolazione negli abitati dell'Istria croata settentrionale 1971-1980.
TIPOVI OPCEG KRETANJA STANOVNIŠTVA18
Opče kretanje stanovništva stavlja u odnos prirodno i mehaničko kretanje. Primjenom ovog modela na razini opčina/gradova u razdoblju 1971-1981. zamječuje se dvojakost. Trend izumiranja (E4) obilježje je opčina gornje Bujštine, Lanišče i Brtonigla dok je u ostalim gradovima trend I1 (ekspanzija imigracijom). Uglavnom isti trendovi nastavljeni su u zadnjem desetlječu (tabl. 4).
Originalniji presjek daje analiza na razini naselja. Od 1971-1981. 97 ili 63,8% naselja je egzodusnog tipa (E1-E4) medu kojima dominiraju ona s trendom izumranja (takvih je 43,4% od svih naselja) (karta 7). Točno polovica tih naselja je na području grada Buzeta. Udio naselja tipa E4 pao je u zadnjem desetlječu na 40,1%. Istovremeno, udio imigracijskih naselja porastao je s 24,3% na 38,8% (karta 8). Zanimao nas je odnos pri-rodnog pada i emigracije u depopulaciji odnosno porastu broja stanovnika pojedinih naselja. Kod depo-pulacijskih naselja kojih je od 1971-1981. 124 u 72 ili 58,1% (tip E4, karta 7), zajednički djeluju negativan migracijski saldo i prirodni pad. Pri tom je važniju ulogu imao negativan migracijski saldo jer je odredivao i
depopulaciju i njen intenzitet u 65,3% naselja. U 29,8% ili 37 naselja intenzitet i predznak pod dominacijom je prirodnog pada. Od 27 naselja koja u tom periodu bilježe porast u njih 22 ga generira imigracija jer je veča od pozitivnog ili negativnog prirodnog prirasta. Po-sljednje desetlječe bilježi smanjenje utjecaja negativnog migracijskog salda (53,3% naselja) i relativno povečava udjel prirodnog pada u depopulaciji (38,3% naselja). Porastao je udjel zajedničkog djelovanja ovih čim-benika. Sada je on prisutan u 64,9% naselja. Pozitivan migracijski saldo dominira i u ovom desetlječu kod naselja kojima raste broj stanovnika (takvih je 40 ili 72,7%) jer je veči od prirodnog/nultog prirasta, a u 31 naselju anulira utjecaj prirodnog pada.
Da zaključimo, u posljednja dva desetlječa depopu-lacija je uzrokovana prvenstveno pod utjecajem emigracije, a potom i negativnog prirodnog prirasta. U zadnjem desetlječu porast udjela prirodne depopulacije uzroko-van je procesom starenja stanovništva (vidjeti iduče poglavlje) do te mjere da "više nema tko iseliti" (poznato je da iseljava uglavnom mlade stanovništvo u dobi od 20-39 godina). Prostor obuhvačen tim procesom ušao je u fazu izumiranja (Wertheimer-Baletič, 1999, 273).
18 M. Friganovič izdvaja osam tipova opčeg kretanja stanovništva: četiri egzodusna tipa od E 1 do E4 koji imaju negativnu migracijsku bilancu, ali različitog intenziteta i četiri imigracijska tipa od I 1 do I4 koji imaju pozitivnu migracijsku bilancu (opširnije vidjeti Friganovič, 1990, 102). Za neka naselja nije bilo moguče primijeniti tipizaciju jer ona ne poznaje kada je jedna od usporedivanih vrijednosti (prirodno i apsolutno kretanje) jednaka nuli ili kada su obje vrijednosti jednake, bez obzira na predznak. Za naselja kojima je bilo moguče odrediti emigracijski (E) ili imigracijski (I) karakter to je i učinjeno. Naselja koja su izvan tipizacije na kartama 7 i 8 su bez šrafure.
331
ANNALES ■ Ser. hist. sociol. ■ 11 ■ 2001 ■ 2 (26)
Ivan ZUPANC: DEMOGRAFSKA KRETANJA SJEVERNE HRVATSKE ISTRE OD 1857. DO 1991. GODINE, 321-342
Tablica 4: Opee kretanje stanovništva sjeverne hrvatske Istre od 1971-1991 (Korencic, 1979; P 81; P 91-1; TRU, 1971-1990).
Tabella 4: Movimento demografico nell'Istria croata settentrionale 1971-1991 (Korencic, 1979; P 81; P 91-1; TRU, 1971-1990).
opčina/grad	1971-1981.			1981-1991.		
	prirodni prirast/pad	ukupno kretanje	tip OKS-a	prirodni prirast/pad	ukupno kretanje	tip OKS-a
Brtonigla	-25	-77	E4	5	-48	E,
Buje	128	583	I1	277	464	I1
Buzet	110	273	I1	44	127	I1
Grožnjan	-59	-164	E4	-56	-60	E4
Lanisce	-152	-303	E4	-166	-3	I4
Novigrad	187	221	I1	66	651	I1
Oprtalj	-118	-245	E4	-100	-146	E4
Umag	605	1.774	I1	619	2.412	I1
Sjeverna Istra*	679	2.062	I1	681	3.397	I1
Istra	8.972	13.133	I1	6.041	16.014	I1
* razlika do ukupno odnosi se na prirodni prirast/pad u inozemstvu
Karta 6: Prirodni prirast (pad) stanovništva u naseljima sjeverne hrvatske Istre 1981-1990.
Cartina 6: Crescita naturale (calo) della popolazione negli abitati dell'Istria croata settentrionale 1981-1990.
332
ANNALES ■ Ser. hist. sociol. ■ 11 ■ 2001 ■ 2 (26)
Ivan ZUPANC: DEMOGRAFSKA KRETANJA SJEVERNE HRVATSKE ISTRE OD 1857. DO 1991. GODINE, 321-342
Karta 7: Opee kretanje stanovništva sjeverne hrvatske Istre od 1971-1981. Cartina 7: Variazioni della popolazione nell'Istria croata settentrionale 1971-1981.
Karta 8: Opee kretanje stanovništva sjeverne hrvatske Istre od 1981-1991. Cartina 8: Variazioni della popolazione nell'Istria croata settentrionale 1981-1991.
STARENJE STANOVNIŠTVA
Osim vanjskih faktora (rat, prirodne katastrofe i drugi) na dobnu strukturu utječu prirodni prirast/pad i migracijska kretanja. Proces starenja stanovništva pokazatelj je i posljedica depopulacije nekog prostora. Za
analizu starosne strukture koristili smo indeks starosti19 koji stavlja u odnos stanovništvo starije od 59 i mlade od 20 godina. Upotrijebljena je kombinirana klasifikacija prema Nejašmiču (Nejašmič, 1991, 175) koja izdvaja šest tipova stanovništva po dobnom sastavu (vidjeti legendu, karta 9).
19 Za neka naselja zbog izuzetno malih brojeva Xs je pretjerano visok npr: Račja Vas 1.133,3 (3/34), Kropinjak 1.000 (1/10), Krkuž 1.000 (1/10), Prapoče 675 (4/27), itd. lako se kod takvih slučajeva gubi smisao izračunavanja indeksa, ipak smo ga odredili. Naselja Benčiči, Blatna Vas, Brgudac, Dane, Klenovščak, Podkuk i Trstenik nemaju stanovnike u skupini 0-19 (1991) pa smi ih takoder uvrstili u tip izrazito duboka starost. U istoj godini naselje Vrnjak nema stanovnike u skupinama <20 i >59 pa na karti 10. nije označeno šrafurom.
333
ANNALES ■ Ser. hist. sociol. ■ 11 ■ 2001 ■ 2 (26)
Ivan ZUPANC: DEMOGRAFSKA KRETANJA SJEVERNE HRVATSKE ISTRE OD 1857. DO 1991. GODINE, 321-342
Tablica 5: Indeks starosti* stanovništva sjeverne hrvatske Istre 1961. i 1991. (P 61-1; P 91-2). Tabella 5: Indice di anzianita* della popolazione nell'Istria croata settentrionale nel 1961 e nel 1991 (P 61-1; P 912).
opčina/grad	1961.				1991.				
	P<20	P>59	Xs	Tip	P<20	P>59	Xs	Tip	Indeks 1991/1961
Brtonigla	656	275	41,9	starenje	334	285	85,3	duboka starost	203,6
Buje	1.742	744	42,7	starenje	1.526	905	59,3	duboka starost	138,9
Buzet	2.337	1.101	47,1	starost	1.667	1.265	75,9	duboka starost	161,1
Grožnjan	609	310	50,9	starost	178	240	134,8	izrazito duboka starost	264,8
Lanisce	514	355	69,1	duboka starost	90	252	280,0	izrazito duboka starost	405,2
Novigrad	797	186	23,3	na pragu starenja	848	481	56,7	duboka starost	243,3
Oprtalj	708	385	54,4	starost	244	318	130,3	izrazito duboka starost	239,5
Umag	2.622	785	29,9	na pragu starenja	3.341	1.755	52,5	starost	175,6
Sjeverna Istra	9.985	4.141	41,5	starenje	8.228	5.501	66,9	duboka starost	161,2
Istra	60.167	21.278	35,4	starenje	52.783	35.551	67,4	duboka starost	190,4
* Xs = P>59/P<20x100
Karta 9: Indeks starosti stanovništva sjeverne hrvatske Istre po naseljima 1961. godine.
Cartina 9: Indice di anzianita della popolazione nell'Istria croata settentrionale per centri abitati nel 1961.
334
ANNALES ■ Ser. hist. sociol. ■ 11 ■ 2001 ■ 2 (26)
Ivan ZUPANC: DEMOGRAFSKA KRETANJA SJEVERNE HRVATSKE ISTRE OD 1857. DO 1991. GODINE, 321-342
Primjenom ove tipizacije na razini opčina/gradova uočava se več 1961. nepovoljna struktura (tabl. 5). Relativno bolja struktura bila je u gradu Novigradu (na pragu starenja) koji je u okviru Istre bio na drugom mjestu iza grada Labina (usporedba na razini današnjih opčina/gradova). Več je tada opčina Lanišče bila nepovoljno pozicionirana u Istri (36. mjesto od 38). Pri dnu su i opčine Oprtalj (32) i Grožnjan (31). Trideset godina kasnije ove opčine imaju najlošiju starosnu strukturu u cijeloj Istri (nalaze se na samom dnu, ovim redom: Lanišče, Grožnjan, Oprtalj). Pritom opčina Lanišče ima drugi največi indeks promjene indeksa starosti (1991/1961.) koji iznosi 405,2% (tabl. 5). Veči indeks ima samo opčina Motovun (409,3%). Najpo-voljnija situacija je u gradu Umagu (3. mjesto iza opčine Vrsar i grada Poreč).
Podaci za naselja pokazuju da je 1961. samo 12 ili 7,9% naselja tipa izrazito duboka starost. Tipu duboka starost pripadalo je 58 naselja što zajedno s prethodnim tipom iznosi 46,0% naselja. Mladost stanovništva bilo je obilježje samo sedam naselja (karta 9). Zadnjim popisom ustanovljeno je da nema naselja na sjeveru Istre
koje pripada tipu mladost. Udio naselja s izrazito dubokom starosti porastao je na 58,6% (89). Ako taj broj pridružimo kategoriji duboka starost on sada iznosi 126 ili 82,9% naselja (karta 10).
NARODNOSNI SASTAV STANOVNIŠTVA
Izrazito narodnosno mješovito podrucje, prema aus-trijskom popisu stanovništva iz 1910. koji je proveo evidenciju na temelju uporabnog jezika (njem. Umgangssprache), imalo je večinski udio Talijana (55,3% ili 24.981) (NVS). Udio Hrvata iznosio je 39,8% ili 17.962, a Slovenaca 3,6% ili 1.620.
Nakon drugog svjetskog rata možemo tek popisom iz 1961. ustanoviti narodnosnu strukturu za cijeli prostor i po današnjoj statistickoj evidenciji naselja. Te je godine cijeli prostor imao 79,2% Hrvata i 15,2% Talijana dok je udio Slovenaca 2,2% (tabl. 6). Najhomogeniju strukturu imala je Buzeština (opčina Lanišče 98,1% Hrvata i grad Buzet 94,9% Hrvata) (tabl. 6). Opčina Brtonigla istice se največim udjelom Talijana (46,0%) i najmanjim udjelom Hrvata (51,4%).
Tablica 6: Narodnosni sastav sjeverne hrvatske Istre 1961. godine (TSN). Tabella 6: Composizione nazionale nell'Istria croata settentrionale nel 1961 (TSN).
opčina/grad	Hrvati	%	Talijani	%	Slovenci	%	ostali i nepoznato	%
Brtonigla	1.006	51,4	901	46,0	17	0,9	34	1,7
Buje	3.875	72,6	1.229	23,0	101	1,9	135	2,5
Buzet	6.726	94,9	70	1,0	166	2,3	126	1,8
Grožnjan	1.360	73,1	417	22,4	14	0,8	70	3,8
Lanišče	1.682	98,1	2	0,1	9	0,5	22	1,3
Novigrad	1.539	73,5	387	18,5	73	3,5	95	4,5
Oprtalj	1.869	84,2	220	9,9	17	0,8	114	5,1
Umag	5.582	73,9	1.317	17,4	267	3,5	392	5,2
Sjeverna Istra	23.639	79,2	4.543	15,2	664	2,2	988	3,3
Istra	147.256	83,3	14.354	8,1	3.462	2,0	11.766	6,7
Tablica 7: Narodnosni sastav sjeverne hrvatske Istre 1991. godine (P 91-1). Tabella 7: Composizione nazionale dell'Istria croata settentrionale nel 1991 (P 91-1).
opčina/grad	Hrvati	%	Talijani	%	Slovenci	%	Regio-nalci	%	ostali i nepoznato	%
Brtonigla	408	29,2	649	46,4	43	3,1	147	10,5	151	10,8
Buje	1.896	35,0	1.657	30,6	200	3,7	699	12,9	969	17,9
Buzet	3.657	58,1	123	2,0	111	1,8	1.903	30,2	501	8,0
Grožnjan	159	18,6	318	37,2	20	2,3	277	32,4	80	9,4
Lanišče	510	82,1	4	0,6	6	1,0	71	11,4	30	4,8
Novigrad	1.618	49,5	463	14,2	90	2,8	617	18,9	482	14,7
Oprtalj	396	35,7	229	20,6	17	1,5	328	29,6	139	12,5
Umag	5.197	42,1	2.290	18,5	387	3,1	1.948	15,8	2.526	20,5
Sjeverna Istra	13.841	44,2	5.733	18,3	874	2,8	5.990	19,1	4.878	15,6
Istra	111.596	54,6	15.306	7,5	2.808	1,4	37.027	18,1	37.609	18,4
335
ANNALES ■ Ser. hist. sociol. ■ 11 ■ 2001 ■ 2 (26)
Ivan ZUPANC: DEMOGRAFSKA KRETANJA SJEVERNE HRVATSKE ISTRE OD 1857. DO 1991. GODINE, 321-342
U 141 ili 92,8% naselja večinsko stanovnistvo bilo je hrvatsko (karta 11). Šest naselja imalo je večinsko pu-čanstvo talijansko (karta 11) medu kojima se ističe naselje Merisče s 64,8% Talijana (TSN).
Zadnji popis stanovništva iz 1991. otkrio je povečanje udjela Talijana (18,3%) i znatan udio regionalno izjašnjenih (tzv. Istrani) kojih je 19,1% na sjeveru Istre (tabl. 7). Udio Hrvata pao je na potpolovičnu večinu i
iznosi 44,2%.
Na razini opčina/gradova največi udio Hrvata ima opčina Lanišče (82,1%), a najmanji opčina Grožnjan (18,6%). Udio Talijana i dalje je največi u opčini Brtonigla (46,4%) i gotovo se nije promijenio u odnosu na 1961. godinu (tabl. 6 i 7). Največi udio regionalno izjašnjenih ima opčina Grožnjan (32,4%), grad Buzet (30,2%) i opčina Oprtalj (29,6%) (tabl. 7).
Karta 10: Indeks starosti stanovništva sjeverne hrvatske Istre po naseljima 1991. godine.
Cartina 10: Indice di anzianita della popolazione dell'Istria croata settentrionale per centri abitati nel 1991.
Karta 11: Narodnosni sastav stanovništva sjeverne hrvatske Istre po naseljima 1961. godine.
Cartina 11: Composizione nazionale della popolazione dell'Istria croata settentrionale per centri abitati nel 1961.
336
ANNALES ■ Ser. hist. sociol. ■ 11 ■ 2001 ■ 2 (26)
Ivan ZUPANC: DEMOGRAFSKA KRETANJA SJEVERNE HRVATSKE ISTRE OD 1857. DO 1991. GODINE, 321-342
Karta 12: Narodnosni sastav stanovništva sjeverne hrvatske Istre po naseljima 1991. godine. Cartina 12: Composizione nazionale dell'Istria croata settentrionale per centri abitati nel 1991.
Pedeset naselja ili 33,1% (naselje Kotli bez stalnih stanovnika nije ušlo u naseljski skup) ima natpolovičan udio Hrvata (karta 12). Najviše ih je na području grada Buzeta (33) i u opčini Lanišče (13). Gotovo jednak broj naselja ima potpolovičnu večinu hrvatskog stanovništva (22 ili 14,6%) i apsolutnu večinu regionalno opre-dijeljenih (21 ili 13,9%) (karta 12). U 18 naselja "re-gionalci" čine relativnu večinu (karta 12). Znatan je udio naselja s relativnom (takvih je 20) odnosno apsolutnom (15) večinom Talijana (karta 12). Medu takvim naseljima udio Talijana se kreče od 92,5% (naselje Oskoruš) do 30,2% (naselje Kaldanija). Izvan prostora Bujštine, u Istri još samo četiri naselja imaju večinsko stanovništvo talijanske nacionalnosti (i to potpolovično).
NASELJA SLABE DEMOGRAFSKE PERSPEKTIVE
Popisom 1991. utvrdeno je jedno naselje bez stalnih stanovnika. To je naselje Kotli. S obzirom na tendenciju demografskog razvoja, misleči na zamah depopulacije, bilo je zanimljivo izraditi projekciju koja če naselja izumrijeti u doglednoj budučnosti (otprilike do 2020. godine) i time postati "mrtva sela". Buduči da su parametri samo demografski svjesni smo nedostatka ovak-vog "kabinetskog istraživanja". Kriteriji su bili slijedeči:
1.	Veličina naselja 1991. <30
2.	U razdoblju 1961-1981. smanjenje broja stanovnika 50% i više (to je natprosječno smanjenje jer za ukupni depopulacijski skup sjeverne Istre ono iznosi 38,1%)
3.	U razdoblju 1981-1991. smanjenje broja stanovnika 20% i više (za ukupni depopulacijski naseljski skup sjeverne Istre iznosi 14,8%)
4.	Prirodni pad u razdoblju 1981-1991.
5.	Udio mladih (0-19)<15% ili ako ih uopče nema Napomena: za patuljasta naselja (do 15 stanovnika)
dopustili smo da jedan kriterij ne zadovoljavaju (takvih je tri), a za naselja s više od 15 stanovnika (ali naravno do 30) "olabavili" smo jedan kriterij ako u posljednja dva desetlječa (1971-1981. i 1981-1991) imaju tip opčeg kretanja stanovništva E4 (izumiranje) (takva su dva).
Sl. 3: Posljednja stanovnica zaselka Segalini (naselje Sv. Lucija kod Oprtlja), umrla veljace 2001 (foto I. Zupanc, 1999).
Foto 3: Ultima abitante della frazione di Segalini (S. Lucia di Portole), morta nel febbraio 2001 (foto I. Zupanc, 1999).
337
ANNALES ■ Ser. hist. sociol. ■ 11 ■ 2001 ■ 2 (26)
Ivan ZUPANC: DEMOGRAFSKA KRETANJA SJEVERNE HRVATSKE ISTRE OD 1857. DO 1991. GODINE, 321-342
Sl. 4: Kuberton: naselje bez stanovika. Foto 4: Cuberton, paese disabitato.
Upotrebom ovog modela prepoznali smo 16 naselja "crne" demografske perspektive. To su rubna naselja ovog prostora. U opčini Lanišče: Brgudac, Dane, Jelovice, Klenovščak, Kropinjak, Rašpor i Trstenik; u gradu Buzet: Benciči, Blatna Vas, Podkuk, Seljaci; u gradu Buje: Brdo, Bric, Kučibreg i Lozari te Vrnjak20 u opčini Grožnjan.
ZAKLJUČAK
Do 1910, kao i u cijeloj Istri, traju na razmatranom prostoru pozitivna demografska kretanja. Iako je 1921. zabilježen maksimum, broj stanovnika sjeverne Istre izmedu dva rata uglavnom stagnira.
Nakon drugog svjetskog rata ukupan prostor za-hvačen je snažnom depopulacijom koja traje do 1971, unatoc cinjenici da priobalni prostor (gradovi Novigrad i Umag) konstantno bilježi porast več od 1953. U razdoblju 1961-1971. Cak je 91,4% ili 139 naselja de-
Sl. 5: Stanovnik zaselka Armanja (Vižintini-Vrhi) kod Oprtalja.
Foto 5: Abitante della frazione di Armania (Visintini Vetta) nei pressi di Portole.
populiralo. Usporedba pocetka (1948) i kraja (1991) analiziranog poslijeratnog razdoblja otkriva da je u 138 ili 90,8% naselja smanjen broj stanovnika, a da gotovo polovica naselja (46,7%) bilježi pad u svim medu-popisnim razdobljima od 1948. do 1991. Proces depo-pulacije smanjen je u razdoblju 1971-1981. na 81,6% naselja i osobito od 1981. do 1991 (61,8%), ali u de-populaciji naselja raste relativan udio prirodnog pada, a smanjuje se udjel emigracije, uz starenje stanovništva što znaci da je depopulacija ušla u posljednju fazu; fazu izumiranja stanovništva.
Može se pretpostaviti da če depopulacija sve manje biti uzrokovana emigracijom; glavnim uzrokom nakon drugog svjetskog rata do danas (1991), a sve više prirodnim padom uz istovremeno daljnje starenje sta-novništva. Mnoga če se naselja ugasiti i time postati puki geografski pojmovi kao što se to u meduvremenu dogodilo s naseljem Vrnjak.
ZAHVALA
Zahvaljujem gospodinu Mili Crnkoviču na izradi svih kartografskih prikaza.
20 Terenskim obilaskom 13. 8. 1994. i 4. 4. 1999. utvrdili smo da je naselje Vrnjak bez stalnih stanovnika. Postalo je "mrtvo selo".
338
ANNALES ■ Ser. hist. sociol. ■ 11 ■ 2001 ■ 2 (26)
Ivan ZUPANC: DEMOGRAFSKA KRETANJA SJEVERNE HRVATSKE ISTRE OD 1857. DO 1991. GODINE, 321-342
BRTONIGLA	52 Marinci	104 Dane
1 Brtonigla	53 Martinci	105 Jelovice
2 Fiorini	54 Medveje	106 Klenovščak
3 Nova Vas	55 Negnar	107 Kropinjak
4 Radini	56 Paladini	108 Lanišče
	57 Pengari	109 Podgače
BUJE	58 Peničiči	110 Prapoče
5 Baredine	59 Perci	111 Račja Vas
6 Brdo	60 Počekaji	112 Rašpor
7 Brič	61 Podkuk	113 Slum
8 Buje	62 Podrebar	114 Trstenik
9 Buroli	63 Pračana	115 Vodice
10 Gamboci	64 Prodani	
11 Kaldanija	65 Račice	NOVIGRAD
12 Kaštel	66 Račički Brijeg	116 Antenal
13 Krasica	67 Rim	117 Bužinija
14 Kršete	68 Rimnjak	118 Dajla
15 Kučibreg	69 Roč	119 Novigrad
16 Lozari	70 Ročko Polje	
17 Marušiči	71 Salež	OPRTALJ
18 Merišče	72 Selca	120 Bencani
19 Momjan	73 Seljaci	121 Cepič
20 Oskoruš	74 Senj	122 Golubiči
21 Triban	75 Sirotiči	123 Gradinje
	76 Sovinjak	124 Ipši
BUZET	77 Sovinjska Brda	125 Krajiči
22 Baredine	78 Sovinjsko Polje	126 Livade
23 Bartoliči	79 Stanica Roč	127 Oprtalj
24 Barušiči	80 Strana	128 Pireliči
25 Benčiči	81 Sušiči	129 Sveta Lucija
26 Blatna Vas	82 Sveti Donat	130 Sveti Ivan
27 Brnobiči	83 Sveti Ivan	131 Šorgi
28 Buzet	84 Sveti Martin	132 Vižintini
29 Cunj	85 Ščulci	133 Vižintini Vrhi
30 Čiritež	86 [kuljari	134 Zrenj
31 Črnica	87 Štrped	135 Žnjidariči
32 Duričiči	88 Ugrini	
33 Erkovčiči	89 Veli Mlun	UMAG
34 Forčiči	90 Vrh	136 Babiči
35 Gornja Nugla	91 Žonti	137 Bašanija
36 Hum	GROŽNJAN	138 Cepljani
37 Juradi		139 Juricani
38 Juričiči	92 Antonci	140 Kmeti
39 Kajini	93 Bijele Zemlje	141 Lovrečica
40 Klariči	94 Grožnjan	142 Materada
41 Kompanj	95 Kostanjica	143 Murine
42 Kosoriga	96 Kuberton	144 Petrovija
43 Kotli	97 Makovci	145 Savudrija
44 Kras	98 Martinčiči	146 Seget
45 Krbavčiči	99 Šterna	147 Sveta Marija na Krasu
46 Krkuž	100 Vrnjak	148 Umag
47 Krti	101 Završje	149 Valica
48 Krušvari	LANISCE	150 Vardica
49 Mala Huba		151 Vilanija
50 Mali Mlun	102 Brest	152 Zambratija
51 Marčenegla	103 Brgudac	
Prilog 1: Naselja i opcine sjeverne hrvatske Istre (uz prilog 2)
Allegato 1: Centri abitati e comuni dell'Istria croata settentrionale (accanto all'allegato 2)
339
ANNALES ■ Ser. hist. sociol. ■ 11 ■ 2001 ■ 2 (26)
Ivan ZUPANC: DEMOGRAFSKA KRETANJA SJEVERNE HRVATSKE ISTRE OD 1857. DO 1991. GODINE, 321-342
Prilog 2: Naselja sjeverne hrvatske Istre.
Allegato 2: Centri abitati dell'Istria croata settentrionale.
variazioni demografiche nell'istria croata settentrionale
dal 1857 al 1991
Ivan ZUPANC
HR-10000 Zagreb, Kurelceva 4 e-mail: ivan.zupanc @zg.hinet.hr
RIASSUNTO
L'articolo intende analizzare le variazioni demografiche nell'Istria croata settentrionale e accertare il grado d'intensità e diffusione del fenomeno dello spopolamento, nonché le sue conseguenze. Fino al 1910, il territorio registro un incremento demografico, mentre tra le due guerre mondiali si ebbe un periodo di stasi.
Dopo la seconda guerra mondiale, l'intero territorio fu interessato da uno spopolamento generale, che si concluse nel 1971. In percentuale, il fenomeno procedette come segue: 1948-1953 = 87,5%, 1953-1961 = 84,2%, 1961-1971 = 91,4%, 1971-1981 = 81,6%, 1981-1991 = 61,8%.
Quasi la metà dei centri abitati (46,7%) vide calare la sua popolazione tra due censimenti.
La fase di spopolamento fece registrare un'impennata del tasso negativo di crescita demografica, mentre l'aumento del grado di anzianità della popolazione, accompagnato da un calo del tasso di emigrazione, stava a significare che il fenomeno dello spopolamento si era esaurito.
340
ANNALES ■ Ser. hist. sociol. ■ 11 ■ 2001 ■ 2 (26)
Ivan ZUPANC: DEMOGRAFSKA KRETANJA SJEVERNE HRVATSKE ISTRE OD 1857. DO 1991. GODINE, 321-342
L'alta percentuale di anziani rimasti nei centri abitati era una conseguenza diretta e indice dello spopolamento. L'ultimo censimento del 1991 ha appurato che l'82,9% dei centri abitati rientra nella categoria delle localita con popolazione eccezionalmente anziana o molto anziana.
Riteniamo che lo spopolamento futuro sara, piu che un effetto dell'emigrazione (causa principale dalla fine della seconda guerra mondiale in poi) una conseguenza della crescita demografica negativa e del grado di anzianita della popolazione istriana. Molte localita resteranno vuote (ne abbiamo gia contate 16 in questo stato) diventando solo dei nomi geografici.
Parole chiave: Istria, popolazione, abitati, emigrazione, spopolamento, invecchiamento
KRATICE
DZS - Državni zavod za statistiku
GDH - Geografsko društvo Hrvatske
PMF - Prirodoslovno-matematicki fakultet
JAZU - Jugoslavenska akademija znanosti i umjetnosti
MU - Medunarodni ugovori
MUIDS - Medunarodni ugovori i drugi sporazumi
RZS - Republicki zavod za statistiku
TIGR - Trst, Istra, Gorica, Rijeka
IZVORI I LITERATURA
Cadastre (1946): Cadastre national de l'Istrie. Sušak, Edition de l'Institut Adriatique.
Imenik (1998): Imenik naselja Republike Hrvatske. Zagreb, DZS.
P 61-1 - Popis stanovništva 1961., knjiga XI (1965), Pol i starost. Beograd, SZS.
P 61-2 - Popis stanovništva 1961., knjiga XV (1966), Poljoprivredno stanovništvo. Beograd, SZS. P 81 - Popis stanovništva, domačinstava i stanova 1981., Stanovništvo po naseljima, opčinama i zajednicama opčina, Dokumentacija 553 (1984). Zagreb, RZS SRH. P 91-1 - Popis stanovništva 1991., Stanovništvo prema narodnosti po naseljima, Dokumentacija 881 (1992). Zagreb, DZS.
P 91-2 - Popis stanovništva 1991., Stanovništvo prema spolu i starosti po naseljima, Dokumentacija 882 (1994). Zagreb, DZS.
P 91-3 - Popis stanovništva 1991., Poljoprivredno stanovništvo prema aktivnosti i spolu po naseljima, Dokumentacija 886 (1994). Zagreb, DZS. SL FNRJ - Službeni list FNRJ, brojevi 74/1947, 109/ 1947, 1/1951. i 12/1951.
SL FNRJ-MUIDS - Službeni list FNRJ-MUIDS, br. 6/1954.
SL SFRJ - Službeni list SFRJ, br. 38/1964.
SL SFRJ MUIDS - Službeni list SFRJ-MUIDS, br. 8/1965.
SL SFRJ-MU - Službeni list SFRJ-MU, br. 1/1977.
TRU - Tabele rodeni i umrli po naseljima od 1964-1990.
Zagreb, RZS SRH.
TSN - Tabele Stanovništvo prema narodnosti 1961. Zagreb, RZS SRH.
NVS - Narodnosni i vjerski sastav stanovništva Hrvatske 1880-1991. po naseljima. Knjiga 1 (1998). Zagreb, DZS. Baučic, I. (1970): Suvremena demografska kretanja u Buzeštini i njihove gospodarske posljedice. Istarski mozaik 5. Pula, 51-67.
Bertic, I. (1997): Istra-geografska obilježja, Geografski horizont 2. Zagreb, Savez geografskih društava Hrvatske, 11-34.
Blaževic, I. (1991): Demografske značajke Istre. Gospodarstvo Istre 4. Pula, Privredna komora Istre, 7-15. Blaževic, I. (1994): Demografski aspekt urbanih središta Istarske županije. Zbornik radova
znanstvenog skupa "Susreti na dragom kamenu" 19. Pula, Studij ekonomije i turizma Dr. Mijo Mirkovič, 541552.
Buršic,H., Mikolic, M. (1966): Ekonomsko stanje u Istri 30-ih godina u svjetlu talijanskih dokumenata. Istarski mozaik 3-4. Pula, 152-158.
Foretic, D. (1951): Zadrugarstvo Istre. Zagreb, Zadružna štampa.
Friganovic, M. (1990): Demogeografija: stanovništvo svijeta. Zagreb, Školska knjiga.
Giuricin, L. (1986): Bez sustezanja o "povijesti jednog iseljavanja". Dometi 4. Rijeka, Matica hrvatska, 47-56. Heršak, E. (ed.) (1998): Leksikon migracijskoga i et-ničkoga nazivlja. Zagreb, Institut za migracije i narodnosti - Školska knjiga.
Ibler, V. (1987): Rječnik medunarodnog javnog prava. Zagreb, Informator.
Korencic, M. (1979): Naselja i stanovništvo SR Hrvatske 1857-1971. Djela JAZU (Knjiga 54). Zagreb, JAZU. Laušic, A. (1987): Uzroci i oblici iseljavanja iz Istre nakon drugog svjetskog rata. Zapošljavanje i udruženi rad 3. Zagreb, Republička samoupravna zajednica za zapošljavanje, 369-387.
Laušic, A. (1990): Prilog iseljeničkoj problematici Istre od druge polovice 19. do šezdesetih godina 20. stolječa,
341
ANNALES ■ Ser. hist. sociol. ■ 11 ■ 2001 ■ 2 (26)
Ivan ZUPANC: DEMOGRAFSKA KRETANJA SJEVERNE HRVATSKE ISTRE OD 1857. DO 1991. GODINE, 321-342
Pazinski memorijal 21. Pazin, Katedra cakavskog sabora, 41-51.
Legovic, M. (1989): Poljoprivreda Istre izmedu dva rata. Jadranski zbornik 13. Pula-Rijeka, Povijesno društvo, 261-285.
Malic, A. (1992): Centralne funkcije naselja unutrašnje Istre. Acta Geografica Croatica 27. Zagreb, 49-57. Marušic, B. (1957): Iz povijesti kolonata u Istri i Slovenskom Primorju. Jadranski zbornik 2. Pula-Rijeka, Povijesno društvo, 237-279.
Miculian, A. (1991): Historiografija i publicistika o egzodusu: kriticka opažanja. Pazinski memorijal 22. Pazin, Katedra cakavskog sabora, 109-119. Milanovic, B. (1992): Istra u 20. stolječu. Pod Austrijom i Italijom (1. knjiga). Pazin, Istarsko književno društvo "Juraj Dobrila".
Nejašmic, I. (1991): Depopulacija u Hrvatskoj: korijeni, stanje, izgledi. Zagreb, Institut za migracije i narodnosti -Globus.
Palen, J. (1968): Istra i njeno povezivanje sa zaledem. Zagreb, Informator.
Pavlovic, M. (1952): Agrarna reforma u Istri od godine 1946.-1948. Rad JAZU, knjiga 288. Zagreb, JAZU, 185204.
Peruško, T., Bertoša, M., Bratulic, J., Črnja, Z., Poropat, E., Radauš-Ribaric, J., Roglic, J., Rudan, I., Strcic, P., Sonje, A., Vitolovic, V. & S. Zlatic (1968): Knjiga o Istri. Zagreb, Školska knjiga.
Radica, T. (1980): Prilog demografskoj valorizaciji na-
Blagi porast populacije Istre u razdoblju 1921-1931. prati pad broja stanovnika sjevernog dijela. Nastavlja se blagi gubitak stanovništva u opčinama Oprtalj i Grožnjan te znatniji u opčini Lanišče. Pad se javlja u gradovima Buzet (indeks 90,0%) i Buje (98,0%)(tabl. 1 b).
Najosjetniju depopulaciju zapažamo u opčinama Oprtalj (13,3%9 i Lanišče (11,4%).
selja u prostornom planiranju i uredenju na primjeru Istre. U: Spomen zbornik proslave 30. obljetnice Geo-grafskog društva Hrvatske. Zagreb, GDH, 161 -172. Strcic, P. (1993): O nekim nacionalno-politickim pita-njima hrvatske Istre u XIX. i XX. stolječu. Acta Histriae, I. Koper, Zgodovinsko društvo za južno Primorsko - ZRS, 117-130.
Segota, J. (1955): Kolonat u Bujštini: s osvrtom na poljoprivredu I poljoprivredno zadrugarstvo danas. Zagreb, Zadružna štampa.
Trani, G. (1980): Problemi di quantificazione del fenomeno dell'esodo. U: Columni C. (ed.): Storia di un esodo: Istria 1945-1956, Trieste, Istituto regionale per la storia del movimento di liberazione nel Friuli-Venezia Giulia, 565-577.
Vresk, M. (1987): Polarizacijski efekti urbanizacije Istre. Radovi Geografskog odjela PMF-a 22. Zagreb, Institut za geografiju Sveucilišta u Zagrebu, 43-53. Wertheimer-Baletic, A. (1999): Stanovništvo i razvoj. Zagreb, Mate d.o.o.
Zagradnik, M. (1998): Odseljevanje in optiranje za italijansko državljanstvo iz dela Primorske, ki je bil z mirovno pogodbo prikljucen k LR Sloveniji, Acta Histriae, VI. Koper, Zgodovinsko društvo za južno Pri-morsko-ZRS, 187-203.
Žerjavic, V. (1993): Doseljavanja i iseljavanja s podrucja Istre, Rijeke i Zadra u razdoblju 1910-1971. Društvena istraživanja 4-5. Zagreb, 631-656.
342