Anali za istrske in mediteranske študije Annali di Studi istriani e mediterranei Annals for Istrian and Mediterranean Studies Series Historia et Sociologia, 29, 2019, 3 UDK 009 Annales, Ser. hist. sociol., 29, 2019, 3, pp. 345-530, Koper 2019 ISSN 1408-5348 KOPER 2019 Anali za istrske in mediteranske študije Annali di Studi istriani e mediterranei Annals for Istrian and Mediterranean Studies Series Historia et Sociologia, 29, 2019, 3 UDK 009 ISSN 1408-5348 (Print) ISSN 2591-1775 (Online) ANNALES · Ser. hist. sociol. · 29 · 2019 · 3 ISSN 1408-5348 (Tiskana izd.) UDK 009 Letnik 29, leto 2019, številka 3 ISSN 2591-1775 (Spletna izd.) UREDNIŠKI ODBOR/ COMITATO DI REDAZIONE/ BOARD OF EDITORS: Roderick Bailey (UK), Simona Bergoč, Furio Bianco (IT), Alexander Cherkasov (RUS), Lucija Čok, Lovorka Čoralić (HR), Darko Darovec, Goran Filipi (HR), Devan Jagodic (IT), Aleksej Kalc, Avgust Lešnik, John Martin (USA), Robert Matijašić (HR), Mateja Matjašič Friš, Darja Mihelič, Vesna Mikolič, Luciano Monzali (IT), Edward Muir (USA), Vojislav Pavlović (SRB), Peter Pirker (AUT), Claudio Povolo (IT), Marijan Premović (ME), Andrej Rahten, Vida Rožac Darovec, Mateja Sedmak, Lenart Škof, Marta Verginella, Špela Verovšek, Tomislav Vignjević, Paolo Wulzer (IT), Salvator Žitko Glavni urednik/Redattore capo/ Editor in chief: Darko Darovec Odgovorni urednik/Redattore responsabile/Responsible Editor: Salvator Žitko Uredniki/Redattori/Editors: Urška Lampe, Gorazd Bajc Prevajalci/Traduttori/Translators: Petra Berlot (it.) Oblikovalec/Progetto grafico/ Graphic design: Dušan Podgornik , Darko Darovec Tisk/Stampa/Print: Založništvo PADRE d.o.o. Izdajatelja/Editori/Published by: Zgodovinsko društvo za južno Primorsko - Koper / Società storica del Litorale - Capodistria© / Inštitut IRRIS za raziskave, razvoj in strategije družbe, kulture in okolja / Institute IRRIS for Research, Development and Strategies of Society, Culture and Environment / Istituto IRRIS di ricerca, sviluppo e strategie della società, cultura e ambiente© Sedež uredništva/Sede della redazione/ Address of Editorial Board: SI-6000 Koper/Capodistria, Garibaldijeva/Via Garibaldi 18 e-mail: annaleszdjp@gmail.com, internet: http://www.zdjp.si/ Redakcija te številke je bila zaključena 1. 9. 2019. Sofinancirajo/Supporto finanziario/ Financially supported by: Javna agencija za raziskovalno dejavnost Republike Slovenije (ARRS), Mestna občina Koper, Luka Koper d.d. Annales - Series Historia et Sociologia izhaja štirikrat letno. Maloprodajna cena tega zvezka je 11 EUR. Naklada/Tiratura/Circulation: 300 izvodov/copie/copies Revija Annales, Series Historia et Sociologia je vključena v naslednje podatkovne baze / La rivista Annales, Series Historia et Sociologia è inserita nei seguenti data base / Articles appearing in this journal are abstracted and indexed in: Clarivate Analytics (USA): Arts and Humanities Citation Index (A&HCI) in/and Current Contents / Arts & Humanities; IBZ, Internationale Bibliographie der Zeitschriftenliteratur (GER); Sociological Abstracts (USA); Referativnyi Zhurnal Viniti (RUS); European Reference Index for the Humanities and Social Sciences (ERIH PLUS); Elsevier B. V.: SCOPUS (NL). Vsi članki so v barvni verziji prosto dostopni na spletni strani: http://www.zdjp.si. All articles are freely available in color via website http://www.zdjp.si. ANNALES · Ser. hist. sociol. · 29 · 2019 · 3 Izidor Janžekovič: Izvor in prenos ideje ravnotežja moči iz Italije v Evropo ......................... 345 L’origine e trasferimento dell’idea dell’equilibrio di potere dall’Italia all’Europa The Origin and Transfer of the Balance- of-power Idea from Italy to Europe Avgust Lešnik: Komunikacija sociologije in zgodovine v zgodnji dobi sociološke misli: v znamenju metodološkega spora. Ob 180-letnici Comtovega poimenovanja sociologije za »znanost o družbi« .......................... 363 Comunicazione tra sociologia e storia nei primi tempi del pensiero sociologico: all’insegna del conflitto metodologico. 180 anni dalla designazione di Comte della sociologia come «scienza dell’umanità» Communication Between Sociology and History in the Early Age of Sociological Thought: Indication of the Methodological Dispute. The 180th Anniversary of Comte‘s Designation of Sociology for »The Science of Society« Boris Golec: Extinct Medieval Boroughs in Southern Slovenia .............................. 373 Borghi medievali scomparsi nella Slovenia meridionale Ugasli srednjeveški trgi v južnem delu Slovenije Tone Ravnikar: Usnjarstvo v srednjeveških mestih slovenske Štajerske ..................................... 393 Concerie nelle città medievali della Stiria slovena Leather Tanning in Medieval Cities of today‘s Slovenian Styria Tomaž Kladnik: Maribor in vojaška infrastruktura od sredine 19. stoletja do konca prve svetovne vojne ................................405 L‘infrastruttura militare a Maribor. Dalla metà dell‘Ottocento fino alla fine della Prima guerra mondiale Maribor Military Infrastructure from the Middle of the 19th Centuryn to the End of the First World War David Hazemali, Uroš Turnšek & Simon Očko: Nemška zasedba Rige in operacija Albion: prispevek k razumevanju vzhodne fronte prve svetovne vojne na Pribaltiku ........................... 425 L‘occupazione tedesca di Riga e l‘operazione Albion: contributo alla comprensione del fronte orientale durante la Prima guerra mondiale nelle regioni Baltiche The German Occupation of Riga and Operation Albion: a Contribution to the Understanding of the Eastern Front of the First World War in The Baltics Aleš Maver, Nataša Maver Šoba & Darko Friš: Med pobožnostjo in gradnjo socializma: Celjski koledar Družbe Sv. Mohorja med letoma 1945 in 1956 .................................... 437 Tra la devozione e la costruzione del socialismo: il Calendario della Società di S. Ermagora di Celje tra il 1945 e il 1956 Between Piety and Building of Socialism: the Calendar of the St Hermagoras Society in Celje during the Years from 1945 to 1956 Anali za istrske in mediteranske študije - Annali di Studi istriani e mediterranei - Annals for Istrian and Mediterranean Studies VSEBINA / INDICE GENERALE / CONTENTS UDK 009 Volume 29, Koper 2019, issue 3 ISSN 1408-5348 (Print) ISSN 2591-1775 (Online) ANNALES · Ser. hist. sociol. · 29 · 2019 · 3 Anali za istrske in mediteranske študije - Annali di Studi istriani e mediterranei - Annals for Istrian and Mediterranean Studies Aleksandar Knežević: Maternji jezik kao determinanta etničkog identiteta u popisima stanovništva Srbije .................................. 455 Lingua materna come determinante dell’identità etnica nei censimenti della popolazione della Serbia Mother Tongue as a Determinant of Ethnic Identity in Population Censuses of Serbia Polona Tratnik: Umetnost kot investicija. Institucija umetnosti v službi umetnostnega trga ................................................. 473 Arte come investimento. L‘istituzione dell‘arte al servizio del mercato dell‘arte Art as Investment. Institution of Art in Service of the Art Market Duje Kodžoman: Pobuđivanje emocija dizajnerskim proizvodima: interakcija korisničkog iskustva s emocionalnim dizajnom ........................................ 487 Suscitare emozioni con prodotti di design: interazione dell’esperienza utente con il design emozionale Evoking Emotions with Design Products: Interaction of User Experience with Emotional Design Andrea Matošević: Pulski navozi moderniteta. Analiza dokumentarnog filma o brodogradilištu Uljanik na prelasku iz šezdesetih u sedamdesete godine XX stoljeća ............................ 499 Scalo di costruzione polesano e modernità. L’analisi del documentario girato nel cantiere Scoglio Olivi a cavallo tra gli anni Sessanta e Settanta del ventesimo secolo Building Berths of Pula and Modernity. Analysis of Uljanik Shipyard Documentary Movie at the Turn of the Sixties into the Seventies of the Twentieth Century Lada Marinković, Violeta Zubanov & Jasna Potočnik Topler: Assertiveness Scale as a Teamwork Aptitude Predictor ................................ 511 La scala di assertività come indicatore predittivo della prontezza a lavorare in un team Lestvica asertivnosti kot napovednik pripravljenosti za timsko delo Kazalo k slikam na ovitku ...................................... 522 Indice delle foto di copertina ............................... 522 Index to images on the cover ................................. 522 Navodila avtorjem ................................................ 523 Istruzioni per gli autori .......................................... 525 Instructions to Authors ........................................... 527 ANNALES · Ser. hist. sociol. · 29 · 2019 · 3 455 received: 2018-07-04 DOI 10.19233/ASHS.2019.30 MATERNJI JEZIK KAO DETERMINANTA ETNIČKOG IDENTITETA U POPISIMA STANOVNIŠTVA SRBIJE Aleksandar KNEŽEVIĆ Univerzitet u Beogradu, Geografski fakultet, Studentski trg 3/III, 11000 Beograd, Republika Srbija e-mail: knezevic@gef.bg.ac.rs IZVLEČEK Prispevek prikazuje kronološke spremembe statističnih nomenklatur jezikovne pripadnosti v popisih prebi- valstva Srbije, prav tako pa preučuje vpliv uvedbe novih etnonacionalnih opredelitev na kategorizacijo jezikov. Uporaba koncepta maternega jezika je bila raziskana s primerjalnimi analizami števila prebivalcev posamezne nacionalne opredelitve in pripadajočega maternega jezika. Z namenom odkrivanja diverzifikacije maternega jezika znotraj istih etničnih skupin je bila uporabljena tudi metoda prečenja etnostatističnih podatkov. Rezultati raziskave kažejo različne stopnje neskladja med številom nacionalno opredeljenih prebivalcev in številom pre- bivalcev s pripadajočim maternim jezikom. Visoko odstopanje pri skladnosti nacionalne in jezikovne pripadnosti je še posebej očitno v novo uvedenih etnonacionalnih modalitetah. Po drugi strani pa rezultati kvantitativnega raziskovanja kažejo, da je kazalnik maternega jezika kljub izrazitemu procesu etnolingvističnega razslojevanja, še vedno bolj objektiven v primerjavi z nacionalno pripadnostjo, kar mu daje položaj metodološkega korektiva, ne zgolj v etnodemografskem, temveč tudi v drugem sociometričnem raziskovanju. Ključne besede: popis prebivalstva, materni jezik, statistična nomenklatura, nacionalna pripadnost, Srbija LINGUA MATERNA COME DETERMINANTE DELL’IDENTITÀ ETNICA NEI CENSIMENTI DELLA POPOLAZIONE DELLA SERBIA SINTESI In questo contributo vengono presentati in senso cronologico i cambiamenti delle nomenclature statistiche relative all'appartenenza linguistica nei censimenti della popolazione in Serbia. Inoltre, è stata analizzata l’in- fluenza dell’introduzione di nuove modalità etnonazionali sulle categorizzazioni linguistiche. Abbiamo esaminato l’uso del concetto di lingua materna attraverso le analisi comparative del numero degli abitanti caratterizzati da una certa dichiarazione nazionale e della relativa lingua materna. Nell’analisi abbiamo anche impiegato un approccio di intersezione dei dati etnostatistici con l’obbiettivo di individuare le diversificazioni della lingua materna all’interno degli stessi gruppi etnici. I risultati della ricerca implicano vari livelli di disparità tra il numero degli abitanti dichiaratisi in senso nazionale e il numero degli abitanti delle lingue relative. Le deviazioni rilevanti dalla compatibilità tra all'appartenenza nazionale e quella linguistica sono soprattutto visibili nelle modalità etno- nazionali recentemente introdotte. D’altra parte i risultati delle ricerche quantitative dimostrano che, nonostante il marcato processo di stratificazione etnolinguistica, gli attributi della lingua materna sono più obiettivi rispetto all'appartenenza nazionale, il che li rende un correttivo metodologico non solo nelle ricerche etnodemografiche, ma anche in tutte le altre ricerche sociometriche. Parole chiave: Censimento della popolazione, lingua materna, nomenclatura statistica, appartenenza nazionale, Serbia ANNALES · Ser. hist. sociol. · 29 · 2019 · 3 456 Aleksandar KNEŽEVIĆ: MATERNJI JEZIK KAO DETERMINANTA ETNIČKOG IDENTITETA U POPISIMA STANOVNIŠTVA SRBIJE, 455–472 UVOD Današnja etnička struktura stanovništva Srbije je formirana pod uticajem složenih demografskih procesa u čijoj osnovi se nalaze diferencijalni trendovi prirod- ne i migracione komponente populacione dinamike prema etničkoj pripadnosti. Međutim, statistički odraz etničke strukture je često pod značajnim uticajem tzv. nedemografskih faktora, pre svega metodologije prikupljanja, obrade i objavljivanja popisnih podataka, pri čemu kvantitativnu osnovu za njeno izvođenje čine popisni podaci o nacionalnoj pripadnosti (u etničkom smislu), maternjem jeziku i veroispovesti. Dosadašnja statistička praksa pokazuje da njihova upotreba zahteva posebne analitičke pristupe zbog različitih interpretacija koje mogu neposredno uticati na definisanje pravnog, političkog, ekonomskog i opšteg društvenog položaja, ne samo pripadnika manjinskih etničkih grupa, već i ukupnog stanovništva. Interpretacija dinamike promena etničke strukture stanovništva Srbije od prve polovine XIX veka do danas zahteva interdisciplinarne pristu- pe i tumačenja koja se ne mogu zasnivati samo na deskriptivnoj statistici. Ovo je od posebne važnosti jer je statistička valorizacija elemenata etničkog identiteta uključena u zvanične političke diskurse svih faza novije državne istorije Srbije, počev od devetnaestovekovnog ideala nacionalne države, preko predratnog koncepta integralnog jugoslovenskog unitarizma, posleratnog socijalističkog modela „jednakosti svih naroda i narod- nosti“, pa sve do nacionalizma kao osnovnog elementa modernog političkog mišljenja i delovanja. Jezik je jedno od osnovnih identitetskih obeležja naroda čiji nazivi se najčešće slažu sa njihovim jezi- cima, dok se statističke nepodudarnosti etnonacionalne deklaracije i ‚“pripadajućeg“ jezika najčešće javljaju kod etničkih grupa koje usled asimilacionih procesa ili određenih društveno-političkih okolnosti prihvataju jezik preovlađujuće etnolingvističke sredine. Procesi etnokulturne integracije manjina kroz promenu ob- jektivnog (jezičkog) etničkog obeležja evidentirani su u etnostatističkim istraživanjima, i mogu se objasniti raznim interdisciplinarnim pristupima. Međutim, pri- meri prihvatanja manjinskog jezika od strane većinskog stanovnišva često zahtevaju složenija objašnjenja. Pitanje o jezičkoj pripadnosti stanovništva ima dugu tradiciju u popisnoj statistici Srbije, a informacije su bile prikupljane uvek prema konceptu maternjeg jezika. Ovi podaci su periodično prikupljani u popisima od 1834–1884, a u kontinuitetu od 1890–1910, međurat- nim jugoslovenskim popisima (1921. i 1931), i (izuzev 1948) u svim popisima posle Drugog svetskog rata. Iako se u demografiji maternji jezik smatra objektivnijim etničkim obeležjem od nacionalne pripadnosti, rezultati istraživanja koji su izvedeni na osnovu ukrštanja popis- nih podataka pokazuju značajne disparitete koji su u korelaciji sa promenama etnostatističkih nomenklatura i flotantnog ponašanja određenih etničkih grupa. Statis- tičke nepodudarnosti između jezičke i nacionalne pri- padnosti u popisima stanovništva Srbije nedvosmisleno pokazuju da više etničkih zajednica može istovremeno da deklariše isti maternji jezik, ali i da pripadnici iste etničke grupe mogu da deklarišu različite maternje jezike. Zato su u radu ponuđeni kvantitativni dokazi da deklarisani maternji jezik ne mora uvek da bude dovoljna determinanta etnonacionalne pripadnosti, kao i kvalitativna ocena uticaja usaglašavanja teorijskih shvatanja etničkog identiteta sa metodološkim rešenji- ma etnostatističke evidencije. Usputna zapažanja su pokazala da je etničko raslojavanje postojećih naroda kroz uvođenje novih etnonacionalnih modaliteta u sta- tističke nomenklature istovremeno uzrokovalo znatno složenije procese jezičkog raslojavanja, po principu »pridruživanja pripadajućih maternjih jezika« (najčešće dijalektičkih varijeteta), što je dovelo, ne samo do ling- vističkih, već i etnostatističkih i demografskih apsurda. KATEGORIZACIJA JEZIČKE PRIPADNOSTI U POPISIMA STANOVNIŠTVA: OD ETNOLINGVISTIKE DO ETNOPOLITIKE Oživljavanje teorijskih rasprava o etničkom identite- tu tokom druge polovine XX veka nije privuklo pažnju samo akademskih krugova, već je uticalo i na kreiranje političkih diskursa koji su determinisali ukupan javni život u brojnim višenacionalnim društvima. Etnički i socijalni pluralizam modernih društava, kao i sve masovniji migracioni tokovi inicirali su preispitivanje održivosti tradicionalnih definicija etničkog identiteta, kao i raznih nadnacionalnih koncepata koji su najčešće nastajali identifikacijom etničke i građanske pripadnosti. U tom smislu, brojni teorijski pristupi već više od pola veka naglašavaju opadanje značaja tradicionalnih ele- menata etničkog identiteta, pa čak i njihovo iščezavanje u korist nadnacionalnih koncepata. Međutim, u praksi se kontinuirano dešavaju potpuno suprotni procesi, a svest o pripadnosti određenoj etničkoj grupi, ne samo da je ostala važan deo ukupnog društvenog života, već njen značaj u određenim okolnostima naglo raste (Knežević & Radić, 2016). Aktuelna migrantska kriza je samo potvrdila već ranije iznete sumnje da se neo- liberalni koncept evropskog multikulturalizma nalazi pod jakim pritiskom, a sve češće se čuju i zahtevi za preispitivanjem postojeće metodologije etnostatističke evidencije. Teze o ‚“porastu multikulturalizma Evrope i istovremenom opadanju različitosti većine evropskih metropola“ postaju ozbiljan argument za kritičare brojnih međunarodnih organizacija za zaštitu ljudskih prava koje na osnovu zakonskih odredbi o zaštiti in- formacija podržavaju legalizaciju zabrane prikupljanja etnostatističkih podataka (Simon, 2012). S druge strane, različita metodološka rešenja za prikupljanje podataka o etničkim obeležjima stanovništva pokazala su brojne nedostatke čije posledice ne ugrožavaju samo manjin- ske zajednice, već često imaju širi društveni kontekst. ANNALES · Ser. hist. sociol. · 29 · 2019 · 3 457 Aleksandar KNEŽEVIĆ: MATERNJI JEZIK KAO DETERMINANTA ETNIČKOG IDENTITETA U POPISIMA STANOVNIŠTVA SRBIJE, 455–472 Kako etnička struktura ne može biti svedena samo na etnonacionalnu determinantu, jezička pripadnost se pokazala kao najsnažnija komponenta etničkog identi- teta. Ova činjenica je odavno prepoznata u gotovo svim nacionalističkim pokretima pa je pitanje jezika postalo nezaobilazni deo političkih agendi u kreiranju etničkih granica, bez obzira da li se radi o razvijenim demo- kratskim društvima, ili onim koja žele to da postanu. Primera za to ima dovoljno jer, za razliku od religije jezik ne može biti odvojen od savremene sekularne države. Naprotiv, jezik najčešće predstavlja osnovu na- cionalnog identiteta, bez obzira na primenjeni koncept, maternjeg ili upotrebnog (govornog, konverzacijskog, saobraćajnog) jezika. U tom smislu jezička pripadnost se može smatrati postojanom etničkom determinantom koja je svoj prvi statistički odraz dobila u popisu stanov- ništva Belgije 1846, a tokom pedesetih godina XIX veka i u popisima Pruske i Švajcarske. Na međunarodnom kongresu statističara u Briselu 1853. prvi put je bilo pokrenuto pitanje obeležja »govornog jezika« (langue parlée), ali se o njemu više raspravljalo na sledećem kongresu u Beču 1857, pre svega kroz debatu o novom značenju pojma nacionalne pripadnosti u kontekstu tadašnjih procesa stvaranja evropskih nacionalnih država i identiteta (Arel, 2002). Stavovi statističara o kategorizaciji i definiciji jezika u popisima stanovništva nedvosmisleno su oslikavali geopolitičke odnose u tadašnjoj Evropi, ali i diferencijalne pristupe shvatanju nacionalne pripadnosti. Iako u to vreme nije postojala kategorija nacionalne ili etničke manjine, bilo je jasno da numerički kriterijum, izražen brojem lica koja dekla- rišu pojedine jezike u popisu stanovništva, može imati važnu ulogu u ostvarivanju prava u raznim sferama društvenog života. Prolazeći kroz različite evolutivne faze, debate o te- orijskim shvatanjima etničkog identiteta nisu zaobilazile popisnu statistiku, čak i kada su bile na dijametralno suprotnim pozicijama. S tim u vezi, na kongresu statisti- čara u Londonu 1860. ukrstila su se dva koncepta nacije, građanski koji je donela Francuska revolucija, i etnoku- lturološki koji je bio dominantan u Nemačkoj. Prvi je podrazumevao zajednički jezik kao faktor nacionalne (građanske) konsolidacije društva u prirodno definisanim granicama, dok je drugi bio zasnovan na etnografskom konceptu integrisane kulturološke zajednice kao ‚“vlas- nika“ nacionalnog identiteta koji nastaje u složenoj interakciji upotrebnog jezika, običaja i mentaliteta. Na VIII međunarodnom kongresu statističara u Petrogradu 1872. otvorena je debata oko definisanja pitanja jezičke 1 Preporuke petrogradske konferencije ostavile su mogućnost da se maternji jezik, odnosno jezik na kome lice razmišlja (denksprache), može promeniti tokom života pojedinca. Ova mogućnost je postojala i ranije, tokom parcijalnih popisa gradskog stanovništva u Rusiji 60-ih godina XIX veka, a kasnije je prihvaćena i u popisima, Mađarske, Švajcarske i Finske. 2 Iako je Austro-ugarska monarhija bila jedinstvena država, Mađarska je imala određeni stepen unutrašnje autonomije koja je podra- zumevala i samostalno sprovođenje popisa stanovništva. To je rezultiralo primenom potpuno suprotnog koncepta jezičke pripadnosti u odnosu na Austriju koja je insistirala na pitanju upotrebnog jezika. Slično je bilo i sa Pruskom koja je od 1870. godine u sastavu carske Nemačke, a koja je takođe imala odvojeno pitanje o maternjem jeziku, pre svega zbog značajnog udela stanovništva poljskog govornog jezika (Arel, 2002, 95). pripadnosti u popisima. Do tada su se prikupljale infor- macije uglavnom prema konceptu upotrebnog - konver- zacijskog jezika (umgangssprache) koji se koristio pri spoljašnjoj komunikaciji u svakodnevnom životu. Ruski statističari Semenov i Makšejev su u smislu nemačkog koncepta etnokulturološke nacije predložili da se u popis stanovništva uvede pitanje o maternjm jeziku kao cen- tralnoj determinanti etničke pripadnosti, i definisali ga kao jezik koji lice najbolje poznaje od detinjstva, na kome razmišlja i na kome se izražava 1 (Labbé, 1997, 131–133). Ovaj pristup je potisnuo u drugi plan direktno pitanje o etnonacionalnoj pripadnosti za koje su statističari smatrali da unosi nepotrebnu zabunu u stanovništvu jer je pod uticajem subjektivnog kriterijuma pri ispoljavanju nacionalnog identiteta. Nakon ove konferencije koncept maternjeg jezika je postao sastavni deo redovne popisne evidencije, pre svega u državama koje su temeljile svoje vrednosti na statičnim etnokulturnim elementima kroz viziju primordijalnog kulturološkog koncepta etničkog identiteta koji je, između ostalog, naglašavao i značaj zajedničkog jezika kao gradivnog elementa za nasta- nak i pripadnost jednoj etničkoj grupi, čak i u slučaju izostanka zajedničkih predaka (Yang, 2000, 43). Nakon koferencije u Petrogradu ptanje o maternjem jeziku je postavljano u popisima stanovništva Mađarske i Pruske 2 1880, Srbije 1890, Rusije 1897. godine. Suprotno državama istočne i centralne Evrope, u Francuskoj je već tokom prve polovine XIX veka postojao koncept građanske pripadnosti, dok je lista nacionalnosti predstavljala kombinaciju pravnog i političkog koncep- ta. Iako ima najdužu tradiciju popisa u Evropi, zvanična statistika u Francuskoj je uporno odbijala etničku kate- gorizaciju izostavljanjem pitanja o etničkim obeležjima veroispovesti, maternjeg jezika i nacionalne pripadnosti u etničkom smislu. Iako je saglasno sa proklamovanim principom slobode izjašnjavanja, izostanak prikupljanja podataka o etničkim obeležjima više govori o prioritetu sprovođenja politike integracije imigranata u odnosu na formalno etnostatističko prebrojavanje. Umesto pitanja o etničkoj pripadnosti za razlikovanje stranaca od Fran- cuza, kao varijabla se koristi zemlja rođenja što kreira takav model integracije koji podrazumeva postepeni gubitak kulturnog i jezičkog identiteta imigranta na putu ka sticanju francuskog državljanstva (Chopin, Farkas & Germanie, 2014; Simon, Piche & Gagnon, 2015; Kne- žević & Radić, 2016). Etnostatističke kategorizacije su se intenzivno men- jale razvijajući nove modalitete u skladu sa aktuelnim političkim i opštim društvenim okolnostima, pri čemu je ANNALES · Ser. hist. sociol. · 29 · 2019 · 3 458 Aleksandar KNEŽEVIĆ: MATERNJI JEZIK KAO DETERMINANTA ETNIČKOG IDENTITETA U POPISIMA STANOVNIŠTVA SRBIJE, 455–472 maternji jezik postao nedvosmislena determinanta etno- nacionalnog identiteta. Ovo je posebno vidljivo na ne- koliko primera. Česi u austrijskom delu Austro-ugarske monarhije su se oštro protivili konceptu upotrebnog jezika jer su morali da govore nemačkim jezikom tokom obavljanja svojih poslova, dok su maternji jezik koristili u krugu porodice. Iz ugla ondašnjeg nacionalnog pok- reta Čeha, Austrija je sistemski i ciljano uvećavala broj stanovnika nemačkog jezika na račun češkog, i jezika ostalih manjina (Kertzer & Arel, 2002, 26). Ipak mnogi Česi (posebno u Pragu) su svoju decu slali u škole na ne- mačkom jeziku zbog izvesnijih karijernih mogućnosti. Sa druge strane, Sudetski Nemci su težili monolingviz- mu, iako je usled intenzivne industrijalizacije područje na kome su živeli imalo jaku imigracionu snagu za češke radnike. Sukob dva koncepta jezičke pripadnosti, kao i strah Čeha od jezičke asimilacije je dobio epilog u prvom popisu stanovništva samostalne Čehoslovačke 1921. u kome je postavljeno pitanje o »nacionalnoj pripadnosti (maternjem jeziku)«. Metodološka uputstva za popis stanovništva Mađarske 1890. definisala su maternji jezik kao »jezik koji osoba prepoznaje kao svoj, i koji rado govori«, a uputstvima iz 1910. godine je predviđena mogućnost da se »maternji jezik deteta može razlikovati od jezika majke« (Arel, 2002, 99–100). Ovo rešenje nedvosmis- leno upućuje na tendenciju povećanja udela Mađara u etnički mešovitim područjima, kao i etnička klasifikacija prema kojoj »[...] mađarska statistika pogrešno izdvaja sve Bosance, Bunjevce, Dalmatince, Ilire, Krašovane i Šokce iz srpske i hrvatske jezične grupe i beleži ih odvo- jeno u zasebnu, opštu rubriku, drugi jezici« (Prethodni rezultati popisa stanovništva u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca, 1924, 6). U popisu stanovništva Rumunije iz 1927. umesto pitanja o maternjem jeziku, postavljeno je pitanje o »na- cionalnosti pri rođenju«. Iako su Rumuni u Transilvaniji (koja je bila u sastavu Austro-ugarske do Trijanonskog sporazuma) evidentirani u mađarskim popisima pre- ma maternjem jeziku, u stvarnosti se pokazalo da je „mađarska jezička asimilacija bila mnogo više prisutnija kod Nemaca, Jevreja i Slovaka nego kod Rumuna“ (Arel, 2002, 102). U statistici Ruske Federacije i bivšeg SSSR-a cen- tralna etnostatistička obeležja su nacionalna pripadnost i maternji jezik. Pitanje o maternjem jeziku je bilo prisutno u gotovo svim savremenim popisima od 1897, dok se od 1970. godine postavlja i pitanje o »vladanju jezikom drugih naroda SSSR-a« (pri čemu je ispitanik u 3 Za vreme SSSR-a pitanje nacionalne pripadnosti je potiskivano socijalističkim konceptom jednakosti svih naroda, odnosno novog- socijalističkog čoveka koji je nadrastao etničke kategorizacije. Iza ovoga je, slično kao i u Jugoslaviji, stajao pokušaj da se prikriju nerešeni nacionalni problemi, pre svega sa Ukrajincima i narodima današnjih pribaltičkih država Estonije, Letonije i Litvanije. Kategori- zacija jezika je predstavljala drugu dimenziju problema jer je u istočnim oblastima SSSR-a živeo veliki broj etničkih grupa čiji jezici nisu bili standardizovani, pa nisu ni uvođeni statističke nomenklature. 4 Austrija, Azerbejdžan, Bugarska, Jermenija, Kipar, Češka, Danska, Estonija, Gruzija, Hrvatska, Mađarska, Island, Irska, Letonija, Lihtenštajn, Litvanija, Makedonija, Malta, Moldavija, Poljska, Rumunija, Ruska Federacija, Srbija i Crna Gora (odvojeno), Slovačka i Slovenija. odgovru mogao navesti samo jedan od jezika), dok je 2010. godine pitanje modifikovano u »vladanje drugim jezicima« (Knežević, 2017, 441). 3 U smislu etnolingvističkog determinizma u popisima SAD se nalazila i kategorija »Spanish speaking resi- dents« (Goldscheider, 2002, 72–73), ali ne kao odred- nica jezičke pripadnosti, već kao jedan od modaliteta u evoluciji etničke kategorizacije stanovništva. Maternji jezik (uz pitanja o zemlji rođenja, konfesio- nalnoj pripadnosti i poreklu) čini osnovu za određivanje etničkog identiteta stanovništva Kanade, a postavlja se i u vitalno-statističkim obrascima rođenih u Kvebeku. Problem jezičke pripadnosti u Belgiji ima osnovu u dominaciji francuskog jezika, posebno od druge polo- vine XIX veka. Međutim, za razliku od naroda koji su bili u sastavu Austro-ugarske monarhije, flamanska bur- žoazija je masovno prihvatala francuski jezik ne samo kao konverzacijski, već i kao privatni, čak i u istorijski flamanskim oblastima na severu, dok se na jugu Belgije govori valonskim dijalektom francuskog jezika. Od popisa iz 1866. u Belgiji se prikupljaju podaci o znanju francuskog, flamanskog i nemačkog jezika (iako je udeo stanovništva nemačkog jezika tada iznosio svega oko 1%). Rezultati koji su izražavani kroz udele monolin- gvalnog i bilingvalnog stanovništva pokazuju da se bilingvalno stanovništvo nalazi uglavnom u flamanskom delu Belgije, što se tumači francuskom ekspanzijom u Flandriji. Pod pritiskom flamanskih nacionalista 1910. godine je u popis uvršteno pitanje o »najčešće upotrebl- javanom jeziku« koje je bilo usmereno na bilingvalno stanovništvo. Međutim, direktno pitanje o maternjem jeziku nikada nije postavljano, pre svega zbog flaman- skog bilingvalnog stanovništva u Briselu, koji je i danas jedino službeno bilingvalno područje u Belgiji, dok su Flandrija i Valonija (izvan Brisela) sporazumom iz 1932. godine definisane kao unilingvalne oblasti (Arel, 2002, 105–106). Izdvajajući tipove država prema prikupljanju statis- tičkih podataka o etničkim obeležjima, Simon (2007) je označio države u kojima se prikupljaju podaci o nacionalnoj (etničkoj) pripadnosti i jeziku (bez obzira na to da li je maternji ili upotrebni) kao države mozaici. Sumirajući rezultate istraživanja etnostatističke eviden- cije kroz popise i registre stanovništva oko 2000. godine u Evropi, na uzorku od 41 države, Simon (2012) navodi da su se, samostalno ili u kombinaciji sa drugim etnič- kim obeležjima, u 22 države prikupljali podaci o na- cionalnoj pripadnosti, a u 26 država 4 podaci o jezičkoj pripadnosti, najčešće prema konceptu maternjeg jezika. ANNALES · Ser. hist. sociol. · 29 · 2019 · 3 459 Aleksandar KNEŽEVIĆ: MATERNJI JEZIK KAO DETERMINANTA ETNIČKOG IDENTITETA U POPISIMA STANOVNIŠTVA SRBIJE, 455–472 Iz navedenih primera može se zaključiti da u dosa- dašnjoj statističkoj praksi postoji najmanje tri koncepta jezičke pripadnosti u popisima stanovništva. Prvi se odnosi na jezik kojim lice govori od najranijeg detinj- stva, drugi na jezik koji najčešće upotrebljava, i treći na poznavanje službenog jezika. Odgovori ne moraju biti isključivi jer postoje situacije u kojima je jedan jezik isti prema sva tri koncepta, odnosno da lice poznaje tri različita jezika što je najčešće slučaj kod zaposlenog imigrantskog stanovništva u SAD, Kanadi ili zapadnoj Evropi. Međunarodne preporuke za sprovođenje popisa stanovništva ne nameću državama definicije etničkih obeležja i kriterijume za etničku identifikaciju. Državl- janstvo i država rođenja preporučeni su kao ključna obeležja, a etnička nacionalnost, veroispovest i jezik spadaju tzv. dopunska obeležja. Preporuke takođe na- glašavaju subjektivnu dimenziju etnokulturnih obeležja kroz slobodnu izjavu ispitanika, ali i političku senzibil- nost manjinskih grupa na nacionalnu i konfesionalnu diskriminaciju. Preporuke za sprovođenje popisa stanovništva 2020, u zavisnosti od toga da li se radi o istorijski višejezičkim, ili imigrantskim područjima, navode četiri koncepta jezičke pripadnosti: maternji jezik, govorni jezik (onaj koji najbolje poznaje, tj. govori), upotrebni (najčešće korišćeni jezik u kući ili na poslu), i vladanje jezikom kojim lice zna da govori i piše (UNECE/EUROSTAT, 2015, 152). U smislu prikupljanja podataka kod prva dva koncepta se uglavnom evidentira jedan jezik, dok se prema trećem i četvrtom konceptu mogu prikupljati podaci o više jezika. Jedna od ključnih preporuka je da se kombinovanjem ponuđenih koncepata u popisu po- stavi više pitanja o jezičkoj pripadnosti čiji odgovori bi bliže objasnili asimilacione, inkluzivne ili integracione procese. OBELEŽJE MATERNJEG JEZIKA U POPISIMA STANOVNIŠTVA SRBIJE Popisna statistika u Srbiji ima dugu tradiciju, a u periodu od 1834–1910. u Kneževini i Kraljevini Srbiji je sprovedeno ukupno 16 popisa stanovništva. Usled metodoloških razlika, nejednakih vremenskih intervala popisivanja i dinamičnih društvenih okolnosti, dobijeni podaci se odlikuju različitim stepenom pouzdanosti i uporedivosti, što znatno otežava demografska prouča- 5 Klasifikacija stanovnika »strane vere« je podrazumevala pripadnost katoličkoj, protestantskoj i jevrejskoj veroispovesti, a podaci su pred- stavljeni i prema polu. 6 Nakon punopravnog međunarodnog priznanja Kneževine Srbije na Berlinskom kongresu 1878. godine Srbiji su pripojena 4 okruga (niški, pirotski, vranjski i toplički) što je, pored teritorijalnog, uslovilo i demografsko proširenje. Četiri godine kasnije, krunisanjem kneza Milana 1882. godine Srbija je postala Kraljevina. vanja u ovom razdoblju (Radovanović, 2005, 38). Do polovine XIX veka prioriteti u prikupljanju podataka o stanovništvu su bili fiskalne prirode, dok su se podaci o etničkim obeležjima pojavljivali samo sporadično. Neposredno izvođenje nacionalne strukture Kneževine i Kraljevine Srbije nije moguće u kontinuitetu do 1910. godine jer je pitanje o nacionalnoj pripadnosti uglav- nom izostavljano, dok su u rezultatima popisa narodi najčešće klasifikovani prema deklarisanom maternjem jeziku. Prve detaljnije informacije o »narodnosnoj« pri- padnosti daju rezultati popisa iz 1850. i 1859. godine, ali samo sa razlikovanjem Srba i Vlaha, tada najbrojnije etničke manjine u Srbiji. Prema rezultatima popisa iz 1859. u Kneževini Srbiji je popisano 122.857 Vlaha (Jakšić, 1863, 91), odnosno 11.4% od ukupnog broja stanovnika, ali nije jasno da li je ova struktura izvedena na osnovu pitanja o nacionalnoj ili jezičkoj pripadnosti stanovništva. Direktno pitanje o nacionalnoj pripadnosti prvi put je postavljeno u popisu Kneževine Srbije 1866. godine, ali nije poznato kako je bilo definisano (Radovanović, 2005). Ovaj popis se smatra prvim »modernim« popi- som u Srbiji koji je organizovan i sproveden prema svim važećim međunarodnim metodološkim preporukama, ali nije sadržao pitanje o jeziku. Kategorizacija naroda je podrazumevala modalitete Srbi, Vlasi, Cigani i Strana narodnost, a rezultati su pokazali udele od 10.5% Vlaha i 2.1% Cigana u ukupnom stanovništvu tadašnje Srbije (Knežević, 2011). Popis stanovništva Kneževine Srbije iz 1874. godine ne donosi informacije o jezičkoj pripadnosti, a od os- talih obeležja prikupljeni su i podaci o veroispovesti, 5 podanstvu (Austro-ugarskoj ili drugom) i državi rođenja (Austro-ugarskoj ili drugoj), dok su kao zasebni izraženi podaci o Ciganima (prema polu, braku i veroispovesti) (Jakšić, 1879, 146–153). Iako se prikupljanje podataka o etničkim obeležjima stanovništva Srbije povremeno vršilo još od prve polovine XIX veka, podaci koji su dobijeni u ukupno 10 popisa sprovedenih u Kneževini Srbiji u periodu 1833–1874. su od neprocenjivog arhi- vskog značaja, ali se mogu samo ograničeno koristiti u etnodemografskim istraživanjima. Slično ostalim evropskim državama, tokom druge polovine XIX veka statistika Kraljevine Srbije 6 je, prateći međunarodne preporuke za sprovođenje popisa, uvrstila pitanja etničke pripadnosti stanovništva u svih 6 popisa sprovedenih u periodu 1884-1910. Rezultati popisa ANNALES · Ser. hist. sociol. · 29 · 2019 · 3 460 Aleksandar KNEŽEVIĆ: MATERNJI JEZIK KAO DETERMINANTA ETNIČKOG IDENTITETA U POPISIMA STANOVNIŠTVA SRBIJE, 455–472 stanovništva 1884. godine donose detaljne informacije o narodnosnoj pripadnosti i veroispovesti, 7 ali ne i o maternjem jeziku (Jakšić, 1889, 23–34). Od 1890. godine jezička pripadnost postaje ključna determinanta etničkog identiteta, a pitanje je postavlja- no prema konceptu maternjeg jezika u svim popisima do 1910. godine. Zanimljivo je da u istom periodu više nije postavljano pitanje o narodnosnoj (nacionalnoj) pripadnosti što se podudara sa tadašnjim stavovima evropskih statističara o čemu je ranije bilo reči. Iako formalno nije bilo postavljeno pitanje, u rezultatima popisa stanovništva Kraljevine Srbije 1890. narodnosna (nacionalna) struktura je izvedena na posredan način, iz podataka o maternjem jeziku (Statistika Kraljevine Srbije, 1892). Ostali popisi stanovništva Kraljevine Srbije (do 1910. godine) nisu se razlikovali u pogledu pitanja o etničkim obeležjima (Grupa autora, 1953, 15), osim što je u popis 1900. godine uvedena i kategorija bilingvalnog stanovništva (srpsko-rumunskog jezika). Prema meto- dološkim rešenjima popisa iz 1900, bilo je predviđeno da se pored stanovništva rumunskog maternjeg jezika evidentira i stanovnišvo koje se služilo rumunskim i srpskim jezikom, što je dovelo do primetnog opadanja broja »Rumuna« (Vlaha) u odnosu na njihov broj iz popisa 1895. 8 Rezultati popisa stanovništva Srbije koji su sprove- deni između dva svetska rata u okviru novoformirane Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca (od 1929. godine Kraljevine Jugoslavije), samo delimično, i na posredan način omogućavaju izvođenje etničke strukture preko pitanja o maternjem jeziku (Knežević, 2012). U multietničkoj i multikonfesionalnoj državnoj zajednici Kraljevini Jugoslaviji popisi stanovništva su odražavali ciljeve nacionalne politike u duhu jugoslovenstva prožetog idejom o ’tri plemena jednog naroda’ (Srbi, Hrvati, Slovenci) i njihovog slivanja u jedan narod i naciju. Kao etnički hetero- gena državna zajednica, opterećena protivrečno- stima iz prethodnih perioda političke, nacionalne i kulturne istorije i nerešenim pitanjima etničkog identiteta flotantnih etničkih grupa, u prvom 7 Kategorizacija veroispovesti je u popisu 1884. godine podrazumevala pripadnost pravoslavnoj (98.55%), katoličkoj (0.43%), protestant- skoj (0.04%), muhamedanskoj (0.76%) i mojsijevoj veroispovesti (0.22%) (Jakšić, 1889, 23), a rezultati su iskazani prema tipu naselja do administrativno-teritorijalnog nivoa okruga. Kategorizacija po narodnosti je obuhvatala modalitete prema sledećem redosledu: Srbi, Bu- gari, Poljaci, Rusi, Slovaci, Slovenci, Hrvati, Česi, Arnauti, Turci, Jermeni, Grci, Cincari, Francuzi, Talijani, Rumuni, Englezi, Nemci, Mađari, Jevreji i Cigani (Jakšić, 1889, 28). 8 Prema rezultatima popisa iz 1900. godine ukupan broj stanovnika koji su izjavili rumunski maternji jezik bio 89.873, a bilingvalnog (srpsko-rumunskog) stanovništva 32.556, što je zbirno činilo oko 5% od ukupnog stanovništva Kraljevine Srbije (Statistika Kraljevine Srbije XXIV, 1900; Knežević, 2013). 9 Prema kriterijumu deklarisanog maternjeg jezika, u konačnim rezultatima popisa 1921. godine iskazane su sledeće etnolingvističke grupe stanovništva: Srbi ili Hrvati, Slovenci, Čehoslovaci, Rusini (Ruteni, Malorusi), Poljci, Rusi, Mađari, Nemci, Arnauti, Turci, Rumuni i Cincari, Italijani, Francuzi, Englezi, ostalo i nepoznato. 10 Pri obradi popisnih podataka iz 1931. godine data je i tabela o stanovništvu prema maternjem jeziku i veroispovesti sa najdetaljnijom no- menklaturom maternjeg jezika: spsko-hrvatski, slovenački, češki, slovački, ruski, ukrajinski (rusinski), poljski, bugarski, mađarski, nemački, arnautski, turski, rumunski, italijanski, jevrejski (španjolski) i grčki (Konačni rezultati popisa stanovništva od 15. marta 1948., Knjiga IX – Stanovništvo po narodnosti, 1954, 11). redu muslimana južnoslovenskog porekla, kao i pravoslavnih makedonskih Slovena, Kraljevina Jugoslavija se našla na razmeđu dve koncepcije nacionalne politike: istočnoevropske i srednjoe- vropske na jednoj strani, i zapadnoevropske, na drugoj strani. Prva je počivala na principu etničke homogenizacije i nacionalne države, a druga na principu državne nacije građana (državne nacije). Zvanična nacionalna politika Kraljevine Jugoslavije kao unitarne države je sprovođena po principu nacionalne države koji je podrazumevao izgrađivanje jugoslovenske nacije na osnovama etničke srodnosti i pripadnosti jedinstvenoj držav- noj zajednici (Radovanović, 2007, 130). U prvom jugoslovenskom popisu stanovništva 1921. kao maternji jezik mogao je da se upiše samo neki od tzv. »živućih« jezika, dok se nije smeo iskazati na pri- mer, latinski ili jevrejski. Statistička klasifikacija jezika prema kojoj su objavljeni prethodni rezultati popisa 1921. sadržala je sledeće modalitete: srpski ili hrvatski (zajedno iskazani), slovenački, drugi slavenski jezici (za- jedno iskazani), rumunski i cincarski (zajedno iskazani), talijanski, nemački, mađarski, arnautski i drugi jezici (Prethodni rezultati popisa stanovništva u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca od 31. Januara 1921, 1924, 2), dok je u konačnim rezultatima iskazana klasifikacija etnolingvističkih grupa stanovništva prema maternjem jeziku. 9 U konačnim rezultatima je izloženo prisutno stanovništvo po maternjem jeziku i veroispovesti za sve okruge po opštinama, odnosno srezovima. Popis iz 1931. godine je imao slična metodološka rešenja za pitanje o maternjem jeziku kao i prethodni, a jezici su bili klasifikovani prema sledećim grupama: srpski, hrvatski, slovenački, makedonski (svi kao jedna grupa), ostali slovenski (kao druga grupa), mađarski, ne- mački, arnautski i ostali (svaki jezik je imao pojedinačnu kolonu). 10 Metodološkim uputstvima je bilo predviđeno i prikupljanje podataka o nacionalnoj pripadnosti, i precizirano da se svi Srbi, Hrvati, Slovenci, Crnogorci, Makedonci i nacionalno neopredeljeni Muslimani popišu kao Jugosloveni, ali ovi podaci nisu objavljeni (Radovanović, 2007). ANNALES · Ser. hist. sociol. · 29 · 2019 · 3 461 Aleksandar KNEŽEVIĆ: MATERNJI JEZIK KAO DETERMINANTA ETNIČKOG IDENTITETA U POPISIMA STANOVNIŠTVA SRBIJE, 455–472 Tabela 1: Statističke klasifikacije maternjeg jezika u popisima stanovništva Srbije, 1953–2011 (Popis stanovništava FNRJ, SFRJ, Republike Srbije 1953–2011, SZS, RZS, Beograd). 1953 1961 1971 1981 1991 2002 2011 / / / / / / srpski srpsko-hrvatski srpskohrvatski / / / / / / / srpski, srpskohrvatski / / srpski, srpskohrvatski / / / / srpski, srpskohrvatski, hrvatskosrpski, hrvatski srpski, srpskohrvatski, hrvatskosrpski, hrvatski / / šiptarski šiptarski albanski albanski albanski albanski albanski / / / / / bosanski bosanski bugarski bugarski bugarski bugarski bugarski bugarski bugarski / / / / / / bunjevački vlaški vlaški vlaški vlaški vlaški vlaški vlaški / / / / / / goranski grčki grčki grčki grčki grčki grčki grčki / / / danski danski danski danski / / / engleski engleski engleski engleski italijanski italijanski italijanski italijanski italijanski italijanski italijanski / hebrejski (jevrejski) jevrejski jevrejski jevrejski jevrejski jevrejski / / / / / / jermenski / / / / / kineski kineski makedonski makedonski makedonski makedonski makedonski makedonski makedonski mađarski mađarski mađarski mađarski mađarski mađarski mađarski nemački nemački nemački nemački nemački nemački nemački / / / norveški norveški norveški norveški poljski poljski poljski poljski poljski poljski poljski ciganski ciganski romski (ciganski) romski (ciganski) romski romski romski rumunski rumunski rumunski rumunski rumunski rumunski rumunski ruski ruski ruski ruski ruski ruski ruski rusinski rusinski (rurenski, ukrajinski, maloruski) rusinski rusinski rusinski rusinski rusinski slovački slovački slovački slovački slovački slovački slovački slovenački slovenački slovenački slovenački slovenački slovenački slovenački turski turski turski turski turski turski turski / / ukrajinski ukrajinski ukrajinski ukrajinski ukrajinski / / / francuski francuski francuski francuski / / / holandski holandski holandski holandski / / hrvatski hrvatskosrpski / / hrvatski hrvatskosrpski hrvatski / / / / / cincarski cincarski / / / / / / crnogorski češki češki češki češki češki češki češki / / / švedski švedski švedski švedski / / / / / / šokački / / / / / / šopski ostali jezici ostali jezici ostali jezici ostali jezici ostali jezici ostali jezici ostali jezici / / / / / neizjašnjeni neizjašnjeni nepoznato nepoznato nepoznato nepoznato nepoznato nepoznato nepoznato ANNALES · Ser. hist. sociol. · 29 · 2019 · 3 462 Aleksandar KNEŽEVIĆ: MATERNJI JEZIK KAO DETERMINANTA ETNIČKOG IDENTITETA U POPISIMA STANOVNIŠTVA SRBIJE, 455–472 Očigledno u nameri da se stvori predstava o etnič- koj monolitnosti naroda južnoslovenskog porekla, metodološkim uputstvima je bilo predviđeno da se sve ove narodnosti iskažu kao jedna-jugoslo- venska, dok je za narodnosti nejužnoslovenskog porekla bilo propisano upisivanje njihove konkre- tne etničke pripadnosti, npr. nemačka, mađarska, turska itd. (Stanković, 1992, 160). Podaci o etničkim obeležjima stanovništva od 1948. godine su prikupljani pod uslovima ustavnih načela koja su garantovala potpunu slobodu izjašnjavanja svih građana prema sopstvenom izboru na osnovu individu- alnog odnosa prema etničkom identitetu. Ponuđena me- todološka rešenja su zasnovana na pitanjima »otvorenog tipa«, po principu subjektivnog kriterijuma pri deklari- sanju obeležja etničkog identiteta. To znači da statistika raspolaže brojem »nacionalno deklarisanih«, koji ne mora da odražava i stvarnu etničku pripadnost (Mrđen, 2002). Demografska istraživanja u ovom periodu do- datno otežavaju česte promene statističkih klasifikacija nacionalnosti kroz uvođenje novih modaliteta, 11 ne- doumice oko definisanja naroda, nacionalnih manjina, etničkih grupa, kao i zbirno iskazivanje podatatka za određene etničke zajednice (Knežević, 2017). Pitanje o jezičkoj pripadnosti stanovništva prema konceptu maternjeg jezika bilo je, sa izuzetkom popisa iz 1948, postavljano u svim popisima posle Drugog svetskog rata. Definicija maternjeg jezika koja je korišćena u popisu 1953. podrazumevala je jezik »kojim lice u svom domaćinstvu pretežno govori i koji lice smatra svojim maternjim jezikom, dok se od 1961. godine pod maternjim jezikom podrazumevao jezik koji je neko lice naučilo da govori još u najranijem detinjstvu, odnosno jezik koji lice smatra svojim maternjim ako se u domaćinstvu govori više jezika« (Đurić et al., 2014, 149). Od popisa do popisa dolazilo je do promena sta- tističkih klasifikacija maternjeg jezika koje su najčešće bile usklađivane sa novim nacionalnim modalitetima kojima su proširivane postojeće statističke nomenklatu- re nacionalnosti. Statistička klasifikacija nacionalnosti je samo u periodu 1991–2011. proširena sa ukupno 18 novih modaliteta (Knežević, 2011), ali ovo proširenje nije ispraćeno istovremenim uvođenjem pripadajućih jezika. Tako je 1991. godine, i pored uvođenja 9 novih nacionalnih modaliteta, statistička klasifikacija jezika ostala ista kao i u popisu 1981. U popis 2002. su uvede- ni modaliteti bosanskog, cincarskog i kineskog jezika, a 2011. godine još šest modaliteta: bunjevački, jermenski, goranski, šokački, crnogorski i šopski jezik (Tabela 1.). Zanimljivo je i da je srpski jezik kao samostalna kotego- rija (bez alternativnih dodataka) uveden ponovo u sta- 11 U periodu od 1948–2011. statistička klasifikacija stanovništva Srbije prema nacionalnosti je menjana u svim međupopisnim periodima, bilo da se radi o uvođenju novih, ili preimenovanju postojećih modaliteta, tako da je sa 23 modaliteta iz 1948. godine, proširena na 46 nacionalnih modaliteta 2011. godine. tističku nomenklaturu jezika tek u popis 2011. godine, odnosno nakon 101 godine. METODOLOŠKE NAPOMENE Uobičajeni metodološki pristup u demografskim istraživanjima podrazumeva ukrštanje odgovora o nacionalnoj pripadnosti i maternjem jeziku. Primetno je da podaci o maternjem jeziku pokazuju određenu va- rijabilnost koja je u korelaciji sa promenama statističkih nomenklatura jezika i varijacijama stanovništva prema nacionalnoj pripadnosti. Za komparativne prikaze međupopisne dinamike stanovništva prema nacionalnosti i maternjem jeziku popisni podaci omogućavaju upotrebu dva pristupa. Prvi podrazumeva uporednu analizu između uku- pnog broja stanovnika određenog maternjeg jezika i ukupnog broja stanovnika određene nacionalne pripa- dnosti. Merenje dispariteta je predstavljeno brojem sta- novnika određenog maternjeg jezika na 100 stanovnika pripadajuće etnonacionalne grupe u jednoj popisnoj godini. Drugi pristup je zasnovan na tehnici ukrštanja etnostatističkih podataka u cilju analize diverzifikacije deklarisanog maternjeg jezika u okviru iste nacionalne grupe. • Prostorni obuhvat kvantitativnih istraživanja je definisan teritorijom Republike Srbije: Vremenski okvir predstavlja period od 1953–2011, a glavni izvori podataka koji su korišćeni u radu su popisi stanovništva, čija interpretacija zahteva nekoliko važnih napomena. • Podaci od 1991. godine ne uključuju teritoriju AP Kosovo i Metohija, jer je albansko stanovništvo iz političkih razloga masovno bojkotovalo popis 1991, a iz poznatih razloga kasniji popisi nisu ni sprovođeni; • Za 1991. i 2011. godinu podaci o broju stanovni- ka u tri opštine u južnoj Srbiji (Preševo, Bujano- vac i Medveđa) nisu potpuni zbog bojkota popisa albanskog stanovništva; • Za etnonacionalne modalitete Muslimani, Jugosloveni, Egipćani, Banjaši, Torlaci i Aškalje ne postoje klasifikovani jezici pa nisu izvođeni indikatori; • Do popisa 1971, deklarisani Ukrajinci i Rusini su iskazivani zbirno, iako je rusinski jezik bio iskazivan u rezultatima iz 1953. i 1961. godine; • U statističku nomenklaturu nacionalnosti 1991. godine uvedeni su modaliteti Bunjevci i Šokci koji su do tada iskazivani zbirno sa Hrvatima, dok su bunjevački i šokački jezik uvedeni u stati- stičku nomenklaturu jezika za popis 2011; ANNALES · Ser. hist. sociol. · 29 · 2019 · 3 463 Aleksandar KNEŽEVIĆ: MATERNJI JEZIK KAO DETERMINANTA ETNIČKOG IDENTITETA U POPISIMA STANOVNIŠTVA SRBIJE, 455–472 • Za 1971. i 2002. godinu podaci se odnose na lica koja su izjavila da im je maternji jezik srpski, srp- skohrvatski, i hrvatski, hrvatskosrpski. U popisu 1953. modalitet je glasio srpsko-hrvatski, a 1981. i 1991. godine postojala je jedinstvena šifra za srpski, srpskohrvatski, hrvatskosrpski, hrvatski, pa nije bilo moguće razdvajanje stanovništva srpskog i hrvatskog maternjeg jezika. Samostalni modaliteti srpskog i hrvatskog jezika su uvedeni u popis 2011; • Prikazani podaci o jevrejskom jeziku se odnose na ukupan broj lica koja su izjavila da im je maternji jezik jevrejski, hebrejski, jidiš ili ladino. REZULTATI I DISKUSIJA Tabelarni i grafički uporedni prikazi dinamike broja stanovnika Srbije prema deklarisanoj nacionalnosti i ma- ternjem jeziku u periodu 1953–2011. pokazuju različite nivoe dispariteta prema navedenim obeležjima (Tabela 2.; Grafikon 1.). Posmatrajući numeričke odnose broja nacionalno deklarisanog stanovništva i broja stanovnika koji su u popisima 1953–2011. izjavili pripadajući maternji jezik, moguće je izdvojiti tri modela podudarnosti (Grafikon 1). Prvi model predstavljaju kontingenti stanovništva kod kojih su nacionalna i jezička deklaracija usaglašeni uz neznatna odstupanja. U ovu grupu spadaju Albanci, Bu- gari, Slovaci, Mađari, Nemci i Rumuni (čiji je broj u svim popisima bio neznatno manji od broja stanovnika koji su deklarisali rumunski maternji jezik). U smislu asimilacije, akulturacije i ostalih socio-kulturoloških procesa popisni podaci o navedenim grupama navode na zaključak o očuvanim jezičkim identitetima, bez obzira na intenzitet, smer i uzroke demografskih procesa. Drugi model numeričkih odnosa nacionalne i jezičke pripadnosti stanovništva Srbije karakteriše umerena korelacija koju karakteriše manji broj stanovnika pripa- dajućih jezika u odnosu na broj nacionalno deklarisanih, u sličnim proporcijama, i u gotovo svim popisima. Bez obzira na intenzitet i smer populacione dinamike nave- deni trendovi su izraženi kod Slovenaca, Čeha, Rusa i Makedonaca u Srbiji. Treći, i najzanimljiviji model je predstavljen flotant- nim, statistički varijabilnim etničkim grupama. Najveća odstupanja su zabeležena kod Vlaha i Roma, a bilo ih je i kod Turaka u prvim posleratnim popisima, dok se nagli porast broja stanovnika grčkog maternjeg jezika u popisu 1991. godine ne može tumačiti utemeljenim etnodemo- grafskim pristupima. 12 Iz više razloga je vrlo teško empirijski utvrditi, i na bilo koji način kvantifikovati etničke transfere ka turskoj nacionalnoj pripadnosti u popisu 1953. godine. Osnovni problem je u vezi sa niskim udelom deklarisanih Turaka u ukupnom stanovništvu, u odnosu na brojnost i udele pri- padnika etničkih grupa iz kojih bi, u hipotetičkom smislu, ovaj transfer bio očekivan. Na primer, tadašnji demografski trendovi kod današnjih etnonacionalnih modaliteta znatno brojnijih Albanaca i Bošnjaka bili su izrazito ekspanzivni, dok su izvedeni trendovi kod Roma potpuno ire- levantni zbog izrazite flotantnosti koja, osim statističkog egzibicionizma, ne ostavlja nikakvu mogućnost realističnih demografskih projekcija ili rekonstrukcija (Knežević, 2010; 2011; 2017; Radovanović & Knežević, 2014). Zato etnički transfer ka turskoj nacionalnoj pripadnosti u popisu 1953. treba posmatrati kao jednokratnu pojavu u kontekstu već razrađenog teorijskog koncepta instrumentalizacije etničkog identiteta. Kada govorimo o oscilacijama broja deklarisanih Turaka u popisima 1953. i 1961. godine neophodno je pomenuti Ugovore iz Ankare 1953. i Bleda 1954. godine o preseljavanju stanovništva između FNR Jugoslavije, Grčke i Turske, prema kojima je turska ambasada u Beogradu izdavala dozvole o turskoj nacionalnoj pripadnosti samo na osnovu poznavanja desetak turskih reči, otpusta iz državljanstva Jugoslavije, zahteva za spajanjem porodica (u najširem smislu) i pripadnosti islamskoj veroispovesti (Pavlović, 2015, 588). Indeks rasta deklarisanih Turaka u Srbiji u međupopisnom periodu 1948–1953. koji je iznosio 2849 (Knežević, 2017, 449) ukazuje na masovnu etničku mimikriju u kojoj je, osim etničkih Turaka, svoju šansu za iseljenje iz Jugoslavije pokušao da iskoristi i određeni broj pripadnika drugih etničkih grupa što se od- razilo na nagli porast broja deklarisanih Turaka u popisu 1953. 12 U teorijskim okvirima etniciteta ova pojava nije nepoznata jer određene grupe mogu etnički identitet tre- tirati kao instrument za ostvarivanje određenih beneficija, posebno kada se transformišu u interesne grupe koje se često preklapaju sa društvenim klasama kroz pojmove ethclass ili nation-class (Gellner, 1983). Razvijajući mo- gućnost primene teorije racionalnog izbora na izučavanje rasnih i etničkih odnosa Banton (1983) je, između ostalog, naglasio i da za stvaranje grupa i kategorija pojedinci koriste svoje kulturne i rasne razlike pribegavajući pro- cesima uključivanja i isključivanja, kao i da se »izbor« etničkog identiteta ne mora uvek dovoditi u vezu samo sa materijalnim beneficijama, već može odražavati i psi- hološku satisfakciju, emotivno zadovoljstvo ili socijalnu privrženost. Ovaj teorijski koncept nudi pragmatično objašnjenje etnostatističke varijabilnosti određenih grupa kroz potiskivanje uticaja primarnih etničkih obeležja i naglašavanje slobodnog izbora sopstvenog etničkog identiteta (Knežević & Radić, 2016, 64). Poređenja obeležja nacionalne i jezičke pripadnosti stanovništva Srbije pokazuju najizraženije disparitete kod Vlaha i Roma, čiju populacionu dinamiku karakte- rišu odsustvo demografske pravilnosti, kao i oscilacije koje onemogućavaju projekcije ili rekonstrukcije de- mografskih trendova. Učestala numerička odstupanja između nacionalne i jezičke pripadnosti ovih grupa su u direktnoj vezi sa primenjenim metodološkim rešenjima popisne statistike koja omogućavaju promene stava o nacionalnoj pripadnosti, pa interpretacije trendova populacione dinamike ovih grupa najčešće izlaze iz de- mografskih okvira. Uzroci flotantnosti romskog i vlaškog stanovništva u Srbiji proizilaze iz specifičnih socio-kul- turnih matrica romskog i vlaškog stanovništva koje su rezultat kompleksnog istorijsko-demografskog razvitka i ANNALES · Ser. hist. sociol. · 29 · 2019 · 3 464 Aleksandar KNEŽEVIĆ: MATERNJI JEZIK KAO DETERMINANTA ETNIČKOG IDENTITETA U POPISIMA STANOVNIŠTVA SRBIJE, 455–472 Tabela 2: Stanovništvo Srbije prema nacionalnosti i maternjem jeziku, 1953-2011 (Popisi stanovništava FNRJ, SFRJ, Republike Srbije 1953-2011, SZS, RZS, Beograd). 1953 1961 1971 1981 1991 2002 2011 Republika Srbija 6.979.154 7.642.102 8.446.591 9.313.676 7.822.795 7.498.001 7.186.862 Albanci 565.513 699.772 984.761 1.303.032 15.406 61.647 5809 Albanski 561.976 684.166 967.416 1.309.197 19.004 63.835 10.040 Bošnjaci / / / / / 136.087 145.278 Bosanski / / / / / 134.749 138.871 Bugari 60.146 58.494 53.800 33.455 26.698 20.497 18.543 Bugarski 59.166 56.325 49.942 35.269 25.408 16.459 13.337 Bunjevci / / / / 21.434 20.012 16.706 Bunjevački / / / / / / 6835 Cincari / / / / / 293 243 Cincarski / / / / / 114 91 Crnogorci / / / / / / 38.527 Crnogorski / / / / / / 2519 Česi 5948 5133 4149 3225 2675 2211 1824 Češki 4140 4295 3612 1923 2036 1287 810 Goranci / / / / / / 7767 Goranski / / / / / / 1636 Grci 1279 1178 840 757 916 572 725 Grčki 1268 1158 906 798 1307 421 470 Jevreji / 1250 1128 683 1107 1158 787 Jevrejski / 115 161 39 520 18 28 Jermeni / / / / / / 222 Jermenski / / / / / / 156 Mađari 441.907 449.587 430.314 390.468 343.800 293.299 253.899 Mađarski 442.423 449.432 430.621 374.639 348.320 286.508 243.146 Makedonci 27.277 36.288 42.675 48.986 45.068 25.047 22.755 Makedonski 26.937 33.329 36.213 29.421 27.171 14.355 12.706 Nemci 46.228 14.533 9086 5302 5172 3901 4064 Nemački 46.001 14.474 8935 3717 4246 2279 2190 Romi 58.800 9826 49.894 110.959 94.492 108.103 147.604 Romski 55.324 19.071 50.916 91.443 78.406 82.242 100.668 Rumuni 59.705 59.505 57.419 53.693 42.316 34.576 29.332 Rumunski 66.594 60.372 64.832 56.393 45.565 34.515 29.075 Rusi 7829 6984 4746 2761 2473 2588 3247 Ruski 6471 6308 4266 1851 2072 2199 3179 Rusini / / 20.608 19.757 18.052 15.905 14.246 Rusinski 22.111 23.944 19.209 16.215 16.095 13.458 11.340 Slovaci 75.027 77.837 76.733 73.207 66.772 59.021 52.750 Slovački 73.293 77.249 75.511 67.563 66.144 57.498 49.796 Slovenci 20.717 19.957 15.957 12.006 8001 5104 4033 Slovenački 16.389 16.551 13.135 8396 7443 3024 2269 Srbi 5.152.939 5.704.686 6.016.811 6.182.159 6.252.405 6.212.838 5.988.150 Srpski / / 6.412.559 / / 6.620.699 6.330.901 Hrvati 173.246 196.409 184.913 149.368 97.344 70.602 57.900 Hrvatski / / 91.500 / / 27.588 19.223 Srpski, srpsko-hrv., hrvatsko-srp., hrvatski 5.364.717 6.056.245 7.108.148 6.847.226 / Šokci / / / / 1738 717 607 Šokački / / / / / / 363 Šopi / / / / / / 142 Šopski / / / / / / 1482 Turci 54.526 44.434 18.220 13.890 765 522 647 Turski 27.984 23.796 15.606 16.351 904 432 420 Ukrajinci / / 5643 5520 5042 5354 4903 Ukrajinski / / 4415 2019 3256 2668 1909 Vlasi 28.047 1368 14.724 25.596 17.804 40.054 35.330 Vlaški 198.861 106.656 139.902 129.613 71.534 54.818 43.095 Ostali 7807 7267 6989 17.289 7166 7051 9530 Ostali jezici 36.955 3031 17.129 7274 150.619 14.958 32.098 Neizjašnjeni / / 4486 7834 10.718 107.732 160.346 Neizjašnjeni / / / / / / 46499 Nepoznati 1994 5604 30.274 43.222 47.958 75.483 81.740 Nepoznato 1936 5585 39.805 53.407 42.295 63.877 81.692 ANNALES · Ser. hist. sociol. · 29 · 2019 · 3 465 Aleksandar KNEŽEVIĆ: MATERNJI JEZIK KAO DETERMINANTA ETNIČKOG IDENTITETA U POPISIMA STANOVNIŠTVA SRBIJE, 455–472 0 200000 400000 600000 800000 1000000 1200000 1400000 1953 1961 1971 1981 1991 2002 2011 Albanci Albanski jezik 0 50000 100000 150000 200000 250000 300000 350000 400000 450000 1953 1961 1971 1981 1991 2002 2011 Mađari Mađarski jezik 0 50000 100000 150000 200000 250000 300000 350000 400000 450000 1953 1961 1971 1981 1991 2002 2011 Mađari Mađarski jezik 0 5000 10000 15000 20000 25000 1953 1961 1971 1981 1991 2002 2011 Slovenci Slovenački jezik 0 5000 10000 15000 20000 25000 1953 1961 1971 1981 1991 2002 2011 Slovenci Slovenački jezik 0 10000 20000 30000 40000 50000 60000 1953 1961 1971 1981 1991 2002 2011 Turci Turski jezik 0 10000 20000 30000 40000 50000 60000 1953 1961 1971 1981 1991 2002 2011 Turci Turski jezik 0 10000 20000 30000 40000 50000 60000 70000 1953 1961 1971 1981 1991 2002 2011 Bugari Bugarski jezik 0 10000 20000 30000 40000 50000 60000 70000 1953 1961 1971 1981 1991 2002 2011 Bugari Bugarski jezik 0 10000 20000 30000 40000 50000 1953 1961 1971 1981 1991 2002 2011 Nemci Nemački jezik 0 10000 20000 30000 40000 50000 1953 1961 1971 1981 1991 2002 2011 Nemci Nemački jezik 0 1000 2000 3000 4000 5000 6000 1953 1961 1971 1981 1991 2002 2011 Česi Češki jezik 0 1000 2000 3000 4000 5000 6000 1953 1961 1971 1981 1991 2002 2011 Česi Češki jezik 0 200 400 600 800 1000 1200 1400 1953 1961 1971 1981 1991 2002 2011 Grci Grčki jezik 0 200 400 600 800 1000 1200 1400 1953 1961 1971 1981 1991 2002 2011 Grci Grčki jezik 0 1000 2000 3000 4000 5000 6000 7000 8000 1953 1961 1971 1981 1991 2002 2011 Rusi Ruski jezik 0 1000 2000 3000 4000 5000 6000 7000 8000 1953 1961 1971 1981 1991 2002 2011 Rusi Ruski jezik 0 10000 20000 30000 40000 50000 60000 70000 80000 1953 1961 1971 1981 1991 2002 2011 Slovaci Slovački jezik 0 10000 20000 30000 40000 50000 60000 70000 80000 1953 1961 1971 1981 1991 2002 2011 Slovaci Slovački jezik 0 10000 20000 30000 40000 50000 60000 70000 1953 1961 1971 1981 1991 2002 2011 Rumuni Rumunski jezik 0 10000 20000 30000 40000 50000 60000 70000 1953 1961 1971 1981 1991 2002 2011 Rumuni Rumunski jezik 0 10000 20000 30000 40000 50000 1953 1961 1971 1981 1991 2002 2011 Makedonci Makedonski jezik 0 10000 20000 30000 40000 50000 1953 1961 1971 1981 1991 2002 2011 Makedonci Makedonski jezik 0 20000 40000 60000 80000 100000 120000 140000 160000 1953 1961 1971 1981 1991 2002 2011 Romi Romski jezik 0 20000 40000 60000 80000 100000 120000 140000 160000 1953 1961 1971 1981 1991 2002 2011 Romi Romski jezik 0 50000 100000 150000 200000 1953 1961 1971 1981 1991 2002 2011 Vlasi Vlaški jezik 0 50000 100000 150000 200000 1953 1961 1971 1981 1991 2002 2011 Vlasi Vlaški jezik Grafikon 1: Stanovništvo Srbije prema nacionalnosti i maternjem jeziku, 1953–2011. ANNALES · Ser. hist. sociol. · 29 · 2019 · 3 466 Aleksandar KNEŽEVIĆ: MATERNJI JEZIK KAO DETERMINANTA ETNIČKOG IDENTITETA U POPISIMA STANOVNIŠTVA SRBIJE, 455–472 šireg društvenog konteksta u kome se on odvijao (Kahl, 2004). Varijabilnost ovih grupa u etnostatističkoj evi- denciji stanovništva Srbije posle Drugog svetskog rata nikada nije predstavljala ad hoc pojavu, već konstantno pravilo etničke mimikrije pri ispoljavanju sopstvenog etničkog identiteta (Knežević, 2017). Zanimljiva je razlika u trendovima broja deklarisa- nih Vlaha i stanovništva vlaškog maternjeg jezika. Sa jedne strane, dinamika broja nacionalno deklarisanih Vlaha pokazuje vrlo visok stepen varijabilnosti u svim međupopisnim periodima. Suprotno tome, kretanje broja stanovnika vlaškog maternjeg jezika, sa izuzet- kom 1961. godine, pokazuje intenzivan, ali linearan trend opadanja broja stanovnika vlaškog maternjeg jezika što omogućava interpretacije zasnovane na raz- nim činjenicama, od kojih posebno mesto zauzimaju izraženi emigracioni tokovi stanovništva istočne Srbije (gde je skoncentrisano preko 99% Vlaha u Srbiji) od kraja 60-tih godina, ali i višedecenijski nepovoljni trendovi fertiliteta. To znači da visoka odstupanja kod Vlaha nisu rezultat jezičke, već varijabilne nacionalne deklaracije. Nešto drugačiju sliku daje pristup koji se zasniva na analizi podataka nacionalno deklarisanog stanovništva prema maternjem jeziku. Prema podacima popisa iz 1991. i 2002, preko 90% nacionalno deklarisanih Vlaha je izjavilo vlaški maternji jezik, dok su ostali izjavili kao maternji jezik srpski i rumunski. Međutim, 1991. godine popisano je 4 puta više stanovnika vlaškog maternjeg jezika nego nacionalno deklarisanih Vlaha, pri čemu se svega 23,1% stanovnika vlaškog maternjeg jezika dek- larisalo kao Vlasi, a 75,1% kao Srbi. Već 2002. godine, 67% stanovnika vlaškog maternjeg jezika se deklarisao kao Vlasi, a 28% kao Srbi (Knežević, 2013, 191). Romi su jedina etnička grupa kod koje je zabeležena varijabilnost oba etnička obeležja u gotovo svim međupo- pisnim periodima. Siromaštvo, nepovoljna obrazovna struktura, obostrana etnička distanca i socijalna isključe- nost (koja se sa drugim sadržajima romskih etnokulturnih elemenata neposredno odražava na različite aspekte nji- hovog života) su samo neki od razloga učestale labilnosti Roma pri ispoljavanju svog etničkog identiteta u popisima stanovništva (Josipovič & Repolusk, 2003; Radovanović & Knežević, 2014; Knežević, 2010; 2017). Tabela 3: Broj stanovnika određenog maternjeg jezika na 100 stanovnika pripadajuće etnonacionalne grupe, 1953–2011 (Proračun na osnovu podataka iz Tabele 2). 1953 1961 1971 1981 1991 2002 2011 Albanski 99,4 97,8 98,2 100,5 123,4 103,5 172,8 Bosanski / / / / 99,0 95,6 Bugarski 98,4 96,3 92,8 105,4 95,2 80,3 71,9 Bunjevački / / / / / / 40,9 Cincarski / / / / / 38,9 37,4 Crnogorski / / / / / / 6,5 Češki 69,6 83,7 87,1 59,6 76,1 58,2 44,4 Grčki 99,1 98,3 107,9 105,4 142,7 73,6 64,8 Goranski / / / / / / 21,1 Hrvatski / / 49,5 / / 39,1 33,2 Jevrejski / 9,2 14,3 5,7 47,0 1,6 3,6 Jermenski / / / / / / 70,3 Mađarski 100,1 100,0 100,1 95,9 101,3 97,7 95,8 Makedonski 98,8 91,8 84,9 60,1 60,3 57,3 55,8 Nemački 99,5 99,6 98,3 70,1 82,1 58,4 53,9 Romski 94,1 194,1 102,0 82,4 83,0 76,1 68,2 Rumunski 111,5 101,5 112,9 105,0 107,7 99,8 99,1 Ruski 82,7 90,3 89,9 67,0 83,8 85,0 97,9 Rusinski / / 93,2 82,1 89,2 84,6 79,6 Slovački 97,7 99,2 98,4 92,3 99,1 97,4 94,4 Slovenački 79,1 82,9 82,3 69,9 93,0 59,2 56,3 Srpski / / 106,6 / / 106,6 105,7 Šokački / / / / / / 59,8 Šopski / / / / / / 1043,7 Ukrajinski / / 78,2 36,6 64,6 49,8 38,9 Vlaški 709,0 7.796,5 950,2 506,4 401,8 136,9 122,0 ANNALES · Ser. hist. sociol. · 29 · 2019 · 3 467 Aleksandar KNEŽEVIĆ: MATERNJI JEZIK KAO DETERMINANTA ETNIČKOG IDENTITETA U POPISIMA STANOVNIŠTVA SRBIJE, 455–472 Posebnu pažnju zaslužuje ocena uticaja uvođenja novih modaliteta u statističke nomenklature nacional- nosti na kategorizaciju pripadajućih jezika i analiza nacionalno deklarisanog stanovništva prema maternjem jeziku. Ekspanzija etnostatističkih kategorizacija je po- sebno vidljiva u periodu 1991–2011, kada je uvedeno ukupno 18 novih modaliteta (1991 – devet; 2002 – tri; 2011 – šest). Uz uvažavanje iskazanih etničkih, i svih ostalih identitetskih posebnosti pripadnika uvedenih etnonacionalnih modaliteta primetno je da su se najveći statistički disbalansi pojavili upravo kod ovih grupa (Tabela 3.). Kako je jezik jedan od ključnih stubova u procesima etničke homogenizacije određene grupe, i posebno senzibilno identitetsko obeležje, uvođenje novih jezika u statističke nomenklature je uglavnom kasnilo za uvođenjem etnonacionalnih modaliteta (u periodu 1991-2011. uvedeno je 9 novih jezika). Razloge treba tražiti u sporijem procesu jezičkog raslojavanja što delimično pokazuju i popisni rezultati. Sledi nekoliko primera. U popis 1991. godine, između ostalih uvedeni su Bunjevci i Šokci, dok su pripadajući jezici uvedeni u popis 2011. Rezultati pokazuju visoka odstupanja kod obe grupe što ostavlja prostor za različite interpretacije. Međutim, mali broj stanovnika šokačkog i bunjevačkog jezika tek neznatno može uticati na inače nizak nivo korelacije hrvatskog maternjeg jezika i deklarisanih Hrvata u Srbiji (Tabela 3.), od kojih je 51,1% izjavilo srpski jezik kao maternji (Tabela 4.). Modaliteti Egipćana koji su uvedeni od 1991. i Aškalija od 2002. godine, za koje rezultati dosadašnjih etnografskih, istorijskih i etnodemografskih istraživanja impliciraju albanizovane varijetete manjih grupa rom- skog stanovništva, nemaju pripadajuće jezike. U popisu 2011. godine najveći broj Aškalija (69%) i Egipćana (85%) je deklarisao albanski jezik kao maternji, a romski jezik svega 20,3% Aškalija i 10,3% Egipćana (Đurić et al., 2014, 161). Pripadajuće jezike takođe nemaju ni novouvedeni malobrojni etnonacionalni modaliteti Torlaci 13 i Banja- ši 14 koji su uvedeni u popis 2011. Za Cincare koji su uvedeni od popisa 2002, i Šope od 2011. godine postoje pripadajući jezici, ali sa velikim odstupanjima u odnosu na broj nacionalno deklarisanih Cincara i Šopa. Prema rezultatima popis iz 2011. godi- ne, šopski maternji jezik je deklarisao deset puta veći broj stanovnika od broja deklarisanih Šopa. Goranci i Bošnjaci su uvedeni u statističku nomenklaturu nacionalnosti od popisa 2002, a goranski i bosanski jezik od 2011. godine. Gorance karakteriše izrazito nizak nivo podudarnosti, dok broj deklarisanih 13 Torlaci su malobrojna etnička grupa timočko-lužničkog dijalekta srpskog jezika koja je nastanjena u pograničnom području istočne Srbije i severo-zapadne Bugarske. 14 Banjaši (poznati u Srbiji i kao Rudari, Rumunski Cigani, Vlaški Cigani, Koritari, Lingurari, Mečkari, Ursari; u Hrvatskoj i Mađarskoj kao Bejaši; u Rumuniji kao Baješi; u Bugarskoj kao Rudari; u Bosni i Hercegovini kao Karavlasi) su malobrojna i prostorno disperzna etnička grupa čiji pripadnici govore raznim dijalektičkim varijetetima rumunskog jezika. Bošnjaka i broj stanovnika koji su izjavili bosanski maternji jezik karakteriše visoka podudarnost što govori da su Bošnjaci masovno prihvatili bosanski jezički modalitet. U statističkoj klasifikaciji je ostao i modalitet Musliman, ali za razliku od Bošnjaka, u popisu 2011. godine je 75% deklarisanih Muslimana deklarisalo srpski maternji jezik (Tabela 4.). U popis 2011. godine je uveden i crnogorski jezik, ali sa izrazitim disparitetom jer je 97,5% deklarisanih Crnogoraca u Srbiji deklarisalo drugi jezik kao maternji (92,4% srpski). Zanimljivi su i podaci za Jugoslovene u Srbiji od kojih je u popisu 2002. deklarisalo oko 88% srpski maternji jezik, dok je 2011. godine ovaj udeo iznosio 74%, pri čemu ne treba zanemariti činjenicu da je broj deklarisanih Jugoslovena u poslednjem međupopisnom periodu opao za 71% (2011. godine je popisano svega 23.303 Jugoslovena). ZAKLJUČAK Već od prvih međunarodnih kongresa statističara isticale su se debate o potrebi prikupljanja informacija o etničkom identitetu stanovništva. Vrlo brzo je prevladalo mišljenje da je direktno pitanje o nacionalnoj pripadnos- ti (u etničkom smislu) pod jakim uticajem subjektivnog shvatanja etničkog identiteta koji se često poistovećivao sa državljanstvom, odnosno građanskom pripadnošću. Zato je jezik dobio prednost u odnosu na etnonacionalnu pripadnost jer se, pored ključnog značaja za formiranje etnokulturnog i nacionalnog identiteta, pokazao i kao statistički objektivniji pokazatelj. Međutim, objektivno tumačenje statističkih specifičnosti jezičke pripadnosti stanovništva nije moguće van konteksta primenjenog koncepta, maternjeg ili upotrebnog jezika, koji je u tesnoj vezi sa stvaranjem savremenih nacionalnih država i shvatanjem nacionalnog identiteta. Koncept upotrebnog jezika su većinom prihvatale države sa izra- ženom imigracijom, ali i one sa istorijski nasleđenom, ili procesima redistrubucije stanovništva stečenom, he- terogenom etničkom strukturom. Tako je već tokom XIX veka prihvaćen koncept upotrebnog jezika u Francuskoj, austrijskom delu Austro-ugarske monarhije, Nemačkoj (bez Pruske), SAD, Ujedinjenom Kraljevstvu i Holandiji. Sa druge strane, u mađarskom delu Austro-ugarske, Kraljevini Srbiji, Pruskoj, Rumuniji i Rusiji je prihvaćen koncept maternjeg jezika, koji je posle krupnih geopoli- tičkih promena nakon Prvog svetskog rata prihvaćen i u novoformiranim državama, Čehoslovačkoj, Mađarskoj, Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca, Poljskoj, a kasnije i u drugim zemljama istočne i severne Evrope. Koncepti upotrebnog i maternjeg jezika ne moraju nužno biti ANNALES · Ser. hist. sociol. · 29 · 2019 · 3 468 Aleksandar KNEŽEVIĆ: MATERNJI JEZIK KAO DETERMINANTA ETNIČKOG IDENTITETA U POPISIMA STANOVNIŠTVA SRBIJE, 455–472 srpski albanski bosanski bugarski bunjevački vlaški mađarski makedonski nemački romski rumunski ruski rusinski slovački slovenački hrvatski crnogorski ostali jezici nisu se izjasnili nepoznato Srbi 99,5 0 0 0 0 0,2 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0,1 0 0 Albanci 15,9 81,3 1 / / 0 0,1 0,2 0 0,1 / 0 0,1 0 0,1 0 0,5 0,3 0,4 Bošnjaci 6,8 0 92,7 0 / / 0 0 0 0 / 0 0 / 0 0 0 0,2 0 0,2 Bugari 31,8 0 / 63,6 0 0 0,5 0,1 0 0 0 / / 0 / 0 / 3,4 0,3 0,3 Bunjevci 52,1 / / / 35,8 / 2,3 / 0 / 0,1 / 0 0 / 1,1 / 8,0 0,5 0,1 Vlasi 17,3 / / 0 / 81,9 / 0 / / 0,5 / / / / 0 / 0 0,1 0,2 Goranci 80,4 0,1 0,8 / / / / 0,8 / / / 0 / / / 0 / 17,4 0,1 0,2 Jugosloveni 73,7 0,4 0,2 0,2 0,3 0,1 5,2 0,6 0,2 0,1 0,2 0,1 0,1 0,4 0,3 0,8 0,1 14,5 0,8 1,9 Mađari 8,5 0 / 0 0 / 90,8 0 0 0 0 0 0,1 0 0 0,1 0 0,2 0,1 0,1 Makedonci 52,7 0 / 0 / 0 0,1 46,3 / 0,1 0 / 0 0 0 0 0 0,2 0,2 0,3 Muslimani 74,7 4,6 14,7 / / / 0 0,1 0 1,0 0 0 0 / / 0 0,1 3 0,4 1,2 Nemci 53 / 0 0 0,2 / 9,2 0 32,7 0,4 0,2 0,1 0 0,3 0 0,6 / 2,3 0,7 0,4 Romi 29,8 0,9 0 0,1 0 0,2 0,6 0,1 0 67 0,9 0 0 0 0 0 / 0,1 0,1 0,2 Rumuni 11,8 / / / / 0,2 0,1 0 0 0,1 87,5 0 0 / 0 0 0 0,1 0,1 Rusi 31,8 0,1 / / / / 0,7 0,1 0,2 / 0,2 65,7 0,2 / 0 0 0 0,8 0 0,1 Rusini 22,5 / / / / / 0,4 0 0 / 0 0,2 76,2 0,1 / 0 / 0,2 0,2 0 Slovaci 8,0 / 0 0 / / 0,2 0 0 0 0 / 0 91,4 0 0 / 0,1 0,2 0 Slovenci 52,3 / / / 0 / 0,9 0,1 0,2 / 0 0 0 0,7 42,3 0,4 0 2,0 0,4 0,4 Ukrajinci 57,3 / / 0 / / 0,3 0 / / / 4,1 0,7 0,1 / 0 / 37,0 0,2 0,1 Hrvati 51,1 / 0,1 0 0,8 / 1,0 0 0,1 0 0 0 0 0,1 0 28,9 0 17,0 0,6 0,3 Crnogorci 92,4 0 0 0 / 0 0,1 0 0 / 0 0 0 0 0 0 5,9 0,8 0,3 0,3 Ostali 41,4 12,9 0,6 0,1 0 1,0 1,6 0,4 1,0 1,1 0,7 1,0 0,1 0,2 0 0,5 0,1 36,4 0,6 0,5 Neizjašnjeni 57,9 0,2 0,1 0,6 0,1 0,7 3,0 0,3 0,1 0,3 0,3 0,1 0 0,4 0,1 0,4 0 2,3 27,0 5,9 Regionalni 85,1 0,1 0,9 0 0,2 / 6,0 0 0,2 0 0,3 0 0,1 0,7 0 0,3 0 3,1 0,9 2,1 Nepoznato 16,2 0 0,1 0,1 0 0,3 0,5 0,1 0 0,1 0,1 0 0 0 0 0,1 0 0,9 0,1 81,2 Tabela 4: Nacionalna pripadnost stanovništva Srbije prema deklarisanom maternjem jeziku u popisu 2011 (Proračun na osnovu baze podataka, Republički zavod za statistiku Srbije, 2018). ANNALES · Ser. hist. sociol. · 29 · 2019 · 3 469 Aleksandar KNEŽEVIĆ: MATERNJI JEZIK KAO DETERMINANTA ETNIČKOG IDENTITETA U POPISIMA STANOVNIŠTVA SRBIJE, 455–472 isključivi. Na primer, određene jezičke razlike između normandskih i provansalskih dijalekata u Francuskoj, ili visoko i nisko-nemačkih dijalekata u Nemačkoj ne remete etničko jedinstvo Francuza i Nemaca. Sa druge strane, jezičke sličnosti između Švajcaraca i Nemaca koji govore nemački, zatim Rusa, Belorusa i Ukrajinaca, ili Srba i Hrvata čiji se periferni dijalekti manje razlikuju nego glavni dijalekti francuskog ili nemačkog jezika, nisu doveli do etničkog jedinstva (Sentić & Breznik, 1968, 144). U gotovo svim sprovedenim popisima stanovništva Srbije, a posebno od polovine XIX veka do danas, pitan- ja o etničkim obeležjima imala su značajno mesto. U periodu 1834–1884. pitanje o maternjem jeziku je po- stavljano povremeno, a od 1890. godine u kontinuitetu. Hronološki posmatrano, od nastanka zajedničke države Južnih Slovena do danas na popise stanovništva su direktno uticali društveno-politički tokovi, počev od ideologije integralnog jugoslovenstva koja se direktno odrazila na metodologiju prikupljanja, obrade i objavl- jivanja etnostatističkih podataka 1921. i 1931. godine, preko uspostavljanja tzv. „jugoslovenskog modela socijalizma“ koji je podrazumevao rešavanje otvorenog nacionalnog pitanja konstruisanjem novih etnonacio- nalnih modaliteta, potom atmosfere etničkog prebro- javanja i ciljanog etničkog raslojavanja uoči raspada SFR Jugoslavije, pa sve do popisa nakon demokratskih promena koji su u Srbiji bili sprovođeni u uslovima snažne dominacije koncepta tzv. »političke korektnosti« (Knežević & Radić, 2016). Navedene periode pratile su promene statističkih nomenklatura jezika koje su bile usaglašavane sa uvođenjem novih etnonacionalnih modaliteta pa se slobodno može reći da je popisnu statistiku Srbije to- kom XX i početkom XXI veka obeležio proces statističke verifikacije lingvističkog raslojavanja postojećih jezika po principu dominacije slobodnog tumačenja nacio- nalnog identiteta. U smislu popisne statistike to znači da su procesi nacionalne homogenizacije, koji su se tokom XIX veka temeljili na jeziku kao faktoru integra- cije, zamenjeni savremenim procesima lingvističke (pre svega dijalektičke) homogenizacije na temelju labilnog i statistički nepouzdanog obeležja etničke nacionalnosti, što čini svojevrstan apsurd, i u teoriji, i u praksi. Iako je sa lingvističkog stanovišta svaki dijalekt potpun komu- nikacijski sistem koji ima sva obeležja jezika, pa u tom smislu stvarno ili potencijalno i jeste jezik (Bugarski, 157, 1995), čini se da zvanične statistike sa svojim pristupima jezičkoj kategorizaciji više prate političke agende nego naučne principe. Međutim, ako ostavimo po strani primere novouve- denih etničkih modaliteta, rezultati kvantitativnih istra- živaja navode na zaključak da je obeležje maternjeg jezika u etnostatističkoj evidenciji relativno stabilno što mu daje poziciju metodološkog korektiva, ne samo u etnodemografskim istraživanjima, već i ostalim socio- metrijskim analizama. Iako se u etnodemografskim istra- živanjima maternji jezik smatra objektivnijim etničkim obeležjem od nacionalne pripadnosti, ostaje otvoreno pitanje u kojoj meri se danas može smatrati pouzdanim indikatorom etničkog opredeljenja. Oscilacije koje se pojavljuju u kretanju broja stanovnika određenih etnolingvističkih modaliteta jesu blaže u odnosu na va- rijabilnost broja nacionalno deklarisanog stanovništva, ali ipak ukazuju na slabosti primenjenih metodoloških rešenja u popisnoj statistici. Dinamika kretanja stanov- ništva prema maternjem jeziku navodi na zaključak o izraženijim statističkim disbalansima kod etničkih grupa koje su uvedene u statističke nomenklature kroz ciljano etnonacionalno, a potom i etnolingvističko raslojavanje postojećih naroda i jezika. Statistički disbalansi, ne samo da znatno otežavaju demografska istraživanja prema etničkim obeležjima, već i ponovo otvaraju dilemu oko preispitivanja, ne samo metodologije, već i potrebe za prikupljanjem ove vrste podataka jer je dosadašnja praksa pokazala da deskriptivne i nekritičke interpretacije popisnih podataka mogu imati dalekosež- ne posledice, posebno ako se unose u integralne delove javnih politika koje definišu pravni i politički položaj manjinskih etničkih grupa. ANNALES · Ser. hist. sociol. · 29 · 2019 · 3 470 Aleksandar KNEŽEVIĆ: MATERNJI JEZIK KAO DETERMINANTA ETNIČKOG IDENTITETA U POPISIMA STANOVNIŠTVA SRBIJE, 455–472 MOTHER TONGUE AS A DETERMINANT OF ETHNIC IDENTITY IN POPULATION CENSUSES OF SERBIA Aleksandar KNEŽEVIĆ University of Belgrade, Faculty of Geography, Studentski Trg 3/III, 11000 Belgrade, Republic of Serbia e-mail: knezevic@gef.bg.ac.rs SUMMARY Information about linguistic affiliation was always collected according to the notion of mother tongue. Although in demography, mother tongue is seen as a more objective component of ethno-national affiliation, research results suggest significant disparities that are correlated with changes in ethno-statistical nomenclature and flotant behaviour of particular ethnic groups. The divergence between language and nationality in Serbia“s population censuses unambiguously indicate that several ethnic communities can simultaneously declare the same mother tongue, but also that members of the same ethnic group can declare different mother tongues. The oscillations that occur in changes of the size of the population of certain ethno-linguistic modalities are milder than the variability of ethno-national modalities. The most expressive statistical imbalances were recorded in ethnic groups which were introduced into statistical nomenclature due to the targeted ethno - national stratification of the existing na- tions. Ethnic dissolution of the existing people simultaneously caused the process of linguistic stratification, by the principle of joining »affiliated« mother tongue, most often of dialectical diversity of existing languages. Changes in the statistical nomenclature of languages that were adjusted with the initiation of new ethno-national modalities during the XX and the beginning of the XXI century serve as a statistical verification of the linguistic stratification of existing languages according to the principle of domination of the subjective understanding of the national identity. In terms of census statistics, this means that the processes of national homogenization, which were based on the language as a factor of integration during the nineteenth century, were replaced by modern processes of linguistic (primarily dialectical) homogenization based on an unstable and statistically unreliable trait of ethnicity, which makes it a peculiar absurdity, both in theory and in practice. Keywords: census, mother toungue, statistical nomenclature, ethnicity, Serbia ANNALES · Ser. hist. sociol. · 29 · 2019 · 3 471 Aleksandar KNEŽEVIĆ: MATERNJI JEZIK KAO DETERMINANTA ETNIČKOG IDENTITETA U POPISIMA STANOVNIŠTVA SRBIJE, 455–472 IZVORI I LITERATURA Arel, D. (2002): Language Categories in Censuses: Backward – or Forward – Looking? In: Kertzer, I. D. & D. Arel (eds.): Census and Identity. The Politics of Race, Ethnicity, and Language in National Censuses. Cambridge, Cambridge University Press, 92–120. Banton, M. (1983): Racial and Ethnic Competition. Cambridge, Cambridge University Press. Bugarski, R. (1995): Uvod u opštu lingvistiku. Beo- grad, Zavod za udžbenike i nastavna sredstva. Chopin, I., Farkas, L. & C. Germanie (2014): Ethnic Origin and Disability Data Collection in Europe: Me- asuring Inequality – Combating Discrimination. New York, Open Society Foundations. Đurić, V. et al. (2014): Etnokonfesionalni i jezički mozaik Srbije. Beograd, Republički zavod za statis- tiku. Gellner, E. (1983): Nations and Nationalism. Ox- ford, Basil Blackwell. Goldscheider, C. (2002): Ethnic Categorization in Censuses: Comparative Observations from Israel, Canada, and the United States. In: Kertzer, I. D. & D. Arel (eds.): Census and Identity. The Politics of Race, Ethnicity, and Language in National Censuses. Cam- bridge, Cambridge University Press, 71‒91. Grupa autora (1953): Stanovništvo Narodne Repu- blike Srbije od 1834–1953. serija B-sveska 1. Beograd, Zavod za statistiku i evidenciju N.R. Srbije. Jakšić, V. (1863): Državopis Srbije-Statistique de la Serbie, Vol 1. Beograd, Ekonomsko-statističko odelje- nje ministarstva finansija Kneževine Srbije. Jakšić, V. (1879): Državopis Srbije-Statistique de la Serbie, Vol IX. Beograd, Statističko odeljenje ministar- stva finansija Kneževine Srbije. Jakšić, V. (1889): Državopis Srbije-Statistique de la Serbie, Vol XVI. Beograd, Statističko odeljenje mini- starstva narodne privrede Kraljevine Srbije. Josipovič, D. & P. Repolusk (2003): Demographic Characteristics of the Romany in Prekmurje. Acta Geographica Slovenica, 43, 1, 127–149. Kahl, T. (2004): Čuvanje jezika, gubljenje iden- titeta: Meglenski Vlasi. U: Sikimić, B. (ur.): Skrivene manjine na Balkanu, Pos. izd. knj. 82. Beograd, Bal- kanološki institut SANU, 135–146. Kertzer, I. D. & D. Arel (2002): Census, Identity Formation, and the Struggle for Political Power. In: Kertzer, I. D. & D. Arel (eds.): Census and Identity. The Politics of Race, Ethnicity, and Language in National Censuses. Cambridge: Cambridge University Press, 1 ‒42. Knežević, A. (2010): Romi (Cigani) u Beogradu-et- nodemografska proučavanja. Beograd, Univerzitet u Beogradu, Geografski fakultet. Knežević, A. (2011): Metodološki problemi etnostatističke evidencije i etnodemografskih prouča- vanja stanovništva Srbije. Demografija, 8, 129–144. Knežević, A. (2012): Slovenci u Srbiji. Prilog etno- demografskom proučavanju. Annales, Series Historia et Sociologia, 22, 1, 171–186. Knežević, A. (2013): Istorijskodemografske i et- nodemografske osnove razvitka stanovništva Istočne Srbije. Doktorska disertacija. Beograd, Univerzitet u Beogradu-Geografski fakultet. Knežević, A. & N. Radić (2016): Kategorizacija etničkog identiteta u popisima stanovništva: Između teorijskih shvatanja i statističke prakse. Stanovništvo, 54, 2, 59–81. Knežević, A. (2017): Flotantne etničke grupe u demografskim istraživanjima-Metodološki problemi, pristupi i primeri. Annales, Series Historia et Sociolo- gia, 27, 2, 439–456. Konačni rezultati popisa stanovništva od 15. marta 1948, Knjiga IX - Stanovništvo po narodnosti (1954): Beograd, Savezni zavod za statistiku. Labbé, M. (1997): Le projet d“une statistique des nationalités discuté dans les sessions du Congrés International de Statistique (1853–1876). In: Harvé Le Bras (ed.): Démographie et politique. Dijon, Press Universitaries de Dijon, 127–142. Mrđen, S. (2002): Narodnost u popisima-pro- menljiva i nestalna kategorija. Stanovništvo, 45, 1-4, 77–103. Pavlović, M. (2015): Migracije stanovništva sa teri- torije Srbije u Tursku u istorijskoj perspektivi. Glasnik Etnografskog instituta SANU, 63(3), 581–593. Popis stanovništva FNRJ, SFRJ, Republike Srbije (1953–2011): Beograd, Savezni zavod za statistiku, Republički zavod za statistiku. Prethodni rezultati popisa stanovništva u Kralje- vini Srba, Hrvata i Slovenaca od 31. Januara 1921. (1924): Sarajevo, Direkcija državne statistike u Beo- gradu. Radovanović, S. (2005): Dva veka popisne statisti- ke u Srbiji. Demografija, 2, 33–43. Radovanović, S. (2007): Etnička struktura Kral- jevine Jugoslavije u kontekstu nacionalne politike jugoslovenstva. Demografija, 4, 129–140. Radovanović, S. & A. Knežević (2014): Romi u Srbiji. Beograd, Republički zavod za statistiku. Republički zavod za statistiku Srbije (2018): Sta- novništvo prema nacionalnoj pripadnosti i maternjem jeziku, po regionima (Baza podataka). Preuzeto sa https://www.stat.gov.rs/sr-Latn/oblasti/popis/po- pis-2011/popisni-podaci-eksel-tabele (zadnji pristup: 1. 7. 2018). Sentić, M. & D. Breznik (1968): Demografske karakteristike etničkih, religioznih i rasnih grupa. Stanovništvo, 6, 3-4, 141–183. Simon, P. (2007): “Ethnic’ Statistics and Data Protection in the Council of Europe Countries. The- matic Report of the “European Commission against Racism and Intolerance (ECRI)”. Strasbourg, Council of Europe. ANNALES · Ser. hist. sociol. · 29 · 2019 · 3 472 Aleksandar KNEŽEVIĆ: MATERNJI JEZIK KAO DETERMINANTA ETNIČKOG IDENTITETA U POPISIMA STANOVNIŠTVA SRBIJE, 455–472 Simon, P. (2012): Collecting Ethnic Statistics in Europe: a Review. Ethnic and Racial Studies, 35, 8, 1366–1391. Simon, P., Piche, V. & A. Gagnon (2015): Social Sta- tistics and Ethnic Diversity. Cross-National Perspecti- ves in Classifications and Identity Politics. Heidelberg, New York, Dordrecht, London, Springer. Stanković, V. (1992): Romi u svetlu podataka ju- goslovenske statistike. U: Macura, M. (ur.): Razvitak Roma u Jugoslaviji-problemi i tendencije. Beograd, SANU, 159–179. Statistika Kraljevine Srbije, Knjiga I (1892): Beograd, Statističko odeljenje Ministarstva narodne privrede Kraljevine Srbije. Statistika Kraljevine Srbije, Knjiga XXIV (1900): Beograd, Statističko odeljenje Ministarstva narodne privrede Kraljevine Srbije. United Nations Economic Comisison for Europe/ Statistical Office of the European Comminities (2015): Conference of European Statisticians. Recom- mendations for the 2020 Censuses of Population and Housing. New York, Geneva, UN. Yang, P. (2000): Ethnic Studies: Issues and Appro- aches. New York, State University of New York Press.